ミラノのアンブロシウスc. 339–397

Patristica — 教父文献 日本語対訳 › Patrologia Latina › Vol. 16 › Epistolarum classis I

Epistola XVIII 第18書簡

Ambrose of Milan · Epistolarum classis I · PL 16, 971C · 94 sectiones

Epistolarum classis I 18.0.1

1

Relationi Symmachi respondet AMBROSIUS, et post conciliatam sibi VALENTINIANI benevolentiam, tria in eadem relatione praecipua capita aggreditur.

PL 16, 971C

アンブロシウスはシュンマクスの上申書に答える。ウァレンティニアヌスの好意を得たのち、その上申書の三つの主要な論点に取り組む。

Epistolarum classis I 18.0.2

2

Nam prosopopoeiae qua Roma priscos suos ritus poscere fingebatur, alia ejusdem Romae contraria efflagitantis opponitur, cum Vestalibus et sacrificulis virgines sacrae et Christi sacerdotes comparantur, ac tandem quod sublatas illas ceremonias famem ultam fuisse dictitabatur, id vanum esse invictissimis argumentis demonstratur.

PL 16, 971C

すなわち、ローマが昔の祭儀を求めるという擬人法には、同じローマが反対のことを要求するという別の擬人法を対置し、ウェスタのおとめたちや小祭司たちに、聖なるおとめたちとキリストの司教たちを比べ、最後に、それらの祭礼が廃されたので飢饉が報復したとしばしば言われたことが空しいと、論破しがたい論拠で示す。

Epistolarum classis I 18.0.3

3

AMBROSIUS episcopus beatissimo principi, et clementissimo imperatori VALENTINIANO augusto.

PL 16, 972A

司教アンブロシウスより、いとも幸いなる君主、いとも寛容な皇帝、アウグストゥス・ウァレンティニアヌスへ。

Epistolarum classis I 18.0.4

4

1. Cum vir clarissimus praefectus urbis Symmachus ad clementiam tuam retulisset, ut ara quae de urbis Romae curia sublata fuerat, redderetur loco; et tu, imperator, licet adhuc in minoris aevi tirocinio florentibus novus annis, fidei tamen virtute veteranus obsecrata gentilium non probares; eodem, quo comperi, puncto libellum obtuli: quo licet comprehenderim, quae suggestioni necessaria viderentur; poposci tamen exemplum mihi relationis dari.

PL 16, 972A

1. 首都長官たるいとも高名な人シュンマクスが、あなたの寛容に上申して、ローマ市の元老院議場から撤去された祭壇をその場所に戻すよう求め、あなた、皇帝よ、年はなお幼く、若い歳月に咲き始めたばかりで、新兵の見習いの身でありながら、信仰の徳においてはすでに老練の兵であって、異教徒の願いを是としなかったとき、私は知ったその時のうちに請願書を提出した。そこに、上奏に必要と思われる事柄は含めたけれども、それでも上申書の写しを私に与えるよう求めた。

Epistolarum classis I 18.0.5

5

2. Itaque non fidei tuae ambiguus, sed providus cautionis, et pii certus examinis, hoc sermone relationis assertioni respondeo, hoc unum petens, ut non verborum elegantiam, sed vim rerum exspectandam putes.

PL 16, 972B

2. こうして、あなたの信仰を疑うのではなく、用心を先んじて図り、敬虔な吟味を確信して、この文書をもって上申書の主張に答える。ただ一つ求めるのは、言葉の優雅さではなく事柄の力を期待すべきだと、あなたが考えることである。

Epistolarum classis I 18.0.6

6

Aurea enim, sicut Scriptura divina docet (Eccl. VI, 11) , est lingua sapientium litteratorum, quae phaleratis dotata sermonibus, et quodam splendentis eloquii velut coloris pretiosi corusco resultans, capit animorum oculos specie formosi, visuque perstringit.

PL 16, 972B

実に、神の聖書が教えるとおり(コヘレトの言葉6:11〔ミーニュの引照のまま〕)、学識ある賢者たちの舌は金である。それは飾り立てた言葉を備え、輝く弁舌の、いわば高価な色のきらめきを返しながら、美しい見かけで人の心の目を捕らえ、視覚を眩ませる。

Epistolarum classis I 18.0.7

7

Sed aurum hoc, si diligentius manu tractes, foris pretium, intus metallum est. Volve, quaeso, atque excute sectam gentilium: pretiosa et grandia sonant, veri effeta defendunt: Deum loquuntur, simulacrum adorant.

PL 16, 972B

しかし、この金も、もう少し注意深く手に取ってみれば、外側には値打ちがあるが、中身は金属である。さあ、異教徒の宗派をひっくり返して振るってみよ。高価で大きなことを響かせるが、守っているのは真実の枯れ果てたものだ。神を口にして、像を拝んでいる。

Epistolarum classis I 18.0.8

8

3. Tria igitur in relatione sua vir clarissimus praefectus urbis proposuit, quae valida putavit: quod Roma veteres, ut ait, suos cultus requirat, et quod sacerdotibus suis virginibusque Vestalibus emolumenta tribuenda sint, et quod emolumentis sacerdotum negatis, fames secuta publica sit.

PL 16, 972C

3. こうして、首都長官たるいとも高名な人は、その上申書で、有力と考えた三つの点を提示した。すなわち、ローマは、彼の言うところでは、昔の祭祀を求めているということ、その祭司たちとウェスタのおとめたちに収入が与えられるべきこと、そして祭司たちの収入が拒まれたので公の飢饉が続いたということである。

Epistolarum classis I 18.0.9

9

4. In prima propositione, flebili Roma quaestu sermonis illacrymat, veteres, ut ait, cultus ceremoniarum requirens. Haec sacra, inquit, Annibalem a moenibus, a Capitolio Senonas repulerunt. Itaque dum sacrorum potentia praedicatur, infirmitas proditur.

PL 16, 972C

4. 第一の主張では、ローマは嘆きの言葉に涙を流して、彼の言うところでは、昔の祭礼の祭祀を求めている。彼は言う。「この祭儀がハンニバルを城壁から、セノネス人をカピトリウムから退けた」。こうして、祭儀の力を宣べ立てながら、その弱さを露呈している。

Epistolarum classis I 18.0.10

10

Ergo Annibal diu sacris insultavit Romanis, et diis contra se dimicantibus, usque ad muros urbis vincendo pervenit. Cur se obsideri passi sunt, pro quibus deorum suorum arma pugnabant?

PL 16, 973A

ならば、ハンニバルは長いことローマ人の祭儀を侮り、神々が自分に敵して戦うなか、勝ち進んで都の城壁にまで至ったのか。自分たちのために神々の武器が戦っていたはずの者たちが、なぜ包囲されるのを許したのか。

Epistolarum classis I 18.0.11

11

5. Nam de Senonibus quid loquar, quos Capitolii secreta penetrantes Romanae reliquiae non tulissent, nisi eos pavido anser strepitu prodidisset? En quales templa Romana praesules habent. Ubi tunc erat Jupiter? An in ansere loquebatur?

