ミラノのアンブロシウスc. 339–397

Patristica — 教父文献 日本語対訳 › Patrologia Latina › Vol. 16 › Epistolarum classis I

Epistola XXIII 第23書簡

Ambrose of Milan · Epistolarum classis I · PL 16, 1026C · 68 sectiones

Epistolarum classis I 23.0.1

1

Definiendi paschalem diem difficultate ac simul necessitate propositis, licitam esse dierum observationem, dum superstitio absit, probat, suumque consilium aperit. Ad hoc quaenam consideranda, quove pacto observanda Lex?

PL 16, 1026C

復活祭の日を定める困難と同時にその必要を提示し、日々を守ることは、迷信がない限り許されると証明し、自らの考えを明らかにする。これに加えて、何が考慮されるべきか、律法はどのような仕方で守られるべきかを述べる。

Epistolarum classis I 23.0.2

2

Post quae diem passionis ac diem resurrectionis distinguendos esse ubi demonstravit, difficultatesque diluit exemplo temporum superiorum; ad litteram nos non teneri declarat: et confirmata tota disputatione, virtutes celebrandae paschae necessarias perstringit.

PL 16, 1026C

そののち、受難の日と復活の日は区別されるべきことを示し、先の時代の例によって困難を解き、文字どおりに我々が縛られないことを宣言し、論全体を確証して、復活祭を祝うのに必要な徳を簡潔に述べる。

Epistolarum classis I 23.0.3

3

Dominis fratribus dilectissimis episcopis per Aemiliam constitutis Ambrosius episcopus.

PL 16, 1026C

アエミリアにいる、主なるいとも愛する兄弟たちである司教たちへ、司教アンブロシウスより。

Epistolarum classis I 23.0.4

4

1. Non mediocris esse sapientiae diem celebritatis definire paschalis et Scriptura divina nos instruit, et traditio majorum: qui convenientes ad synodum Nicaenam, inter illa fidei ut vera, ita admiranda decreta, etiam super celebritate memorata, congregatis peritissimis calculandi, decem et novem annorum collegere rationem, et quasi quemdam constituere circulum, ex quo exemplum in annos reliquos gigneretur.

PL 16, 1026C

1. 復活祭の祝祭の日を定めることが並々ならぬ知恵に属することは、神の聖書も先人たちの伝承も我々に教える。先人たちはニカイアの教会会議に集まり、信仰に関する真実であると同時に驚嘆すべき諸決定のうちに、上記の祝祭についても、算定に最も熟練した者たちを集めて、十九年の算定を取りまとめ、いわば一つの周期を定めて、そこから残りの年々への範例が生み出されるようにした。

Epistolarum classis I 23.0.5

5

Hunc circulum enneadecaterida nuncuparunt, sequentes illud, quod non debeamus vana quadam opinione super celebritate hujusmodi fluctuare: sed vera ratione comperta, ita omnium concurrat affectio, ut una nocte ubique sacrificium pro resurrectione Domini deferatur.

PL 16, 1027A

彼らはこの周期をエンネアデカテリス〔ギリシア語で十九年周期の意〕と名づけた。それは、この種の祝祭について、何か空しい思い込みで揺れ動いてはならず、真の道理が見いだされたなら、すべての人の思いが一つになり、一つの夜にあらゆる所で主の復活のための献げ物が捧げられるようにすべきだ、というあの考えに従ってである。

Epistolarum classis I 23.0.6

6

2. Domini fratres dilectissimi, eo usque a vero nos deviare non convenit, nec vago ingenio discrepare, ut quaedam necessitas celebritatis hujus omnibus sit imposita christianis; quando quidem ipse Dominus eum elegit diem, quo Pascha celebraret, qui cum observantiae verae ratione concurrit.

PL 16, 1027A

2. 主なるいとも愛する兄弟たちよ、この祝祭については、ある種の定めがすべてのキリスト教徒に課されているのだから、我々がそこまで真理から逸れ、さまよう才知によって食い違うのはふさわしくない〔ut … sit imposita の ut は結果ではなく理由を言うと取った。結果に取ると文意が通らない〕。主自身が、真の遵守の道理と一致する日を、過越を祝う日として選んだのであるから。

Epistolarum classis I 23.0.7

7

Scriptum est enim: Venit autem dies, in qua necesse erat Pascha immolari, et misit Petrum et Joannem, dicens: Euntes parate nobis pascha ut manducemus. At illi dixerunt; Ubi vis paremus?

PL 16, 1027B

というのは、こう書かれているからである。「過越を屠らねばならない日が来た。彼はペトロとヨハネを遣わして言った。『行って、我々のために過越を備えよ。我々が食べるために。』彼らは言った。『汝はどこに我々が備えることを望むか。』」

Epistolarum classis I 23.0.8

8

Et dixit ad illos: Ecce introeuntibus vobis in civitatem, occurret homo amphoram aquae portans: sequimini eum in domum, in quam intrat, et dicetis patrifamilias: Dicit tibi magister: Ubi est diversorium, ubi pascha cum discipulis manducem?

PL 16, 1027B

「そして彼は彼らに言った。『見よ、汝らが町に入ると、水の壺を運ぶ人が出会う。その者に従って、彼が入る家に行き、家の主人に言え。「師が汝に言う。宿はどこか、私が弟子たちと過越を食べる場所は」と。』」

Epistolarum classis I 23.0.9

9

Ipse vobis ostenaet in superioribus locum magnum: ibi parate (Luc. XXII, 10 et seq.) . 3. Advertimus igitur quod non ad terrena descendere, sed in superioribus locum magnum stratum quaerere debeamus, ut Domini pascha celebremus.

