ミラノのアンブロシウスc. 339–397

Patristica — 教父文献 日本語対訳 › Patrologia Latina › Vol. 16 › Epistolarum classis I

Epistola XX 第20書簡

Ambrose of Milan · Epistolarum classis I · PL 16, 994A · 73 sectiones

Epistolarum classis I 20.0.1

1

Narrat sorori quae Mediolani per dies aliquot propter basilicam, quam Ariani petebant evenere, quomodo a Valentiniani ministris ipse fuerit compellatus, populus autem reclamaverit: deinde quomodo missis decanis ad basilicam invadendam, raptus fuerit a populo Castulus Arianus, cujus occasione, licet sua ipsius cura liberati variae secutae sunt condemnationes; post quae iterum interpellatus imperatoris nomine sanctus praesul magna constantia respondet.

PL 16, 994A

彼は姉に、ミラノで数日のあいだ、アレイオス派が求めていた聖堂をめぐって起こったことを語る。すなわち、自分がウァレンティニアヌスの役人たちにどのように詰め寄られ、民がどのように抗議したか。次いで、聖堂を奪取するために十人長たちが遣わされたとき、アレイオス派のカストゥルスが民に捕らえられたこと、これを口実に、彼自身の配慮によって救い出されたにもかかわらず、さまざまな有罪判決が続いたこと。そののち、皇帝の名によって再び詰め寄られた聖なる司教が、大いなる毅然さをもって答える。

Epistolarum classis I 20.0.2

2

Addit postridie occupata basilica, milites se ad catholicos transituros promisisse, nec populum de fortitudine quidquam remisisse: tentationes Job et maxime quas a muliere passus legitur, huic tempori accommodatas: interim liberatam basilicam, sed notarium sibi dura nuntiasse, quibus neutiquam motus fuerit: postremo prophetiae Jonae ad res praesentes adaptationem, populi ob liberatam basilicam, et multam mercatoribus remissam gaudium, verba Valentiniani ad comites, et suum ad Calligoni minas responsum subdit.

PL 16, 994A

彼はさらに次のことを加える。翌日、聖堂が占拠されたとき、兵士たちは公同の信徒たちのもとへ移ると約束したこと、民は勇気を少しも緩めなかったこと、ヨブの試み、ことに彼が女から受けたと読まれる試みが、この時にあてはまること。その間に聖堂は解放されたが、書記が彼に厳しいことを告げ、彼はそれによって少しも動かされなかったこと。最後に、ヨナの預言を現下の事態に当てはめること、聖堂が解放され商人たちの罰金が免ぜられたことへの民の喜び、ウァレンティニアヌスが伯(コメス)たちに語った言葉、およびカリゴヌスの脅しに対する自分の返答を付け加える。

Epistolarum classis I 20.0.3

3

1. Quoniam in omnibus fere epistolis sollicite quaeris de Ecclesia, accipe quid agatur. Postridie quam accepi litteras tuas, quibus significaveras quod te exagitarent somnia tua, moles inquietudinum gravium coepit moveri.

PL 16, 994B

1. あなたはほとんどすべての手紙で、教会のことを気にかけて尋ねるので、何が行われているかを聞け。あなたの手紙を受け取った翌日——その手紙で、あなたは夢に悩まされていると知らせていた——重い不安の山が動き始めた。

Epistolarum classis I 20.0.4

4

Nec jam Portiana, hoc est, extramurana basilica petebatur, sed basilica nova, hoc est, intramurana, quae major est. 2. Convenerunt me primo principes virtutum viri, comites consistoriani, ut et basilicam traderem, et procurarem, ne quid populus turbarum moveret.

PL 16, 994B

もはやポルティウス聖堂、すなわち城壁の外の聖堂ではなく、新しい聖堂、すなわち城壁の内にあって、より大きい聖堂が求められていた。2. 最初に、徳において第一の人々〔principes virtutum viri の意味は定かでない。「徳において第一の人々」と取った〕、すなわち評議の伯たちが私のもとに来て、聖堂を引き渡し、民が騒ぎを起こさぬよう取りはからえと求めた。

Epistolarum classis I 20.0.5

5

Respondi quod erat ordinis, templum Dei a sacerdote tradi non posse. 3. Acclamatum est sequenti die in Ecclesia: etiam praefectus eo venit; coepit suadere vel ut basilica Portiana cederemus. Populus reclamavit.

PL 16, 994C

私は、自分の職分にかなうことを答えた。神の神殿は司教によって引き渡されることはできない、と。3. 翌日、聖堂で喝采が起こった。長官もそこに来て、せめてポルティウス聖堂を譲るようにと勧め始めた。民は抗議した。

Epistolarum classis I 20.0.6

6

Ita tunc discessum est, ut intimaturum se imperatori diceret. 4. Sequenti die, erat autem Dominica, post lectiones atque tractatum, dimissis catechumenis, symbolum aliquibus competentibus in baptisteriis tradebam basilicae.

PL 16, 995A

こうしてその場は、彼が皇帝に伝えると言って別れた。4. 翌日は主日であったが、朗読と説教のあと、求道者たちが退かされてから、私は聖堂の洗礼堂で、洗礼の準備をする者たちの幾人かに信条を授けていた。

Epistolarum classis I 20.0.7

7

Illic nuntiatum est mihi comperto quod ad Portianam basilicam de palatio decanos misissent, et vela suspenderent, populi partem eo pergere. Ego tamen mansi in munere, missam facere coepi.

