ミラノのアンブロシウスc. 339–397

Patristica — 教父文献 日本語対訳 › Patrologia Latina › Vol. 14 › Hexaemeron libri sex

Liber VI, Caput IX 第VI巻 第IX章

Ambrose of Milan · Hexaemeron libri sex · PL 14, 264D · 88 sectiones

Hexaemeron libri sex 6.9.1

1

De corporis humani praestantia, deque singulorum ejus membrorum conformatione, dispositione atque officiis. 54. Sed jam etiam de ipso hominis corpore aliqua dicenda sunt, quod praestantius caeteris decore et gratia esse quis abnuat?

PL 14, 264D

人間の体のすぐれていることについて、またその一つ一つの肢体の構成、配置、働きについて。54. さて、人間の体そのものについても、いくつか語らなければならない。それが他の体よりも美しさと優美さにおいてすぐれていることを、誰が否定するだろうか。

Hexaemeron libri sex 6.9.2

2

Nam etsi una atque eadem omnium terrenorum corporum videatur esse substantia, firmitudo et proceritas quibusdam major in bestiis: forma tamen humani corporis est venustior, status erectus et celsus; ut neque enormis proceritas sit, neque vilis et abjecta pauxillitas: tum ipsa habitudo corporis suavis et grata; ut neque belluina vastitas horrori sit, nec gracilitas tenuis infirmitati.

PL 14, 265A

というのは、地上のあらゆる体の実体は一つの同じものと見えるにしても、頑丈さと背丈の高さは獣のあるものにおいてより大きいが、それでも人間の体の姿のほうがいっそう麗しく、その姿勢は直立して高い。法外な背丈でもなく、卑しく見すぼらしい矮小さでもない。さらに、体の釣り合いそのものが快く好ましく、獣のような巨大さが恐れを生むことも、ひよわな細さが弱々しさを生むこともない。

Hexaemeron libri sex 6.9.3

3

55. Ac primum omnium cognoscamus humani corporis fabricam instar esse mundi. Siquidem ut coelum eminet aeri, terris, mari quae velut quaedam membra sunt mundi: ita etiam caput supra reliquos artus nostri corporis cernimus eminere, praestantissimumque esse omnium, tamquam inter elementa coelum, tamquam arcem inter reliqua urbis moenia.

PL 14, 265A

55. まず何よりも、人間の体の造りが世界に似ていることを知ろう。天が、世界の肢体のような空気、地、海の上に高くそびえているように、我々の体でも、頭が他の肢体の上にそびえているのが見え、元素の中で天がそうであるように、また町の他の城壁の中で城砦がそうであるように、あらゆるものの中でもっともすぐれている。

Hexaemeron libri sex 6.9.4

4

In arce hac regalem quamdam habitare sapientiam secundum propheticum dictum: Quia oculi sapientis in capite ejus (Eccl., II, 14) : hanc esse caeteris tutiorem, et ex illa omnibus membris vigorem providentiamque deferri.

PL 14, 265B

この城砦には、預言者の言葉のとおり、王のごとき知恵が住まう。「知恵ある者の目は頭にある」(コヘレトの言葉2:14)。この〔知恵〕は他の部分よりも安全であり、そこからすべての肢体に活力と先見とが送られる〔ことを知ろう〕。

Hexaemeron libri sex 6.9.5

5

Quid enim robur et validitas lacertorum proficiat, quid velocitas pedum, nisi capitis velut principis sui imperialis quaedam adminiculetur potestas? Ex hoc enim aut destituuntur universa, aut omnia fulciuntur.

PL 14, 265B

実際、腕の力と強さが何の役に立ち、足の速さが何の役に立つだろうか。頭の、いわば自らの君主の、支配者としての権能が助けないならば。すべてはこの頭から見捨てられるか、すべてが支えられるかのどちらかだからである。

Hexaemeron libri sex 6.9.6

6

Quid agat fortitudo, nisi oculo duce utatur ad praelium? Quid fuga, si desit obtutus? Carcer est totum corpus tenebroso inhorrens situ; nisi oculorum illuminetur aspectu. Quod ergo sol et luna in coelo, hoc sunt oculi in homine.

PL 14, 265B

勇気は何をなすだろうか、目を戦いの導き手としないならば。逃げることは何になるか、視線が欠けているならば。体全体は、目の眺めによって照らされないならば、闇の中にすくんだ牢獄である。それゆえ、天における太陽と月は、人間における目にあたる。

Hexaemeron libri sex 6.9.7

7

Sol et luna duo mundi lumina: oculi autem quaedam in carne sidera fulgent desuper, et inferiora claro illustrant lumine, nec patiuntur noctis quibusdam nos tenebris implicari. Speculatores quidam nostri die ac nocte excubant.

PL 14, 265B

太陽と月は世界の二つの光である。目は、肉の中にある星のようなもので、上から輝き、下にある物を明るい光で照らし、我々が夜の闇に巻き込まれるのを許さない。我々の見張りが、昼も夜も寝ずに番をしているのである。

Hexaemeron libri sex 6.9.8

8

Nam ex sopore membris caeteris citius excitantur, et vigilantes circumspectant omnia; viciniores enim sunt cerebro, unde omnis manat usus videndi.

PL 14, 265C

目は、他の肢体よりも眠りからすみやかに呼び覚まされ、目覚めて周りのすべてを見回す。目は脳にいっそう近く、見るというあらゆる働きはそこから流れ出るからである。

Hexaemeron libri sex 6.9.9

9

Neque vero praepropere quisquam huc descendisse me credat, quod relicto vertice oculos praedicem, cum alienum non sit summam rem in parte laudare. Oculos enim certum est esse capitis portionem.

PL 14, 265C

頭頂を後にして目を称えるからといって、私が早まってここまで降りて来たなどと思う者がいないように。全体を部分において称えることは、場違いではないのだから。目が頭の一部であることは確かである。

Hexaemeron libri sex 6.9.10

10

Caput itaque oculis explorat omnia, auribus occulta rimatur, cognoscit abscondita, audit quid aliis agatur in terris.

PL 14, 265C

こうして頭は、目によってすべてを探り、耳によって隠れたことを調べ、隠されたことを知り、地上で他の者たちが何をしているかを聞く。

Hexaemeron libri sex 6.9.11

11

56. Ipse autem vertex capitis quam suavis et gratus, quam speciosa caesaries, quam reverenda in senibus, quam veneranda in sacerdotibus, quam terribilis in bellatoribus, quam decora in adolescentibus; quam compta in mulieribus, quam dulcis in pueris?

