ミラノのアンブロシウスc. 339–397

Patristica — 教父文献 日本語対訳 › Patrologia Latina › Vol. 16 › Epistolarum classis I

Epistola XLIII 第43書簡

Ambrose of Milan · Epistolarum classis I · PL 16, 1129A · 57 sectiones

Epistolarum classis I 43.0.1

1

HORONTIANO roganti cur homo rebus aliis, quibus longe praecellit, conditus fuerit posterior, nec rei hujus vel Ambrosius ipse vel Moyses rationem deprompserit; ubi respondit Moysen conjecturas suas miscere noluisse libris divinis, addit se congruas causas propositurum.

PL 16, 1129A

ホロンティアヌスが、人は他のものよりはるかに優れているのに、なぜそれらより後に造られたのか、またなぜアンブロシウス自身もモーセもこの事の理由を説き明かさなかったのかと尋ねたのに対し、〔アンブロシウスは〕モーセは自分の推測を神の書に混ぜようとしなかったと答え、適切な理由を示すつもりだと付け加える。

Epistolarum classis I 43.0.2

2

Utitur ergo exemplo convivii, quod hominis causa sit paratum: deinde certaminis, cujus homo athleta futurus varias pugnas inire debeat: demum id in more esse praedicat, ut praestantissima in principio et fine collocentur; unde cum coelum primo loco creatum sit, hominem ultimo creari docuerit.

PL 16, 1129B

そこで、人のために備えられた宴の例を用いる。次に、人が競技者となって多様な戦いに臨まねばならない競技の例を用いる。最後に、最も優れたものが初めと終わりに置かれるのが習いであると述べる。そこから、天が最初に創造されたので、人は最後に創造されたのだと教えた。

Epistolarum classis I 43.0.3

3

Hujus cum coelo comparatio, postquam dotes eidem concessae aperiuntur, nec non ipsius in elementa et bestias imperium: ex quibus alias creaturas congrue praemissas elicitur. AMBROSIUS HORONTIANO.

PL 16, 1129B

人と天との比較、そして人に与えられた賜物が明らかにされたのち、人の元素と獣に対する支配が示される。これらから、他の被造物が適切に先に置かれたことが引き出される。アンブロシウスよりホロンティアヌスへ。

Epistolarum classis I 43.0.4

4

1. Moveri te insinuasti mihi, lecto Hexaemero, quod ipse scripsi, quia cum tantum divinae Scripturae serie, vel stylo sermonis mei collatum adverteres homini, quantum nulli in hac terra animantium, prius omnia vel volatilia, vel terrestria, vel quae in aquis sunt, produxerit terra vel aqua, quam homo, propter quem illa creata sunt, generaretur; ejusque rei rationem de me requirere, quam et Moyses siluerit, et ego non auserim attingere.

PL 16, 1129B

1. あなたは私に、私自身が書いた『ヘクサエメロン』を読んで心を動かされたと伝えた。神の聖書の筋道と私の言葉の文体を合わせて見て、地上のいかなる生き物にもまして人にこれほど多くが与えられていることに気づいたのに、空を飛ぶものも、地を行くものも、水の中にあるものも、そのために被造物が造られた人が生まれるより前に、地や水がみな生み出したのはなぜか、というのである。そして、その事の理由を私に求めた。モーセも黙し、私も触れようとしなかった理由を。

Epistolarum classis I 43.0.5

5

2. Et forte ille oraculi interpres divini, consilio conticuerit; ne coelestis dispositionis arbitrum se et consiliarium praestare videretur; aliud est enim loqui quod infundebatur a Dei spiritu, aliud voluntatem Dei interpretari: nos autem non quasi interpretes Dei, sed quasi ex usu humano rationis seminaria colligentes, aestimamus posse nos ex eo quod humano usui in caeteris rebus ipse Dominus infuderit, opinari quoniam decuit hominem postremum creari.

PL 16, 1129C

2. おそらく、神託の通訳者である彼は、意図して黙したのであろう。天の配剤の裁定者であり助言者であるかのように自分を示すことのないためである。神の霊によって注ぎ込まれたことを語るのと、神の意志を解釈するのとは別のことだからである。しかし我々は、神の通訳者としてではなく、人間の経験から理性の種を拾い集める者として、主自身が他の事柄で人間の用いるために注ぎ込んだものから、人が最後に造られるのがふさわしかったと推測しうると考える。

Epistolarum classis I 43.0.6

6

3. Etenim qui convivium adornat, ut ille Evangelicus dives (oportet enim (Luc. XIV, 16 et seq.) divina divinis conferamus, quo melius colligere possimus), utique omnia prius praeparat, tauros et saginata occidit, et tunc amicos ad coenam invitat.

PL 16, 1130A

3. 実際、あの福音書の金持ちのように(神のことを神のことと比べなければならない(ルカ14:16以下)。そうすればよりよく推論できる)、宴を整える者は、確かにまずすべてを用意し、牛と肥えた家畜を屠り、それから友を晩餐に招く。

Epistolarum classis I 43.0.7

7

Prius ergo quae leviora sunt, parantur, et tunc rogatur honoratior. Unde et Dominus homini ante animalium caeterorum praeparavit epulas, tunc ipsum quasi amicum ad suum vocavit convivium; et vere amicum, quasi charitatis divinae participem, et haeredem gloriae.