PL 16, 995A

そこで私に知らせが入った。宮廷から十人長(デカヌス)たちがポルティウス聖堂に遣わされ、垂れ幕を掲げており、民の一部がそこへ向かっている、と。それでも私は務めにとどまり、ミサを行い始めた。

Epistolarum classis I 20.0.8

8

5. Dum offero, raptum cognovi a populo Castulum quemdam, quem presbyterum dicerent Ariani. Hunc autem in platea offenderant transeuntes.

PL 16, 995A

5. 献げ物を献げているあいだに、アレイオス派が司祭と呼ぶカストゥルスという者が、民に捕らえられたことを知った。通りで通りかかった民が彼に出くわしたのである。

Epistolarum classis I 20.0.9

9

Amarissime flere, et orare in ipsa oblatione Deum coepi, ut subveniret, ne cujus sanguis in causa Ecclesiae fieret: certe ut meus sanguis pro salute non solum populi, sed etiam pro ipsis impiis effunderetur. Quid multa?

PL 16, 995A

私は、献げ物そのものの最中に、激しく泣き、神に祈り始めた。助けてくれるように、教会の事のために誰の血も流されぬように、せめて私の血が、民の救いのためだけでなく、不敬虔な者たち自身のためにも流されるように、と。多くを言う必要があろうか。

Epistolarum classis I 20.0.10

10

Missis presbyteris et diaconibus, eripui injuriae virum. 6. Condemnationes illico gravissimae decernuntur: primo in corpus omne mercatorum.

PL 16, 995B

司祭たちと助祭たちを遣わして、私はその男を危害から救い出した。6. たちまち最も重い有罪判決が下される。まず、商人の全団体に対して。

Epistolarum classis I 20.0.11

11

Itaque sanctis diebus hebdomadis ultimae, quibus solebant debitorum laxari vincula, stridunt catenae, imponuntur collo innocentium, exiguntur ducenta pondo auri infra totum triduum.

PL 16, 996A

そこで、負債の枷が緩められるのが常であった最後の週の聖なる日々に、鎖が音を立て、罪なき者たちの首にかけられ、三日以内に金二百ポンドが取り立てられる。

Epistolarum classis I 20.0.12

12

Respondent aliud se tantum aut duplum, si peterentur, daturos, dummodo servarent fidem. Erant pleni carceres negotiatoribus.

PL 16, 996A

彼らは、求められるなら、さらに同じ額でもその倍でも払おう、ただ自分たちの信仰を守ることさえできるならば、と答える。牢獄は商人たちで満ちていた。

Epistolarum classis I 20.0.13

13

7. Palatina omnia officia, hoc est, memoriales, agentes in rebus, apparitores diversorum comitum temperare a processu jubentur, specie qua seditioni interesse prohibebantur: honoratis multa minabantur gravissima, nisi basilicam traderent.

PL 16, 996A

7. 宮廷のあらゆる役所、すなわち記録官(メモリアーレス)、公用使者(アゲンテス・イン・レブス)、さまざまな伯の下役たちは、出歩くことを控えるよう命じられた。それは騒乱に加わることを禁じるという口実であった。高位の人々には、聖堂を引き渡さなければ多くの最も重い脅しが加えられた。

Epistolarum classis I 20.0.14

14

Fervebat persecutio: ac si aperuissent portam, prorupturi in omne facinus videbantur. 8. Convenior ipse a comitibus et tribunis, ut basilicae fieret matura traditio, dicentibus imperatorem jure suo uti, eo quod in potestate ejus essent omnia.

PL 16, 996A

迫害は燃えていた。もし門を開けば、あらゆる悪事に突き進むと見えた。8. 私自身も、伯たちと護民官たちに迫られた。聖堂の引き渡しを早く行うように、皇帝は自らの権利を用いているのだ、すべては皇帝の権力のうちにあるのだから、と言うのである。

Epistolarum classis I 20.0.15

15

Respondi, si a me peteret, quod meum esset, id est, fundum meum, argentum meum, quidvis hujusmodi meum, me non refragaturum; quamquam omnia quae mei sunt, essent pauperum: verum ea quae sunt divina, imperatoriae potestati non esse subjecta.

PL 16, 996B

私は答えた。もし私のもの、すなわち私の農地、私の銀、そのたぐいの私のものを求められるなら、私は拒まない。もっとも、私のものはみな貧しい人々のものであるが〔底本は quae mei sunt。quae mea sunt の意に取った〕。しかし神的なものは、皇帝の権力に服してはいない、と。

Epistolarum classis I 20.0.16

16

Si patrimonium petitur, invadite: si corpus, occurram. Vultis in vincula rapere? vultis in mortem? voluptati est mihi. Non ego vallabor circumfusione populorum, nec altaria tenebo vitam obsecrans, sed pro altaribus gratius immolabor.

PL 16, 997A

「財産を求めるなら、押し入れ。体を求めるなら、私は立ち向かう。鎖へ引いてゆくのか。死へか。それは私にとって喜びだ。私は民が周りに集まって守ることもなく、祭壇にすがって命を乞うこともしない。むしろ祭壇のために、いっそう喜んで犠牲となる」。

Epistolarum classis I 20.0.17

17

9. Horrebam quippe animo, cum armatos ad basilicam Ecclesiae occupandam missos cognoscerem; ne dum basilicam vindicant, aliqua strages fieret, quae in perniciem totius vergeret civitatis. Orabam ne tantae urbis vel totius Italiae busto superviverem.

PL 16, 997A

9. 実際、私は心に恐れおののいた。教会の聖堂を占拠するために武装した者たちが遣わされたと知ったからである。彼らが聖堂をわがものにしようとするうちに、町全体の滅亡に至る何らかの殺戮が起こりはしないかと。私は、これほど大きな町の、あるいはイタリア全体の葬りの後まで生き延びることがないように、と祈っていた。

Epistolarum classis I 20.0.18

18

Detestabar invidiam fundendi cruoris, offerebam jugulum meum. Aderant Gothi tribuni, adoriebar eos, dicens: Propterea vos possessio Romana suscepit, ut perturbationis publicae vos praebeatis ministros? Quo transibitis, si haec deleta fuerint?