PL 16, 973A

5. セノネス人について何を言おうか。カピトリウムの奥まった所に踏み入った彼らを、ガチョウが怯えた騒ぎで暴かなければ、ローマの残党は耐えられなかったであろう。見よ、ローマの神殿はどのような守護者を持っていることか。そのときユピテルはどこにいたのか。ガチョウの中で語っていたのか。

Epistolarum classis I 18.0.12

12

6. Verum quid negem sacrorum ritus militasse Romanis? Sed etiam Annibal eosdem Deos colebat. Utrum volunt igitur, eligant. Si in Romanis vicerunt sacra, in Carthaginensibus ergo superata sunt: si in Carthaginensibus triumphata, nec Romanis utique profuerunt.

PL 16, 973A

6. だが、祭儀の儀礼がローマ人のために戦ったことを、私が否定する理由があろうか。しかしハンニバルも同じ神々を祭っていた。ならば彼らはどちらかを選べ。ローマ人において祭儀が勝ったなら、カルタゴ人においては破られたことになる。カルタゴ人において勝利したのなら、ローマ人にも決して益がなかったことになる。

Epistolarum classis I 18.0.13

13

7. Facessat igitur invidiosa illa populi Romani querela: non hanc Roma mandavit. Aliis illa eos interpellat vocibus: Quid me casso quotidie gregis innoxii sanguine cruentatis? Non in fibris pecudum, sed in viribus bellatorum tropaea victoriae sunt.

PL 16, 973B

7. だから、ローマ人民のあの悪意ある苦情は退くがよい。ローマがそれを命じたのではない。彼女は別の声で彼らに訴える。「なぜ諸君は、罪なき群れの血で、むなしく日ごとに私を血に染めるのか。勝利の戦勝記念碑は、家畜の内臓にではなく、戦士たちの力にある。」

Epistolarum classis I 18.0.14

14

Aliis ego disciplinis orbem subegi. Militabat Camillus, qui sublata Capitolio signa, caesis Tarpeiae rupis triumphatoribus, reportavit: stravit virtus, quos religio non removit. Quid de Attilio loquar, qui militiam etiam mortis impendit?

PL 16, 973B

「私は別の訓練によって世界を従えた。カミッルスは戦士として戦い、カピトリウムから奪われた軍旗を、タルペイアの岩に勝ち誇っていた者たちを討って取り戻した。武勇は、宗教が退けなかった者たちを打ち倒した。アッティリウスについて何を言おうか。彼は死という務めまで兵役として捧げた。」

Epistolarum classis I 18.0.15

15

Africanus non inter Capitolii aras, sed inter Annibalis acies triumphum invenit. Quid mihi veterum exempla profertis? Odi ritus Neronum. Quid dicam bimestres imperatores, et terminos regum cum exordiis copulatos?

PL 16, 973B

「アフリカヌスが勝利を見いだしたのは、カピトリウムの祭壇の間ではなく、ハンニバルの軍列のあいだであった。なぜ私に昔の先例を持ち出すのか。私はネロたちの儀礼を憎む。二か月で終わる皇帝たちや、治世の終わりが始まりと結びついた王たちを、何と言おうか。」

Epistolarum classis I 18.0.16

16

Aut forte illud est novum, barbaros suis excessisse finibus? Numquid etiam illi christiani fuerunt, quorum miserabili novoque exemplo alter captivus imperator, sub altero captivus orbis, fefellisse quae victoriam promittebant, suas ceremonias prodiderunt?

PL 16, 973C

「あるいは、蛮族が自らの境界を越えたことが、たまたま新しいというのか。その惨めで前例のない例によって――一方では皇帝自身が捕らわれ、他方の下では世界が捕らわれた――、勝利を約束していた自分たちの祭礼が欺いたことを露わにした者たちも、キリスト教徒だったというのか〔quorum … prodiderunt の係りは取りにくい。suas ceremonias を fefellisse の主語と取った〕。」

Epistolarum classis I 18.0.17

17

Numquid et tunc non erat ara victoriae? Poenitet lapsus: vetusta canities pudendi sanguinis traxit ruborem. Non erubesco cum toto orbe longaeva converti. Verum certe est quia nulla aetas ad perdiscendum sera est. Erubescat senectus, quae emendare se non potest.

PL 16, 973C

「あのときにも、勝利の女神の祭壇はなかったのか。過ちが悔やまれる。太古の白髪は、恥ずべき血の赤面を帯びた。私は、全世界とともに老いてから改心することを恥じない。確かに、学び直すのに遅すぎる年齢はない。自らを正せない老年こそ恥じよ。」

Epistolarum classis I 18.0.18

18

Non annorum canities est laudata, sed morum (Sap. IV, IX) . Nullus pudor est ad meliora transire. Hoc solum habebam commune cum barbaris, quia Deum antea nesciebam. Sacrificium vestrum ritus est bestiarum cruore respergi.

PL 16, 974A

「白髪が称えられるのは、年数のゆえではなく、品行のゆえである(知恵の書4:9)。よりよいものへ移ることに、恥はない。私が蛮族と共有していたのはこの一つ、以前は神を知らなかったことだけである。諸君の犠牲とは、獣の血を振りかけられる儀礼である。」

Epistolarum classis I 18.0.19

19

Quid in mortuis pecudibus quaeritis Dei voces? Venite, et discite in terris coelestem militiam: hic vivimus, et illic militamus. Coeli mysterium doceat me Deus ipse, qui condidit: non homo, qui se ipsum ignoravit. Cui magis de Deo, quam Deo credam?

PL 16, 974A

「なぜ死んだ家畜の中に神の声を探すのか。来て、地上で天の軍務を学べ。ここで我々は生き、かしこで戦う。天の奥義は、これを創った神自身が私に教えるように。自分自身を知らなかった人間にではなく。神について、神にもまして誰を信じようか。」

Epistolarum classis I 18.0.20

20

Quomodo possum vobis credere, qui fatemini vos ignorare quod colitis? 8. Uno, inquit, itinere non potest perveniri ad tam grande secretum. Quod vos ignoratis, id nos Dei voce cognovimus.

PL 16, 974A

「どうして諸君を信じられようか。諸君は、自分たちが崇めるものを知らないと認めているのに。」8. 彼は言う。「一つの道では、これほど大いなる秘奥に至ることはできない」。諸君の知らないことを、我々は神の声によって知った。

Epistolarum classis I 18.0.21

21

Et quod vos suspicionibus quaeritis, nos ex ipsa sapientia Dei et veritate compertum habemus. Non congruunt igitur vestra nobiscum. Vos pacem diis vestris ab imperatoribus obsecratis, nos ipsis imperatoribus a Christo pacem rogamus.

PL 16, 974A

そして、諸君が憶測によって探し求めていることを、我々は神の知恵そのものと真理から確かに知っている。ゆえに、諸君のものは我々のものと合わない。諸君は自分たちの神々のために皇帝たちに平和を懇願するが、我々は皇帝たち自身のために、キリストに平和を願う。

Epistolarum classis I 18.0.22

22

Vos manuum vestrarum adoratis opera, nos injuriam ducimus omne quod fieri potest, Deum putari. Non vult se Deus in lapidibus coli. Denique etiam ipsi philosophi vestri ista riserunt.

PL 16, 974B

諸君は自分の手の作品を礼拝するが、我々は、作られうるものすべてを神と見なすことを不当と考える。神は石の中で崇められることを望まない。実に、諸君自身の哲学者たちさえ、これを笑った。

Epistolarum classis I 18.0.23

23

9. Quod si vos ideo Christum Deum negatis; quia illum mortuum esse non creditis (nescitis enim quod mors illa carnis fuerit, non divinitatis, quae fecit ut credentium jam nemo moriatur) quid vobis imprudentius, qui contumeliose colitis, et honorifice derogatis; vestrum enim Deum lignum putatis.