PL 16, 1027B

「その者が、上の階にある大きな場所を汝らに示す〔底本は ostenaet。ostendet と読む〕。そこに備えよ。」(ルカ22:10以下)。3. そこで我々は気づく。主の過越を祝うには、地上のものへ下るのではなく、上のほうに、整えられた大きな場所を求めるべきなのである。

Epistolarum classis I 23.0.10

10

Abluere etiam sensus nostros quadam spiritali aqua fontis aeterni, et devotae celebritatis tenere mensuram, nec opinione vulgari dies quosdam explorare lunares, cum apostolus dicat: Dies observatis, et menses, et tempora, et annos; timeo ne sine causa laboraverim in vobis (Galat. IV, 10) ; nam incipit esse contrarium.

PL 16, 1027C

また、我々の感覚を、永遠の泉の霊的な水で洗い、敬虔な祝祭の節度を保ち、俗な思い込みで月のいくつかの日を探ったりしない〔べきである〕。使徒が「汝らは日と月と時と年とを守っている。私は汝らのために無駄に労したのではないかと恐れる」(ガラテヤ4:10)と言うからである。それは〔使徒の戒めと〕反対のものになり始めるからである〔nam incipit esse contrarium の係りは定かでない。月の日を探ることが使徒の言葉に反し始める、と取った〕。

Epistolarum classis I 23.0.11

11

4. Sed aliud est observare gentilitio more, ut qua luna quid adoriendum sit judices, ut puta quintam esse fugiendam, nihilque ea inchoandum: varios quoque cursus lunae obeundis negotiis commendare, vel cavere quosdam dies, quemadmodum plerique posteros dies vel Aegyptiacos declinare consuerunt.

PL 16, 1027C

4. しかし、異教徒の流儀で守ることは別である。すなわち、月のどの日に何に着手すべきかを判断し、たとえば五日目は避けるべきで、その日には何も始めてはならないとする。また、月のさまざまな運行を、取り組むべき仕事のために推奨し、あるいは特定の日を避ける。多くの者が「後の日」やエジプトの日を避けるのが常であるのと同じである〔posteros dies は、暦の区切りの日(カレンダエ・ノナエ・イドゥス)の翌日を不吉として避ける習わしを言うらしい。「エジプトの日」も不吉とされた日〕。

Epistolarum classis I 23.0.12

12

Aliud vero est observantiam religiosae mentis intendere in eum diem, de quo scriptum est: Hic est dies, quem fecit Dominus (Psal. CXVII, 24) .

PL 16, 1028A

しかし、敬虔な心の遵守を、「これは主が作った日である」(詩篇117:24)と書かれたその日に向けるのは、別のことである。

Epistolarum classis I 23.0.13

13

Nam etsi scriptum sit quod pascha Domini quartodecimo die mensis primi celebrari debeat, et vere quartamdecimam lunam ad celebrandam Dominicae seriem passionis inquirere debeamus, tamen ex hoc possumus intelligere, quod ad hujusmodi solemnitatem vel Ecclesiae perfectio, vel clarae fidei plenitudo quaeratur, sicut dixit propheta, cum loqueretur de Filio Dei, quia sedes ejus sicut sol in conspectu meo, et sicut luna perfecta, in aeternum manebit (Psal. LXXXVIII, 38) .

PL 16, 1028A

というのは、たとえ過越は第一の月の十四日目に祝われるべきだと書かれており、また実に、主の受難の経過を祝うために十四日目の月を我々が探し求めるべきだとしても、それでもここから、この種の祭りには教会の完全さ、あるいは明るい信仰の充満が求められている、と我々は悟ることができるからである。それは、預言者が神の子について語って、「彼の座は私の前で太陽のようであり、完全な月のように、永遠にとどまる」(詩篇88:38)と言ったとおりである。

Epistolarum classis I 23.0.14

14

5. Inde est quod et ipse Dominus, cum opera in terris miranda fecisset, quasi jam fundata humanarum mentium fide, tempus passionis esse memoravit dicens: Pater, venit hora, clarifica Filium tuum; ut Filius tuus clarificet te (Joan. XVII, 1) .

PL 16, 1028A

5. ここから、主自身も、地上で驚くべき業を行ったのち、いわば人々の心における信仰がすでに据えられたかのように、受難の時が来たと述べて言ったのである。「父よ、時が来た。汝の子に栄光を与えよ。汝の子が汝に栄光を与えるために」(ヨハネ17:1)。

Epistolarum classis I 23.0.15

15

Hanc enim celebrandae passionis claritudinem quaesitam alibi docet dicens: Ite, dicite illi vulpi: Ecce ejicio daemonia hodie, et cras sanitates perficio, et sequenti consummor die (Luc. XIII, 32) .

PL 16, 1028B

実に、祝うべき受難のこの栄光が求められていたことを、彼は別の箇所で教えて言う。「行って、あのキツネに言え。見よ、私は今日悪霊を追い出し、明日癒しを成し遂げ、次の日に私は完成される」(ルカ13:32)。

Epistolarum classis I 23.0.16

16

His utique consummatur Jesus, qui incipiunt esse perfecti, ut plenitudinem divinitatis et redemptionis ejus fide sua credant. 6. Ergo et diem et horam exquirimus, ut Scriptura nos instruit.

PL 16, 1028B

イエスは、完全な者になり始める人々において、確かに完成される。その人々が、彼の神性と贖いの充満を自分たちの信仰によって信じるようになるためである。6. それゆえ我々は、聖書が我々を教えるとおり、日をも時をも探究する。

Epistolarum classis I 23.0.17

17

Propheta etiam David dicit: Tempus faciendi, Domine (Psal. CXVIII, 126) , petens accipere sensum ad cognoscenda Domini testimonia. Et Ecclesiastes quoque ait: Omni rei tempus (Eccl. III, 1; Hier. VIII, 7) .