PL 16, 997A

流血の汚名を私は忌み嫌い、自分の喉を差し出した。ゴート人の護民官たちがいた。私は彼らに向かって言った。「ローマの領土が諸君を受け入れたのは、諸君が公けの騒乱の手先となるためか。これらが滅ぼされたなら、諸君はどこへ移るのか」。

Epistolarum classis I 20.0.19

19

10. Exigebatur a me, ut compescerem populum. Referebam in meo jure esse, ut non excitarem: in Dei manu, uti mitigaret. Postremo si me incentorem putaret, jam in me vindicari oportere, vel abduci me in quas vellet terrarum solitudines.

PL 16, 997B

10. 私は民を抑えるよう求められた。私は、民を扇動しないことは私の権利のうちにあるが、民を和らげるのは神の手のうちにあると述べた。最後に、もし彼が私を扇動者と考えるなら、私に対して直ちに報復すべきであり、あるいは彼の望むどの荒野にでも私を連れ去らせればよい、と。

Epistolarum classis I 20.0.20

20

His dictis, illi abierunt: ego in basilica veteri totum exegi diem. Inde domum cubitum me recepi, ut si quis abducere vellet, inveniret paratum. 11. Ante lucem ubi pedem limine extuli, circumfuso milite occupatur basilica.

PL 16, 997B

これを言うと、彼らは去った。私は古い聖堂で一日をすべて過ごした。そこから家に帰って寝た。誰かが連れ去ろうとするなら、備えのできた私を見いだすように。11. 夜明け前、私が敷居から足を踏み出すと、兵士に取り囲まれて聖堂が占拠された。

Epistolarum classis I 20.0.21

21

Idque a militibus imperatori mandatum dicitur, ut si prodire vellet, haberet copiam; se tamen praesto futuros, si viderent eum cum catholicis convenire: alioquin se ad eum coetum, quem Ambrosius cogeret, transituros.

PL 16, 997B

そして兵士たちは皇帝にこう伝えたと言われる。もし〔皇帝が〕出てゆきたいなら、その機会はある。ただし自分たちは、彼が公同の信徒たちと集うのを見るならば、馳せ参じよう。さもなければ、アンブロシウスが集める集会のほうへ移るであろう、と。

Epistolarum classis I 20.0.22

22

12. Prodire de Arianis nullus audebat; quia nec quisquam de civibus erat, pauci de familia regia, nonnulli etiam Gothi. Quibus ut olim plaustra sedes erat, ita nunc plaustrum Ecclesia est. Quocumque femina ista processerit, secum suos omnes coetus vehit.

PL 16, 997C

12. アレイオス派の者は誰も敢えて出て来なかった。市民は一人もおらず、王家の家人が少しと、ゴート人が数人いるだけだったからである。彼らにとっては、かつて荷車が住まいであったように、今は荷車が教会である。あの女〔皇帝の母ユスティナを指すらしい〕は、どこへ進もうと、自分の集会をすべて一緒に運んでゆく。

Epistolarum classis I 20.0.23

23

13. Circumfusam basilicam esse gemitu populi intellexi: sed dum leguntur lectiones, intimatur mihi plenam populi esse basilicam etiam novam: majorem videri plebem, quam cum essent omnes liberi: lectorem efflagitari. Quid plura?

PL 16, 997C

13. 聖堂が民のうめきに取り囲まれているのがわかったが、朗読が読まれているあいだに、新しい聖堂もまた民で満ちていると知らされた。民は、皆が自由であったときよりも多く見えた、朗読者が熱心に求められている、と。多く言う必要があろうか。

Epistolarum classis I 20.0.24

24

Milites ipsi, qui videbantur occupasse basilicam, cognito quod praecepissem, ut abstinerentur a communionis consortio, ad conventum hunc nostrum venire coeperunt. Quibus visis, turbantur mulierum animi, proripit se una.

PL 16, 997C

兵士たち自身、聖堂を占拠したと見えた者たちは、私が彼らを聖餐の交わりから遠ざけるように命じたと知ると、この我々の集会に来始めた。彼らを見て、女たちの心は乱れ、一人が飛び出した。

Epistolarum classis I 20.0.25

25

Ipsi tamen milites se ad orationem venisse, non ad praelium loquebantur. Clamavit aliqua populus. Quam moderate, quam constanter, quam fideliter poscebat, ut ad illam pergeremus basilicam! In illa quoque basilica fertur quod populus praesentiam flagitabat meam.

PL 16, 997D

だが兵士たち自身は、自分たちは戦いのためではなく祈りのために来たのだと語った。民はいくつかのことを叫んだ。どれほど穏やかに、毅然と、忠実に、民は我々があの聖堂へ行くことを求めたことか。あの聖堂でも民が私の臨席を求めていたと伝えられている。

Epistolarum classis I 20.0.26

26

14. Tunc ego hunc adorsus sermonem sum: Audistis, filii, librum Job legi, qui solemni munere est decursus et tempore. Scivit ex usu hunc librum etiam diabolus intimandum, quo virtus omnis suae tentationis aperitur et proditur; et ideo se hodie motu majore concussit.