PL 14, 265C

56. ところで、頭の頂そのものは、なんと快く好ましいことか。髪はなんと美しく、老人にあってはなんと尊敬を集め、司教にあってはなんと敬われ、戦士にあってはなんと恐ろしく、若者にあってはなんと麗しいことか。女たちにあってはなんと整えられ、子どもたちにあってはなんと愛らしいことか。

Hexaemeron libri sex 6.9.12

12

Alium sexum crinita non decet, alium tonsa non decet. Ex arboribus licet quae humani sit gratia capitis, aestimare. In capite arboris omnis est fructus, ibi omnis est pulchritudo, illius coma nos aut a pluviis tegit, aut defendit a sole.

PL 14, 265D

長髪の姿は一方の性に似合わず、刈った髪は他方の性に似合わない。人間の頭の優美さがどのようなものかは、木々から推し量ってよい。木の頭にすべての実りがあり、そこにすべての美しさがある。その葉の冠は、我々を雨から覆い、あるいは太陽から守る。

Hexaemeron libri sex 6.9.13

13

Tolle arbori comam, tota arbor ingrata est. Quanto igitur major humani capitis ornatus est, qui cerebrum nostrum, hoc est, sedem originemque nostrorum sensuum capillis capitis munit et vestit; ne aut frigore vexetur aut aestu?

PL 14, 265D

木から葉の冠を取り去れば、木全体が見苦しくなる。それならば、人間の頭の飾りは、どれほど大きいことか。それは我々の脳、すなわち我々の感覚の座であり源であるものを、頭の髪で守り、覆い、寒さや暑さに苦しめられないようにするのである。

Hexaemeron libri sex 6.9.14

14

Illic enim fons universorum est; et ideo ubi injuria nocet, ibi gratia praeeminet. 57. Quid sine capite est homo, cum totus in capite sit?

PL 14, 266A

そこにこそ万物の源泉があるからである。それゆえ、害が損なうところに、優美がまさって際立つのである。57. 頭がなければ人間は何であろうか。人間は全体が頭にあるのに。

Hexaemeron libri sex 6.9.15

15

Cum caput videris, hominem agnoscis: si caput desit, nulla agnitio esse potest: jacet truncus ignobilis, sine honore, sine nomine. Sola aere fusa principum capita, et ducti vultus de aere vel de marmore ab hominibus adorantur.

PL 14, 266A

頭を見れば、人間であると見分ける。頭が欠けていれば、見分けることはできない。名もなく誉れもない、卑しい胴体が横たわっているだけである。君主たちの、青銅で鋳た頭像と、青銅や大理石で象った顔だけが、人々に崇められる。

Hexaemeron libri sex 6.9.16

16

Non immerito igitur huic quasi consultori suo caetera membra famulantur, et circumferunt illud servili gestamine sicut numen, atque in sublime locatum vehunt.

PL 14, 266A

それゆえ、他の肢体が、いわば助言者であるこの頭に仕え、これを神像のように奴隷の担ぎ方で運び、高く据えて運ぶのは、もっともなことである。

Hexaemeron libri sex 6.9.17

17

Unde censoria potestate quo vult dirigit quorumdam obsequia servulorum, et praecepta singulis obeunda decernit. Videas imperatori suo singula gratuito stipendio militare.

PL 14, 266A

そこで頭は、監察官の権限をもって、さまざまな召使いの務めを望む方へ差し向け、一つ一つに果たすべき命令を定める。〔肢体の〕一つ一つが、自らの指揮官のために、無報酬の俸給で兵役に服するのが見えよう。

Hexaemeron libri sex 6.9.18

18

Alia portant, alia pascunt, alia defendunt, vel ministerium suum exhibent: parent ut principi, ancillantur ut domino.

PL 14, 266B

あるものは運び、あるものは養い、あるものは守り、あるいは自らの務めを果たす。君主に対するように従い、主人に対するように仕える。

Hexaemeron libri sex 6.9.19

19

Inde velut quaedam procedit tessera, quam debeant pedes obire regionem, quae militiae munia manus consummandis operibus exsequantur, quam venter abstinendi vel edendi formam impositae teneat disciplinae.

PL 14, 266B

そこから、いわば一種の合言葉のようなものが出される。足がどの地域を巡るべきか、手がどんな務めを果たして仕事を成し遂げるべきか、腹が課せられた規律に従って、断つか食べるかの形をどう守るべきか。

Hexaemeron libri sex 6.9.20

20

58. Huic frons libera, nudis aperta temporibus, quae mentis habitum specie sui prodat: nunc laeta, nunc tristior: nunc erecta ad severitatem, nunc ad lenitatem remissior, quae signis forensibus internam exprimat voluntatem.

PL 14, 266B

58. この頭に、自由な額がある。あらわなこめかみに向かって開かれ、その姿によって心の状態を示す。あるときは明るく、あるときは沈み、あるときは厳しさに向かって引き締まり、あるときは柔和に向かってゆるむ。外に表れるしるしによって内なる意志を表すのである。

Hexaemeron libri sex 6.9.21

21

Imago quaedam animi loquitur in vultu, fidei basis in qua quotidie Domini nomen inscribitur et tenetur.

PL 14, 266B

心の像のようなものが顔に語る。〔額は〕信仰の土台であって、そこに日々、主の名が書き込まれ、保たれる〔額に十字のしるしをすることを言うらしい〕。

Hexaemeron libri sex 6.9.22

22

Eam geminae sepes superciliorum sequuntur, quae oculis munimenta praetendunt, praetexunt gratiam; ut et venustas decoris arrideat, et diligentia protectionis assistat.

PL 14, 266B

額に続いて、眉毛の双子の垣根がある。それは目に守りを差し出し、優美を縁取る。麗しさの美しさが微笑み、守りの入念さが寄り添うためである。

Hexaemeron libri sex 6.9.23

23

Si quid enim de capite sordium decidat, aut arenae pulvis, aut ros nebulae, aut humescentis verticis sudor, excipitur supercilio, ne teneras offensa acie visiones mollium perturbet oculorum.