PL 16, 1130A

こうして、まずより軽いものが用意され、それからより尊い者が招かれる。それゆえ主も、人のために、まず他の動物たちから成る食事を整え、それから人自身を、友のように自分の宴へと招いた。まことに友であり、神の愛にあずかる者、栄光の相続人としてである。

Epistolarum classis I 43.0.8

8

Denique ipsi dicit: Amice, quomodo huc venisti ad nuptias (Matth. XXII, 12) ? Praecedentia ergo, ministeria sunt; amicus, qui postremus rogatur. 4. Accipe aliud. Quid est mundus, nisi quidam agon plenus certaminum?

PL 16, 1130A

実に、彼は人にこう言う。「友よ、どうしてここに婚礼に来たのか」(マタイ22:12)。先に来るものは奉仕であり、友とは最後に招かれる者である。4. もう一つ受け取れ。世界とは、争いに満ちた一種の競技ではないか。

Epistolarum classis I 43.0.9

9

Unde et in Apocalypsi Dominus ait: Vincenti dabo coronam vitae (Apoc. II, 10) ; et Paulus ait: Certamen bonum certavi (II Tim. IV, 7) ; et alibi: Nemo nisi qui legitime certaverit, coronatur (II Tim. II, 5) . Hujus agonis instaurator utique omnipotens Deus est.

PL 16, 1130B

それゆえ黙示録でも主は言う。「勝つ者に、私は命の冠を与える」(黙示録2:10)。またパウロは言う。「私は善い戦いを戦った」(二テモテ4:7)。また別のところでは、「規則に従って競わない者は、冠を得ない」(二テモテ2:5)。この競技の主催者は、まさしく全能の神である。

Epistolarum classis I 43.0.10

10

Qui igitur agonem suscipit in hoc saeculo, nonne omnia praeparat quae agoni sunt necessaria: et tunc athletas vocat, paratis praemiorum infulis, certaturos ad coronam; ne moram patiatur qui vicerit, sed praemio donatus recedat?

PL 16, 1130B

さて、この世で競技を催す者は、競技に必要なすべてを用意し、それから褒賞の飾りを整えて、冠をめざして競う競技者たちを呼ぶのではないか。勝った者が待たされることなく、褒賞を授かって退くためである。

Epistolarum classis I 43.0.11

11

Praemia ergo hominis terrarum fructus sunt, et coeli lumina: illa ad vitae praesentis usum, haec ad spem vitae aeternae.

PL 16, 1130B

ゆえに、人にとっての褒賞は、地の実り、そして天の光である。前者はこの世の生の用のため、後者は永遠の生命への望みのためである。

Epistolarum classis I 43.0.12

12

5. Quasi athleta igitur postremus ingreditur in agonem: erigit ad coelum oculos, videt quia et coelestis creatura vanitati subjecta est non sponte, sed propter eum qui subjecit eam in spe (Rom. VIII, 20) .

PL 16, 1130B

5. こうして人は競技者のように最後に競技へと入る。天に目を上げ、天の被造物もまた、自ら望んでではなく、望みのうちに服させた者のゆえに、むなしさに服したのを見る(ローマ8:20)。

Epistolarum classis I 43.0.13

13

Videt quia omnis creatura congemiscit, exspectans redemptionem. Videt quia omnis manet labor.

PL 16, 1130C

すべての被造物が共にうめき、贖いを待ち望んでいるのを見る。すべての労苦が続いているのを見る。

Epistolarum classis I 43.0.14

14

Erigit oculos, videt coronas luminum, lunae et stellarum globos considerat: Quoniam justi, qui vicerint, erunt sicut stellae in coelo (Dan. XII, 3) ; et castigat corpus suum, ne sibi adversetur in certamine: ungit oleo misericordiae, exercet diurna virtutis palaestra, pulvere se oblinit, stadii metam currit non quasi in incertum, ictus dirigit, lacertos excutit, sed non in vacuum: percutit adversarium, quem non videt; quia illum solum attendit, cui cedunt omnes, etiam qui non videntur, in cujus nomine potestates aeriae divertebantur.

PL 16, 1130C

目を上げ、光の冠を見、月と星々の球を眺める。「勝った正しい者たちは、天の星のようになる」(ダニエル12:3)。そして自分の体を打ち叩き、競技において自らに逆らうことのないようにする。慈しみの油を塗り、徳の日々の鍛錬場で鍛え、塵にまみれ、競技場の標に向かって、定めなく向かうようにではなく走り、打撃を狙い、腕を振るうが、空しくではない。見えない敵を打つ。ただ彼のみに目を注ぐからである。万物は、見えないものたちさえ、彼に屈し、その名のゆえに、空の権威どもは退いたのである。

Epistolarum classis I 43.0.15

15

Ille ergo ictum librat, et Christus percutit: ille calcem levat, et Christus in vulnus dirigit.

