Hexaemeron libri sex 5.10.1
Cuique piscium generi praescripta esse sua domicilia, unde humana levitas, ac luxuria condemnantur: tamen quosdam pisces ad sobolem loca mutare; cujus rei ratio expenditur, et hominis reprehenditur incontinentia. Item de specialibus aliquorum piscium virtutibus.
PL 14, 217B魚の種類それぞれに固有の住み処が定められていること。そこから人間の軽薄さと奢侈が断罪される。しかし、ある魚は子孫のために場所を移すこと。その理由が検討され、人間の無節制が責められる。また、いくつかの魚の特別な力について。
Hexaemeron libri sex 5.10.2
26. An vero sine quadam dote naturae manere piscibus etiam illam putamus gratiam, quod unumquodque genus piscium praescripta sibi domicilia habet, quae sui generis nullus excedat, non incurset alienus?
PL 14, 217B26. それとも我々は、魚の種類ごとに、自分たちに定められた住み処を持ち、同じ種類のどの魚もそれを越えず、他の種類のものも侵さないという美点もまた、自然の或る賜物なしに魚に備わっていると考えるのか。
Hexaemeron libri sex 5.10.3
Quis geometra his divisit habitacula nullis rumpenda temporibus? Sed geometram audivimus, thalassometram numquam audivimus; et tamen pisces mensuram suam norunt, non muris urbium portisque praescriptam, non aedificiis domorum, non agrorum finibus limitatam, sed mensuram ejus quod oporteat; ut tantum satis sit unicuique, quantum ad usum abundet, non quantum aviditas quaedam immoderata sibi vindicet.
PL 14, 217Cどの幾何学者が、いかなる時にも破られない住まいを魚たちに分けたのか。我々は幾何学者のことは聞いたが、タラッソメトレース(海を測る者)のことは聞いたことがない。それでも魚は自分の尺度を知っている。それは、都市の城壁や門で定められたものでも、家々の建物でも、畑の境で区切られたものでもなく、必要なことの尺度である。各々にとっては、用に足りるだけで十分なのであって、或る抑えのない貪欲が自分のものと主張するだけの量ではない。
Hexaemeron libri sex 5.10.4
Lex quaedam naturae est tantum quaerere, quantum sufficiat ad victum, et alimentorum modo sortem censere patrimonii. Hoc genus piscium in illo sinu maris alitur et gignitur, illud in alio.
PL 14, 217C食べるのに足りるだけを求め、食物の量で財産の分け前を量ることは、自然の或る法である。この種類の魚は海のあの入り江で養われ、生まれ、あの種類は別の入り江で〔養われ、生まれる〕。
Hexaemeron libri sex 5.10.5
Denique non reperies confusa genera piscium: sed quod hic abundat, alibi deest. Et iterum ille sinus maris cephalos alit, lupos ille: ille saxatiles, locustas alius.
PL 14, 217Cこうして、魚の種類が入り交じっているのを見いだすことはない。ここに多いものは、よそには欠けている。また、海のあの入り江はボラを養い、あの入り江はスズキを、あの入り江は岩場の魚を、別の入り江はイセエビを養う。
Hexaemeron libri sex 5.10.6
Non est libera vagandi potestas; nec tamen aut interclusa montibus copia, aut fluviis interlabentibus transitus impeditur, sed usus naturae impressus tamquam patriae finibus unumquemque sese tenere, et ultra incolas prodire suspectum.
PL 14, 217Dさまよう自由はない。とはいえ、山に道が閉ざされているのでも、間を流れる川に通行が妨げられているのでもなく、自然に刻まれた習いが、各々を祖国の境のうちに留め、住人の域を越えて出ることを疑わしいものとしているのである。
Hexaemeron libri sex 5.10.7
27. At nobis longe alia sententia est, mutare exsilio domos, incolarum fastidio teneri, advenarum captare gratiam, transferre terminos perpetuos, quos posuerunt patres nostri, agrum ad agrum jungere, domum ad domum. Deficit terra hominibus, sternuntur et maria.