PL 16, 1028B

預言者ダビデも言う。「為すべき時である、主よ」(詩篇118:126)。主の証しを知るための理解を受けることを求めているのである。またコヘレトも言う。「すべてのことに時がある」(コヘレトの言葉3:1; エレミヤ8:7)。

Epistolarum classis I 23.0.18

18

Jeremias clamat: Turtur et hirundo, agri passeres agnoverunt tempora introitus sui (Jerem. VIII, 7) . Quid autem evidentius, quam de passione Domini dictum videri potest: Agnovit bos possessorem suum, et asinus praesepe domini sui (Esai. I, 3) ?

PL 16, 1028C

エレミヤは叫ぶ。「コキジバトとツバメと野のスズメは、自分たちの来る時を知っていた」(エレミヤ8:7)。主の受難について言われたと見えるものより明らかなものがあろうか。「牛は自分の持ち主を知り、驢馬は自分の主人の飼い葉桶を知った」(イザヤ1:3)。

Epistolarum classis I 23.0.19

19

Agnoscamus ergo hoc praesepe Domini, in quo alimur, pascimur et reficimur. 7. Hoc igitur tempus praecipue scire debemus, quo per universum orbem consona sacrae noctis fundatur oratio; quia et tempore commendantur preces, sicut scriptum est: Tempore accepto exaudivi te, et in die salutis adjuvi te (Esai. XLIX, 8) .

PL 16, 1028C

それゆえ、この主の飼い葉桶を認めよう。そこで我々は養われ、食を与えられ、元気を取り戻す。7. したがって我々は、とりわけこの時を知らねばならない。この時、全世界で、聖なる夜の調和した祈りが注がれる。祈りは時によっても推奨されるからである。こう書かれているとおりである。「受け入れられる時に私は汝に聞き、救いの日に汝を助けた」(イザヤ49:8)。

Epistolarum classis I 23.0.20

20

Hoc est tempus de quo apostolus dixit: Ecce nunc tempus acceptabile, ecce nunc dies salutis (II Cor. 6) .

PL 16, 1029A

これが、使徒が語った時である。「見よ、今は受け入れられる時、見よ、今は救いの日である」(二コリント6)〔節の番号は刷られていない〕。

Epistolarum classis I 23.0.21

21

8. Unde necesse fuit, quia etiam post Aegyptiorum supputationes, et Alexandrinae Ecclesiae definitiones, episcopi quoque Romanae Ecclesiae, per litteras plerique meam adhuc exspectant sententiam, quid existimem scribere de die Paschae.

PL 16, 1029A

8. それゆえ〔私が書く〕必要があった。エジプト人の算定とアレクサンドリア教会の決定のあとでも、ローマ教会の司教たちをはじめ多くの者が、書簡で、復活祭の日について何を書くべきと私が考えるか、私の意見をなお待っているからである。

Epistolarum classis I 23.0.22

22

Nam licet futuri diei Paschae inciderit quaestio, tamen etiam in reliquum quid tenendum videatur, aperimus; si qua quaestio talis incurrerit. 9. Duo autem sunt observanda in solemnitate Paschae, quartadecima luna, et primus mensis, qui dicitur novorum.

PL 16, 1029A

というのは、問題が来たるべき復活祭の日について生じたとしても、今後についても何を守るべきと思われるかを、我々は明らかにするからである。そのような問題が起こるなら、である。9. 復活祭の祭りで守るべきことは二つある。十四日目の月と、新しいものの月と呼ばれる第一の月である。

Epistolarum classis I 23.0.23

23

Itaque ne a veteri Testamento videamur discedere, ipsum de Paschae celebrandae die capitulum recenseamus.

PL 16, 1029A

それゆえ、旧約から離れていると思われないよう、過越を祝う日についてのその章そのものを見直そう。

Epistolarum classis I 23.0.24

24

Monet Moyses populum, dicens custodiendum mensem novorum, eum primum esse mensem praedicans; ait enim: Hic mensis vobis principium mensium, primus erit in mensibus anni: et facies Pascha Domino Deo tuo quartadecima die mensis primi (Exod. XII, 11) .

PL 16, 1029B

モーセは民に、新しいものの月を守るべきことを告げ、それが第一の月であると宣言する。実に、彼は言う。「この月は汝らにとって月々の初めである。年の月々のうちで第一となる。そして汝は、第一の月の十四日目に、汝の神である主のために過越を行え」(出エジプト記12:11)。

Epistolarum classis I 23.0.25

25

10. Lex nempe per Moysen data est: gratia autem et veritas per Jesum Christum facta est (Joan. I, 17) .

PL 16, 1029B

10. 律法はたしかにモーセを通して与えられた。しかし恩寵と真理はイエス・キリストを通して生じた(ヨハネ1:17)。

Epistolarum classis I 23.0.26

26

Ipse ergo qui Legem locutus est, postea veniens per Virginem novissimis temporibus, plenitudinem Legis consummavit; quia venit non legem solvere, sed implere (Matth. V, 17) ; et celebravit pascha hebdomade, in qua fuit quartadecima luna quinta feria.