PL 16, 974B

9. もし諸君がキリストを神でないとするのが、その死を信じないからだとするなら(実は諸君は、あの死が肉の死であって神性の死ではなく、それによって、信じる者の誰もがもはや死なないことになったのを知らない)、諸君にとってこれ以上に無分別なことがあろうか。諸君は侮辱しつつ崇め、敬意を示しつつ貶めている。諸君は自分たちの神を木だと考えているのだから。

Epistolarum classis I 18.0.24

24

O contumeliosa reverentia! Christum mori potuisse non creditis. O honorifica pervicacia! 10. Sed vetera, inquit, reddenda sunt altaria simulacris, ornamenta delubris.

PL 16, 974B

ああ、侮辱的な崇敬よ。キリストが死にえたことを信じないとは。ああ、栄誉ある頑迷よ。10. だが彼は言う。「昔の祭壇は像に返されねばならず、飾りは社に返されねばならない」。

Epistolarum classis I 18.0.25

25

Reposcantur haec a consorte superstitionis: christianus imperator aram solius Christi didicit honorare. Quid manus pias et ora fidelia ministerium suis cogunt sacrilegis exhibere?

PL 16, 974C

これらは、迷信の仲間から返還を求められるがよい。キリスト教徒の皇帝は、ただキリストの祭壇だけを敬うことを学んだ。なぜ、敬虔な手と信仰ある口に、冒瀆者たちのための奉仕を強いるのか。

Epistolarum classis I 18.0.26

26

Vox imperatoris nostri Christum resultet, et illum solum, quem sentit, loquatur; quia cor regis in manu Dei (Prov. XXI, 1) . Numquid imperator gentilis aram Christo levavit?

PL 16, 974C

我々の皇帝の声は、キリストをこだまさせよ。彼が心に感じているただ一人の者だけを語れ。王の心は神の手の中にあるのだから(箴言21:1)。異教の皇帝が、キリストのために祭壇を上げたことがあるか。

Epistolarum classis I 18.0.27

27

Dum ea quae fuerunt, reposcunt, exemplo suo admonent quantum christiani imperatores religioni, quam sequuntur, debeant deferre reverentiae; quando gentiles superstitionibus suis omnia detulerunt. 11. Dudum coepimus, et jam sequuntur exclusos.

PL 16, 974C

彼らは、かつてあったものを返せと求めることで、自らの例によって、キリスト教徒の皇帝が、従う宗教にどれほどの敬意を払うべきかを教えている。異教徒は、すべてを自分たちの迷信に捧げたのだから。11. 我々はとうに始めていたが、いま彼らは締め出された者たちの後に従っている〔sequuntur exclusos の意味は取りにくい。ここでは、先に締め出された者たちと同じ道を彼らがたどり始めた、と解した〕。

Epistolarum classis I 18.0.28

28

Nos sanguine gloriamur, illos dispendium movet. Nos haec victoriae loco ducimus, illi injuriam putant. Numquam nobis amplius contulerunt, quam cum verberari christianos atque proscribi ac necari juberent.

PL 16, 975A

我々は血を誇りとするが、彼らは損失に心を動かされる。我々はこれを勝利と見なすが、彼らは不当と考える。キリスト教徒が鞭打たれ、財産を没収され、殺されるよう命じられたとき、彼らが我々に与えたものにまさるものは、いまだかつてなかった。

Epistolarum classis I 18.0.29

29

Praemium fecit religio, quod perfidia putabat esse supplicium. Videte magnanimos. Per injurias, per inopiam, per supplicium nos crevimus: illi ceremonias suas sine quaestu manere posse non credunt. 11. Habeant, inquit, Vestales virgines immunitatem suam.

PL 16, 975A

宗教は、背信が刑罰と思ったものを報酬とした。見よ、この度量の大きな者たちを。我々は不当な扱いを通し、貧窮を通し、刑罰を通して成長した。彼らは、自分たちの祭礼が収入なしには存続できないと信じている。11.〔番号11が重複して刷られている〕彼は言う。「ウェスタのおとめたちには、その免除特権を持たせよ」。

Epistolarum classis I 18.0.30

30

Dicant hoc, qui nesciunt credere, quod possit esse gratuita virginitas: provocent lucris, qui diffidunt virtutibus. Quantas tamen illis virgines praemia promissa fecerunt? Vix septem Vestales capiuntur puellae.

PL 16, 975A

無償のおとめの身がありうるということを信じることを知らない者たちは、そう言うがよい。徳に自信のない者たちは、利益で誘うがよい。それにしても、約束された報酬は、いったい何人のおとめを彼女たちにもたらしたか。ウェスタの少女は、ようやく七人が取られるにすぎない。

Epistolarum classis I 18.0.31

31

En totus numerus quem infulae vittati capitis, purpuratarum vestium murices, pompa lecticae ministrorum circumfusa comitatu, privilegia maxima, lucra ingentia, praescripta denique pudicitiae tempora coegerunt.

PL 16, 975B

見よ、これが全員である。頭帯を巻いた頭の飾り帯、紫の衣の染料、従者の群れに取り巻かれた輿の行列、最大の特権、莫大な利得、そして貞潔の定められた期限が、集めた人数なのである。

Epistolarum classis I 18.0.32

32

12. Attollant mentis et corporis oculos, videant plebem pudoris, populum integritatis, concilium virginitatis.

PL 16, 975B

12. 精神と体の目を上げさせ、恥じらいの民、無傷さの民衆、おとめの身の集いを見させよ。

Epistolarum classis I 18.0.33

33

Non vittae capiti decus, sed ignobile velamen usui, nobile castitati: non exquisita, sed abdicata lenocinia pulchritudinis: non illa purpurarum insignia, non luxus deliciarum, sed usus jejuniorum: non privilegia, non lucra: omnia postremo talia, ut revocari a studio putes, dum exercentur officia.

PL 16, 975B

頭には頭帯の飾りではなく、使うには地味だが貞潔には気高いヴェールがある。念入りな色香ではなく、捨て去られた飾りである。紫の衣のしるしも、贅沢な享楽もなく、あるのは断食の習いである。特権も利益もない。要するにすべてがそうしたもので、勤めが行われているあいだは、熱意からむしろ遠ざけられると思うほどである。

Epistolarum classis I 18.0.34

34

Sed dum exercetur officium, studium provocatur. Suis castitas cumulatur dispendiis. Non est virginitas, quae pretio emitur, non virtutis studio possidetur: non est integritas quaecumque in auctione nummario ad tempus licitatur compendio.

PL 16, 975B

しかし勤めが行われているあいだに、熱意が呼び起こされる。貞潔は、自らの損失によって積み上がる。値で買われ、徳への熱意によって保たれるのでないものは、おとめの身ではない。競売で金銭の利得のために期限つきで競りにかけられるような無傷さは、無傷さではない。

Epistolarum classis I 18.0.35

35

Prima castitatis victoria est facultatum cupiditates vincere; quia lucri studium tentamentum pudoris est. Ponamus tamen subsidia largitatum conferenda virginibus. Quae christianis munera redundabunt? quod tantas opes sufficiet aerarium?