PL 14, 218A27. しかし我々の考えははるかに異なる。亡命によって住まいを替え、住人への嫌悪にとらわれ、よそから来た者の好意を得ようとし、我々の父祖が据えた永遠の境を移し、畑に畑を、家に家を連ねる。地は人々に足りなくなり、海までもならされる。
Hexaemeron libri sex 5.10.8
Rursus pro singulorum libidine inciditur terra, mare infunditur, ut insulas faciant, ut possideant freta: spatia maris sibi vindicant jure mancipii, pisciumque jura sicut vernaculorum conditione sibi servitii subjecta commemorant.
PL 14, 218Aさらに、各人の欲望のために地が切り開かれ、海が注ぎ込まれて、島を造り、海峡を所有する。海の広がりを所有権によって自分のものと主張し、魚の権利さえ、家内生まれの奴隷の身分のように、自分に隷属するものと数え立てる。
Hexaemeron libri sex 5.10.9
Iste, inquit, sinus maris meus, ille alterius. Dividunt elementa sibi potentes. His ostreae in fluctibus nutriuntur: his in vivario piscis includitur. Luxuriae nec mare sufficit, nisi apothecas habeant ostrearum.
PL 14, 218A「海のこの入り江は私のもの、あの入り江は別の者のもの」と彼は言う。権力ある者たちは元素を自分たちの間で分ける。ある者たちのためにはカキが波の中で養われ、ある者たちのためには生け簀に魚が閉じ込められる。奢侈には、カキの貯蔵庫を持たなければ、海さえ足りない。
Hexaemeron libri sex 5.10.10
Itaque aetates earum numerant, et piscium receptacula instruunt; ne convivia divitis mare non possit implere. Nam vicini nomen quibus audiunt auribus! Quibus oculis intuentur possessiones eorum! Quemadmodum dies noctesque excogitant, ut aliquid proximi auferant!
PL 14, 218Aそれゆえ彼らはカキの年齢を数え、魚の囲いを整える。富者の宴を満たしえない海となることのないようにである。実際、隣人の名を、どんな耳で聞くことか。その所有地を、どんな目で見つめることか。昼も夜も、隣人から何かを奪い取ろうと、どれほど思案することか。
Hexaemeron libri sex 5.10.11
Numquid soli habitabitis super terram (Isai. V, 9) ? clamat propheta. Cognoscit haec Dominus, et vindictae reservat. 28. Quantum aliena a piscibus aviditatis rapina!
PL 14, 218B「汝らだけがこの地の上に住むのか」(イザヤ5:9)と預言者は叫ぶ。主はこれを知り、報復のために取っておく。28. 魚には、他人のものを奪う貪欲の略奪がなんと無縁なことか。
Hexaemeron libri sex 5.10.12
Illi naturalia captant secreta, et ultra terminos orbis terrarum mare norunt, quod nullae interpolant insulae, nec terra aliqua interjacet, vel ulterius ulla sit posita.
PL 14, 218B魚は自然の隠れた所を求め、人の住む世界の果てを越えた海を知っている。そこには島が間に入ることもなく、陸が横たわることもなく、さらにその先にも陸は置かれていない。
Hexaemeron libri sex 5.10.13
Illic igitur ubi diffusum late mare omnem spectandi usum, utilitatis gratia navigandi intercludat audaciam, condere se feruntur cete, illa immensa genera piscium, aequalia montibus corpora, ut tradiderunt nobis, qui videre potuerunt: illic quietum aevum exigunt discreta ab insulis, et ab omnibus maritimarum urbium contagiis separata habent suas regiones et habitacula distributa.