PL 16, 998A

14. そのとき、私はこの説教を始めた。「子らよ、諸君は聞いた。ヨブ記が読まれた。それは年ごとの定められた務めと時節にしたがって読み進められたものである。悪魔もまた、この書が〔今〕告げられるべきことを、経験から知っていた。この書において、自らの試みのあらゆる力が明らかにされ、暴かれるからである。それゆえ今日、悪魔はより大きな動きで自らを揺り動かした。」

Epistolarum classis I 20.0.27

27

Sed gratias Deo nostro, qui vos ita firmavit fide atque patientia. Unum Job miraturus ascenderam, omnes Job quos mirarer, inveni. In singulis vobis Job revixit, in singulis sancti illius patientia et virtus refulsit.

PL 16, 998A

「しかし我々の神に感謝する。神は諸君を信仰と忍耐によってこのように堅くした。私は一人のヨブを驚嘆しようと上ってきたが、驚嘆すべきヨブを、諸君全員に見いだした。諸君一人ひとりの中でヨブが生き返り、一人ひとりの中で、あの聖なる者の忍耐と徳が輝いた。」

Epistolarum classis I 20.0.28

28

Quid enim praesentius dici potuit a christianis viris, quam id quod hodie in vobis Spiritus sanctus est locutus? Rogamus, Auguste, non pugnamus: non timemus, sed rogamus.

PL 16, 998A

「実際、今日諸君の中で聖なる霊が語ったことより、キリスト教徒の男たちにとってより的確に言えたことがあろうか。『アウグストゥスよ、我々は願う、戦いはしない。恐れはしない、願うのだ』。」

Epistolarum classis I 20.0.29

29

Hoc christianos decet, ut et tranquillitas pacis optetur, et fidei veritatisque constantia nec mortis revocetur periculo. Est enim praesul Dominus, qui salvos faciet sperantes in se (Psal. XVI, 7) . 15. Sed veniamus ad propositas lectiones.

PL 16, 998B

「これこそキリスト教徒にふさわしいことだ。平和の静けさを望みつつ、信仰と真理の毅然さは死の危険によっても取り下げないことが。なぜなら、『主は、自らに望みを置く者を救う守り手である』(詩篇16:7)からだ。15. さて、与えられた朗読へ進もう。」

Epistolarum classis I 20.0.30

30

Videtis diabolo tentandi licentiam dari (Job. I, 12) , ut boni probentur. Invidet iniquus bonis profectibus, tentat diversis modis. Tentavit sanctum Job in patrimonio, tentavit in filiis, tentavit in dolore corporis.

PL 16, 998B

「諸君は見る、悪魔に試みる許しが与えられるのを(ヨブ記1:12)、善い者たちが試されるために。不法な者は善い進歩をねたみ、さまざまな仕方で試みる。彼は聖なるヨブを、財産において試み、子らにおいて試み、体の苦痛において試みた。」

Epistolarum classis I 20.0.31

31

Fortior in suo corpore tentatur, infirmior in alieno. Et mihi meas divitias, quas in vobis habeo, volebat auferre, et hoc tranquillitatis vestrae patrimonium dissipare cupiebat.

PL 16, 998B

「より強い者は自分の体において試され、より弱い者は他人の〔体〕において試される。そして悪魔は、私が諸君のうちに持つ私の富を、私から奪おうとし、諸君の静けさというこの財産を散らそうと望んでいた。」

Epistolarum classis I 20.0.32

32

Vos quoque ipsos mihi bonos filios gestiebat eripere, pro quibus ego quotidie instauro sacrificium: vos ruinis quibusdam publicae perturbationis conabatur involvere. Duo igitur jam genera tentationis excepi.

PL 16, 998C

「また諸君そのものを、善い子らである諸君を、私から奪おうとしていた。諸君のために私は日ごとに犠牲を新たにするのに。公けの騒乱の何らかの破滅に、諸君を巻き込もうと企んでいた。こうして私はすでに二種の試みを受けた。」

Epistolarum classis I 20.0.33

33

Et fortasse quia infirmiorem me Dominus Deus novit, adhuc in corpus meum non dedit potestatem. Etsi ipse cupiam, etsi offeram, adhuc me fortasse huic certamini imparem judicat, et diversis exercet laboribus. Nec Job ab isto coepit certamine, sed in hoc consummavit.

PL 16, 998C

「そしておそらく、主なる神は私がより弱いことを知っているので、まだ私の体に対する権能を与えていない。たとえ私自身が望み、たとえ身を差し出しても、神はなお私をこの戦いに力が足りない者と判断し、さまざまな労苦で鍛えているのであろう。ヨブもまたこの戦いから始めたのではなく、これで終えたのである。」

Epistolarum classis I 20.0.34

34

16. Tentatus est autem Job nuntiis coacervatis malorum, tentatus est etiam per mulierem, quae ait: Dic aliquod verbum in Deum, et morere (Job. II, 9) . Videtis quanta subito moveantur, Gothi, arma, gentiles, multa mercatorum, poena sanctorum.

PL 16, 998C

16. 「ヨブはまた、積み重なる災いの知らせによって試され、女を通しても試された。その女は言った。『神に向かって何か言葉を言い、そして死ね』(ヨブ記2:9)。諸君は見る、どれほど多くのものが突然動かされているかを。ゴート人、武器、異教徒、商人たちへの多くの罰金、聖徒たちへの刑罰。」

Epistolarum classis I 20.0.35

35

Advertitis quid jubeatur, cum mandatur: Trade basilicam, hoc est: Dic aliquod verbum in Deum, et morere. Nec solum dic adversum Deum, sed etiam fac adversus Deum. Mandatur: Trade altaria Dei.