PL 16, 975C

貞潔の第一の勝利は、財産への欲望に打ち勝つことである。利得への熱意は、恥じらいを試すものだからである。だが、おとめたちに寛大な給付の助成が与えられるとしよう。そのとき、キリスト教徒〔のおとめたち〕にはどれほどの贈り物が行き渡るだろうか。どの国庫がこれほどの資力を賄うだろうか。

Epistolarum classis I 18.0.36

36

Aut si arbitrantur solis Vestalibus conferendum, non pudet, ut qui totum sibi sub imperatoribus gentilibus vindicarunt, iidem sub principibus christianis non putent nobis sortem debere esse communem.

PL 16, 975C

あるいは、ウェスタのおとめたちだけに与えられるべきだと考えるのなら、恥ずかしくないのか。異教の皇帝の下ではすべてを自分たちのものとした者たちが、キリスト教徒の君主の下では、我々と運命を共にすべきではないと考えるのは。

Epistolarum classis I 18.0.37

37

13. Sacerdotibus quoque suis et ministris queruntur alimenta publica non deberi. Quantus hinc verborum tumultus increpuit?

PL 16, 975C

13. 彼らはまた、自分たちの祭司や仕える者たちに公の扶養が与えられないと嘆く。これによって、何と大きな言葉の騒ぎが起こったことか。

Epistolarum classis I 18.0.38

38

At contra, nobis etiam privatae successionis emolumenta recentibus legibus denegantur, et nemo conqueritur; non enim putamus injuriam, quia dispendium non dolemus.

PL 16, 976A

ところが逆に、我々には私人からの相続による収益さえ、最近の法で拒まれているのに、誰も嘆かない。我々は損失を悲しまないので、これを不当とは考えないからである。

Epistolarum classis I 18.0.39

39

Si privilegium quaerat sacerdos, ut onus curiale declinet, patria atque avita et omnium facultatum possessione cedendum est.

PL 16, 976A

もし司教が特権を求めて都市参事会の負担を避けようとするなら、父祖伝来のあらゆる財産の所有を手放さねばならない。

Epistolarum classis I 18.0.40

40

Quomodo hanc gentiles, si haberent, ingravarent querelam, quod sacerdos ferias ministerii sui emat totius patrimonii sui damno, et privati universae commoditatis dispendio usum publici mercetur obsequii: praetendens communis salutis excubias, domesticae inopiae se mercede soletur; quia ministerium non vendidit, sed gratiam comparavit.

PL 16, 976A

異教徒が、もしこの苦情を持っていたなら、どれほど重く訴えたことか。司教は自分の務めのための暇〔都市参事会の負担から解かれて務めに専念する自由を言うと取った〕を全財産の損失で買い、私人としてのあらゆる便宜を失うことで公への奉仕の勤めを購い、共同の救いのための見張りを掲げながら、家の窮乏という報酬で自らを慰める、と。奉仕を売ったのではなく、恩寵を手に入れたのだから。

Epistolarum classis I 18.0.41

41

14. Conferet causas. Vos excusare vultis decurionem, cum Ecclesiae excusare non liceat sacerdotem.

PL 16, 976B

14. 両者の事情を比べよ〔底本は Conferet(彼は比べるだろう)。続く文が諸君に語りかけるので、Conferte(比べよ)と読んだ〕。諸君は都市参事会員を免除したいと望むが、教会のためには司教を免除することが許されない。

Epistolarum classis I 18.0.42

42

Scribuntur testamenta templorum ministris, nullus excipitur profanus, nullus ultimae conditionis, nullus prodigus verecundiae: soli ex omnibus clerico commune jus clauditur, a quo solo pro omnibus votum commune suscipitur, officium commune defertur: nulla legata vel gravium viduarum, nulla donatio.

PL 16, 976B

神殿に仕える者たちには遺言が書かれる。誰も俗の者として除かれず、最下層の者も、恥を知らぬ浪費家も除かれない。ところが、あらゆる者のなかで、聖職者にだけ共通の権利が閉ざされる。しかも、すべての者のために共通の誓願を引き受けるのは彼だけであり、共通の務めを託されるのも彼だけである。品位あるやもめたちからの遺贈も、いかなる贈与もない。

Epistolarum classis I 18.0.43

43

Et ubi in moribus culpa non deprehenditur; tamen officio mulcta praescribitur. Quod sacerdotibus fani legaverit christiana vidua, valet: quod ministris Dei, non valet.

PL 16, 976B

品行に咎が見つからないところでも、務めのゆえに罰が定められる。キリスト教徒のやもめが祠の祭司たちに遺したものは有効だが、神に仕える者たちに遺したものは有効でない。

Epistolarum classis I 18.0.44

44

Quod ego non ut querar, sed ut sciant quid non querar, comprehendi; malo enim nos pecunia minores esse, quam gratia. 15. Sed referunt, ea quae vel donata vel relicta sunt Ecclesiae, non esse temerata.

PL 16, 976B

私がこのことを書いたのは嘆くためではなく、私が何を嘆いていないかを知らせるためである。我々が恩寵において劣るより、金銭において劣るほうを、むしろ望むのだから。15. だが彼らは、教会に贈られ、あるいは遺されたものは、侵されていないと言い立てる。

Epistolarum classis I 18.0.45

45

Dicant et ipsi quis templis dona detraxerit quod factum est christianis. Quae si facta essent gentilibus, redderetur potius quam inferretur injuria. Nunccine demum justitia praetenditur, aequitas postulatur?

PL 16, 976C

キリスト教徒に対してなされたように、誰が神殿から贈り物を奪い取ったのか、彼ら自身も言うがよい。もしそれが異教徒に対してなされたとしても、不当は加えられたというより、むしろ返されたことになったであろう。今になってようやく、正義が持ち出され、公平が求められるのか。

Epistolarum classis I 18.0.46

46

Ubi tunc erat ista sententia; cum direptis christianorum omnium facultatibus, ipsos vitales anhelitus inviderent, et nullis usquam negata defunctis inhiberent supremae commercia sepulturae? Quos gentiles praecipitarunt, maria reddiderunt.

PL 16, 976C

その考えは、そのとき、どこにあったのか。すべてのキリスト教徒の財産が略奪され、命の息そのものさえ惜しみ、どこでも死者の誰にも拒まれたことのない最後の埋葬の務めまでも妨げたときに。異教徒が投げ落とした者たちを、海が返した。

Epistolarum classis I 18.0.47

47

Fidei ista victoria est, quod et ipsi jam facta majorum carpunt, quorum gesta condemnant. Sed quae, malum! ratio, ut eorum munera petant, quorum gesta condemnant?

PL 16, 976C

これは信仰の勝利である。彼ら自身が今や先祖の行いをあげつらい、その所業を断罪している。だが、いったいどんな理屈で、行いを断罪している当の者たちの贈り物を求めるのか。

Epistolarum classis I 18.0.48

48

16. Nemo tamen donaria delubris, et legata haruspicibus denegavit: sola sublata sunt praedia; quia non religiose utebantur iis, quae religionis jure defenderent. Qui nostro utuntur exemplo, cur non utebantur officio? Nihil Ecclesia sibi, nisi fidem possidet.