PL 14, 218Bこうして、広がる海が見渡す用をすべて遮り、利益のために航行する大胆さを妨げる、まさにその所に、鯨が身を隠すといわれる。これらは巨大な種類の魚で、その体は山に等しいと、見ることのできた人々が我々に伝えた。そこで魚たちは島から離れて静かな生涯を送り、海辺の諸都市のあらゆる交わりから隔てられて、自分の領域と、分けられた住み処を持つ。
Hexaemeron libri sex 5.10.14
Manent in his inoffenso vicinorum limite, nec vago transitu mutationes quaerunt locorum: sed tamquam patrium solum diligunt, et in his immorari dulce arbitrantur. Quae ideo elegerunt, ut solitariam vitam remota possint arbitrorum interpellatione transigere.
PL 14, 218C魚はそこに、隣人との境に障りなく留まり、さまよい渡って場所の変化を求めることもない。祖国の土地のようにそこを愛し、そこにとどまることを甘美と考える。魚がそこを選んだのは、他人の目の妨げから遠く離れて、ひとり静かな生活を送れるようにするためである。
Hexaemeron libri sex 5.10.15
29. Sunt tamen aliqua genera piscium, qui non ingenii facilitate loca mutent, sed fovendi partus necessitate; quem opportuno atque legitimo procurantes tempore, ex plurimis locis, ac diverso sinu maris, innumeri velut communi consilio convenientes conjuncto agmine Aquilonis flatus petunt, et ad illud Septentrionalium mare partium quadam naturae lege contendunt.
PL 14, 218C29. とはいえ、気まぐれな性分から場所を移すのではなく、子を育む必要から移す魚の種類もある。ふさわしい定められた時にそれを行うために、多くの場所から、海のさまざまな入り江から、数えきれない魚が、示し合わせたかのように集まり、隊を組んで北風の吹く方へ向かい、自然の或る法によって北の方の海をめざす。
Hexaemeron libri sex 5.10.16
Dicas, si ascendentes videas, rheuma quoddam esse, ita proruunt, fluctusque intersecant, per Propontidem in Euxinum pontum violento impetu profluentes. Quis piscibus haec annuntiat loca, praecepit tempora?
PL 14, 218D上って行くのを見れば、或るレウマ(流れ)だと言うであろう。それほどの勢いで突き進み、波を断ち切り、プロポンティスを抜けてエウクセイノス海へ、激しい勢いで流れ込む。誰が魚にこれらの場所を告げ、時を命じたのか。
Hexaemeron libri sex 5.10.17
Quis tribuit dispositionem viandi, comitandi ordinem, metas et tempora revertendi? Homines suum imperatorem habent, cujus exspectatur imperium, procedit tessera, proponuntur edicta provincialibus ut conveniant, tribunis militum litterae diriguntur, dies statuitur; et plerique ad dies statutos occurrere non queunt.
PL 14, 218D誰が進む配置を、連れ立つ秩序を、帰る目当てと時を授けたのか。人間には自分の司令官がいて、その命令が待たれ、合図の札が出され、属州の人々が集まるよう布告が掲げられ、軍団付きの護民官たちに書状が送られ、日が定められる。それでも多くの者は定められた日に間に合わない。
Hexaemeron libri sex 5.10.18
Quis imperator piscibus praeceptum dedit? Quis doctor hanc tribuit disciplinam? Qui metatores itinera disponunt? Qui duces iter dirigunt, ut nullius desit occursus?
PL 14, 219Aどの司令官が魚に命令を与えたのか。どの教師がこの訓練を授けたのか。どの宿営係が道程を割り振るのか。どの指揮官が、誰も落ちこぼれないように道を導くのか。
Hexaemeron libri sex 5.10.19
Sed agnosco quis ille sit imperator, qui ordinatione divina sensibus universorum suum infundat imperium, qui tacitus mutis animantibus naturalis disciplinae ordinem tribuat; nec solum magna penetret, sed etiam per minima quaeque se fundat.
PL 14, 219Aだが私は、その司令官が誰であるかを知っている。神の定めによって万物の感覚に自らの命令を注ぎ、黙したまま、ものを言わぬ生き物に自然の訓練の秩序を授ける。その司令官は、大きなものを貫くだけでなく、どんな小さなものにも自らを注ぐ。
Hexaemeron libri sex 5.10.20
Divinae legi piscis obsequitur, et homines contradicunt! Piscis solemniter obaudit mandata coelestia, et homines irrita faciunt Dei praecepta! An contemptibilis tibi videtur, quia mutus est, rationisque expers?