PL 16, 1130C

それゆえ、彼〔競技者である人〕が打撃の狙いを定めると、キリストが打つ。彼が踵を上げると、キリストがそれを傷へと向ける。

Epistolarum classis I 43.0.16

16

Denique etsi non videbat Paulus quos caederet, non quasi aera tamen caedebat (I Cor., IX, 26) ; quia in Christi praedicatione omnes spiritales nequitias, quae sibi adversabantur, convulnerabat.

PL 16, 1131A

実に、パウロには打つべき相手が見えていなかったが、それでも空気を打つようにではなく打っていた(一コリント9:26)。キリストの宣教において、自分に逆らうあらゆる霊的な邪悪を傷つけていたからである。

Epistolarum classis I 43.0.17

17

Non immerito ergo postremus homo ingressus est stadium, cui parabatur corona; ut eum praecederet coelum, quasi sui praemium.

PL 16, 1131A

したがって、冠が用意された人が最後に競技場に入ったのは、当然のことである。天が、その褒賞として、彼に先立つためである。

Epistolarum classis I 43.0.18

18

6. Sed non solum adversus nequitiae spiritalia, quae sunt in coelestibus, sed etiam adversus carnem et sanguinem lucta nobis (Ephes. VI, 12) .

PL 16, 1131A

6. しかし我々には、天上にある霊的な邪悪に対する戦いだけでなく、肉と血に対する格闘もある(エフェソ6:12)。

Epistolarum classis I 43.0.19

19

Lucta adversus satietatem, lucta cum ipsis frugibus terrae, lucta cum vino, quo etiam vir justus inebriatus est (Gen. IX, 21) , quo etiam integer Judaeorum exercitus supplantatus est (Exod. XXXII, 6) : lucta cum feris bestiis. lucta cum volatilibus coeli, quibus caro saginata non redigitur in servitutem: lucta cum periculis itinerum, periculis fluminum, ut ait Paulus (II Cor. XI, 29) : lucta cum virgultis arborum, quibus caedebantur apostoli (Act. XVI, 22) Vides quanta certamina.

PL 16, 1131A

満腹との格闘、地の実りそのものとの格闘、ぶどう酒との格闘——正しい人でさえそれに酔い(創世記9:21)、ユダヤ人の全軍勢でさえそれに足をすくわれた(出エジプト記32:6)。野の獣との格闘、空の鳥との格闘——それらによって、肥えた肉は隷属させられない〔quibus は「それらのゆえに」と取った〕。道の危険、川の危険との格闘、パウロが言うとおりである(二コリント11:29)。木の枝との格闘——それで使徒たちは打たれた(使徒言行録16:22)。あなたは、どれほどの戦いがあるかを見ている。

Epistolarum classis I 43.0.20

20

Terra ergo exercitium est hominis, coelum corona. Aut quasi amicum igitur praecedere debuerunt ministeria, aut quasi athletam praemia. 7. Specta aliud. In omnibus rebus praestantiora sunt principia et finis.

PL 16, 1131B

ゆえに、地は人の鍛錬であり、天は冠である。〔人が〕友なら奉仕が、競技者なら褒賞が、先立つべきであった。7. 別の点を見よ。あらゆるものにおいて、初めと終わりが最も優れている。

Epistolarum classis I 43.0.21

21

Si domum consideres, potiora omnibus fundamenta et culmina: si agrum, satio et messis, plantatio et vindemia. Quam jucunda insitiva arborum, quam fructus votivi! Ita ergo et coelum primo est conditum, novissimus homo, quasi quaedam coelestis in terris creatura.

PL 16, 1131B

家を考えるなら、すべてのうち土台と屋根の頂が最も重要であり、畑を考えるなら、種まきと刈り入れ、植え付けとブドウの収穫である。接ぎ木の何と楽しいことか、望まれた実りの何と楽しいことか。こうして天もまず造られ、人は最後に、いわば地上における天に属する被造物として造られた。

Epistolarum classis I 43.0.22

22

Nam et si corpore cum bestiis confertur, animo tamen coelestibus annumeratur; sicut enim portavimus imaginem terreni, ita portamus et imaginem coelestis (I Cor. XV, 49) . Quomodo non coelestis, qui ad imaginem et similitudinem factus est Dei (Gen. I, 26) ?

PL 16, 1131B

なぜなら、体では獣と並べられるとしても、心では天のものに数えられるからである。我々は地的な者の像を担ったように、天的な者の像をも担うのだから(一コリント15:49)。神の像と似姿に造られた者が、どうして天的でないことがあろうか(創世記1:26)。

Epistolarum classis I 43.0.23

23

8. Recte ergo in constitutione mundi primum coelum, et novissimum coelum, in quo quod ultra coelum est, Deus coeli est. Denique de eo magis accipitur: Coelum mihi thronus (Esa. LXVI, 1) ; non enim Deus supra elementum sedet, sed in corde hominis.

PL 16, 1131C

8. したがって、世界の組成において、最初の天があり、最後の天〔人を指す〕がある。この最後の天のうちには、天を超えるもの、すなわち天の神がある。実に、この者についてこそ、むしろこう理解される。「天は私の王座」(イザヤ66:1)。神は、元素の上に座すのではなく、人の心に座すからである。

Epistolarum classis I 43.0.24

24

Unde et Dominus ait: Veniemus ad eum, et mansionem apud eum faciemus (Joan. XIV, 23) . Principium ergo operis mundani coelum, finis homo. 9. Coelum de mundo, homo supra mundum: illud enim mundi portio, iste paradisi incola, Christi possessio.