PL 14, 266C

というのは、頭から何か汚れが落ちるなら、あるいは砂の塵、霧の露、湿った頭頂の汗が落ちるなら、それは眉に受け止められ、刺激された視線が、柔らかな目の繊細な視覚を乱さないようにされるからである。

Hexaemeron libri sex 6.9.24

24

59. Adhaerent velut quibusdam montium superciliis oculi; ut et protegente montis cacumine tutiores sint, et tamquam in summo locati, de quadam scena superiore universa prospectent.

PL 14, 266C

59. 目は、山の眉のようなものに付いている。そうして、山の頂が守ってくれるのでいっそう安全であり、いわば高みに据えられて、上方の舞台のようなところからすべてを見渡すのである。

Hexaemeron libri sex 6.9.25

25

Neque enim oportebat eos humiles esse sicut aures, vel os, ipsosque narium interiores sinus. Specula enim semper ex alto est; ut advenientium catervarum hostilium explorari possit adventus, ne improviso occupent otiantem vel urbis populum vel imperatoris exercitum.

PL 14, 266C

目が、耳や口や、鼻の内側のくぼみのように、低くあるべきではなかったからである。見張り台はつねに高い所にある。近づいてくる敵の群れの到来を探ることができ、敵が、暇にしている町の民なり君主の軍勢なりを不意に襲うことのないようにするためである。

Hexaemeron libri sex 6.9.26

26

Sic latronum quoque caventur incursus, si exploratores in muris aut turribus aut montis excelsi supercilio sint locati; ut desuper spectent plana regionum, in quibus insidiae latronum latere non possint.

PL 14, 266D

同じように、盗賊の襲撃も防がれる。城壁や塔、あるいは高い山の眉に斥候が置かれ、上から平地を見渡し、盗賊の伏兵がそこに潜めないようにするのである。

Hexaemeron libri sex 6.9.27

27

In mari quoque positus si quis terrae appropinquare se conjicit, in ipsa mali fastigia, et celsa antennarum cornua voti explorator ascendit, et adhuc invisibilem reliquis navigantibus eminus terram salutat.

PL 14, 266D

海にいる者も、陸に近づいていると推測すれば、願いを抱いた見張りが、マストの先端や帆桁の高い角に登り、他の航海者にはまだ見えない陸を、遠くから迎える。

Hexaemeron libri sex 6.9.28

28

60. At forte dicas: Si specula editior necessaria fuit, cur non supra summum verticem capitis oculi constituti sunt, sicut cancris vel scarabaeis in summo sunt, quibus licet nullum caput appareat, colla ac dorsa tamen caetero corpore celsiora sunt?

PL 14, 266D

60. だが、あなたはおそらくこう言うだろう。「より高い見張り台が必要だったのなら、なぜ目は頭の頂の上に据えられていないのか。カニや甲虫の目は頂にある。頭は見えなくても、首と背は他の体より高い」。

Hexaemeron libri sex 6.9.29

29

Sed illis testa valida, nec tam tenuis membrana sicut nobis, quae facile possit offendi, ruboque et caeteris interscindi sentibus.

PL 14, 267A

しかしそれらには堅い殻があり、我々のように薄い膜ではないので、傷つけられやすくも、茨や他の棘に引き裂かれやすくもない。

Hexaemeron libri sex 6.9.30

30

Aliis quoque animantibus hujusmodi species, ut possint oculos aut ad cervicem conferre, ut equi, ac boves, ac propemodum omnes ferae, aut ad alas suas, ut aves quo tuta quiete potiantur.

PL 14, 267A

他の生き物にも、このような形がある。馬や牛や、ほとんどすべての獣のように、目を首の方へ、あるいは鳥のように翼の方へ寄せることができ、そうして安全な休息を得るのである。

Hexaemeron libri sex 6.9.31

31

Nobis autem in summa propemodum corporis parte constitui oculos oportuit tamquam in arce, et ab omni vel minima offensione defendi, quae duo sibi compugnantia videbantur.

PL 14, 267A

しかし我々にとっては、目は体のほとんど最上部に、城砦のように据えられ、しかもどんな小さな傷害からも守られる必要があった。この二つは互いに相争うように見えた。

Hexaemeron libri sex 6.9.32

32

Nam si in humili essent propter tutamen, munus impediretur; si in vertice, paterent ad injuriam.

PL 14, 267A

というのは、守りのために低い所に置けば、働きが妨げられ、頭頂に置けば、害に対してさらされてしまうからである。

Hexaemeron libri sex 6.9.33

33

Itaque ne vel usui muneris aliquid detraheretur, vel aliquid ad propulsandam injuriam non prospiceretur, eo loci oculos constituit, cui supercilia desuper non minimum protectionis impertiant, subter malae aliquantulum elevatae haud exiguum munitionis adjungant, interiorem partem sepiant nares, exteriorem quoque frontis malarumque gibbi extuberent: et licet ossium compage connexa et aequata confinia circumvallare videantur, inter haec medii sunt oculorum orbes, et tuti ad cavendum, et ad intuendum liberi, et decori ad gratiam, ut pote in crystalli speciem refulgentes.

PL 14, 267B

そこで、働きの用が損なわれることのないように、また害を退けるための備えが欠けることのないように、〔神は〕目をそのような場所に据えた。上からは眉が少なからぬ守りを与え、下からは少し盛り上がった頬が小さくない防備を添え、内側は鼻が囲い、外側も額と頬の隆起が張り出している。骨の組み合わせで結ばれ、均された境が取り巻いているように見えるが、そのただ中に目の球があって、用心するには安全であり、見るには自由であり、水晶のような姿で輝くので、優美さにおいても麗しい。

Hexaemeron libri sex 6.9.34

34

In quorum medio pupillae sunt, quae videndi munus operantur. Hae ne qua incidentis injuriae offensione laedantur, pilis hinc inde consertis velut quodam vallo per circuitum muniuntur.

PL 14, 267B

その真ん中に瞳があり、見るという働きを果たす。この瞳が、降りかかる害の打撃で傷つけられることのないように、両側に組み合わされた毛が、いわば柵のように周りを固めている。

Hexaemeron libri sex 6.9.35

35

Unde tutum sibi auxilium postulans Propheta ait: Custodi me, Domine, ut pupillam oculi (Ps. XVI, 8) ; ut protectionis divinae fieret ei tam sollicita et tuta custodia, quam pupillam oculi tutissimo quodam naturae vallo munire dignatus est.