PL 14, 219A魚は神の法に従うのに、人間は逆らう。魚は天の命令にいつもながら聞き従うのに、人間は神の命令を無にする。ものを言わず、理性を欠いているからといって、魚はあなたに軽蔑すべきものと見えるのか。
Hexaemeron libri sex 5.10.21
Sed vide ne tu tibi magis incipias esse contemptui, si irrationabili irrationabilior deprehendaris. Quid autem rationabilius hoc piscium transitu, cujus rationem quidem verbis non explicant, sed factis loquuntur?
PL 14, 219Bだが気をつけよ。理性なきものよりもなお理性なき者と見いだされるなら、むしろあなたが自分自身を軽んじ始めることになる。この魚の渡りより理にかなったことがあろうか。魚はその理を言葉では説き明かさないが、行いで語っている。
Hexaemeron libri sex 5.10.22
Pergunt enim aestatis tempore ad fretum Ponti, eo quod reliquo maris sinu hic sinus dulcior sit. Non enim tamdiu sol ei freto, quamdiu caeteris immoratur, eaque fit causa ut non omnem aquam exhauriat, quae dulcis atque potabilis est.
PL 14, 219B魚は夏の時にポントス海の海峡へ向かう。海のほかの入り江よりも、この入り江のほうが甘いからである。太陽がこの海にとどまるのは、ほかの海にとどまるほど長くはなく、そのため、甘くて飲める水をすべて吸い尽くすことがない。
Hexaemeron libri sex 5.10.23
Quis autem ignoret quod etiam ea quae maritima sunt, aquis plerumque dulcibus delectentur? Denique dum flumina sequuntur, et ad superiora ascendunt, frequenter alieni pisces generis capiuntur in fluviis.
PL 14, 219B海のものまでが、たいていは甘い水を喜ぶことを、誰が知らずにいよう。実際、魚は川をたどって上流へ上るので、他の種類の魚がしばしば川で捕えられる。
Hexaemeron libri sex 5.10.24
Cum haec igitur causa Pontum illis faciat gratiorem, vel quod aestus temperet solemnis illic flatus aquilonis, tum opportuniorem caeteris judicant, in quo generare, et partus possint proprios enutrire, quod teneri fetus laborem alienae regionis ferre vix possint, quos illic fovet aeris blanda clementia.
PL 14, 219Bこうして、この理由がポントス海を魚にとってより好ましくし、また恒例の北風の吹きが暑さを和らげるので、そこを他のどこよりも好都合と判断する。そこで産み、自分の子を育てることができる。柔らかな稚魚はよその地の労苦に耐えがたいが、そこでは空気の優しい穏やかさが彼らを温めるからである。
Hexaemeron libri sex 5.10.25
Itaque peracto munere omnes simul eo quo venerant agmine revertuntur. 30. Quaenam ista sit ratio consideremus.
PL 14, 219Cこうして務めを終えると、全員がそろって、来たときの隊列のまま帰る。30. この理がどのようなものか、考えてみよう。
Hexaemeron libri sex 5.10.26
Objectus est Ponti sinus boreae caeterorumque ventorum violentissimis flatibus; unde gravis illic procella furit, et tempestates moventur, ita ut de profundo arena vertatur: cujus rei fluctus arenosus indicio est, qui ventorum motu insurgens altius, tum pondere gravior, haud dubie non solum navigantibus, sed etiam maritimis ipsis animantibus intolerabilis habetur.