PL 16, 1131C

それゆえ主も言う。「我々は彼のもとに来て、彼のもとに住まいを設ける」(ヨハネ14:23)。したがって、世界の業の初めは天、終わりは人である。9. 天は世界に属し、人は世界の上にある。天は世界の一部だが、人は楽園の住人であり、キリストの所有だからである。

Epistolarum classis I 43.0.25

25

Coelum incorruptibile putatur, et praeterit; homo corruptibilis habetur, et incorruptionem induit: illius figura perit, iste quasi immortalis resurgit; utrumque tamen manus Domini fecerunt secundum Scripturae auctoritatem.

PL 16, 1131C

天は朽ちないと思われているが、過ぎ去る。人は朽ちるものとされているが、朽ちないものを身にまとう。あれの象りは滅び、これは不死の者のようによみがえる。それでも、聖書の権威によれば、どちらも主の手が造った。

Epistolarum classis I 43.0.26

26

Sicut enim de coelis legimus: Et opera manuum tuarum sunt coeli (Psal. CI, 26) ; ita et homo dicit: Manus tuae fecerunt me, et plasmaverunt me (Psal. CXVIII, 73) ; similiter quoque: Coeli enarrant Dei gloriam (Psal. XVIII, 1) ; et ut coelum stellarum fulget splendoribus, ita et homines meritorum luminibus micant, quorum opera coram Patre suo lucent, qui est in coelis (Matth. V, 16) .

PL 16, 1131D

天については、「天は汝の手の業である」(詩篇101:26)とあるとおり、人も言う。「汝の手が私を造り、私を形作った」(詩篇118:73)。同じく、「天は神の栄光を語る」(詩篇18:1)。そして天が星の輝きで光るように、人も功績の光で輝く。その業は、天にいる自分の父の前で光を放つ(マタイ5:16)。

Epistolarum classis I 43.0.27

27

Firmamentum coeli supernum illud, hoc quoque non dissimile firmamentum, de quo dictum est: Super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam (Matth. XVI, 18) : illud firmamentum elementorum, hoc virtutum.

PL 16, 1132A

天の上方のあの大空があり、これもまたそれに似た大空である。それについてこう言われた。「この岩の上に、私は私の教会を建てる」(マタイ16:18)。あれは元素の大空、これは徳の大空である。

Epistolarum classis I 43.0.28

28

Jam illud praestantius: suxerunt oleum de firma petra (Deut. XXXII, 13) ; petra enim caro Christi, quae coelum et totum mundum redemit (I Cor. X, 4) .

PL 16, 1132A

さらに、これはあれより優れている。「彼らは堅い岩から油を吸った」(申命記32:13)。岩とはキリストの肉であり、それが天と全世界を贖ったからである(一コリント10:4)。

Epistolarum classis I 43.0.29

29

10. Quid illa attexam, et quasi toto stadio te urgeam, quod hominem Deus divinae fecit consortem naturae, sicut in epistola Petri legimus (II Petr. I, 4) ?

PL 16, 1132A

10. どうして、あれを付け加え、競技場いっぱいにあなたを追い詰めるように、神が人を神の本性の共有者としたことまで言う必要があろうか。ペトロの書簡で我々が読むとおりである(二ペトロ1:4)。

Epistolarum classis I 43.0.30

30

Unde non immerito quidam ait: Cujus et genus sumus (Act. XVII, 28) ; dedit enim nobis de cognatione sua, et rationabilis scilicet naturae, ut quaeramus illud divinum, quod non longe est ab unoquoque nostrum, in quo et vivimus et sumus et movemur.

PL 16, 1132B

それゆえ、ある者が「我々もまたその種族である」と言ったのは、理由のないことではない(使徒言行録17:28)。実に神は、自らの同族性から、すなわち理性的な本性から、我々に分け与えたのである。我々の一人ひとりから遠くない、あの神的なものを求めるために。そのうちに我々は生き、存在し、動いている。

Epistolarum classis I 43.0.31

31

11. Cum itaque contulisset homini quod est gratiarum maximum, quasi charissimo et domestico animanti concessit ea, quae in hoc mundo sunt omnia (Gen. I, 28) ; ut nullius indigeret, quod esset necessarium vel ad vitam, vel ad bonam vitam.

PL 16, 1132B

11. こうして神は、人に恩寵のうち最大のものを授けたうえで、いわば最愛にして家の者である生き物に、この世にあるすべてのものを与えた(創世記1:28)。生命のために、また善い生命のために必要なもので、人に欠けるものが何もないようにするためである。

Epistolarum classis I 43.0.32

32

Quorum alia ministraret abundantia copiarum terrestrium ad voluptatis perfunctionem: alia cognitio secretorum coelestium, quae mentem inflammaret hominis amore et desiderio disciplinarum, per quas ad sublime illud divinorum penetralium possimus pervenire.