PL 16, 998C

「『聖堂を引き渡せ』と命じられるとき、何が命じられているかを、諸君は悟る。それは『神に向かって何か言葉を言い、そして死ね』ということである。ただ神に逆らって言えというだけでなく、神に逆らって行え、とも。『神の祭壇を引き渡せ』と命じられているのだ。」

Epistolarum classis I 20.0.36

36

17. Urgemur igitur praeceptis regalibus, sed confirmamur Scripturae sermonibus, quae respondit: Tamquam una ex insipientibus locuta es (Ibid., 10) . Non mediocris igitur ista tentatio; namque asperiores tentationes has esse cognovimus, quae fiunt per mulieres.

PL 16, 999A

17. 「こうして我々は王の命令に迫られているが、聖書の言葉によって力づけられる。聖書は答えて言った。『汝は愚かな女の一人のように語った』(ヨブ記2:10)。この試みは決して軽いものではない。女たちを通して起こるこの種の試みのほうが、より厳しいと我々は知っているからである。」

Epistolarum classis I 20.0.37

37

Denique per Evam etiam Adam supplantatus est (Gen. III, 6) ; eoque factum, ut a mandatis coelestibus deviaret.

PL 16, 999A

「実に、エバを通してアダムもまた足をすくわれた(創世記3:6)。それゆえ天の命令から逸れることになった。」

Epistolarum classis I 20.0.38

38

Quo errore cognito, praevaricatricis conscientiae reus latere cupiebat, sed latere non poterat; et ideo ait ei Deus: Adam, ubi es (Ibid., 9) ? hoc est, quid eras ante? ubi nunc esse coepisti? ubi te constitueram? quo ipse transgressus es?

PL 16, 999A

「この誤りに気づくと、〔アダムは〕背反に染まった意識のゆえに咎を負う者として身を隠そうとしたが、隠れることはできなかった。それゆえ神は彼に言った。『アダムよ、汝はどこにいるのか』(創世記3:9)。すなわち、汝は以前は何であったか。いま汝はどこにいるようになったか。私は汝をどこに据えたか。汝自身はどこへ踏み越えたのか、ということである。」

Epistolarum classis I 20.0.39

39

Agnoscis esse te nudum, quia bonae indumenta fidei perdidisti. Folia sunt ista, quibus nunc velare te quaeris. Repudiasti fructum, sub foliis Legis latere cupis, sed proderis.

PL 16, 999A

「汝は自分が裸であることを知っている。善き信仰の衣を失ったからである。汝がいま身を覆おうとしているのは、あの葉である。汝は果実を拒みながら、律法の葉の下に隠れようとしているが、露見するだろう。」

Epistolarum classis I 20.0.40

40

Recedere a Domino Deo tuo propter unam mulierem desiderasti, propterea fugis quem videre quaerebas. Cum una muliere te abscondere maluisti, relinquere speculum mundi, incolatum paradisi, gratiam Christi.

PL 16, 999B

「汝は一人の女のゆえに、汝の主なる神から離れることを望んだ。それゆえ、見ようと求めていた当の神から逃げている。一人の女とともに身を隠すことを選び、世界の鏡と楽園での住まいとキリストの恩寵を捨てたのである。」

Epistolarum classis I 20.0.41

41

18. Quid dicam quod etiam Eliam Jezabel cruente persecuta est (III Reg. XIX, 1 et seq.) ? quod Joannem Baptistam Herodias fecit occidi (Matth. XIV, 3 et seq.) ? Singulae tamen singulos, mihi quo minora longe merita, eo tentamenta graviora.

PL 16, 999B

18. 「エリヤをさえイゼベルが残酷に迫害したこと(列王記三19:1以下)、洗礼者ヨハネをヘロディアが殺させたこと(マタイ14:3以下)を、何と言おうか。もっとも、女たちはそれぞれ一人を相手にしたにすぎない。私の功ははるかに劣るのに、試みはそれだけ重い。」

Epistolarum classis I 20.0.42

42

Virtus infirmior, sed plus periculi. Succedunt sibi mulierum vices, alternantur odia, commenta variantur, seniores conveniuntur, praetexitur regis injuria.

PL 16, 999B

「徳は弱いが、危険はより大きい。女たちの番が次々に巡り、憎しみが入れ替わり、策略が変えられ、長老たちが訪ねられ、王への侮辱が口実にされる。」

Epistolarum classis I 20.0.43

43

Quae ratio igitur est adversus hunc vermiculum gravioris tentationis, nisi quia non me, sed Ecclesiam persequuntur? 19. Mandatur denique: Trade basilicam. Respondeo: Nec mihi fas est tradere, nec tibi accipere, Imperator, expedit.

PL 16, 999B

「それでは、この小虫〔vermiculum。著者が自分を指して言うと取った〕に、より重い試みが向けられる理由は何か。彼らが迫害しているのは私ではなく教会だ、ということのほかにない。19. 実に、命じられる。『聖堂を引き渡せ』。私は答える。『私が引き渡すことは許されず、あなたが受け取ることも、皇帝よ、益にならない』。」

Epistolarum classis I 20.0.44

44

Domum privati nullo potes jure temerare, domum Dei existimas auferendam? Allegatur imperatori licere omnia, ipsius esse universa. Respondeo: Noli te gravare, Imperator, ut putes te in ea, quae divina sunt, imperiali aliquod jus habere.

PL 16, 999C

「『あなたは私人の家すら、いかなる権利によっても侵すことはできない。それなのに神の家が奪われるべきだと考えるのか』。皇帝にはすべてが許され、一切が彼のものだと主張される。私は答える。『皇帝よ、自らに重荷を負わせて、神に属する事柄について、帝国の何らかの権利を自分が持つなどと考えてはならない』。」

Epistolarum classis I 20.0.45

45

Noli te extollere, sed si vis diutius imperare, esto Deo subditus. Scriptum est: Quae Dei Deo, quae Caesaris Caesari (Matth. XXII, 21) . Ad imperatorem palatia pertinent, ad sacerdotem Ecclesiae. Publicorum tibi moenium jus commissum est, non sacrorum.