PL 16, 976C

16. だが、誰も神殿への奉納物や腸卜官への遺贈を拒んでいない。取り上げられたのは地所だけである。彼らは、宗教の権利で守られるものを、宗教にかなった仕方で用いていなかったからである。我々の例を用いる者たちは、なぜ〔その〕務めを果たさなかったのか。教会は信仰以外に何も所有しない。

Epistolarum classis I 18.0.49

49

Hos redditus praebet, hos fructus. Possessio Ecclesiae sumptus est egenorum. Numerent quos redemerint templa captivos, quae contulerint alimenta pauperibus, quibus exsulibus vivendi subsidia ministraverint. Praedia igitur intercepta, non jura sunt.

PL 16, 977A

教会はこの収入を与え、この実りを与える。教会の所有は貧しい者たちの費用である。彼らは数えるがよい。神殿がどんな捕虜を買い戻したか、どんな食糧を貧者に与えたか、どんな追放者に生きる支えを供したかを。ゆえに奪われたのは地所であり、権利ではない。

Epistolarum classis I 18.0.50

50

17. En quod factum, quae triste piaret nefas, fames, ut aiunt, publica vindicavit; quia usui omnium proficere coepit, quod proficiebat commodis sacerdotum. Propterea ergo detractis, ut aiunt, arbusta exuta corticibus, succo miserabili deficientium ora lambebant.

PL 16, 977A

17. 見よ、彼らの言うところでは、この悲しい罪過を償うために、公の飢饉がその行いに報復したというのだ〔quae triste piaret nefas の係りは定かでない。飢饉が罪過を償うものとして来たと取った〕。祭司たちの利益に役立っていたものが、万人の用に役立ち始めたからだという。それゆえ、彼らの言うには、〔祭司たちの手当が〕取り去られたので、衰えゆく者たちの口は、樹皮を剥がれた灌木の哀れな汁をなめていたというのだ。

Epistolarum classis I 18.0.51

51

Propterea Chaonia frugem glande mutantes, rursus in pecudum pastus, et ad infelicis victus alimenta revocati, concussa quercu, famem in silvis miseram solabantur.

PL 16, 977B

またそれゆえ、穀物をカオニアのドングリと取り替え〔カオニアはエピルスの地。穀物以前の太古の食物を言う詩の言い回し〕、再び家畜の餌へ、不幸な食物の糧へと呼び戻されて、カシの木を揺すって、森の中で惨めな飢えをしのいでいた、という。

Epistolarum classis I 18.0.52

52

Nova videlicet prodigia terrarum, quae numquam ante acciderant; cum superstitio gentilis toto orbe ferveret! Re vera quando ante vacuis avenis seges avari vota lusit agricolae, et spem rusticae plebis quaesita sulcis frugis herba destituit?

PL 16, 977B

実に新しい、前例のない大地の異変だというのか。異教の迷信が全世界で燃え盛っていたときに、一度も起こらなかったのに。本当に、かつていつ、空の穂が欲深い農夫の願いを欺き、畝に求めた穀物の草が農民の望みを裏切ったことがあったか。

Epistolarum classis I 18.0.53

53

18. Et unde Graecis oracula habita suae quercus, nisi quia remedium silvestris alimoniae coelestis religionis donum putarunt? Talia enim suorum munera credunt deorum. Quis dodonaeas arbores, nisi gentium populus adoravit; cum pabulum triste agri nemorum honore donaret?

PL 16, 977B

18. では、ギリシア人が自分たちのカシの木に神託を認めたのは、野生の食物という救いを天の宗教の賜物だと考えたからでなくて何であろう。彼らは、そのようなものを自分たちの神々の贈り物だと信じているのだから。ドドナの木々を拝んだのは、異教の民でなくて誰か。彼らは、畑の〔穀物の代わりの〕惨めな飼い葉を、森を崇めることで報いたのである〔cum 以下の主語は定かでない。異教の民と取った〕。

Epistolarum classis I 18.0.54

54

Non est verisimile quod indignantes eorum dii id pro poena intulerint, quod solebant placati conferre pro munere. Quae autem aequitas, ut paucis sacerdotibus dolentes victum negatum, ipsi omnibus denegarent; cum inclementior esset vindicta, quam culpa?

PL 16, 977C

神々が憤って、宥められたときに賜物として与えていたものを刑罰として与えた、というのは、ありそうにない。それに、少数の祭司たちに糧が拒まれたことを悲しんで、神々自身がすべての人に拒むとは、どんな公平であろうか。報復が咎より苛酷だというのに。

Epistolarum classis I 18.0.55

55

Non est igitur idonea, quae tantam aegritudinem mundi fallentis causa constrinxerit; ut virentibus segetibus subito spes anni adulta moreretur.

PL 16, 977C

したがって、〔彼らの挙げる理由は〕期待を裏切る世界にこれほどの病をもたらし、青々と茂る作物のうちで、その年の実った望みが突如として死ぬようにした原因として、ふさわしくない〔文が崩れているらしい。idonea … causa を一つにまとめ、fallentis は世界が期待を裏切ること(不作)と解した〕。

Epistolarum classis I 18.0.56

56

19. Et certe ante plurimos annos templorum jura toto orbe sublata sunt: modone demum diis gentilium venit in mentem suas injurias ultum ire? Propterea nec assueto cursu Nilus intumuit, ut Urbicorum sacerdotum dispendia vindicaret, qui non vindicavit suorum?

PL 16, 978A

19. しかも、確かに、神殿の権利が全世界で取り上げられたのは、何年も前のことである。異教徒の神々が自分たちへの不当を報復しようと思い立ったのは、つい最近になってようやくなのか。それゆえナイルは常の流れで増水しなかったのか、ローマ市の祭司たちの損失に報いるために――自分たちの祭司たちのためには報いなかったのに。

Epistolarum classis I 18.0.57

57

20. Esto tamen si superiore anno deorum suorum injurias vindicatas putant, cur praesenti anno contemptui fuere?

PL 16, 978A

20. だが仮に、彼らが昨年に自分たちの神々への不当が報復されたと考えるとしよう。ならば、なぜ今年は顧みられなかったのか。

Epistolarum classis I 18.0.58

58

Jam enim nec herbarum vulsis radicibus rusticana plebs pascitur, nec baccae silvestris explorat solatia; nec cibum de sentibus rapit: sed operum laeta felicium, dum messes suas et ipsa miratus, explevit voti satietate jejunium: usurarios nobis reddidit terra proventus.

PL 16, 978A

今や、農民は草の根を引き抜いて養われることもなく、野生の木の実に慰めを探すこともなく、茨のなかから食物をもぎ取ることもない。むしろ、幸いな労苦に喜び、自分自身の収穫に驚嘆しながら〔底本は miratus。miratur と読む。ミーニュの脚注は、この句がウェルギリウス『農耕詩』第1巻の「ガルガラ自身も自らの収穫に驚嘆する」(et ipsa suas mirantur Gargara messes)のもじりであるとする〕、願いの満ち足りによって断食を終えた。大地は我々に、利子をつけた収穫を返した。

Epistolarum classis I 18.0.59

59

21. Quis ergo tam novus humanis usibus vices stupeat annorum? Et tamen etiam superiore anno plerasque novimus provincias redundasse fructibus. De Galliis quid loquar solito ditioribus?