PL 14, 267C

それゆえ預言者は、安全な助けを求めて言う、「主よ、わたしを目の瞳のように守れ」(詩篇16:8)。神の守りが、〔神が〕目の瞳を自然のきわめて安全な柵で守ってくれたのと同じほど入念で安全なものとして、彼に与えられるようにというのである。

Hexaemeron libri sex 6.9.36

36

Simul quia innocentia et integritas levi sorde aspersa violatur, et gratiae suae munus amittit; et ideo prospiciendum, ne quis eam pulvis erroris oblimet, aut ulla vexet festuca peccati; quia scriptum est: Ejice primum trabem de oculo tuo, et tunc videbis ejicere festucam de oculo fratris tui (Matth. VII, 5) .

PL 14, 267C

同時に、無垢と完全さは、わずかな汚れを振りかけられても損なわれ、その恩寵の賜物を失うからである。それゆえ、誤りの塵がそれを汚したり、罪の藁屑がそれを苦しめたりしないよう、備えなければならない。こう書かれているからである、「まず汝の目から梁を取り除け。そのとき汝は、汝の兄弟の目から藁屑を取り除くために見えるようになるだろう」(マタイ7:5)。

Hexaemeron libri sex 6.9.37

37

61. Itaque propter oculos ferunt medendi periti cerebrum hominis in capite locatum, alios autem nostri corporis sensus propter cerebrum finitimo quodam esse domicilio constitutos.

PL 14, 267C

61. そこで、医術に通じた者たちは、人間の脳が頭に置かれているのは目のためであり、我々の体の他の感覚は脳のために、隣り合う住まいに置かれていると言う。

Hexaemeron libri sex 6.9.38

38

Initium enim nervorum et omnium sensuum voluntariae commotionis cerebrum est, atque inde omnis eorum quae diximus, causa manat. Initium autem arteriarum et insiti caloris, quo animantur et tepefiunt vitalia, cor esse plerique arbitrantur.

PL 14, 267C

脳は、神経とあらゆる感覚の随意の動きの始まりであり、そこから、我々の述べたものすべての原因が流れ出る。これに対し、動脈と生得の熱――それによって生命の器官が生気を得て温まる――の始まりは心臓だと、多くの者は考えている。

Hexaemeron libri sex 6.9.39

39

Sensuum autem singulorum velut organum nervi sunt, qui velut chordae et fides quaedam de cerebro oriuntur, et per partes corporis in singula quaeque officia derivantur.

PL 14, 267D

個々の感覚のいわば道具となるのは神経である。神経は、弦や琴糸のように脳から起こり、体の各部分を通って、それぞれの働きへと導かれてゆく。

Hexaemeron libri sex 6.9.40

40

Ideoque mollius est caeteris cerebrum, quia omnes suscipit sensus; unde omnes nervi, et quo referunt universa, quae vel oculus viderit, vel auris audierit, vel odor inhalaverit, vel lingua increpuerit, vel os saporis acceperit.

PL 14, 268A

それゆえ脳は他の部分よりも柔らかい。すべての感覚を受けるからである。そこからすべての神経が出ており、目が見たもの、耳が聞いたもの、嗅覚が吸い込んだもの、舌が響かせたもの、口が味わったもののすべてを、そこへ伝える。

Hexaemeron libri sex 6.9.41

41

Quod enim molle, ad compassionem aptius: quod autem durum ex aliquo rigore nervorum, ad agendum efficacius. 62. Praestantissimum quoque audiendi munus est, et visui supra gratia.

PL 14, 268A

柔らかいものは共感により適しており、神経のある硬さによって硬いものは、行うのにより効果がある。62. 聞くという働きもまたきわめてすぐれており、優美さにおいて視覚にまさる〔「visui supra gratia」は解しにくい。「視覚にまさる優美がある」と取った〕。

Hexaemeron libri sex 6.9.42

42

Ideo aures exstantiores sunt; ut et ornatus decorem praeferant, et excipiant omne illud quidquid de vertice sordium humorisve defluxerit; simul ut in earum sinibus vox repercussa sine offensione interiores ingrediatur anfractus.

PL 14, 268A

それゆえ耳は突き出ている。飾りの美しさを示し、頭頂から流れ落ちるどんな汚れや湿りも受け止めるためである。同時に、耳の窪みの中で反響した声が、害なくして、奥の曲がりくねった道へ入ってゆくためでもある。

Hexaemeron libri sex 6.9.43

43

Nam nisi ita esset, quis non ad omnem fortioris sonum vocis attonitus redderetur; cum inter ipsa subsidia frequenter improviso ictus clamore nos obsurdescere sentiamus?

PL 14, 268A

そうでなかったなら、強い声のどんな響きにも、誰が呆然とならないだろうか。現にこれらの守りがありながら、不意の叫びに打たれて耳が聞こえなくなるのを、我々はしばしば感じているのに。

Hexaemeron libri sex 6.9.44

44

Tum velut quaedam propugnacula videas praetendere adversus frigoris asperitatem, calorisque flagrantiam; ut neque frigus penetret ductus patentes, neque nimius adurat aestus. Sinuatio autem interiorum aurium modulandi quemdam numerum praestat et disciplinam.

PL 14, 268B

さらに、耳が、寒さの厳しさや暑さの燃えさかりに対して、いわば防壁のように張り出しているのが見えよう。寒さが開いた管に入り込まず、過度の暑さが焼かないようにするためである。内耳の曲がりくねりは、旋律を整える一種の拍子と規律を与える。

Hexaemeron libri sex 6.9.45

45

Siquidem per anfractus aurium quidam rhythmus efficitur, et modulis quibusdam ingressae sonus vocis exprimitur. Tenaces praeterea sermonis accepti ipsos esse anfractus aurium usus ipse nos docet.

PL 14, 268B

実際、耳の曲がりくねりによって、一種のリズムが生じ、入ってきた声の響きは、いくつかの調べとして形づくられる。そのうえ、耳の曲がりくねりそのものが、受けた言葉をよく保つことを、経験が我々に教えている。

Hexaemeron libri sex 6.9.46

46

Siquidem velut in concavis montium, vel in recessu rupium, vel in anfractu fluminum vox auditur dulcior, et responsa suavia referens echo resultat. Ipsae quoque sordes aurium non inutiles quae ligant vocem: ut tenacior ejus in nobis et memoria sit, et gratia.

