Epistolarum classis I 45.0.1
Sabino sciscitanti an de paradiso scripsisset Ambrosius, quaeve ipsius de illo esset sententia, respondet; leviterque perstricta secundum historiam loci descriptione, ad mysticam transit expositionem.
PL 16, 1142Aサビヌスから、アンブロシウスは楽園について書いたか、楽園についての彼自身の見解は何かと問われて、答える。歴史に従った場所の描写を軽く述べたのち、奥義の意味での解釈へ移る。
Epistolarum classis I 45.0.2
Itaque ubi docuit in principali animae portione paradisum esse, quid per ea quae illic exstiterunt, significetur; quidve in serpente homines imitentur edocet; et quanta sit humana infirmitas, quantave in eum Dei charitas semper fuerit, declarato, nos ad fugiendam sensuum delectationem hortatur.
PL 16, 1142Aそこで、楽園が魂の主導的な部分にあることを教えたうえで、そこに現れたものが何を意味するかを説き、人が蛇のどの点に倣うべきかを教え、人の弱さがどれほど大きいか、また人に対する神の愛がつねにどれほど大きかったかを明らかにしてから、我々に感覚の快楽を避けるよう勧める。
Epistolarum classis I 45.0.3
AMBROSIUS SABINO. 1. Lecto Hexaemero, utrum paradisum subtexuerim, requirendum putasti, et quam de eo haberem sententiam, significandum, idque velle te studiose cognoscere. Ego autem jam dudum de eo scripsi, nondum veteranus sacerdos.
PL 16, 1142Aアンブロシウスよりサビヌスへ。1. 『ヘクサエメロン』を読んで、あなたは、私が楽園を付け加えたかどうかを尋ねるべきだと考え、楽園について私がどのような見解を持つかを知らせるよう、またそれをあなたが熱心に知りたがっていると言ってきた。しかし私は、すでにずっと前に、まだ老練の司教でなかったころ、それについて書いた。
Epistolarum classis I 45.0.4
2. Sententias autem de eo diversas esse plurimorum comperi. Nam Josephus (Lib. I Antiqq., cap. 2) , ut pote historiographus, locum dicit refertum arboribus virgultisque plurimis, irrigari etiam flumine, quod dividatur in quatuor fluvios.
PL 16, 1142B2. 楽園について、多くの人の見解が異なることを、私は知った。実に、ヨセフスは(『古代誌』第1巻第2章)、歴史家であるから、その場所を、樹木と数多くの灌木に満ちた所と言い、また川に潤され、その川は四つの川に分かれるとも言う。
Epistolarum classis I 45.0.5
Collecta etenim in unum congregatione aquarum, non se penitus exinanivit terra, et fraudavit irriguis suis: sed hodieque in fontes prorumpit, et deducit meatus fluminum, quibus pignora sua, quasi pia mater, plenis lactat uberibus.
PL 16, 1142Bというのも、水の集まりがひとつに集められたとき、地は自らを完全に空にして、潤いを奪われたのではなく、今日もなお泉となって湧き出て、川の流れを導いている。それによって地は、敬虔な母のように、自らの子らに満ちた乳房で乳を与えているのである。
Epistolarum classis I 45.0.6
3. Alii alias, omnes tamen congruunt in paradiso (Gen. II, 9) , et lignum vitae radicatum, et lignum scientiae, quae discernat bonum et malum, caetera quoque ligna plena vigoris, plena vivificationis, spirantia, et rationabilia.
PL 16, 1142B3. ある者はこう言い、ある者はああ言う。しかし皆、楽園には(創世記2:9)、根を張った生命の木があり、善と悪を見分ける知識の木があり、さらにそのほかの、力に満ち、命を与える力に満ち、息づき、理性を備えた木々があることで一致している。
Epistolarum classis I 45.0.7
Ex quibus colligitur paradisum ipsum non terrenum videri posse, non in solo aliquo, sed in nostro principali, quod animatur et vivificatur animae virtutibus, et infusione Spiritus Dei. 4. Denique Salomon in spiritu paradisum in homine esse evidenter declaravit.