PL 16, 1029B

それゆえ、律法を語ったその者自身が、のちの終わりの時代におとめを通して来て、律法の充満を成就した。彼は「律法を廃するためではなく、満たすために来た」(マタイ5:17)からである。そして彼は、十四日目の月が木曜日であった週に、過越を祝った。

Epistolarum classis I 23.0.27

27

Denique ipsa die, sicut superiora docent, pascha cum discipulis manducavit: sequenti autem die, hoc est, sexta feria, crucifixus est, luna quintadecima. Sabbato quoque magno illo sextadecima fuit: ac per hoc septima decima luna ressurexit a mortuis.

PL 16, 1029B

実に、まさにその日に、前に述べたとおり、弟子たちと過越〔の食事〕を食べた。その翌日、すなわち金曜日に、十五日目の月に十字架につけられた。またあの大安息日は十六日目であった。したがって、十七日目の月に死者のうちから復活した〔底本は ressurexit。resurrexit と読む〕。

Epistolarum classis I 23.0.28

28

11. Unde haec lex paschae nobis servanda est, ut non quartamdecimam observemus in die resurrectionis, sed in die magis passionis, aut certe aliis proximis superioribus diebus; quia resurrectionis celebritas die Dominica celebratur: Dominica autem jejunare non possumus; quia Manichaeos etiam ob istius diei jejunia jure damnamus.

PL 16, 1029C

11. それゆえ、この復活祭の法は、我々が十四日目を復活の日に守るのではなく、むしろ受難の日に、あるいは少なくとも直前のほかの日々に守る、というふうに守られねばならない。復活の祝祭は主日に祝われ、主日には我々は断食できないからである。マニ教徒をも、この日の断食のゆえに、我々は当然断罪する。

Epistolarum classis I 23.0.29

29

Hoc est enim in resurrectionem Christi non credere, si legem quis jejunii die resurrectionis indicat; cum Lex dicat pascha edendum cum amaritudine (Exod. XII, 8) , hoc est, cum dolore, quod tanto sacrilegio hominum auctor salutis sit interemptus: die autem dominica exsultandum Propheta docet, dicens: Hic est dies, quem fecit Dominus; exsultemus et laetemur in eo (Ps. CXVII, 24) .

PL 16, 1029C

実に、復活の日に断食の法を課す者がいるなら、それはキリストの復活を信じないことである。律法は、過越を苦味とともに食べるべきだと言う(出エジプト記12:8)。すなわち、人々のこれほどの冒瀆によって救いの創始者が殺されたことへの痛みとともに、である。しかし主日には喜び躍るべきことを、預言者が教えて言う。「これは主が作った日である。この日に我々は喜び躍り、楽しもう」(詩篇117:24)。

Epistolarum classis I 23.0.30

30

12. Ergo non solum passionis diem, sed etiam resurrectionis observari oportet a nobis; ut habeamus et amaritudinis et laetitiae diem: illo jejunemus, isto reficiamur.

PL 16, 1030A

12. それゆえ、我々は受難の日だけでなく、復活の日をも守らねばならない。苦味の日と喜びの日の両方を我々が持つためである。前者では断食し、後者では食をもって元気を取り戻す。

Epistolarum classis I 23.0.31

31

Unde si inciderit, sicut futurum est proxime, quartadecima luna mensis primi die Dominica; quia neque Dominica jejunare debemus, neque tertiadecima luna die sabbati incidente jejunium solvere, quod maxime die passionis est exhibendum: in alteram hebdomadam celebritas paschae est differenda.

PL 16, 1030A

したがって、まもなくそうなるように、第一の月の十四日目の月が主日に当たる場合、我々は主日に断食してはならず、また十三日目の月が安息日に当たるときに、とりわけ受難の日に行うべき断食を解いてもならないので、復活祭の祝祭はもう一週先に延ばさねばならない。

Epistolarum classis I 23.0.32

32

Siquidem sequitur quintadecima luna, qua passus est Christus, et erit secunda feria: tertia quoque feria erit sextadecima luna, qua Domini caro in sepulcro quievit; cum quarta etiam feria septimadecima luna futura sit, qua Dominus resurrexit.

PL 16, 1030B

というのは、キリストが苦しみを受けた十五日目の月が続き、それは月曜日になる。火曜日もまた十六日目の月となり、その日に主の肉が墓に休んだ。水曜日もまた十七日目の月となり、その日に主は復活した。

Epistolarum classis I 23.0.33

33

13. Cum igitur triduum illud sacrum in hebdomadam proxime incurrat ultimam, intra quod triduum et passus est, et quievit, et resurrexit, de quo triduo ait: Solvite hoc templum, et in triduo excitabo illud (Joan. II, 14) ; quid nobis potest molestiam dubitationis afferre?

PL 16, 1030B

13. したがって、あの聖なる三日間が、直近の最後の週に入るとき——その三日間のうちに、彼は苦しみを受け、休み、復活した。この三日間について彼は言う。「この神殿を壊せ。三日のうちに私はそれを起こす」(ヨハネ2:14)〔引照の番号は刷りのまま。文言はヨハネ2:19 に当たる〕——何が我々に疑いの煩わしさをもたらしえようか。

Epistolarum classis I 23.0.34

34

Nam si ea res scrupulum movet, quia quartadecima luna non celebramus ipsum diem vel passionis, vel resurrectionis; ipse Dominus non quartadecima luna passus est, sed quintadecima, et septimadecima resurrexit.

PL 16, 1030B

もし、十四日目の月に、受難の日そのものも復活の日そのものも我々が祝わないことが気がかりを生むのなら、主自身が十四日目の月に苦しみを受けたのではなく、十五日目に苦しみを受け、十七日目に復活したのである。

Epistolarum classis I 23.0.35

35

Quod si movet, quia quartamdecimam lunam transeuntes, quae die Dominica incidit, hoc est, quartodecimo kalendas Maii, sequenti Dominica instaurandam celebritatem suademus, auctoritas exstat hujusmodi.