PL 14, 268B

実際、山のくぼみや岩の奥まり、川の曲がりのような所では、声はより甘く聞こえ、こだまが心地よい答えを返して響く。耳垢もまた、声を結びとめるのであって、無用ではない。我々のうちで、声の記憶も優美さもいっそう保たれるようにするためである。

Hexaemeron libri sex 6.9.47

47

63. De naribus autem quid loquar, quae bivio et procero foramine antrum quoddam recipiendis odoribus praestant; ut non perfunctorie odor transeat, sed diutius inhaereat naribus, et earum ductu cerebrum, sensusque depascat?

PL 14, 268C

63. 鼻については何を言おうか。鼻は、二股の長い穴によって、においを受けるための洞のようなものを備える。においがざっと通り過ぎるのではなく、鼻にいっそう長くとどまり、鼻の通路を通って脳と感覚とを養うようにするためである。

Hexaemeron libri sex 6.9.48

48

Ideo diutius odor flagrat acceptus, quam sermo resonat, aut visus apparet. Plerumque quod momento brevi fueris odoratus, toto die tibi spirat in naribus. Per eas quoque purgamenta capitis defluunt, et sine fraude atque offensione aliqua corporis derivantur.

PL 14, 268C

それゆえ、受けたにおいは、言葉が響くよりも、見えるものが現れるよりも、長く香る。短い一瞬だけ嗅いだものが、一日中、鼻の中で香ることもしばしばである。鼻からはまた頭の汚れが流れ出て、体に何の損ないも害もなく排出される。

Hexaemeron libri sex 6.9.49

49

64. Est etiam non mediocris sensus in tactu, atque in eo voluptas gratissima, sincerumque judicium. Plerumque enim tactu probamus, quae oculis probare non possumus. 65. Postremum quoque officium est oris aut linguae, quod tamen omnibus vires ministrat.

PL 14, 268C

64. 触覚にも、並々ならぬ感覚があり、そこにはこのうえなく快い喜びと、純粋な判断がある。我々はしばしば、目では確かめられないものを、触れて確かめるからである。65. 最後の働きは口、あるいは舌の働きであるが、それでもすべてに力を供給する。

Hexaemeron libri sex 6.9.50

50

Nam neque oculi vigorem videndi haberent, nisi virtutem substantiae corporalis acciperent, quae cibo defertur et potu, neque aures audiendi, aut nares odorandi, aut manus tangendi, nisi corpus omne confortetur alimentis.

PL 14, 268D

というのは、目は、食物と飲み物によって運ばれる体の実体の力を受けなければ、見る力を持たないであろうし、耳は聞く力を、鼻は嗅ぐ力を、手は触れる力を、体全体が養分によって強められなければ持たないであろうからである。

Hexaemeron libri sex 6.9.51

51

Deficimus enim viribus, nisi eas cibi competentis assiduitate reparemus. Denique confecti fame nullis oblectantur sensuum voluptatibus, sed quasi exsortes eorum delinimenta non sentiunt.

PL 14, 268D

我々は、ふさわしい食物をたえず取って力を回復しなければ、力が尽きる。実際、飢えに疲れ果てた者は、感覚の喜びのどれにも楽しみを覚えず、それらから締め出された者のように、心地よさを感じない。

Hexaemeron libri sex 6.9.52

52

66. Quid ego describam dentium vallum, quo cibus conficitur, et plenae fit vocis expressio? Quae sine dentibus alimonia delectaret?

PL 14, 269A

66. 私は歯の柵をどう描こうか。それによって食物は砕かれ、完全な声の発音もなされる。歯なしで、どんな食べ物が喜びとなろうか。

Hexaemeron libri sex 6.9.53

53

Denique aevi maturos plerumque cernimus hoc ipso citius senescere, quod amissis dentibus nullam possint cibi virtutem validioris assumere. Ideo muta infantia, quia non habet adhuc organum vocis.

PL 14, 269A

実際、年を重ねた者が、まさにこのために早く衰えるのをしばしば見る。歯を失ったために、より固い食物の力を取り入れられないのである。幼児が話せないのも、まだ声の器官を持たないからである。

Hexaemeron libri sex 6.9.54

54

67. Linguae quoque non solum in loquendo, sed etiam in edendo munus pretiosissimum est. Ea enim velut plectrum loquentis, et quaedam edentis est manus, quae defluentem cibum dentibus suggerit et ministrat.

PL 14, 269A

67. 舌の働きもまた、話すことだけでなく、食べることにおいてもきわめて貴い。舌は、話す者の撥のようなものであり、食べる者の手のようなものでもあって、流れ落ちる食物を歯に差し出し、仕える。

Hexaemeron libri sex 6.9.55

55

Vox quoque aeris quodam remigio vehitur, et per inane portatur, eademque vis quae aerem verberat, nunc commovet, nunc demulcet audientis affectum, iratum mitigat, fractum erigit, solatur dolentem. Sit igitur nobis canorum commune cum avibus.

PL 14, 269A

声もまた、空気の櫂のようなものに運ばれ、空虚を通って伝わる。空気を打つその同じ力が、あるときは聞く者の心を動かし、あるときはなだめ、怒る者をやわらげ、くじけた者を立ち上がらせ、悲しむ者を慰める。それゆえ、歌う声は我々にとって鳥と共通なものであるとしよう。

Hexaemeron libri sex 6.9.56

56

Sed apud quem quo sono vocis utatur, quod est rationabile, non potest cum omnibus animantibus irrationabilibus scilicet esse commune. Nam et ipsi sensus communes nobis sunt cum animantibus caeteris: sed tamen non eadem his caeterae animantes industria utuntur.

PL 14, 269B

しかし、誰の前でどのような声音を用いるかということは、理性にかかわることであるから、理性なきすべての生き物と共通でありえないのは明らかである〔「apud quem quo sono vocis utatur」は言葉を切り詰めた構文で、「誰の前でどのような声音を用いるか」という間接疑問を主語と解した〕。実際、感覚そのものは他の生き物と我々に共通だが、他の生き物は、同じ工夫をもってそれらを用いはしない。

Hexaemeron libri sex 6.9.57

57

Erigit bucula ad coelum oculos, sed quid spectet ignorat. Erigunt ferae, erigunt aves, omnibus est liber aspectus: sed soli inest homini eorum quae aspicit affectus interpres.