PL 16, 999C

「『自らを高ぶらせてはならない。いっそう長く支配したいなら、神に服従せよ。書かれている。「神のものは神に、カエサルのものはカエサルに」(マタイ22:21)。宮殿は皇帝に属し、諸教会は司教に属する。あなたに委ねられているのは、公共の城壁に関する権利であって、聖なるものに関する権利ではない』。」

Epistolarum classis I 20.0.46

46

Iterum dicitur mandasse imperatorem: Debeo et ego unam basilicam habere. Respondi: Non tibi licet illam habere. Quid tibi cum adultera? Adultera est enim, quae non est legitimo Christi conjugio copulata.

PL 16, 999C

「皇帝はふたたびこう命じたと言われる。『私もまた一つの聖堂を持たねばならない』。私は答えた。『あなたがそれを持つことは許されない。姦淫の女と、あなたに何の関わりがあるのか。キリストとの正当な婚姻によって結ばれていない者は、姦淫の女だからだ』。」

Epistolarum classis I 20.0.47

47

20. Dum haec tracto, suggestum est mihi cortinas regias esse collectas, refertam autem populo basilicam, praesentiam mei poscere; statimque eo converti sermonem meum, dicens: Quam alta et profunda oracula sunt Spiritus sancti!

PL 16, 1000A

20. 私がこれらのことを論じていると、王の幕が取り外されたこと、また民で満ちた聖堂が私の臨席を求めていることが、私に告げられた。私はただちに話をそちらへ向け、言った。「聖なる霊の託宣は、なんと高く、なんと深いことか。」

Epistolarum classis I 20.0.48

48

Matutinis horis lectum est, ut meministis fratres, quod summo animi dolore respondemus: Deus, venerunt gentes in haereditatem tuam (Psal. LXXVIII, 1) .

PL 16, 1000A

「朝の時課に、兄弟たちよ、諸君も覚えているとおり、次のことが読まれた。我々が心の最も深い痛みをもって応えるものである。『神よ、諸国民が汝の相続地に入って来た』(詩篇78:1)。」

Epistolarum classis I 20.0.49

49

Et re vera venerunt gentes, et plus etiam quam gentes venerunt; venerunt enim Gothi, et diversarum nationum viri: venerunt cum armis, et circumfusi occupaverunt basilicam. Hoc nos ignari tuae altitudinis dolebamus, sed nostra imprudentia aliud opinabatur.

PL 16, 1000A

「そして実際に、諸国民は来た。いや、諸国民以上のものが来た。ゴート人と、さまざまな諸民族の男たちが来たのである。武器を携えて来て、取り囲み、聖堂を占拠した。我々は汝の深遠さを知らぬまま、このことを嘆いていたが、我々の無分別は別のことを思っていた。」

Epistolarum classis I 20.0.50

50

21. Venerunt gentes, sed vere in haereditatem tuam venerunt; qui enim gentes venerunt, facti sunt christiani. Qui ad invadendam haereditatem venerunt, facti sunt cohaeredes Dei. Defensores habeo, quos hostes putabam: socios teneo, quos adversarios aestimabam.

PL 16, 1000B

21. 「諸国民は来た。だが彼らは真に汝の相続地に来たのである。諸国民として来た者たちは、キリスト教徒となったのだから。相続地を侵そうとして来た者たちは、神の共同相続人となった。敵と思っていた者たちを、私は擁護者として持ち、対抗者と見なしていた者たちを、仲間として持っている。」

Epistolarum classis I 20.0.51

51

Completum est illud quod de Domino Jesu David propheta cecinit, quia factus est in pace locus ejus, et: Ibi confregit cornua arcuum, scutum, gladium et bellum (Psal. LXXV, 3, 4) . Cujus enim hoc munus, cujus opus, nisi tuum, Domine Jesu?

PL 16, 1000B

「主イエスについて預言者ダビデが歌ったことは成就した。『その場所は平和のうちに置かれた』、また『そこで彼は弓の角と、盾と、剣と、戦いを砕いた』(詩篇75:3, 4)。この働き、この業は、主イエスよ、汝のほかに誰のものであろうか。」

Epistolarum classis I 20.0.52

52

Videbas ad templum tuum armatos venire: hinc gemere populum, et frequentem adesse, ne basilicam Dei tradere videretur: inde vim militibus imperari.

PL 16, 1000B

「汝は、武装した者たちが汝の神殿に来るのを見ていた。こちらでは民が嘆き、詰めかけて、神の聖堂を引き渡したと見られまいとしている。あちらでは兵士たちに暴力が命じられている。」

Epistolarum classis I 20.0.53

53

Mors ante oculos mihi; ne quid inter haec furori liceret: inseruisti te, Domine, medium, et fecisti utraque unum (Ephes. II, 14) .

PL 16, 1000C

「死が私の目の前にあった。この間に狂乱に何事も許されないよう、主よ、汝は自らを間に差し入れ、双方を一つにした(エフェソ2:14)。」

Epistolarum classis I 20.0.54

54

Compescuisti armatos, dicens profecto: Si ad arma concurritur, si in templo meo clausi commoventur, quae utilitas in sanguine meo (Deut. XXXII, 36) ? Gratias itaque tibi, Christe.