PL 16, 1030B

また、主日に当たる十四日目の月、すなわち5月のカレンダエの十四日前を過ぎて、次の主日に祝祭を改めて行うよう我々が勧めることが気がかりなのであれば、この種の事柄には権威がある。

Epistolarum classis I 23.0.36

36

14. Nam temporibus paulo superioribus, cum incidisset quartadecima luna mensis primi in Dominicam diem, sequenti altera Dominica celebrata solemnitas est.

PL 16, 1030C

14. というのは、少し前の時代に、第一の月の十四日目の月が主日に当たったとき、次のもう一つの主日に祭りが祝われたからである。

Epistolarum classis I 23.0.37

37

Octogesimo autem et nono anno ex die imperii Diocletiani, cum quartadecima luna esset nono kalendas aprilis, nos celebravimus pascha pridie kalendas Aprilis.

PL 16, 1030C

ディオクレティアヌスの即位の日から数えて八十九年目、十四日目の月が4月のカレンダエの九日前であったとき、我々は4月のカレンダエの前日に復活祭を祝った。

Epistolarum classis I 23.0.38

38

Alexandrini quoque et Aegyptii, ut ipsi scripserunt, cum incidisset quartadecima luna, vigesimo et octavo die Phamenoth mensis, celebraverunt pascha quinta die Pharmuthi mensis, quae est pridie kalendas aprilis, ac sic convenere nobiscum.

PL 16, 1031A

アレクサンドリア人とエジプト人もまた、彼ら自身が書き送ったとおり、十四日目の月がファメノト月の二十八日に当たったとき、ファルムティ月の五日、すなわち4月のカレンダエの前日に復活祭を祝い、こうして我々と一致した。

Epistolarum classis I 23.0.39

39

Rursus nonagesimo et tertio anno a die imperii Diocletiani, cum incidisset quartadecima luna in quartumdecimum diem Pharmuthi mensis, quae est quinto idus aprilis, quae erat Dominica die, celebratum est Pascha Dominica Pharmuthi vigesimo et primo die, qui fuit secundum nos sextodecimo kalendas maii.

PL 16, 1031A

再び、ディオクレティアヌスの即位の日から数えて九十三年目、十四日目の月がファルムティ月の十四日、すなわち4月のイドゥスの五日前に当たり、それが主日であったとき、復活祭は、ファルムティ月の二十一日、我々の暦では5月のカレンダエの十六日前に当たる主日に祝われた。

Epistolarum classis I 23.0.40

40

Unde cum et ratio sit et exemplum, nihil super hoc movere nos debet. 15. Nunc illud est, quod enodandum videtur, quia plerique putant secundo mense nos celebraturos pascha, cum scriptum sit: Custodi primum mensem novorum (Deut. XVI, 1) ; quod non potest incidere, ut praeter mensem novorum pascha celebrent, nisi qui quartamdecimam lunam ita observant secundum litteram, ut non alio nisi ipso celebrent die.

PL 16, 1031A

したがって、道理も範例もあるのだから、これについて我々を動揺させるものは何もない。15. 今、解き明かすべきと思われるのは、多くの者が、我々は第二の月に復活祭を祝うことになる、と考えていることである。「新しいものの第一の月を守れ」(申命記16:1)と書かれているのだから。しかし、新しいものの月以外に過越を祝うということは、十四日目の月を文字どおりに守って、まさにその日以外には祝わない者でなければ、起こりえない。

Epistolarum classis I 23.0.41

41

Denique futurum Judaei duodecimo, non primo mense celebraturi sunt pascha, hoc est, decimo tertio kalendas aprilis, secundum nos: secundum Aegyptios autem vigesimo quarto die Phamenoth mensis, qui est non primus mensis, sed duodecimus; primus enim mensis apud Aegyptios dicitur Pharmuthi, et incipit sexto kalendas aprilis, et finitur septimo kalendas maii.

PL 16, 1031B

実に、来たる時には〔底本は futurum。副詞的に「来たる時に(今度は)」の意と解した〕、ユダヤ人は第一の月ではなく第十二の月に過越を祝うことになる。それは我々の暦では4月のカレンダエの十三日前、エジプト人の暦ではファメノト月の二十四日であって、これは第一の月ではなく第十二の月である。というのは、エジプト人のもとではファルムティ月が第一の月と呼ばれ、4月のカレンダエの六日前に始まり、5月のカレンダエの七日前に終わるからである。

Epistolarum classis I 23.0.42

42

Ergo secundum Aegyptios primo mense celebraturi sumus Dominicam paschae, hoc est, septimo kalendas maii, qui est dies trigesimus Pharmuthi mensis. 16. Nec absurdum arbitror, ut inde observandi mensis trahamus exemplum, ubi primum pascha celebratum est.

PL 16, 1032A

それゆえ、エジプト人の暦では、我々は第一の月に復活祭の主日を祝うことになる。すなわち5月のカレンダエの七日前、ファルムティ月の三十日目に当たる日である。16. 過越が最初に祝われたところから、守るべき月の範例を引き出すことは、不合理ではないと私は考える。

Epistolarum classis I 23.0.43

43

Unde et majores nostri in tractatu concilii Nicaeni eumdem Enneade cateridem, si quis diligenter intendat, statuendum putarunt, et ipsum mensem novorum recte custodierunt; quia in Aegypto hoc primo mense nova secantur frumenta: hic autem mensis et primus est secundum Aegyptiorum proventus, et primus secundum Legem, et octavus secundum consuetudinem nostram: indictio enim Septembri mense incipit.