PL 16, 978B

21. では、人の世の営みにそれほど不慣れで、年々の移り変わりに驚く者が誰かいるだろうか。それにしても、昨年さえ多くの属州が収穫に溢れたことを我々は知っている。常より豊かだったガリアについて何を言おうか。

Epistolarum classis I 18.0.60

60

Frumentum Pannoniae, quod non severant, vendiderunt: et secunda Rhetia fertilitatis suae novit invidiam; nam quae solebat tutior esse jejunio, fecunditate hostem in se excitavit: Liguriam Venetiasque autumni frumenta paverunt.

PL 16, 978B

パンノニアは、自分たちが蒔いてもいなかった穀物を売った。第二レティアは自らの豊穣が招く妬みを知った。いつもは乏しさのゆえにかえって安全であったのに、豊穣によって自らに敵を呼び起こしたのだ。リグリアとウェネティアを、秋の穀物が養った。

Epistolarum classis I 18.0.61

61

Ergo nec ille sacrilegio annus exaruit, et iste fidei fructibus annus effloruit. Negent etiam quod largo fetu vineae redundaverint. Itaque et messem feneratam recepimus, et liberalioris vindemiae beneficia possidemus.

PL 16, 978B

ゆえに、あの年は冒瀆のために干からびたのではなく、この年は信仰の実りによって花開いた。ブドウ畑が豊かな産出で溢れたことさえ、彼らには否定させておけ。我々は、利息のついた収穫を受け取り、より気前のよいブドウの収穫の恵みを所有している。

Epistolarum classis I 18.0.62

62

22. Postremus superest et maximus locus, utrum ea quae vobis profuerint, imperatores, restituere subsidia debeatis; ait enim: Vos defendant, a nobis colantur.

PL 16, 978B

22. 最後に残るのは最大の論点、すなわち、皇帝たちよ、諸君を益してきた助成を、諸君は回復すべきかどうかである。彼は言っているからだ。「彼らがあなたがたを守り、我々に崇められるように」と。

Epistolarum classis I 18.0.63

63

Hoc est, fidelissimi Principes, quod ferre non possumus; quia exprobrant nobis vestro se nomine diis suis supplicare, et vobis non mandantibus, sacrilegium immane committunt, dissimulationem pro consensu interpretantes.

PL 16, 978C

忠実きわまる君主たちよ、これこそ我々が耐えられないことである。彼らは、諸君の名において自分たちの神々に嘆願していると我々を非難し、諸君の命令もないのに重大な冒瀆を犯して、黙認を同意と解釈しているからである。

Epistolarum classis I 18.0.64

64

Sibi habeant praesidia sua: suos si possunt, illa defendant. Nam si iis a quibus coluntur, auxilio esse non possunt; quomodo possunt vos defendere, a quibus non coluntur? 23. Sed majorum, inquit, servandus est ritus. Quid quod omnia postea in melius profecerunt?

PL 16, 978C

彼らには自分たちの守りを持たせておけ。それらの守りは、できるなら、自分たちの〔崇拝者〕を守るがよい。自分たちを崇める者たちを助けることもできないのなら、自分たちを崇めない諸君を、どうして守れよう。23. だが彼は言う。「先祖の祭儀は守らねばならない」。すべてがその後によりよく進んだことはどうなのか。

Epistolarum classis I 18.0.65

65

Mundus ipse, qui vel primum coactis elementorum per inane seminibus, tenero orbe, concreverat, vel confuso adhuc indigesti operis caligabat horrore; nonne postea distincto coeli, maris, terrarumque discrimine, rerum formas quibus speciosus videtur, accepit?

PL 16, 979A

世界そのものでさえ、最初は、虚空の中で元素の種が集められて柔らかな球体として固まったか、あるいは整えられぬ混沌の恐ろしさにまだ曇っていたが、その後、天と海と地の区別が分けられてから、今それが美しく見える形を受け取ったのではないか。

Epistolarum classis I 18.0.66

66

Exutae humentibus tenebris novum terrae stupuere solem. Dies in exordio non refulget, sed in processu temporis incremento luminis micat, et caloris exaestuat.

PL 16, 979A

湿った闇から抜け出した大地は、新しい太陽に驚いた。昼も初めから輝くのではなく、時が進むにつれて光が増して煌めき、熱が燃え上がる。

Epistolarum classis I 18.0.67

67

24. Luna ipsa, qua propheticis oraculis species Ecclesiae figuratur, cum primum resurgens in menstruas reparatur aetates, tenebris nobis absconditur: paulatimque cornua sua complens, vel e regione solis absolvens, clari splendore fulgoris irrutilat.

PL 16, 979A

24. 預言の託宣において教会の姿が象られる月そのものも、毎月の周期の中で初めてよみがえるときには、闇によって我々から隠されるが、少しずつ角を満たし、あるいは太陽の向かい側で〔角を〕満たし終えて、澄んだ輝きの光で赤く煌めく。

Epistolarum classis I 18.0.68

68

25. Exerceri in fructus terrae ante nesciebant: post ubi imperare arvis sollicitus coepit agricola, et informe solum vestire vinetis, silvestres animos domesticis mollitae cultibus exuerunt.

PL 16, 979B

25. 大地は以前、実りのために耕されることを知らなかった〔主語は刷られていない。前の文の terrae を主語と取り、in fructus terrae の terrae は主語の繰り返しと解した。mollitae も女性複数で大地にかかる〕。のち、気遣う農夫が畑を支配し始め、形なき土をブドウ畑で装わせるようになると、大地は耕作によって柔らげられ、野生の性質を脱ぎ捨てた。

Epistolarum classis I 18.0.69

69

26. Anni ipsius aetas prima, quae nos usu parili coloravit nutu gignentium: sed in processu lapsuris floribus vernat, postremis adolescit fructibus. 27. Nos quoque aevi rudes, sensus habemus infantiam: sed mutati in annos ingenii rudimenta deponimus.

PL 16, 979B

26. 一年そのものの最初の時期は、生え出るものの定めによって、同じような仕方で我々を彩ったが〔ミーニュの脚注は、nutu gignentium を gignentium arbitrio seu lege(生え出るものの意向、すなわち法則によって)と同じ意とし、ローマ版は nuda gignentium(生え出るものを欠いた)と読むとする。usu parili の係りは定かでない〕、進むにつれて散りゆく花々で春めき、最後の実りで成長する。27. 我々もまた、生涯の初めには未熟で、感覚においては幼児であるが、年を重ねて、知性の初歩を脱ぎ捨てる。

Epistolarum classis I 18.0.70

70

Dicant igitur in suis omnia manere debuisse principiis; mundum tenebris obductum, quia splendore solis illuxerit, displicere. Et quanto gratius est animi tenebras depulisse, quam corporis, fideique jubar emicuisse, quam solis?

PL 16, 979B

ゆえに、彼らに言わせよ。すべてのものは自らの始まりのうちにとどまるべきだったと。闇に覆われていた世界は、太陽の輝きに照らされたから気に入らないのだと。心の闇を追い払うことは体のそれより、信仰の光が輝き出ることは太陽のそれより、どれほどありがたいことか。

Epistolarum classis I 18.0.71

71

Ergo et mundi sicut omnium rerum primaeva nutarunt, ut venerabilis canae fidei sequeretur senectus. Quos hoc movet, reprehendant messem; quia sera fecunditas est: reprehendant vindemiam; quia in occasu anni est: reprehendant olivam; quia postremus est fructus.