PL 14, 219Cポントス海の入り江は、北風やほかの風の最も激しい吹きにさらされている。そのためそこでは重い暴風が荒れ狂い、嵐が起こり、深みから砂が巻き上げられるほどである。砂を含んだ波がその証拠で、風の動きで高く盛り上がり、さらに重さで重くなって、疑いなく航行する人々だけでなく、海の生き物自身にも耐えがたいものとされる。
Hexaemeron libri sex 5.10.27
Accedit illud, quod plurima et maxima Ponto flumina misceantur, cum hyberno tempore sinus ipse frigidior torrentium rigescat allapsu; propterea pisces tamquam arbitri fluentorum, aestate illic aspirantis aurae clementiam captare consueverunt: cujus amoenitate perfuncti, rursus hyemis aspera declinare contendunt; et Septentrionalis plagae saeva fugientes, in reliquos se sinus conferunt, in quibus aut ventorum mollior sit placiditas, aut solis soleat vernare temperies.
PL 14, 219C加えて、ポントス海にはきわめて多く、きわめて大きな川が注ぎ込むうえ、冬には入り江自体が、急流の流れ込みでいっそう冷えて凍りつく。それゆえ魚は、いわば流れの審判者のように、夏にそこで吹きかける風の穏やかさを捕えるのを常とする。その快さを味わい終えると、冬の厳しさを避けようとまた急ぎ、北の地帯の荒々しさを逃れて、ほかの入り江へ身を移す。そこでは風の静けさがより柔らかいか、太陽の温和さが春のようになるのが常である。
Hexaemeron libri sex 5.10.28
Novit igitur piscis pariendi tempus, quod pro magno mysterio dixit Salomon in Sapientia: Novit tempus eundi atque redeundi: novit tempus perfunctionis et jactationis, et novit ut non queat falli (Eccles. III, 2 et seq.) ; quia non rationis aestimatione, et disputationis argumento utitur, sed inspiratione naturae, quae vera est magistra pietatis.
PL 14, 219Dこうして魚は産む時を知っている。ソロモンは知恵〔in Sapientia は書名なら知恵の書だが、以下はコヘレトの言葉3章の句を魚に当てはめて言い換えたもの。「その知恵において」とも読める〕の中で、これを大いなる奥義として言った。「彼は行く時と帰る時を知っている。遂行の時と投げ出す時を知っている」(コヘレトの言葉3:2以下)。しかも欺かれえないように知っている。魚は理性の見積もりや議論の論拠を用いるのではなく、自然の吹き込みを用いる。それこそ敬虔の真の教師である。
Hexaemeron libri sex 5.10.29
Denique omnes animantes praescripta habent pariendi tempora, homo solus indiscreta atque confusa. Reliqua genera clementiam temporis quaerunt, mulieres solae partus suos inclementer effundunt.
PL 14, 220A結局、すべての生き物は産む時を定められているのに、人間だけが、それが区別されず、乱れている。ほかの種類は時の穏やかさを求めるが、女たちだけが自分の産みを、無慈悲な時に注ぎ出す。
Hexaemeron libri sex 5.10.30
Vaga enim et intemperans libido generandi vagam pariendi aetatem exhibet. Pisces tanta maria transmittunt, ut utilitatem aliquam generi suo quaerant.
PL 14, 220Aさまよい、節度のない生殖の欲望が、さまよう産みの年齢を示すからである。魚はこれほど多くの海を渡って、自分の種に何らかの益を求める。
Hexaemeron libri sex 5.10.31
Nos quoque diffusa aequora transfretamus: sed quanto honestius, quod successionis amore, quam quod pecuniae aviditate suscipitur? Denique illis ad pietatem, nobis ad quaestum transmissio deputatur.
PL 14, 220A我々もまた広い海を渡る。しかし、跡継ぎへの愛から行うのは、金銭への貪欲から行うのに比べて、どれほど名誉あることか。結局、魚にとっては渡りは敬虔のため、我々にとっては利得のためと数えられる。
Hexaemeron libri sex 5.10.32
Illi sobolem referunt omnibus mercibus cariorem: nos mercem longe imparem ad periculi vicem misera lucri cupidine reportamus. Itaque illi patriam repetunt: nos derelinquimus. Illis nando incrementum generis acquiritur: nobis minuitur navigando.