PL 14, 269B

若い雌牛は天に目を上げるが、何を見ているのか知らない。獣も、鳥も目を上げる。すべての生き物に、見ることは自由である。しかし、見るものを解き明かす心が備わっているのは、人間だけである。

Hexaemeron libri sex 6.9.58

58

Spectat oculis ortus obitusque signorum, videt ornamentum coeli, miratur stellarum orbes, fulgores quoque diversos intelligit singulorum, quando hesperus surgat, quando lucifer: cur ille vespertinus, hic matutinus irradiet: quos motus Orion habeat, quos luna defectus: quemadmodum sol suos norit occasus, circuitus quoque cursus sui solemnitate custodiat.

PL 14, 269B

人間は目で星座の出没を見つめ、天の飾りを見、星々の巡りに驚嘆し、個々の星の異なる輝きをも理解する。宵の明星がいつ昇り、明けの明星がいつ昇るのか、なぜ一方が夕に、他方が朝に光を放つのか。オリオンがどんな動きをし、月がどんな欠けをするのか。太陽がどのようにして自らの沈む所を知り、自らの運行の巡りを定めの正しさで守っているのか。

Hexaemeron libri sex 6.9.59

59

Audiunt quoque animantes caeterae, sed quis praeter hominem audiendo cognoscit? Secreta sapientiae solus homo ex omnibus generibus quae in terris sunt, auditu et meditatione et prudentia colligit, qui potest dicere: Audiam quid loquatur in me Dominus Deus.

PL 14, 269C

他の生き物も聞くが、聞くことによって知るのは、人間のほかに誰か。地上にあるすべての種類のうちで、知恵の奥義を、聞くこと、思いめぐらすこと、思慮によって集めるのは、人間だけである。人間は言うことができる、「私は、主なる神が私のうちで何を語るかを聞こう」。

Hexaemeron libri sex 6.9.60

60

Hoc est pretiosissimum, quod homo divinae vocis sit organum, et corporalibus labiis exprimit coeleste oraculum, sicut illud est: Clama. Quid clamabo? Omnis caro foenum (Esa. XL, 6) . Accepit quod diceret, et clamavit.

PL 14, 269C

人間が神の声の器官であり、肉体の唇で天の託宣を言い表すこと、これこそがもっとも貴い。「叫べ。わたしは何を叫ぼうか。すべての肉は草である」(イザヤ40:6)とあるとおりである。人間は語るべきことを受け、叫んだのである。

Hexaemeron libri sex 6.9.61

61

Sibi habeant prudentiam suam qui coeli terrarumque spatia radio describunt. Sibi habeant intellectum suum, de quo dicit Dominus: Et intellectum prudentium reprobabo (I Cor. I, 19) .

PL 14, 269C

天と地の広がりを測量の杖で描く者たちは、自分の思慮を自分のものとしておくがよい。自分の理解を自分のものとしておくがよい。それについて主は言う、「賢い者たちの理解を、わたしは退ける」(一コリント1:19)。

Hexaemeron libri sex 6.9.62

62

Neque numeros orationis ac modos, et modulos musicae sapientiae constituam in loco: sed eam sapientiam definio, de qua dicit Propheta: Incerta et occulta sapientiae tuae manifestati mihi (Psal. L, 8) .

PL 14, 269D

私は、弁論の律動や調べ、音楽の旋律を、知恵の位置に据えはしない。私が知恵として定めるのは、預言者が語る知恵である、「汝の知恵の不確かなことと隠れたことを、汝はわたしに明らかにした」(詩篇50:8)〔ミーニュ版は manifestati と刷る。manifestasti の誤植〕。

Hexaemeron libri sex 6.9.63

63

68. Quid autem loquar de osculo oris, quod pietatis et charitatis est pignus? Osculantur se et columbae, sed quid ad humani osculi venustatem, quo amicitiae insigne humanitatisque praefulget, in quo plenae charitatis fidelis exprimitur affectus?

PL 14, 269D

68. 口の接吻については何を言おうか。それは敬愛と愛の証しである。ハトもまた口づけを交わすが、人間の接吻の麗しさに比べれば何であろうか。それによって友情と人間らしさのしるしが輝き、そこで充ち足りた愛の誠実な情が言い表される。

Hexaemeron libri sex 6.9.64

64

Unde et Dominus velut prodigii genus in proditore condemnans ait: Juda, osculo Filium hominis tradis (Luc. XXII, 48) ? hoc est charitatis insigne convertis ad signum proditionis et infidelitatis indicium? Pacis hoc pignore uteris ad officium crudelitatis?

PL 14, 270A

それゆえ主も、裏切り者のうちに一種の怪異を見て断罪し、言った、「ユダよ、汝は接吻で人の子を引き渡すのか」(ルカ22:48)。つまり、愛のしるしを裏切りの合図に、不忠の標に変えるのか。平和の証しを、残酷な務めに用いるのか。

Hexaemeron libri sex 6.9.65

65

Bestiali igitur oris obsequio inferentem potius necem, quam charitatis foedera deferentem divinae arguit vocis oraculo. Illud quoque praecipuum, quod soli homines ore exprimimus, quae corde sentimus. Itaque cogitationes tacitae mentis, oris sermone signantur.

PL 14, 270A

こうして主は、獣のような口の奉仕によって、愛の契りを捧げるよりもむしろ死をもたらす者を、神の声の託宣によって責めた。また、心で感じることを口で言い表すのは人間だけであるというのも、際立ったことである。そこで、黙した精神の思いは、口の言葉によって印される。

Hexaemeron libri sex 6.9.66

66

Quid est igitur os hominis, nisi quoddam sermonis aditum, fons disputationis, aula verborum, promptuarium voluntatis? Absolvimus velut quamdam humani corporis regiam, in qua sit licet quaedam quantitas portionis, forma tamen universitatis est.

PL 14, 270A

それでは、人間の口とは何であろうか。言葉の入口〔ミーニュ版は quoddam … aditum と中性形で刷る。「入口」の意に解した〕、議論の泉、言葉の広間、意志の貯蔵庫にほかならない。我々は、いわば人間の体の王宮を語り終えた。そこには部分としての一定の大きさはあるにせよ、全体の形がある。

Hexaemeron libri sex 6.9.67

67

69. Sequitur guttur per quod totius corporis vitale commercium, et spiritus hujus commeatus infunditur. Succedunt brachia, et validi lacertorum tori, validae ad operandum manus, et procerioribus digitis habiles ad tenendum.