PL 16, 979C

ゆえに、世界の始まりも、あらゆるものの始まりと同じように揺らいだのである。尊い白髪の信仰の老いがそれに続くために。これに心を動かされる者たちは、収穫を非難せよ。それは実りが遅いからだ。ブドウの収穫を非難せよ。それは年の終わりにあるからだ。オリーブを非難せよ。それは最後の実りだからだ。

Epistolarum classis I 18.0.72

72

28. Ergo et messis nostra fides animorum est; Ecclesiae gratia meritorum vindemia est, quae ab ortu mundi virebat in sanctis, sed postrema aetate se diffudit in populos, ut adverterent omnes non rudibus animis irrepsisse fidem Christi (nulla enim sine adversario corona victoriae) sed explosa opinione, quae ante convaluit, quod erat verum, fit jure praelatum.

PL 16, 980A

28. ゆえに、我々の収穫は心の信仰であり、教会の恩寵は功績のブドウの収穫である。それは世の初めから聖なる者たちのうちに青々としていたが、最後の時代に諸々の民へと広がり、すべての人が、キリストの信仰が未熟な心に忍び込んだのではないこと(敵対者なくしては勝利の冠はないのだから)、むしろ、以前に力を得ていた見解が退けられたあと、真であったものが正当に優先されたことを、悟るためである。

Epistolarum classis I 18.0.73

73

30. Si ritus veteres delectabant, cur in alienos ritus eadem Roma successit? Omitto absconditam pretio humum, et pastorales casas auro degeneri renitentes.

PL 16, 980A

30. 〔番号29は刷られていない〕昔の祭儀が喜ばしかったのなら、なぜ同じローマが他国の祭儀を受け継いだのか。値で隠された土地や、安っぽい金で輝く牧者の小屋は措こう。

Epistolarum classis I 18.0.74

74

Quid, ut de ipso respondeam quod queruntur, captarum simulacra urbium, victosque deos, et peregrinos ritus sacrorum alienae superstitionis aemuli receperunt? Unde igitur exemplum, quod currus suos simulato Almonis in flumine lavat Cybele?

PL 16, 980A

彼らが嘆く当のことに答えるなら、どうか。彼らは他国の迷信にならって、攻め取った都市の像、打ち負かされた神々、異国の祭儀を受け入れたではないか。では、キュベレが見立てたアルモ川の流れで自分の車を洗うという先例は、どこから来たのか〔simulato の係りは定かでない。アルモ川を祭儀の川に見立てたと取った〕。

Epistolarum classis I 18.0.75

75

Unde Phrygii vates, et semper invisa Romanis non aequae Carthaginis numina? Quam Coelestem Afri, Mithram Persae, plerique Venerem colunt, pro diversitate nominis, non pro numinis varietate.

PL 16, 980B

フリュギアの預言者たち、そして常にローマ人に憎まれた、敵意あるカルタゴの神威は、どこから来たのか。その神威を、アフリカ人はカエレスティスとして、ペルシア人はミトラとして、多くの者はウェヌスとして崇める。名の違いによるのであって、神威の違いによるのではない。

Epistolarum classis I 18.0.76

76

Sic deam esse et victoriam crediderunt, quae utique munus est, non potestas: donatur, non dominatur, legionum gratia, non religionum potentia. Magna igitur dea, quam militum multitudo sibi vindicat, vel praeliorum donat eventus?

PL 16, 980B

こうして彼らは、勝利をも女神だと信じた。勝利は贈り物であって、権能ではない。与えられるものであって、支配するものではない。軍団のおかげであって、宗教の力ではない。ゆえに、兵士の群れが自分のものだと主張し、あるいは戦いの帰趨が与える、これが偉大な女神だというのか。

Epistolarum classis I 18.0.77

77

31. Hujus aram strui in urbis Romae curia petunt, hoc est, quo plures conveniunt christiani. Omnibus in templis arae, ara etiam in templo victoriarum. Quoniam numero delectantur, sacrificia sua ubique concelebrant.

PL 16, 980B

31. その〔勝利の〕祭壇を、ローマ市の元老院議場に築くよう彼らは求める。すなわち、キリスト教徒がより多く集まる場所にである。あらゆる神殿に祭壇があり、勝利の女神たちの神殿にも祭壇がある。数に喜ぶので、彼らはいたるところで自分たちの犠牲を共に祝う。

Epistolarum classis I 18.0.78

78

Quid est nisi insultare fidei, unius arae sacrificium vindicare? Ferendumne istud, ut gentilis sacrificet, et christianus intersit?

PL 16, 980C

一つの祭壇の犠牲を主張することは、信仰を嘲ることでなくて何であろう。異教徒が犠牲を捧げ、キリスト教徒が居合わせるなどということが、耐えられようか。

Epistolarum classis I 18.0.79

79

Hauriant, inquit, hauriant vel inviti fumum oculis, symphoniam auribus, cinerem faucibus, thus naribus, et aversantium licet ora excitata focis nostris favilla respergat. Non illi satis sunt lavacra, non porticus, non plateae occupatae simulacris?

PL 16, 980C

彼は言う。「吸い込ませよ、望まなくとも吸い込ませよ。目に煙を、耳に楽の音を、喉に灰を、鼻に乳香を。背を向ける者たちの顔に、我々の炉から立ち上った灰が降りかかってもよい。」浴場も、柱廊も、像に占められた広場も、彼らには十分ではないのか。

Epistolarum classis I 18.0.80

80

Etiamne in communi illo concilio non erit communis conditio? Obstringetur pia senatus portio obtestantium vocibus, adjurantium sacramentis. Si refutet, videbitur mendacium prodere: si acquiescat, sacrilegium confiteri.

PL 16, 980C

あの共同の会議においてさえ、共通の条件はないというのか。元老院の敬虔な一部は、懇願する声と、誓わせる者たちの誓約によって縛られることになる。拒めば偽りをあらわにしたと見られ〔mendacium prodere の意は定かでない。誓いを拒むことが偽りの露見と見なされると取った〕、従えば冒瀆を告白したと見られる。

Epistolarum classis I 18.0.81

81

32. Ubi, inquit, in leges vestras et verba jurabimus? Ergo mens vestra, quae legibus tenetur inclusa, ceremoniis gentium suffragium colligit, fidem stringit?

PL 16, 981A

32. 彼は言う。「どこで我々は、あなたがたの法と言葉にかけて誓うのか」。ならば、法に閉じ込められている諸君の精神は、異教徒の祭礼によって賛同を集め、信義を縛るのか。

Epistolarum classis I 18.0.82

82

Jam non solum praesentium, sed absentium etiam, et quod est amplius, imperatores, fides vestra pulsatur; vos enim cogitis, si jubetis. Constantius augustae memoriae nondum sacris initiatus mysteriis, contaminari se putavit, si aram illam videret.

PL 16, 981A

今や、居合わせる者たちのみならず、不在の者たちの、さらには、皇帝たちよ、諸君の信仰も揺さぶられている。諸君が命じるなら、諸君が強いることになるからだ。尊き記憶のコンスタンティウスは、まだ聖なる奥義に入信していなかったが、あの祭壇を見れば自分が汚されると考えた。

Epistolarum classis I 18.0.83

83

Jussit auferri, non jussit reponi. Illud auctoritatem facti habet, hoc praecepti non habet. 33. Nemo sibi de absentia blandiatur. Praesentior est, qui se animis inserit, quam qui oculis protestatur. Plus enim est mente connecti, quam corpore copulari.