PL 14, 220B魚は、あらゆる商品より貴い子孫を携えて帰る。我々は、危険の代償とはまるで釣り合わぬ商品を、惨めな利得の欲によって持ち帰る。それゆえ魚は祖国を求めて戻り、我々は祖国を捨てる。魚には泳ぐことで種の増しが得られ、我々には航海することで減る。
Hexaemeron libri sex 5.10.33
31. Quis igitur neget divinitus illis infusum ingenium esse hujusmodi atque virtutem? Cum videat istos in Aquilonem tam solemnem obeundae fecunditatis peregrinationem vivaci ingenio componere; alios in exiguo corpore tantum validitatis assumere, ut maximas navium plenis currentes velis in mediis fluctibus sistant: sicut brevis pisciculus echeneis tanta facilitate memoratur navem ingentem sistere; ut quasi radicatam mari haerere videas, nec moveri.
PL 14, 220B31. それなら、このような才と力が神によって魚に注ぎ込まれたことを、誰が否定できようか。ある魚が、北へ向かうこれほど恒例の、子を成すための旅を、機敏な才で整えるのを見るなら、また別の魚が小さな体にこれほどの力を持ち、帆をいっぱいにして走る最大の船を、波のただ中で止めてしまうのを見るなら。小さなエケネイス(コバンザメ)という魚は、これほど容易に巨大な船を止めると伝えられ、船はいわば海に根を張ったかのように動かずにいるのが見える。
Hexaemeron libri sex 5.10.34
Aliquamdiu enim immobilem servat. An et huic putas sine Creatoris munere tantum potuisse suppetere virtutis? Quid gladios loquar, aut serras, aut canes maritimos, aut balenas, aut zygaenas? Quid etiam turturis centrum, et hoc mortuae?
PL 14, 220Bしばらくのあいだ船を動かないままに保つからである。この魚に、創造主の賜物なしに、これほどの力が備わりえたと考えるのか。メカジキ、ノコギリエイ、サメ、鯨、シュモクザメのことを何と言おうか。トゥルトゥル〔底本は turtur(キジバト)。この列挙はバシレイオスの講話をそのまま受けており、そこでの trygōn(キジバトとアカエイの両方を指すギリシア語)を turtur と訳したもので、アカエイを指す〕の針についても、しかも死んだものの針について、何と言おうか。
Hexaemeron libri sex 5.10.35
Sicut enim viperae os si quis calcaverit recens dumtaxat, gravius quam venenum nocere perhibetur, et immedicabile vulnus serpere: ita etiam turtur aculeo suo mortua amplius quam viva periculi afferre memoratur.
PL 14, 220C毒蛇の骨〔os は「口」とも読めるが、踏むという文脈から骨と取った〕は、新しいうちに踏んだだけでも毒より重く害をなし、癒しえない傷が広がると伝えられる。それと同じく、トゥルトゥルも死んだあとの針のほうが、生きているときより危険をもたらすと伝えられる。
Hexaemeron libri sex 5.10.36
Lepusculus quoque timidum animal in terris, in mari formidabile, citam et quae non facile possit auferri, corruptelam invehit.
PL 14, 220C小さな野ウサギ〔底本は lepusculus。アメフラシのことか〕もまた、陸では臆病な動物だが、海では恐るべきもので、素早く、容易には取り除けない害毒をもたらす。
Hexaemeron libri sex 5.10.37
Voluit enim te creator nec in mari satis ab insidiantibus esse securum; ut propter pauca quae noceant, quasi in excubiis positus, armis fidei semper et scuto devotionis accinctus, a Domino tuo debeas salutis sperare praesidium.
PL 14, 220C創造主は、あなたが海の中でも、陰謀をめぐらす者から十分に安全ではないことを望んだからである。わずかな害をなすものがあるために、あなたは見張りに立つ者のように、信仰の武具と献身の盾を常に帯びて、あなたの主から救いの守りを望まねばならない。