PL 16, 1132B

それらのうち、あるものは地上の豊かな資財の潤沢さによって快楽の享受に仕え、あるものは天上の秘められた事柄の認識によって、人の心を学びへの愛と望みで燃え立たせる。我々は、その学びを通して、神的な奥殿のあの高みに至ることができるのである。

Epistolarum classis I 43.0.33

33

Utrumque igitur praestantissimum, ut et subjectas haberet omnes mundi opes, omnia volatilia, terrestria, etiam pisces, et usum maris, tamquam rex elementorum, ac sine labore, sine indigentia ad imitationem et similitudinem venerandi auctoris abundaret omnibus, atque in summa degeret copia, et vias sibi aperiret, gradusque admoveret, per quos ad coeli ascendat regiam.

PL 16, 1132C

かくて、そのどちらもこの上なく優れたものである。人は、世界のあらゆる富、あらゆる鳥と地の生き物、さらに魚と海の用をも、元素の王のごとく従えて持ち、労苦もなく、欠乏もなく、敬うべき造り主に似せ、象って、すべてを豊かに持ち、最上の豊かさのうちに暮らし、自らのために道を開き、階段を据えて、それらを通って天の王宮に昇ることができるのである。

Epistolarum classis I 43.0.34

34

12. Cujus difficilis itineris viatorem facile reperies illum virum, qui ita sit animi inductione formatus ac voluntate, ut minima sibi cum suo corpore sit familiaritas, neque in ullum ingrediatur vitiorum contubernium, nullis assentantium pumicetur sermonibus: neque in rotis secundorum temporum positus, humiles fastidiat, moesta fugiat, sanctorum laudes excutiat atque elevet, neque gloriae ardore aut pecuniae praesumptae, spei omnem exurat cupiditatem.

PL 16, 1132C

12. この険しい旅路の旅人として、諸君やすく見いだすのは、心の傾きと意志がこのように形づくられた人である。すなわち、自分の体との親しさがきわめて少なく、いかなる悪徳の同居にも入り込まず、追従する者たちの言葉に磨き上げられることもない人。順境の車輪の上に置かれても、卑しい者を軽んじず、悲しむ者を避けず、聖徒たちへの賛美を払いのけて軽んじることもなく〔excutiat atque elevet は、前の否定 neque に続けて「払いのけ、軽んじる」の意と取った〕、栄光への熱情や当てにした金銭のために、望みのあらゆる欲に身を焼き尽くすこともない人である〔spei omnem exurat cupiditatem の係りは定かでない。上のように取った〕。

Epistolarum classis I 43.0.35

35

Cujus animum non inflectat moestitia, non frangat injuria, nulla sollicitet suspicio, libido non excitet, non expugnent passiones corporis, non inquietet vanitatum appetentia, voluptatum gratia.

PL 16, 1132D

その心を、悲しみが曲げず、不正が砕かず、いかなる疑念も乱さず、情欲も掻き立てず、体の情念も攻め落とさず、空しいものへの欲求も、快楽の魅惑も揺さぶらないのである。

Epistolarum classis I 43.0.36

36

Jam si adjungas virtutes, castimoniam, sobrietatem, ac temperantiam, facile refrenare potens sit immoderatos impetus levium passionum, mensuramque imponat delectationibus suis et cupiditatibus, aequitate ambigua distinguat, tranquillitate mentis dubia componat, et velut compositis omnibus corporis et mentis jurgiis, quasi bonus arbiter inoffensam teneat exterioris hominis atque interioris concordiam, placidans eos in semet ipso, ac si causa exigat, nullus eum malus consiliarius revocet metu a passionis corona; is plane non solum quasi amicus, sed etiam quasi filius assumetur a patre, ut divitias gloriae et haereditatis ejus adipiscatur.

PL 16, 1133A

さらに、徳、すなわち貞潔、節度、そして節制をこれに加えるならば、軽い情念の抑えがたい衝動をたやすく抑えることができ、自らの楽しみと欲望に限度を課し、公平さによって曖昧なことを見分け、精神の静けさによって疑わしいことを整え、体と精神のあらゆる争いが鎮められたかのように、善き裁定者として、外なる人と内なる人の和合を損なわれないままに保ち、自らのうちで両者をなだめるであろう。そして事の次第が求めるならば、いかなる悪しき助言者も、恐れによって彼を受難の冠から呼び戻すことがないであろう。このような人は、まさに友としてのみならず、子としても父に迎えられ、その栄光と相続の富を得るのである。

Epistolarum classis I 43.0.37

37

13. Merito ergo postremus, quasi finis naturae formatus ad justitiam, inter caetera animantia justi arbiter.

PL 16, 1133A

13. それゆえ、最後に造られた人が、いわば自然の終わりとして、正義へと形づくられ、ほかの生き物のうちで正しい裁定者であるのは、もっともなことである。

Epistolarum classis I 43.0.38

38

Et si licet exemplum arcessere, sicut inter homines finis legis est Christus ad justitiam omni credenti (Rom. X, 4) , et nos tamquam jumenta contemplatione Domini; sic enim Propheta ait: Κτηνώδης ἐγενέθην παρά σοι, id est, jumentum aestimatus sum apud te (Psal. LXXII, 23) .