PL 16, 1142Cこれらのことから、楽園そのものは地上のものとは見えず、どこかの土地にあるのではなく、我々の主導的な部分にある、と推論される。それは魂の徳と神の霊の注ぎによって、活気づけられ、生かされている。4. 実に、ソロモンは霊において、楽園が人の中にあることを明らかに宣言した。
Epistolarum classis I 45.0.8
Et quia mysteria exprimit vel animae et Verbi, vel Christi et Ecclesiae, ideo ait de virgine anima, vel Ecclesia quam volebat virginem castam assignare Christo (II Cor. XI, 2) : Paradisus clausus, soror mea sponsa, paradisus clausus, fons signatus (Cant. IV, 12) .
PL 16, 1142C彼は、魂と言葉の、あるいはキリストと教会の奥義を表すがゆえに、おとめである魂について、あるいはキリストに貞潔なおとめとして引き渡したいと望んだ教会について(二コリント11:2)、こう言う。「閉ざされた楽園、私の姉妹、花嫁、閉ざされた楽園、封じられた泉」(雅歌4:12)。
Epistolarum classis I 45.0.9
5. Paradisus Graece, Latine hortus dicitur. Denique Susanna in paradiso erat, et sic legitur Latine (Dan. XIII, 7) . Et Adam in paradiso erat, et sic legimus (Gen. II, 8) . Ergo non te moveat quod alii codices Latini hortum habent, alii paradisum.
PL 16, 1142C5. 楽園は、ギリシア語でそう言い、ラテン語では園と言う。実に、スサンナは楽園にいた。ラテン語ではそのように読まれる(ダニエル13:7)。アダムも楽園にいた。我々はそのように読む(創世記2:8)。それゆえ、ほかのラテン語の写本が園とし、ほかのものが楽園としていても、あなたは動揺するな。
Epistolarum classis I 45.0.10
6. Ibi ergo est casta uxor, ubi virgo. Licet virgo excepta habeat claustra et signacula sua, sed utraque in paradiso; ut adversum aestus corporis et carnis flagrantiam refrigeretur virtutum umbraculis.
PL 16, 1143A6. それゆえ、貞潔な妻はおとめのいるところにいる。おとめは、閉ざされた所と自らの封印を別に持つにせよ、その両方は楽園の中にある。体の熱と肉の燃え上がりに対して、徳の木陰によって涼しく保たれるためである。
Epistolarum classis I 45.0.11
7. Ergo paradisus in principali nostro est, silvescens plurimarum opinionum plantariis: in quo principaliter lignum vitae constituit Deus, id est, pietatis radicem; ea est enim vitae nostrae substantia, si Domino et Deo nostro deditos cultus deferamus.
PL 16, 1143A7. かくして楽園は、我々の主導的な部分にあり、数多くの見解の苗床で茂っている。そこに神は、とりわけ生命の木、すなわち敬虔の根を据えた。これが我々の生命の実体だからである。主にして我々の神に身を捧げた礼拝を、我々が献げるならばのことである。
Epistolarum classis I 45.0.12
8. Constituit etiam scientiae boni et mali seminarium; homo enim solus in caeteris animantibus terrenis habet scientiam boni et mali. Alia quoque illic plantaria diversa, quorum fructus virtutes sunt.
PL 16, 1143A8. 神は、善と悪の知識の苗床をも据えた。実に、地上のほかの生き物のうちで、人だけが善と悪の知識を持つ。そこにはまた、ほかのさまざまな苗床があり、その実は徳である。
Epistolarum classis I 45.0.13
9. Sed quia scientiae capax hominis affectus cognitus est Deo, quod citius ad astutiam inclinaretur, quam ad summum prudentiae (neque enim judicem, qui fines certos in anima nostra constituit, operis sui qualitas latere poterat), eliminare voluit astutiam de paradiso, quasi providus auctor nostrae salutis, et vitae studium, et disciplinam pietatis infundere; ideoque praecepit homini ab omni ligno, quod est in paradiso, esse gustandum, de ligno autem scientiae boni et mali non esse gustandum (Gen. III, 2, 3) .