PL 14, 270B

69. 次に喉が続く。それを通って、体全体の生命の交わりと、この息の通行が注ぎ込まれる。続いて腕、腕の力強い筋肉の盛り上がり、働くのに力強い手、やや長い指によって握るのに巧みな手がある。

Hexaemeron libri sex 6.9.68

68

Hinc aptior usus operandi, hinc scribendi elegantia, et ille calamus scribae velociter scribentis, quo divinae vocis exprimuntur oracula.

PL 14, 270B

ここから、働くことのいっそうふさわしいあり方が生まれ、書くことの優美さが生まれ、速く書く書記のあの筆が生まれる。それによって神の声の託宣が書き記される。

Hexaemeron libri sex 6.9.69

69

Manus est quae cibum ori ministrat: manus est quae praeclaris enitet factis, quae conciliatrix divinae gratiae sacris infertur altaribus, per quam offerimus et sumimus sacramenta coelestia: manus est quae operatur pariter atque dispensat divina mysteria, cujus vocabulo non dedignatus est se Dei filius declarari, dicente David: Dextera Domini fecit virtutem, dextera Domini exaltavit me (Ps. CXVII, 16) .

PL 14, 270B

手は、食物を口に運ぶものである。手は、すぐれた行いによって輝くものである。手は、神の恩寵の取りなし手として聖なる祭壇に差し出され、それによって我々は天の秘跡を捧げ、受ける。手は、神の奥義をなし、かつ分け与えるものであり、神の子は、自分がその名で言い表されることを厭わなかった。ダビデは言う、「主の右手は力をなした。主の右手はわたしを高く上げた」(詩篇117:16)。

Hexaemeron libri sex 6.9.70

70

Manus est quae fecit omnia, sicut dixit Deus omnipotens: Nonne manus mea fecit haec omnia (Esa., LXVI, 2) ? Manus est totius corporis propugnaculum, capitis defensatrix. Quae cum sit loco inferior, totum verticem comit, et honesto venustat ornatu.

PL 14, 270C

手は、すべてを造ったものである。全能の神が言ったとおりである、「わたしの手がこれらすべてを造ったのではないか」(イザヤ66:2)。手は、体全体の防壁であり、頭の守り手である。手は位置の上では下にあるが、頭頂全体を整え、品位ある飾りで美しくする。

Hexaemeron libri sex 6.9.71

71

70. Quis digne explicet pectoris cratem, ventrisque mollitiem? Aliter enim viscera molliora non possent foveri, et intestinorum sinus duris haud dubie ossibus laederentur.

PL 14, 270C

70. 胸の格子と腹の柔らかさを、誰がふさわしく説き明かせるだろうか。そうでなければ、柔らかな内臓は温められえず、腸の曲がりは、疑いなく硬い骨によって傷つけられるであろうからである。

Hexaemeron libri sex 6.9.72

72

Quid tam salutare, quam ut pulmo cordi finitimo limite jungeretur; ut cum exarserit cor ira et indignatione, pulmonis sanguine atque humore citius temperetur? Ideoque mollior pulmo est, quia madet semper, simul ut rigorem indignationis emolliat.

PL 14, 270C

肺が心臓と隣り合う境で結ばれているほど、健やかなことがあろうか。心臓が怒りと憤りで燃え上がるとき、肺の血と湿りによって、いっそう早く冷まされるのである。それゆえ肺は柔らかい。つねに湿っているからであり、同時に憤りの硬さを和らげるためでもある。

Hexaemeron libri sex 6.9.73

73

Haec ideo strictim percurrimus, ut tamquam indocti obvia perstringere, non tamquam medici plenius scrutari videamur et persequi quae naturae latibulis abscondita sunt.

PL 14, 270D

これらを我々が手短にたどったのは、無学の者のように行き当たりのことに触れるのであって、医者のように、自然の隠れ場に潜むものをより十分に探り尽くそうとするのではないと見えるようにするためである。

Hexaemeron libri sex 6.9.74

74

71. Lien quoque cum jecore habet viciniam fructuosam, qui dum assumit quo ipse pascatur, abstergit quidquid sordium deprehenderit; ut per fibras jecoris minutiores ciborum possint tenues atque subtiles reliquiae transire, quae vertantur in sanguinem, viribusque proficiant, et non cum fimo et sordibus egerantur.

PL 14, 270D

71. 脾臓もまた肝臓と、益をもたらす近さにある。脾臓は自らの養いとなるものを取り込みながら、見つけた汚れをことごとく拭い去る。こうして、食物の細く精妙な残りが、肝臓のいっそう細かな繊維を通り抜け、血に変わって力の足しとなり、糞や汚れと共に排出されないようになる。

Hexaemeron libri sex 6.9.75

75

Intestinorum vero circumplexi orbes, et sine aliquo licet nodo sibi tamen invicem nexi, quid aliud nisi divinam prospicientiam Creatoris ostendunt; ut non cito esca pertranseat, et statim a stomacho decurrat?

PL 14, 271A

腸の巻きつく輪は、結び目こそ無いものの互いにつながっており、創造主の神的な先見を示す以外の何であろうか。食物がすぐに通り過ぎて、ただちに胃から下ってしまわないようにしているのである。

Hexaemeron libri sex 6.9.76

76

Quod si fieret, jugis fames et continua vorandi libido hominibus gigneretur. Exinanitis enim visceribus et exhaustis, dum momentaria effusione vacuarentur, necesse esset inexplebilem atque insatiabilem cibi et potus generari cupiditatem, quam sine dubio matura mors sequeretur.

PL 14, 271A

もしそうなれば、絶え間ない飢えと、貪り食うことへの止まない欲望が、人々に生じるであろう。内臓が空にされ、すり減らされ、一瞬の流出で空になれば、食べ物と飲み物への飽くことのない、満たされぬ渇望が生まれざるをえず、それに疑いなく早死にが続くであろうからである。

Hexaemeron libri sex 6.9.77

77

Ideoque provide conficitur primum esca in utero superiore, deinde in jecore coquitur, ejusque vapore digestus transfunditur succus ejus in reliquas corporis partes; eaque substantia artus aluntur humani, quam juvenes accipiunt ad incrementum, senes ad perseverantiam: reliquum autem velut superfluum per intestina deducitur, et per illud ex transverso ostium derivatur.