PL 16, 1133B

例を引くことが許されるなら、人々のあいだで、律法の終わりは、信じるすべての人にとって、正義へと至らせるキリストである(ローマ10:4)。そして我々は、主を見つめるにあたって、役畜のようなものである。預言者は実にこう言う。「私は汝のもとで畜生のようになった」〔ギリシア語〕、すなわち「私は汝のもとで役畜と見なされた」(詩篇72:23)。

Epistolarum classis I 43.0.39

39

Et quae tamen comparatio, cum ille pereuntes redemerit, nos immolemus? ille servos ad libertatem vocaverit, nos liberis irrogemus captivitatem? Sed quis similis Deo (Psal. LXXXVIII, 9) ?

PL 16, 1133B

それにしても、何という比較であろうか。彼が滅びゆく者を贖ったのに、我々は〔彼らを〕犠牲に屠るというのか。彼が奴隷たちを自由へと招いたのに、我々は自由な者に捕囚を課すというのか。しかし、「誰が神に等しいか」(詩篇88:9)。

Epistolarum classis I 43.0.40

40

14. Processit tamen postremus creaturarum omnium homo, specie gratus, mente sublimis; ut omni esset creaturae miraculo. In quo ad similitudinem aeterni Dei νοῦς esset invisibilis, humana specie amictus.

PL 16, 1133B

14. それでも、すべての被造物の最後に、人は進み出た。姿は好ましく、精神は高く、あらゆる被造物にとっての驚異となるためである。永遠の神に似せて、その人のうちには見えない知性(ヌース)〔ギリシア語〕があり、人の姿をまとっていた。

Epistolarum classis I 43.0.41

41

Hic est νοῦς animae vigor, principatum animae et corporis sibi quasi rector vindicans. Quem etiamsi non vident animalia caetera, tamen reformidant; sicut nos Deum, quem non videmus, timemus; et eo plus metuimus, quia non videmus.

PL 16, 1133B

この知性(ヌース)〔ギリシア語〕こそ魂の活力であり、魂と体の主導権を、いわば統べる者として自らのものとする。ほかの生き物はそれを見ることはなくとも、それでも恐れる。我々が、見ない神を畏れるのと同じである。しかも、見ないがゆえに、いっそう畏れるのである。

Epistolarum classis I 43.0.42

42

15. Namque ut ad imaginem ejus et similitudinem, sicut scriptum est (Gen. I, 26) , praesumamus dicere, cum ille se fundat majestatis suae plenitudine, et videat omnia, coelum, aerem, terram, mare, complectens universa et penetrans per singula; ut eum nihil praetereat, et nihil sit quod non consistat in eo, atque ex ipso pendeat, et ipsius plenum sit, sicut ipse ait: Coelum et terram ego compleo, dicit Dominus (Jerem. XXIII, 24) , ita νοῦς hominis videt omnia et non videtur, habens sui invisibilem substantiam, disciplinis et consiliis ac sensibus comprehendit latentia, penetrat occulta maris atque omnium diffusa terrarum latibula, utriusque scrutator naturae, ad similitudinem Dei summi quem imitatur et sequitur, cujus imago pro exiguis portionibus in singulis figuratur; elevans quoque se in aerem et ejus nubilosa praetergrediens, ad coeli alta se dirigit studio cognitionis, et ardore sapientiae; ubi paulisper stupefactus admiratione stellarum coelestium, et luminum delectatus claritate, prospiciens desuper mundana ista, conferens quoque se ad hesperum atque arcturum, et caeteros illos ἀπλανεῖς πλανήτας, et videns quod inoffensus ille sit error, quem sine errore quo magis omnia obeant, intexere atque oberrare videantur; majore se cupiditate attollit ad ipsum gremium Patris, in quo est unigenitus Dei Filius enarrans secreta Dei, et facie ad faciem postea relevanda (Joan. I, 18) .

PL 16, 1133C

15. さて、〔人は神の〕像と似姿に〔造られた〕と、書かれているとおり(創世記1:26)、敢えて言おう。彼は、その威光の充満のうちに自らを注ぎ、すべてを、すなわち天、空気、地、海を見渡し、全体を包み、個々のものを貫く。何ものも彼を逃れず、彼のうちに支えられないものは何もなく、彼に依らないものも、彼に満たされないものもない。彼自身が言うとおりである。「私は天と地を満たしている、と主は言う」(エレミヤ23:24)。これと同じく、人の知性(ヌース)〔ギリシア語〕はすべてを見て、しかも見られず、自らの見えない実体を持ちながら、学びと思慮と感覚によって隠れたものをとらえ、海の秘められたところと、あらゆる地に広がる隠れ場に分け入る。両方の本性を探る者として、自らが倣い、従う至高の神に似て、その像は小さな部分に応じて個々のうちに形づくられている。また、空気へと自らを持ち上げ、そのかかった雲を越えて、認識への熱意と知恵への情熱をもって、天の高みへ向かう。そこでしばし天の星々への驚嘆にうたれ、光の輝きに喜び、上からこの世のものを見下ろし、宵の明星とアルクトゥルスに身を向け、またほかの、あの「さまよわぬさまよう者たち(アプラネイス・プラネータス)」〔ギリシア語。恒星と惑星のこと〕を見て、あの迷いは害のないものであると見る。すべてがいっそうよくめぐるために、迷いなくして織りなし、さまよっているように見えるのである〔error 以下の構文は定かでない。星々がいっそうよくめぐるために、迷うことなく織りなし、さまようように見える、と取った〕。その知性は、いっそう大きな望みをもって、父の懐そのものへ自らを引き上げる。そこには、神の独り子である子がいて、神の秘密を語り、のちに顔と顔とを合わせて明らかにされるであろう(ヨハネ1:18)。