PL 16, 1143B9. しかし、知識を受け入れうる人の心の傾きは、神に知られていた。それは、思慮の頂へよりも、狡猾さへと、より速く傾くであろうと。(我々の魂に確かな境界を据えた裁き手に、自らの作品の性質が隠れていたはずがない。)そこで神は、我々の救いの先見ある造り主として、狡猾さを楽園から追い払い、生命への熱意と敬虔の訓練を注ごうと望んだ。それゆえ神は、人が、楽園にあるすべての木から食べるべきであり、善と悪の知識の木からは食べてはならないと命じた(創世記3:2, 3)。
Epistolarum classis I 45.0.14
10. Sed quia creatura omnis passioni obnoxia, ideo delectatio, sicut serpentino illapsu, humanis irrepsit affectibus.
PL 16, 1143B10. しかし、被造物はすべて情念に服しているので、快楽が、蛇の滑り込むように、人の心の傾きの中に忍び込んだ。
Epistolarum classis I 45.0.15
Itaque non immerito sanctus Moyses delectationem serpentis figuravit similitudine; prona est enim in ventrem sicut serpens, non pedibus incedens, aut ullis elevata cruribus, sed sinuoso flexu totius velut corporis sui lubrica.
PL 16, 1143Bそれゆえ聖なるモーセが、快楽を蛇の似姿で象ったのは理由のないことではない。快楽は、蛇のように腹に向かって傾き、足では進まず、いかなる脚にも持ち上げられず、体全体のうねる曲がりで滑るからである。
Epistolarum classis I 45.0.16
Ei terra cibus est sicut serpenti, quoniam escam nescit coelestem; corporalibus enim pascitur, atque in varias mutatur species cupiditatum, et tortuosis angulatur anfractibus.
PL 16, 1143C快楽にとっては、蛇のように、土が食物である。天の食べ物を知らないからである。体のものによって養われ、欲望のさまざまな姿に変わり、曲がりくねった屈曲のうちで折れ曲がる。
Epistolarum classis I 45.0.17
Venenum in dentibus habet, quibus unusquisque se eviscerat luxuriosus, helluo internecat, abliguritor perimit. Quantos ruperunt vina, dissolvit ebrietas, distendit cruditas?
PL 16, 1143C快楽は牙に毒を持つ。その牙によって、放蕩者は誰もが自らの内臓を引き裂き、大食漢は自らを死に至らせ、美食家は滅ぼす。ぶどう酒によって裂けた者がどれほどいるか。酩酊が解体し、消化不良が腹を張らせた者が、どれほどいるか。
Epistolarum classis I 45.0.18
11. Nunc intelligo qua causa Dominus Deus insufflavit in faciem hominis: ibi enim sensus omnis, ibi sedes atque illecebra delectationis, in oculis, auribus, naribus, atque in ore; ut sensus nostros adversus delectationem fortiores faceret (Gen. II, 7) .
PL 16, 1143C11. 今、私は、主なる神が人の顔に息を吹き込んだ理由を理解する。そこにあらゆる感覚が、そこに快楽の座と誘惑が、すなわち目、耳、鼻、そして口にあるからである。我々の感覚を、快楽に対していっそう強くするためであった(創世記2:7)。
Epistolarum classis I 45.0.19
Haec ergo nobis, sicut serpens astutiam infudit; non enim delectatio, sed labor et diuturna meditatio cum Dei gratia dat perfectam prudentiam.
PL 16, 1143Cかくして快楽は、蛇のように、我々に狡猾さを注いだ。完全な思慮を与えるのは、快楽ではなく、労苦と長い黙想に、神の恩寵が加わることだからである。
Epistolarum classis I 45.0.20
12. Tamen quia serpentis fraudibus involuta est humani generis haereditas, in eo astutiam serpentis sequamur; ut caput nostrum non projiciamus in pericula, sed prae caeteris integrum custodiamus: Caput autem nostrum Christus est (I Cor. XI, 3) .
PL 16, 1143D12. しかし、人類の相続は蛇の欺きに巻き込まれたのであるから、その点では蛇の狡猾さに倣おう。すなわち、自らの頭を危険にさらさず、何にもまして無傷に守ろう。「我々の頭はキリストである」(一コリント11:3)。
Epistolarum classis I 45.0.21
Hoc maneat incolume, ut serpentis venena nobis non possint nocere: Bona est enim sapientia cum haereditate (Eccl. VII, 12) , id est, cum fide; quoniam est haereditas credentibus in Domino.