PL 14, 271A

こうして食物は、先を見て整えられ、まず上の腹で砕かれ、次に肝臓で煮られ、その熱気によって消化された汁が、体の他の部分に注ぎ込まれる。その実体によって人間の肢体は養われ、若者はそれを成長のために、老人は持ちこたえるために受ける。残りは、余分なものとして腸を通って導かれ、横にあるあの戸口から排出される。

Hexaemeron libri sex 6.9.78

78

72. Denique etiam in Genesi arca Noe ad fabricam humani corporis accipitur, de qua dixit Deus: Fac tibi arcam ex lignis quadratis, nidos facies in ea, et bituminabis eam intus et foris bitumine, et sic facies arcam (Gen. VI, 14) .

PL 14, 271B

72. 実際、創世記でも、ノアの箱舟が人間の体の造りになぞらえて受け取られている。それについて神は言った、「汝のために四角い材木で箱舟を造れ。その中に巣を設け、内も外もアスファルトで塗り、こうして箱舟を造れ」(創世記6:14)。

Hexaemeron libri sex 6.9.79

79

Et infra: Ostium vero facies ex transverso: inferiora autem arcae bicamerata et tricamerata facies (Ibid. 16) . Hoc ergo significat Dominus, quod ostium ex posteriori sit parte, per quod egerantur ciborum superflua.

PL 14, 271B

さらに下に、「戸口は横に造れ。箱舟の下の階は、二層、三層に造れ」(創世記6:16)とある。それゆえ主はここで、戸口が後ろの部分にあり、それを通して食物の余りが排出されることを示している。

Hexaemeron libri sex 6.9.80

80

Decore enim Creator noster ductus reliquiarum a vultu hominis avertit, ne dum alvum purgamus, inquineremus aspectum. Simul illud considera, quod ea quae pudoris plena sunt, eo loco constituta sunt, ubi operta vestibus dedecere non possint.

PL 14, 271B

というのは、我々の創造主は、品位のゆえに、残り物の通り道を人間の顔から遠ざけたからである。腹を清めるときに、見る目を汚すことのないようにするためである。同時にこれも考えよ。恥じらいに満ちたものは、衣で覆われても見苦しくならない場所に置かれている。

Hexaemeron libri sex 6.9.81

81

73. Venarum pulsus vel infirmitatis internuntius, vel salutis est. Eaedem tamen cum toto diffusae sint corpore, neque nudae atque intectae sunt, et ita levibus operiuntur visceribus; ut explorandi copia sit, et celeritas sentiendi, quando nulla est viscerum crassitudo, quae pulsum possit obducere.

PL 14, 271C

73. 血管の脈は、病弱の使いであるか、健やかさの使いである。とはいえ血管は、体全体に広がっているのに、むき出しで覆いなくあるのではなく、薄い肉で覆われている。それは、確かめる機会があり、感じ取る速さがあるようにするためである。脈を覆い隠すほどの厚い肉が無いのである。

Hexaemeron libri sex 6.9.82

82

Ossa quoque omnia tenui operta sunt viscere, et revincta nervis; praecipue tamen capitis levi tecta sunt corio. Unde quo possint aliquod adversum imbres et frigora habere munimen, capillis densioribus vestiuntur.

PL 14, 271C

骨もすべて薄い肉で覆われ、筋で縛られている。ただ頭の骨は薄い皮で覆われている。そこで、雨と寒さに対して何らかの守りを持てるように、より濃い髪で身を包まれている。

Hexaemeron libri sex 6.9.83

83

Quid de genitalibus loquar, quae venis e regione cervicis per renes lumbosque deductis suscipiunt genitale semen ad munus et ad gratiam procreandi? 74. Quid de officio pedum, qui totum corpus sine ulla sustinent oneris injuria?

PL 14, 271C

生殖の部分については何を言おうか。それは、首の辺りから腎臓と腰を通って導かれた血管から、子を生む働きと優美さのために、生殖の種を受ける。74. 足の務めについては何を言おうか。足は荷の害なしに、体全体を支える。

Hexaemeron libri sex 6.9.84

84

Flexibile genu, quo prae caeteris Domini mitigatur offensa, ira mulcetur, gratia provocatur.

PL 14, 272A

曲がる膝。それによって、他のどの部分にもまして、主の憤りが和らげられ、怒りがなだめられ、恩寵が呼び寄せられる。

Hexaemeron libri sex 6.9.85

85

Hoc enim Patris summi erga Filium donum est: Ut in nomine Jesu omne genu curvetur, coelestium, terrestrium et infernorum; et omnium lingua confiteatur quoniam Dominus Jesus in gloria est Dei Patris (Phil. II, 10 et 11) .

PL 14, 272A

それは、至高の父から子への賜物だからである、「イエスの名において、天のもの、地のもの、冥界のものの、すべての膝が屈められ、すべての舌が、主イエスは父なる神の栄光のうちにあると告白するために」(フィリピ2:10, 11)。

Hexaemeron libri sex 6.9.86

86

Duo enim sunt quae prae caeteris Deum mulcent, humilitas, et fides. Pes itaque exprimit humilitatis affectum, et sedulae servitutis obsequium: fides aequat Filium Patri, atque utriusque eamdem gloriam confitetur.

PL 14, 272A

神をなだめるものは、他にもまして二つある。へりくだりと信仰である。それゆえ足は、へりくだりの心と、たゆまぬ奉仕の従順を表す。信仰は、子を父と等しいものとし、両者に同じ栄光を告白する。

Hexaemeron libri sex 6.9.87

87

Recte autem non plures, sed duo sunt homini pedes; quaterni enim pedes feris ac belluis sunt, bini avibus. Et ideo unus quasi de volatilibus est homo, qui alta visu petat, et quodam remigio volitet sublimium sagacitate sensuum.

PL 14, 272A

人間に足が、いくつもではなく二つなのは正しい。獣や野獣には四つずつの足があり、鳥には二つずつだからである。それゆえ人間は、いわば飛ぶものの一つであって、高みを目で求め、櫂のようなものによって、高いものを求める感覚の鋭さをもって飛ぶ。

Hexaemeron libri sex 6.9.88

88

Et ideo de eo dictum est: Renovabitur sicut aquilae juventus tua (Ps. CII, 5) ; eo quod propior sit coelestibus, et sublimior aquilis, qui possit dicere: Nostra autem conversatio in coelis est.

PL 14, 272B

それゆえ人間について、こう言われた、「汝の若さは、ワシのように新たにされる」(詩篇102:5)。天のものにより近く、ワシよりも高い者だからである。その者は言うことができる、「しかし、我々の市民権は天にある」。