Epistolarum classis I 43.0.43

43

Nunc tamen quibus dignatur, ex parte demonstrat, atque in aenigmate simulque de Spiritu et vultu suo splendorem luminis, more torrentis effundit; ut eo illuminatus dicat: Et erat ignis flammigerans in ossibus meis, et dissolutus sum undique et ferre non possum (Jerem. XX, 9) .

PL 16, 1134B

今は、しかし、彼が良しとする者たちに、部分的に、また謎のうちに示し、その霊と顔から光の輝きを、奔流のように注ぎ出す。それによって照らされた者はこう言う。「私の骨の中に燃え立つ火があり、私はあらゆる方向に砕かれて、耐えることができない」(エレミヤ20:9)。

Epistolarum classis I 43.0.44

44

Et David ait: De vultu tuo judicium meum prodeat (Psal. XVI, 2) . 16. Hoc igitur mentis vigore, ut revertar unde digressus sum, quo et externa subigit, et separata et distantia videt, et validiora viribus animalia subjicit, tantam caeteris venerationem sui infudit; ut certatim quasi regi obediant, voci ejus obsecundent.

PL 16, 1134B

またダビデは言う。「汝の顔から、私への裁きが出るように」(詩篇16:2)。16. さて、話の出発点へ戻れば、この精神の活力によって、人は外のものを服従させ、離れたもの、隔たったものを見、力で勝る動物をも従わせ、ほかのものに自らへの畏敬をこれほど注ぎ込んだので、動物は競い合うように、王に対するかのごとく従い、その声に聞き従うのである。

Epistolarum classis I 43.0.45

45

Et cum sint irrationabilia, rationem agnoscant et disciplinam eam imprimant, quam natura non tribuit. Denique videntes ferae ejus mansuetudinem, ejus imperio mansuescunt. Saepe suspenderunt morsus suos, revocante sono vocis humanae.

PL 16, 1134B

理性を持たないものでありながら、理性を認め、自然が与えなかった訓練を身に刻む。実に、野獣は人の温和さを見て、その支配のもとで馴れる。人の声の響きに呼び戻されて、しばしば噛みつくのをやめた。

Epistolarum classis I 43.0.46

46

Videmus innoxio canum dente lepores sine vulnere capi, leones quoque ipsos, si vox hominis resultaverit, praedam dimittere: pardos atque ursos incitari ac revocari vocibus: equos plausu hominum fremere, silentio mollire cursum, denique saepe sine verbere praetereunt verberatos, ita vehementius illos incitat linguae flagellum.

PL 16, 1134C

我々は、犬の害のない牙によって、ウサギが傷なしに捕らえられるのを見、獅子さえも、人の声が響けば獲物を放すのを見、ヒョウやクマが声によって駆り立てられ、また呼び戻されるのを見る。馬が人の拍手に勇み立ち、静けさに歩みを緩めること、実に、しばしば鞭なしに、鞭打たれた馬を追い越すことも見る。それほど激しく、舌の鞭がこれらを駆り立てるのである。

Epistolarum classis I 43.0.47

47

17. Quid vero de muneribus loquar? Nutrit aries vellera, ut placeat homini: atque in fluvio mersatur, ut nitorem augeat. Oves quoque meliora pabula legunt, ut suaviore succo lactis feta distendant ubera: subeunt partus dolores, ut homini sua munera ferant.

PL 16, 1134C

17. 贈り物については何を語ろうか。雄羊は羊毛を育て、人を喜ばせる。また艶を増すために川に浸される。羊もまた、乳の甘い汁で乳房を張らせるために、よりよい牧草を選ぶ。そして出産の痛みを受ける。人に自らの贈り物をもたらすためである。

Epistolarum classis I 43.0.48

48

Tauri depresso sulcis per totum diem aratro gemunt. Cameli praeter subeundi oneris obsequia, tondendos se exhibent, ut arietes; quo velut regi diversa animalia tributum suum conferant, pendantque vectigal annuum.

PL 16, 1134D

牛は、鋤に畝へ押し込まれ、一日中呻く。ラクダは、荷を負う従順に加えて、雄羊のように、毛を刈られるために身を差し出す。さまざまな動物が、王にするように人に自らの貢ぎ物を納め、年ごとの租税を支払うためである。

Epistolarum classis I 43.0.49

49

Equus tanto se jactans equite glomerat gressus superbos, atque ad domini ascensum dorsa sinuatus, herili terga substernit sedili. Sed ne forte adhuc moveat quod novissimus homo factus sit, idem equus nos doceat non ad contemptionem referendum esse, sed honorem.