PL 16, 1032A

それゆえ我々の先人たちも、ニカイアの教会会議の審議において、同じ月に〔始まり終わる〕エンネアデカテリス(十九年周期)を、注意深く見るなら定めるべきだと考え〔底本は Enneade cateridem と分かち書き。ミーニュの脚注はローマ版の Enneadecateridem を採り、eumdem を「同じ月」(mensem nimirum)と解く。周期が新しいものの月に始まり、そこで終わるように定めた、の意とする〕、また新しいものの月そのものを正しく守った。エジプトではこの第一の月に新しい穀物が刈られるからである。この月は、エジプト人の収穫によれば第一であり、律法によれば第一であり、我々の慣例によれば八番目である。インディクティオが9月に始まるからである。

Epistolarum classis I 23.0.44

44

Octavo igitur mense kalendae Aprilis sunt: incipit autem mensis non secundum vulgarem usum, sed secundum consuetudinem peritorum ab aequinoxio, qui dies est duodecimo kalendas Aprilis, et finitur undecimo kalendas Maii.

PL 16, 1032B

したがって八番目の月に4月のカレンダエがある。しかし月は、一般の慣用によるのではなく、熟練した者たちの慣習によって、春分から始まる。春分は4月のカレンダエの十二日前の日であり、月は5月のカレンダエの十一日前に終わる。

Epistolarum classis I 23.0.45

45

Inde maxime intra hos triginta et unum dies saepe celebrati paschae dies. 17. Sed cum ante sexennium celebraverimus paschae Dominicam undecimo kalendas Maii, hoc est, trigesimo die mensis, secundum nostram scilicet calculationem, moveri non debemus, si et proxime trigesimo die Pharmuthi mensis celebraturi sumus paschae Dominicam.

PL 16, 1032B

ここから特に、この三十一日の内に、復活祭の日がしばしば祝われた。17. しかし、六年前に我々は復活祭の主日を、5月のカレンダエの十一日前、すなわち月の三十日目に——もちろん我々の計算によるのだが——祝ったのだから、近くファルムティ月の三十日目に復活祭の主日を祝うことになるとしても、動揺すべきではない。

Epistolarum classis I 23.0.46

46

Verum si quis mensem secundum inde existimat, quia post triduum completi mensis, qui compleri videtur undecimo kalendas Maii, paschae Dominica erit; illud consideret, quia quartadecima luna, quae quaeritur, quartodecimo kalendas Maii erit, hoc est, intra praescriptum mensis numerum.

PL 16, 1033A

しかし、もし誰かが、月が満了してから三日後——その月は5月のカレンダエの十一日前に満了すると見られる——に復活祭の主日があるだろうから、第二の月だと考えるなら、次のことを考えるがよい。求められている十四日目の月は、5月のカレンダエの十四日前であり、すなわち定められた月の日数の内にある。

Epistolarum classis I 23.0.47

47

Lex autem diem passionis exigit intra primum mensem novorum debere celebrari. 18. Satisfactum est igitur secundum plenitudinem lunae, cui ad complendum mensem supersunt tres alii dies.

PL 16, 1033A

律法は、受難の日が新しいものの第一の月の内に祝われねばならないと要求する。18. それゆえ、月の満ちに従って〔要求は〕満たされた。その月を満たすのに、なお三日が残っているからである。

Epistolarum classis I 23.0.48

48

Non ergo in alterum mensem recidit, quando intra eumdem mensem, qui primus est, pascha celebrabitur.

PL 16, 1033A

したがって、第一の月であるその同じ月の内に復活祭が祝われるのであれば、別の月に陥ることにはならない。

Epistolarum classis I 23.0.49

49

Ad litteram autem nos teneri non oportere, licet consuetudo celebrandi pascha ipsa nos instruat; tamen et Apostolus docet, qui ait: Pascha nostrum immolatus est Christus (I Cor. V, 7) .

PL 16, 1033A

また、文字どおりに我々が縛られるべきでないことは、復活祭を祝う慣行そのものが我々に教えているにしても、やはり使徒も教えている。彼は言う。「我々の過越であるキリストは屠られた」(一コリント5:7)。

Epistolarum classis I 23.0.50

50

Sed et proposita lectio docet litteram non sequendam; sic enim habes: Et facies pascha Domino Deo tuo quartodecimo die mensis primi (Exod. XII, 18) .

PL 16, 1033B

また、提示された朗読も、文字に従うべきでないことを教える。というのは、あなたはこう読むからである。「汝は、第一の月の十四日目に、汝の神である主のために過越を行え」(出エジプト記12:18)。

Epistolarum classis I 23.0.51

51

Diem pro luna dicit; unde peritissimi quoque secundum Legem lunari cursu computant mensem: et ideo cum a pluribus nonis lunae cursus incipiat, hoc est, dies primus, vides nonas Maii adhuc ad mensem primum novorum computari posse.

PL 16, 1033B

〔聖書は〕日を月の代わりに言っている。それゆえ、最も熟練した者たちも、律法に従い、月の運行によって月を計算する。そして、月の運行が多くのノナエから、すなわち第一日から始まるのだから、5月のノナエでさえなお最初の新しいものの月に数えうることが、あなたには分かる〔cum a pluribus nonis lunae cursus incipiat の係りは定かでない。字義どおりに取った〕。

Epistolarum classis I 23.0.52

52

Ergo et juxta Legis sententiam primus hic mensis est. Denique μήνην lunam vocant Graeci, unde μήνας Graece dicunt menses; et naturalis usus nationum exterarum lunam pro diebus appellat.