PL 16, 1000C

「汝は武装した者たちを抑えた。疑いなく、こう言って。『武器に走るのなら、私の神殿に閉じ込められた者たちが騒ぎ立つのなら、私の血に何の益があるのか』(申命記32:36)。それゆえ、キリストよ、汝に感謝する。」

Epistolarum classis I 20.0.55

55

Non legatus, neque nuntius, sed tu, domine, salvum fecisti populum tuum: conscidisti saccum meum, et praecinxisti me laetitia (Psal. XXIX, 10, 12) .

PL 16, 1000C

「使節でも伝令でもなく、主よ、汝が汝の民を救った。『汝は私の粗布を引き裂き、喜びで私に帯を締めた』(詩篇29:10, 12)。」

Epistolarum classis I 20.0.56

56

22. Haec ego dicebam, miratus imperatoris animum studio militum, obsecratione comitum, precatu populi posse mitescere. Interea nuntiatur mihi missum notarium, qui mandata deferret. Concessi paululum, mandatum intimat.

PL 16, 1000C

22. 私はこう語りながら、兵士たちの熱意、伯たちの懇願、民の祈りによって、皇帝の心が和らぎうることに驚いていた。そのあいだに、命令を伝える書記が遣わされたと、私は知らされた。私が少し席を外すと、〔書記は〕命令を告げた。

Epistolarum classis I 20.0.57

57

Quid tibi visum est, inquit, ut contra placitum faceres? Respondi: Quod placitum sit ignoro, quidve temere factum dicatur, incertum habeo. Ait: Cur presbyteros ad basilicam destinasti? Si tyrannus es, scire volo; ut sciam quemadmodum me adversum te praeparem.

PL 16, 1000C

「あなたは何を考えて、決定に反することをしたのか」と書記は言った。私は答えた。「どのような決定なのか私は知らない。何が軽率になされたと言われているのかも、はっきりしない」。書記は言った。「なぜ司祭たちを聖堂へ差し向けたのか。もしあなたが僭主なら、それを知りたい。あなたに対してどう備えるべきかを知るためだ」。

Epistolarum classis I 20.0.58

58

Retuli dicens me nihil in praejudicium fecisse Ecclesiae: eo tempore quo audieram occupatam esse a militibus basilicam, gemitum tantummodo liberiorem habuisse, multisque adhortantibus ut eo pergerem, dixisse: Tradere basilicam non possum, sed pugnare non debeo.

PL 16, 1001A

私は報告して、自分は教会に害を及ぼすようなことは何もしていない、と言った。聖堂が兵士たちに占拠されたと聞いたとき、私はただ嘆きを隠さなかっただけであり、多くの者がそこへ行くよう勧めるなかで、こう言ったのだ、と。「聖堂を引き渡すことは私にはできない。だが、戦うべきではない」。

Epistolarum classis I 20.0.59

59

Postea vero quam cognoverim cortinas regias inde esse sublatas, cum me populus eo ire deposceret, direxisse presbyteros; me tamen noluisse ire, sed dixisse: Credo in Christo quod ipse nobiscum faciet imperator.

PL 16, 1001A

その後、王の幕がそこから取り除かれたと知り、民が私にそこへ行くよう求めたとき、司祭たちを差し向けた。だが私自身は行くことを望まず、こう言ったのだ、と。「私はキリストにあって信じる。皇帝みずからが我々とともに事を行うであろう」。

Epistolarum classis I 20.0.60

60

23. Si haec tyrannidis videntur, habeo arma, sed in Christi nomine: habeo offerendi mei corporis potestatem. Quid moraretur ferire, si tyrannum putaret?

PL 16, 1001A

23. これが僭主政に見えるなら、私は武器を持っている。ただしキリストの名においてである。私は自分の体を差し出す権能を持っている。もし〔皇帝が〕私を僭主と考えるのなら、打つのをなぜ遅らせるのか。

Epistolarum classis I 20.0.61

61

Veteri jure a sacerdotibus donata imperia, non usurpata: et vulgo dici quod imperatores sacerdotium magis optaverint, quam imperium sacerdotes. Christus fugit, ne rex fieret (Joan. VI, 15) . Habemus tyrannidem nostram.

PL 16, 1001B

古くからの法によって、支配権は司教たちによって授けられたのであり、奪い取られたのではない、と〔私は言った〕。また、皇帝たちが司教職を望んだことのほうが、司教たちが支配権を望んだことよりも多いと、世間ではよく言われている、と。キリストは、王にされまいとして逃れた(ヨハネ6:15)。我々には我々の僭主政がある。

Epistolarum classis I 20.0.62

62

Tyrannis sacerdotis, infirmitas est: Cum infirmor, inquit, tunc potens sum (II Cor. XII, 10) . Cavere tamen ne ipse sibi tyrannum faceret, cui Deus adversarium non excitavit.

PL 16, 1001B

司教の僭主政とは、弱さである。「私が弱いとき、そのとき私は強い」と〔使徒は〕言う(二コリント12:10)。しかし〔皇帝は〕、神が自分に敵対者を立てていないのだから、自ら自分に僭主を作り出さないよう用心すべきだ、と〔私は言った〕。

Epistolarum classis I 20.0.63

63

Non hoc maximum dicere, quod tyrannus ego sim Valentiniani, qui se meae legationis objectu queritur ad Italiam non potuisse transire. Addidi quia numquam sacerdotes tyranni fuerunt, sed tyrannos saepe sunt passi.