PL 16, 1135A

馬は、これほどの騎手を乗せて誇らしげに、堂々たる足取りで歩を丸め、主人が乗るために背を撓め、主人の座に背を敷く。だが、人が最後に造られたことがなお気にかかるなら、まさにこの馬が我々に教えてくれるだろう。それは軽蔑ではなく、むしろ名誉に帰せられるべきなのだと。

Epistolarum classis I 43.0.50

50

Portat posteriorem suum, nec despicit, sed reformidat, et per diversa eum suo circumfert labore. Uno momento homo longinqua obit, circumerrat distantia, tum equis singularibus, tum quadrigis triumphalibus.

PL 16, 1135A

馬は、後に来た自らの乗り手を担い、蔑まず、むしろ畏れ、自らの労苦によってさまざまな場所へ運ぶ。一瞬のうちに人は遠い土地をめぐり、隔たった所を歩き回る。単騎の馬によっても、凱旋の四頭立ての戦車によっても。

Epistolarum classis I 43.0.51

51

18. Et quoniam triumphales memoravi quadrigas, necesse est attexam iis currus Eliae, quibus per aera vectus est (IV Reg. II, 11) ; elephantorum, quibus homo victor assistens, cum sit postremus, priores regit.

PL 16, 1135A

18. 凱旋の四頭立ての戦車に触れたからには、これに、エリヤの戦車を加えねばならない。それによって彼は空中を運ばれた(列王記四2:11)。またゾウ〔の戦車〕を加えねばならない。それに勝利者として人が立ち、最後に造られた者でありながら、先に造られた者たちを御するのである。

Epistolarum classis I 43.0.52

52

Sic quoque gubernator navis in puppi sedet, et totam navem gubernat. Unde puto illud non otiosum esse in Evangelio, quod Dominus Jesus in puppi dormiebat: denique excitatus imperavit vento et mari, et sedavit tempestatem (Matth. VIII, 24) , ostendens ideo se novissimum venisse, quia gubernator venerit.

PL 16, 1135B

同じく、船の舵取りは船尾に座って、船全体を操る。それゆえ私は、福音書において、主イエスが船尾で眠っていたことは無意味ではないと思う。実に、起こされると、風と海に命じ、嵐を静めた(マタイ8:24)。これは、舵取りが来たからこそ、自らが最後に来たことを示している。

Epistolarum classis I 43.0.53

53

Unde apostolus ait: Factus est primus homo Adam in animam viventem, novissimus Adam in spiritum vivificantem.

PL 16, 1135B

それゆえ使徒は言う。「最初の人アダムは生きた魂となり、最後のアダムは命を与える霊となった」。

Epistolarum classis I 43.0.54

54

Sed non prius quod spiritale est, sed quod animale, deinde quod spiritale (I Cor. XV, 45, 46) ; et addidit: Primus homo de terra terrenus, secundus homo de coelo coelestis (Ibid., 47) .

PL 16, 1135B

「しかし、先にあるのは霊的なものではなく、魂的なものであり、そのあとに霊的なものが来る」(一コリント15:45, 46)。さらに続けて言った。「最初の人は地から出た、地に属する者、第二の人は天から出た、天に属する者である」(一コリント15:47)。

Epistolarum classis I 43.0.55

55

19. Recte ergo novissimus quasi totius summa operis, quasi causa mundi, propter quem facta sunt omnia; quasi omnium habitator elementorum inter feras vivit, cum piscibus natat, super aves volat, conversatur cum angelis, terram inhabitat, et coelo militat, sulcat mare, aere pascitur, cultor soli, viator profundi, piscator in fluctibus, in aere auceps, in coelo haeres, Christi cohaeres.

PL 16, 1135C

19. それゆえ、最後に〔造られた〕のは当然である。人はいわば全作品の総括であり、いわば世界の原因であって、人のためにすべてが造られた。あらゆる元素の住人のごとく、野獣のあいだに生き、魚とともに泳ぎ、鳥の上を飛び、天使たちと交わり、地に住み、天で戦い、海に畝を引き、空気に養われる。土の耕し手、深みの旅人、波間の漁師、空の鳥刺し、天にあっては相続人、キリストとともなる相続人である。

Epistolarum classis I 43.0.56

56

Haec secundum industriam (Rom. VIII, 17) . 20. Accipe etiam quod supra hominis substantiam. Moyses in imo ambulavit mari (Exod. XIV, 29) , in summo apostoli (Joan. XXI, 8) . Habacuc sine pennis volavit (Dan. XIV, 35) .

PL 16, 1135C

これらは、勤勉に応じてのことである(ローマ8:17)。20. 人の実体を超えることをも聞け。モーセは海の底を歩み(出エジプト記14:29)、使徒たちは海の表を歩んだ(ヨハネ21:8)。ハバククは翼なしに飛んだ(ダニエル14:35)。

Epistolarum classis I 43.0.57

57

Elias in terra vicit, et in coelo triumphavit (IV Reg. II, 11). Vale, fili, et nos dilige; quia nos te diligimus.

PL 16, 1135C

エリヤは地において勝利し、天において凱旋した(列王記四2:11)。健やかであれ、子よ。そして我々を愛してほしい。我々もあなたを愛しているのだから。