PL 16, 1144Aこれが損なわれずにあるように。そうすれば蛇の毒は我々を害することができない。「知恵は相続とともにあれば善い」(コヘレトの言葉7:12)、すなわち信仰とともにあれば善い。主にあって信じる者たちには、相続があるからである。
Epistolarum classis I 45.0.22
13. Quod si primus ille homo, qui cum Deo loquebatur in paradiso positus (Gen. II, 15) , labi tam facile potuit, ex terra creatus virgine, quae ad verbum Dei formata et creata recenti fuerat exortu, nondum ea parricidali caediumque concreta sanguine, flagitiis et dedecore polluta, nondum carne nostra damnata maledicto obnoxiae haereditatis; quanto facilius postea lubrica ad peccandum via majus advexit humano generi praecipitium, cum deterior tolerabiliori per vices generationis successerit?
PL 16, 1144A13. もし最初のあの人が、楽園に置かれ(創世記2:15)、神と語り合っていたのに、これほどたやすく滑り落ちることができたのなら、しかも彼は、おとめなる大地から造られ、その大地は神の言葉によって形づくられ、新たな誕生で造られたばかりで、近親殺しと数々の殺戮の血でまだ固まらず、犯罪と恥辱に汚されてもおらず、我々の肉も、責めを負う相続の呪いによってまだ断罪されていなかったのに、そうであるなら、その後は、罪へと滑りやすい道が、世代の移り変わりにより、悪いものが耐えうるものに代わるにつれて、人類にいっそう大きな転落をもたらしたことは、どれほどたやすかったことか。
Epistolarum classis I 45.0.23
14. Etenim si magnetis lapis tantam naturae vim habet, ut ferrum ad se trahat, et transfundat se in illius speciem, ita ut plerisque experiri volentibus cum plures annulos ferreos ad eum lapidem admoverint, omnes pari teneat modo: deinde si ei annulo cui adhaeserit lapis, alium admoveas annulum, et rursus per ordinem singulis substituas; licet in omnes penetret per ordinem, ex illo lapide vis naturae, tamen priores nexu vehementiore constringit, posteriores remissiore: quanto magis humani generis conditio atque natura ex puriore statu in deteriorem lapsa est, quando nequiorem attigit!
PL 16, 1144B14. 実に、磁石が自然の力を非常に強く持ち、鉄を引き寄せ、鉄の姿の中へ自らを注ぎ込むほどであり、そのため、試してみようとする多くの人が、多くの鉄の輪をその石に近づけると、すべてを等しく引き留める。さらに、石が付いたその輪に別の輪を近づけ、また順に一つずつ置き換えていくと、その石からの自然の力は、順にすべての輪に及ぶとはいえ、先の輪はより強い結びつきで、あとの輪はより弱い結びつきで締めつけられる。そうであるなら、人類の状態と本性が、より清い状態からより悪い状態へと滑り落ちたのは、ましてや、いっそう悪いものに触れたときには、どれほど〔大きな〕ことであろうか。
Epistolarum classis I 45.0.24
15. Nam si per eas species minuitur natura, quae non sunt culpae capaces; quanto magis per animos atque artus labe pollutos scelerum virtus ejus hebetatur!
PL 16, 1144C15. 実に、咎を受け入れることのないそれらの種においてさえ、本性が減じられるなら、悪行の汚れに染まった心と体を通しては、その力がどれほどいっそう鈍らされることだろうか。
Epistolarum classis I 45.0.25
Unde quia excreverat malitia, abolita innocentia fuerat, non erat qui faceret bonitatem, non erat usque ad unum (Psal. XIII, 1) : venit Dominus, qui reformaret naturae gratiam, immo augeret; ut ubi superabundavit peccatum, superabundaret gratia.