PL 16, 1033B

したがって、律法の趣旨によっても、これは第一の月である。実に、ギリシア人は月(ルナ)を「メーネー」と呼び、そこからギリシア語で月々(暦の月)を「メーナス」と言う〔ギリシア語。月と暦の月が同じ語根をもつことを言う〕。そして外国の諸民族の自然な用法は、月を日々の意味で呼ぶ。

Epistolarum classis I 23.0.53

53

19. Alium autem diem passionis, alium resurrectionis celebrandum veteris quoque Testamenti series ostendit; sic enim habes: Agnus sine macula, mundus, consummatus, anniculus, masculus erit vobis, ab ovibus et haedis sumetis, et erit vobis in observatione usque in quartamdecimam mensis hujus, et occidetis illum tota multitudo Synagogae filiorum Israel ad vesperum, et sument de sanguine ejus, et ponent super duos postes, et super limen ostii domus, in qua manducabunt eum inter semetipsos: manducabunt carnem hanc noctu igni assatam; et infra: Et edetis illum cum sollicitudine; pascha est enim Domini et pertransibo in terram Aegyptiorum in nocte illa, et percutiam omne primitivum in Aegypto ab homine usque ad pecus, et in omni terra Aegypti faciam vindictam, ego Dominus.

PL 16, 1033B

19. 受難の日と復活の日が別々に祝われるべきことを、旧約の連なりもまた示している。実に、あなたはこう読む。「子羊は、傷がなく、清く、完全で、一歳の雄であって、汝らのためのものとなる。羊と子山羊のうちから取れ。そしてそれは、この月の十四日まで、汝らの守りのもとにあるものとなる。そしてイスラエルの子らの会堂の全群衆が、夕べにそれを屠り、その血を取って、二本の柱と、それを食べる家の戸口の鴨居にそれを付ける。彼らはその肉を、夜、火で焼いて食べる。」さらに後にこうある。「そして汝らはそれを憂いをもって食べる。それは主の過越だからである。私はその夜、エジプトの地を通り過ぎ、エジプトの初子をすべて、人から家畜に至るまで打ち、エジプトの全地に報復を行う。私は主である。」

Epistolarum classis I 23.0.54

54

Et erit vobis sanguis in signo in domibus, in quibus eritis ibi; et videbo sanguinem, et protegam vos, et non erit in vobis plaga exterminii.

PL 16, 1033D

「そして血は、汝らがそこにいる家々で、汝らにとって徴となる。私は血を見て、汝らを守る。汝らに滅ぼしの災いは起こらない。」

Epistolarum classis I 23.0.55

55

Et conteram terram Aegypti, et erit dies hic vobis memorabilis et solemnis, et diem festum agetis eum Domino in progenies vestras, legitimum sempiternum, diem festum agetis illum (Ibid., 5 et seq.) .

PL 16, 1034A

「そして私はエジプトの地を砕く。この日は汝らにとって記念すべき厳かな日となり、汝らはこれを主のための祭りの日として、代々にわたって行え。永遠の定めである。汝らはそれを祭りの日として行え。」(出エジプト記12:5以下)

Epistolarum classis I 23.0.56

56

20. Advertimus et passionis diem descriptum in jejunio, quia ad vesperum occidendus est agnus; licet ultimum tempus pro vespere possimus accipere secundum Joannem, qui ait: Pueri, novissima hora est (I Joan. II, 18) .

PL 16, 1034A

20. 我々は、受難の日が断食において描かれていることにも気づく。夕べに子羊が屠られねばならないからである。もっとも、ヨハネに従えば、終わりの時を夕べの意味に取ることもできる。彼は言う。「子らよ、終わりの時である」(一ヨハネ2:18)。

Epistolarum classis I 23.0.57

57

Sed et juxta mysterium vespere diei constat occisum, quando tenebrae statim factae sunt: et jejunium deferendum eo die verum est, quia ita edetis illum cum sollicitudine; jejunantibus enim sollicitudo adhaeret.

PL 16, 1034A

また奥義に従っても、〔キリストが〕その日の夕べに殺されたことは明らかである。すぐに闇が生じたからである。そしてその日に断食を行うべきことは真実である。「汝らは憂いをもってそれを食べる」とあるからである。断食する者には憂いがつきまとう。

Epistolarum classis I 23.0.58

58

Resurrectionis autem die exsultatio refectionis est atque laetitiae, quo die videtur exisse populus ex Aegypto, primitivis Aegyptiorum necatis.

PL 16, 1034A

しかし復活の日には、食を取り戻す歓びと喜びがある。この日、エジプト人の初子たちが殺されて、民がエジプトから出たと見えるからである。

Epistolarum classis I 23.0.59

59

Quod posteriora evidentius docent, in quibus ait Scriptura, quia postquam fecerunt Judaei pascha, sicut praecepit Moyses, factum est circa mediam noctem, et Dominus percussit omne primitivum in terra Aegypti, a primitivo Pharaonis.

PL 16, 1034B

このことは後の箇所がいっそう明らかに教えている。そこで聖書は、ユダヤ人たちがモーセの命じたとおり過越を行ったのち、真夜中ごろになり、主がエジプトの地のすべての初子を、ファラオの初子から〔始めて〕打った、と言う。

Epistolarum classis I 23.0.60

60

Et vocavit Pharao Moysen et Aaron nocte, et dixit illis: Surgite et exite de populo meo, et vos et filii vestri: ite et servite Domino Deo vestro (Exod. XII, 29-31) . Et urgebant Aegyptii populum, festinantes quam celerrime expellere.