PL 16, 981A

彼は取り除くことを命じたが、元に戻すことは命じなかった。前者は行為の権威を持つが、後者は命令としての権威を持たない。33. 誰も、不在によって自分を慰めてはならない。目で示す者より、心に自らを挿し入れる者のほうが、いっそう居合わせている。心でつながることは、体で結ばれることにまさるからである。

Epistolarum classis I 18.0.84

84

Vos senatus cogendi concilii praesules habet, vobis coit: vobis conscientiam suam, non diis gentium praestat: vos liberis suis, non tamen fidei suae praefert. Haec est charitas expetenda, haec est charitas major imperio, si fides tuta sit, quae servat imperium.

PL 16, 981B

元老院は、諸君を、会議を召集する長として持つ。元老院は諸君のために集い、諸君に自らの良心を示すのであって、異教の神々にではない。諸君を自らの子らよりも重んじるが、自らの信仰よりは重んじない。これが求めるべき愛であり、帝国にまさる愛である。ただし、帝国を守る信仰が安全であるなら。

Epistolarum classis I 18.0.85

85

34. Sed fortasse aliquem moveat ita fidelissimum principem destitutum: proinde quasi meritorum pretium caducis aestimetur praesentium.

PL 16, 981B

34. だが、ことによると、これほど忠実な君主が見捨てられたことに心を動かされる者もいるかもしれない。あたかも、功績の価値が、現在の移ろいやすいもので量られるかのようにである。

Epistolarum classis I 18.0.86

86

Quis enim sapiens non in orbe quodam atque circuitu locata humanarum rerum novit negotia; quia non eosdem semper successus habent: sed variant status, et mutant vices? 35. Quem beatiorem Cneio Pompeio Romana templa miserunt?

PL 16, 981B

実に、人間の営みが、いわば円環をなして巡るように置かれており、成功がいつも同じではなく、状況が変わり、移り変わるということを知らない賢者がいるだろうか。35. ローマの神殿は、グナエウス・ポンペイウスより幸いな者を送り出したか。

Epistolarum classis I 18.0.87

87

At is cum tribus triumphis terrarum cinxisset orbem, pulsus acie, bello profugus, et sui terminis exsul imperii, Canopei manu spadonis occubuit. 36. Quem nobiliorem Cyro Persarum totius Orientis terrae regem dederunt?

PL 16, 981B

しかし彼は、三度の凱旋で世界を巡り尽くしたのに、戦場で追われ、戦から逃れ、自らの帝国の境界で亡命者となって、カノプスの宦官の手に倒れた。36. ペルシア人のキュロスよりも高貴な者を、神殿は全東方の地の王として与えたか。

Epistolarum classis I 18.0.88

88

Is quoque cum principes potentissimos adversantes vicisset, victos reservasset, muliebribus armis fusus interiit.

PL 16, 981C

この者もまた、敵対する最強の君主たちを打ち破り、敗れた者たちを生かしておいたのに、女の武器に打ち倒されて滅びた。

Epistolarum classis I 18.0.89

89

Et ille rex qui superatos etiam consessus honore donaverat, exsecto capite et intra utrem plenum cruoris, satiari jussus, incluso, femineis imperiis ludibrio fuit. Adeo in istius vitae curriculo non paria paribus, sed longe diversa referuntur!

PL 16, 981C

そして、征服した者たちにさえ、同席の栄誉を授けた王であったその者は、首を切り落とされ、血で満ちた革袋の中に、「飽きるまで飲め」と命じられて閉じ込められ、女たちの支配のもとで嘲笑の的となった。このように、この生涯の歩みにおいて、同等のものには同等のものが返されるのではなく、遠く異なるものが返ってくるのだ。

Epistolarum classis I 18.0.90

90

37. Quem etiam magis sacrificiis deditum, quam Carthaginensium ducem Hamilcarem reperimus? Qui cum toto praelii tempore inter acies positus dimicantes, sacrificium faceret; ubi partem suorum victam esse cognovit, in ipsos quos adolebat, se praecipitavit ignes: ut eos vel corpore suo restingueret, quos sibi nihil profuisse cognoverat.

PL 16, 981C

37. また、我々は、カルタゴの将軍ハミルカルより犠牲に熱心な者を見いだすだろうか。彼は戦いの間じゅう、戦う戦列の間に立って犠牲を捧げていたが、自分の兵の一部が敗れたと知ると、自分が焚いていた火そのものの中に身を投げた。自分に何の益もなかったと知った火を、自らの体で消すためである。

Epistolarum classis I 18.0.91

91

38. Nam de Juliano quid loquar? qui cum responsis haruspicum male credulus esset, ademit sibi subsidia revertendi. Ergo in communi casu non est communis offensa; neminem etenim promissa nostra luserunt.

PL 16, 982A

38. ユリアヌスについて何を言おうか。彼は腸卜官の託宣をうかつに信じて、帰還の備えを自ら断った。ゆえに、共通の不幸のうちに、共通の落ち度はない。実のところ、我々の約束は、誰一人も欺かなかったのだから。

Epistolarum classis I 18.0.92

92

39. Respondi lacessentibus tamquam non lacessitus; refellendae etenim Relationis, non exponendae superstitionis mihi studium fuit. Te tamen, imperator, ipsa eorum relatio faciat cautiorem.

PL 16, 982A

39. 私は、挑発されなかった者のように、挑発した者たちに答えた。私の関心は、上申書を論駁することにあったのであり、迷信を説明することにはなかったからである。それでも皇帝よ、あなたは、彼らの上申書そのものによって、いっそう慎重になるべきである。

Epistolarum classis I 18.0.93

93

Nam cum de superioribus principibus texuisset, quia prior eorum numerus ceremonias patrum coluit, recentior non removit; addidisset etiam: si exemplum religio veterum non facit, faciat dissimulatio proximorum; evidenter docuit quid et fidei tuae debeas, ut gentilitii ritus non sequaris exemplum: et pietati, ut fratris statuta non violes.

PL 16, 982B

というのも、彼は前代の君主たちについて論じて、その中の先の者たちは先祖の祭礼を崇め、近年の者たちはそれを廃さなかったと言い、さらに「古い者たちの宗教が先例を作らないなら、近い者たちの黙認が先例を作るがよい」と付け加えたとき、あなたが信仰に対して何を負うか、すなわち異教の儀礼の先例に従うべきでないこと、また敬虔に対して何を負うか、すなわち兄の定めを破るべきでないことを、明白に教えたからである。

Epistolarum classis I 18.0.94

94

Si enim pro suis dumtaxat partibus eorum dissimulationem principum praedicarunt, qui cum essent christiani, decreta tamen gentilium minime removerunt: quanto magis amori debes deferre fraterno, ut qui dissimulare deberes, etiamsi quid forsitan non probares, ne fraternis derogares statutis, et nunc teneas quod et fidei tuae, et germanitatis necessitudini judicas convenire.

PL 16, 982B

実に、もし彼らが自分たちの側のためだけに、キリスト教徒でありながら異教徒の決定をまったく廃さなかった君主たちの黙認を称えたのなら、あなたはなおさら兄弟愛に譲るべきである。たとえ何かを是としないとしても、兄の定めを損なわないよう黙認すべきであったあなたは、いま、自分の信仰にも兄弟の絆にも合致すると判断するものを保つべきである。