PL 16, 1144Cそれゆえ、悪意が増し、無垢が失われ、善を行う者がなく、一人としてなかったので(詩篇13:1)、主が来て、本性の恩寵を作り直し、いや、増し加えた。罪が満ちあふれたところに、恩寵が満ちあふれるためである。
Epistolarum classis I 45.0.26
Ergo liquet et quia auctor hominis Deus, et quod Deus unus, non multi dii: sed unus qui mundum operatus est; et unum, non multos mundos, ut dicunt philosophi. 16. Primum igitur mundum creavit, deinde habitatorem mundi, cui totus mundus patria foret.
PL 16, 1144Cそれゆえ、人の造り主が神であること、また神は唯一であって多くの神々ではなく、世界を造ったのは一人であること、また世界は一つであって、哲学者が言うような多くの世界ではないことが明らかである。16. かくして神は、まず世界を造り、次に世界の住人を造った。その人にとって全世界が祖国となるようにである。
Epistolarum classis I 45.0.27
Nam si hodie quocumque accesserit sapiens, ubique civis est, ubique sua intelligit, nusquam se peregrinum, nusquam hospitem judicat; quanto magis ille primus homo totius erat mundi incola, et, ut Graeci dicunt, κοσμοπολίτης, opus Dei recens, confabulator assiduus, civis sanctorum, complantatus virtutibus, praepositus omnibus terrenis animantibus, marinis, volatilibus, totum mundum suam possessionem putabat: quem Dominus tuebatur, ut opus suum, neque ut bonus parens atque auctor deserebat!
PL 16, 1144C実に、今日、賢者はどこに行っても、至るところで市民であり、至るところで自分のものを理解し、どこにあっても自分を旅人とも客人ともみなさない。そうであるなら、あの最初の人は、全世界の住人であり、ギリシア人が言うところの「世界市民(コスモポリテース)」〔ギリシア語〕であって、神の新しい作品、絶えず語り合う者、聖徒たちの市民、徳とともに植えられた者、地上のすべての生き物、海の生き物、鳥の上に立てられた者として、全世界を自らの所有とみなしていたのは、どれほどいっそうのことか。主はその人を、自らの作品として守り、善き親にして造り主として見捨てることはなかったのである。
Epistolarum classis I 45.0.28
Denique eo usque creatum fovit, ut abdicatum redimeret, eliminatum reciperet, mortuum passione Filii sui unigeniti resuscitaret.
PL 16, 1145A実に、神は造った者をなお育み続け、ついには、勘当された者を贖い、追い出された者を迎え、死んだ者を自らの独り子である子の受難によって甦らせた。
Epistolarum classis I 45.0.29
Est ergo hominis auctor Deus, et diligit opus suum operator bonus, nec derelinquit bonus Pater, quem etiam, sicut dives paterfamilias, censu propriae haereditatis redemit.
PL 16, 1145Aそれゆえ、人の造り主は神であり、善き作り手が自らの作品を愛し、善き父は、豊かな家父長のように、自らの相続の財産を代価として贖ったその者を、見捨てることがない。
Epistolarum classis I 45.0.30
17. Caveamus ergo ne hominem istum, id est, νοῦν, mulier illa, id est, passio sensuum nostrorum delectatione et ipsa decepta atque illusa effeminet, et circumscriptum in leges suas et sententiam trahat.
PL 16, 1145A17. それゆえ、気をつけよう。この人、すなわち知性(ヌース)〔ギリシア語〕を、あの女、すなわち我々の感覚の情念が、自らもまた快楽に欺かれ、あざむかれて、柔弱にし、自らの法と判断のうちに閉じ込めて引きずり込むことのないように。
Epistolarum classis I 45.0.31
Fugiamus delectationem sicut serpentem: multas artes habet, et maxime in homine. Nam alia animantia cibi aviditate capiuntur? homo quanto plures sensus oculorum auriumque habet, tanto majora pericula. Vale, et nos dilige, ut facis; quia nos te diligimus.
PL 16, 1145A蛇を避けるように、快楽を避けよう。それは多くの術を持ち、とりわけ人に対してそうである。ほかの生き物は食物への貪りによって捕らえられるではないか。人は、目と耳の感覚を多く持つほど、危険もいっそう大きい。健やかであれ。そして、あなたがしているように、我々を愛してほしい。我々もあなたを愛しているのだから。