PL 16, 1034B

「そしてファラオは夜にモーセとアロンを呼び、彼らに言った。『立て、私の民のもとから出て行け、汝らも汝らの子らも。行って、汝らの神である主に仕えよ。』」(出エジプト記12:29-31)。そしてエジプト人は、できるだけ急いで〔民を〕追い出そうとして、民を急き立てた。

Epistolarum classis I 23.0.61

61

Denique sic profecti sunt Israelitae, ut non occurreret sibi azyma fermentare; ejecerunt enim eos Aegyptii, et non potuerunt sustinere, quem apparatum sibi fecerant in viam.

PL 16, 1034B

実に、イスラエル人は、種なしパンを発酵させる暇もなく出発した。エジプト人が彼らを追い出し、彼らは、旅のために自分たちが整えた支度を待つことができなかった〔non potuerunt sustinere と quem apparatum の係りは定かでない。sustinere を「待つ」と取り、字義どおりに訳した〕からである。

Epistolarum classis I 23.0.62

62

21. Reseratum est igitur diem resurrectionis observandum post diem passionis, qui dies resurrectionis non quartadecima luna debet esse, sed postea, ut vetus loquitur Testamentum; quia dies resurrectionis, is cum egrediens populus de Aegypto, in mari et in nube baptizatus, ut Apostolus dicit (I Cor. X, 2 et seq.) , mortem vicit, panem spiritalem accipiens, et potum de petra hauriens spiritalem: nec passionem Domini die Dominica posse celebrari: et si quartadecima luna in Dominicam inciderit, adjungendam hebdomadam alteram, sicut et septuagesimo sexto anno ex die imperii Diocletiani factum est.

PL 16, 1034B

21. こうして、復活の日は受難の日のあとに守られるべきこと、その復活の日は十四日目の月であってはならず、旧約が語るとおり、そののちでなければならないこと、——復活の日とは、民がエジプトから出て、使徒が言うように海と雲において洗礼を受け(一コリント10:2以下)、霊的なパンを受け、岩から霊的な飲み物を汲んで、死に勝ったときの日だからである〔底本は dies resurrectionis, is cum egrediens …。本文が崩れているらしく、「その日は、民が…出て…死に勝ったときである」と解した。ミーニュの脚注によれば、ヴァティカンの写本の一つは quod dies passionis sunt, cum egrediens … と読む〕——また、主の受難は主日に祝うことができないこと、そして十四日目の月が主日に当たるなら、もう一週を加えるべきことが、ディオクレティアヌスの即位の日から数えて七十六年目にもそうなされたように、明らかにされた〔Reseratum est igitur diem … の構文は崩れている。対格不定法の連なりとして訳した〕。

Epistolarum classis I 23.0.63

63

Nam tunc vigesimo octavo die Pharmuthi mensis, qui est nono kalendas Maii, Dominicam paschae celebravimus sine ulla dubitatione majorum.

PL 16, 1034C

というのは、そのときファルムティ月の二十八日、すなわち5月のカレンダエの九日前に、我々は復活祭の主日を、先人たちの何の疑いもなく祝ったからである。

Epistolarum classis I 23.0.64

64

Simul etiam lunae cursus et ratio suffragatur, quoniam vigesima prima luna proximum pascha celebrandum est; nam usque ad vigesimam primam lunam consuevit extendi.

PL 16, 1034C

同時に、月の運行と道理も支持している。次の復活祭は二十一日目の月に祝わねばならず、復活祭は二十一日目の月まで延びるのが常だったからである。

Epistolarum classis I 23.0.65

65

22. Ergo cum tot veritatis indicia concurrant, juxta majorum exempla festum publicae salutis laeti exsultantesque celebremus, postes nostros ubi est ostium verbi, quod sibi Apostolus optat aperiri, fide passionis Dominicae colorantes (Coloss. IV, 3) .

PL 16, 1035A

22. それゆえ、真理のしるしがこれほど多く一致しているのだから、先人たちの範例に従い、公の救いの祭りを、喜び躍りつつ祝おう。使徒が自分のために開かれるよう願う言葉の戸のあるところで、我々の戸口の柱を、主の受難への信仰によって染めつつ(コロサイ4:3)。

Epistolarum classis I 23.0.66

66

De hoc ostio dicit etiam David: Pone, Domine, custodiam ori meo, et ostium circuitus labiis meis (Psal. CXL, 3) ; ut nihil aliud nisi sanguinem Christi loquamur, quo mortem vicimus, quo redempti sumus. Flagret in nobis odor Christi.

PL 16, 1035A

この戸について、ダビデもまた言う。「主よ、私の口に見張りを置け、私の唇に囲いの戸を置け」(詩篇140:3)。それは、キリストの血以外のものを我々が語らないためである。それによって我々は死に勝ち、それによって我々は贖われた。我々の内にキリストの香りが燃え立て。

Epistolarum classis I 23.0.67

67

Ipsum audiamus, in illum et mentis et corporis oculos dirigamus, opera ejus mirantes, beneficia praedicantes: super limen ostii nostri sacrae redemptionis confessio resplendeat.

PL 16, 1035A

彼に耳を傾けよう。心と体の目を彼に向けよう。彼の業に驚嘆し、彼の恵みを宣べ伝えつつ。我々の戸口の鴨居の上に、聖なる贖いの告白が輝け。

Epistolarum classis I 23.0.68

68

Sumamus ferventi spiritu sacramentum in azymis sinceritatis et veritatis, pia doctrina gloriam Patris et Filii, et Spiritus majestatem individuam concinentes.

PL 16, 1035A

燃える霊をもって、誠実と真理の種なしパンにおける秘跡を受けよう。敬虔な教えによって、父と子の栄光と、霊の分かたれない威光を共に歌いつつ。