PL 16, 1001B

マクシムスは、私がウァレンティニアヌスの僭主であるとは言わない〔底本は maximum。人名 Maximum(マクシムス)と読んだ。普通名詞に取れば「私がウァレンティニアヌスの僭主だと言うのは大したことではない」となるが、続く qui の先行詞が立たない。ミーニュの脚注はこの箇所をマクシムスへの最初の使節のことと解するよう述べており、マクシムスを主語と取る読みに合う〕。彼は、私の使節の妨げのために自分はイタリアへ渡れなかったと嘆いているのだから。私は付け加えた。司教たちは決して僭主であったことはなく、むしろ僭主たちからしばしば苦しみを受けてきた、と。

Epistolarum classis I 20.0.64

64

24. Exactus est totus ille dies in moerore nostro: scissae tamen ab illudentibus pueris cortinae regiae. Ego domum redire non potui; quia circumfusi erant milites, qui basilicam custodiebant. Cum fratribus psalmos in ecclesiae basilica minore diximus.

PL 16, 1001B

24. その日は丸一日、我々の悲嘆のうちに過ぎた。ただ、王の幕は、嘲る少年たちによって引き裂かれた。私は家に帰ることができなかった。聖堂を守る兵士たちが周りを取り囲んでいたからである。我々は兄弟たちとともに、教会の小さい方の聖堂で詩篇を唱えた。

Epistolarum classis I 20.0.65

65

25. Sequenti die lectus est de more liber Jonae, quo completo, hunc sermonem adorsus sum: Liber lectus est, fratres, quo prophetatur quod peccatores in poenitentiam revertantur. Acceptum est ita, ut speraretur in praesenti futurum.

PL 16, 1001C

25. 翌日、慣例どおりヨナ書が読まれた。それが読み終えられたのち、私はこの説教を始めた。「兄弟たちよ、読まれた書は、罪人たちが悔い改めに立ち返ると預言するものである。それは、将来のことが今のうちに実現すると期待されるように受け取られた。」

Epistolarum classis I 20.0.66

66

Addidi quod vir justus etiam offensam contrahere voluisset, ne vel spectaret, vel denuntiaret excidium civitati. Et quod lugubre esset illud dictum, contristatus quoque sit, quod aruisset cucurbita. Deum quoque dixisse ad prophetam: Si tristis es pro cucurbita?

PL 16, 1001C

私は付け加えた。義人は、都の滅亡を見ることも告げることもしないために、不興を買うことさえ望んだ、と。また、あの〔滅亡の〕言葉が悲痛なものであったので、ヒョウタンが枯れたことにも彼は悲しんだ、と。神も預言者に言った。「汝はヒョウタンのことで悲しいのか」。

Epistolarum classis I 20.0.67

67

Respondisse Jonam: Tristis. Dixisse Dominum, si illud doleret quod exusta esset cucurbita, quanto magis sibi curae esse oportere tantae plebis salutem! Et ideo excidium, quod paratum toti urbi fuerat, removisse.

PL 16, 1002A

ヨナは答えた。「悲しい」。主は言った。焼け枯れたヒョウタンを彼が悼むのなら、これほど大きな民の救いは、なおさら自分の気がかりであるはずではないか、と。それゆえ、都全体に備えられていた滅亡を取り除いたのだ、と。

Epistolarum classis I 20.0.68

68

26. Nec mora, nuntiatur imperatorem jussisse, ut recederent milites de basilica: negotiatoribus quoque, quod exacti de condemnatione fuerant, redderetur. Quae tunc plebis totius laetitia fuit! qui totius populi plausus! quae gratiae!

PL 16, 1002A

26. 間もなく、皇帝が兵士たちを聖堂から退かせるよう命じたこと、商人たちからも、咎めの判決によって取り立てられたものが返されることが告げられた。そのとき民全体の喜びはどれほどであったか。民全体の拍手はどれほどであったか。どれほどの感謝がささげられたことか。

Epistolarum classis I 20.0.69

69

Erat autem dies quo sese Dominus pro nobis tradidit, quo in Ecclesia poenitentia relaxatur. Certatim hoc nuntiare milites, irruentes in altaria, osculis significare pacis insigne. Tunc agnovi quod Deus vermem antelucanum percusserat, ut tota civitas servaretur.

PL 16, 1002A

その日は、主が我々のためにみずからを引き渡した日、教会で悔い改めが解かれる日であった。兵士たちは競ってこれを告げ知らせ、祭壇に駆け込んで、口づけで平和のしるしを示した。そのとき私は悟った。神が夜明け前の虫を打ったのは、町全体が守られるためであったのだと。

Epistolarum classis I 20.0.70

70

27. Haec gesta sunt, atque utinam jam finita! sed graviores motus futuros plena commotionis imperialia verba indicant. Ego tyrannus appellor, et plus etiam quam tyrannus.

PL 16, 1002B

27. これらのことは起こった。願わくは、すでに終わっていてほしい。だが、動揺に満ちた皇帝の言葉は、さらに重い騒乱が来ることを示している。私は僭主と呼ばれ、僭主以上とさえ呼ばれる。

Epistolarum classis I 20.0.71

71

Nam cum imperatorem comites obsecrarent uti prodiret ad Ecclesiam; idque petitu militum facere se dicerent, respondit: Si vobis jusserit Ambrosius, vinctum me tradetis. Quid post hanc vocem supersit, considera.

PL 16, 1002B

というのも、伯たちが皇帝に、教会へ出向くよう懇願し、これは兵士たちの求めによってそうするのだと言ったとき、皇帝は答えたのである。「アンブロシウスが諸君に命じたなら、諸君は私を縛って引き渡すのだろう」。この言葉のあとに何が残るか、考えてみよ。

Epistolarum classis I 20.0.72

72

Quam vocem omnes cohorruerunt, sed habet a quibus exasperetur. 28. Denique etiam speciali expressione Calligonus, praepositus cubiculi, mandare mihi ausus est: Me vivo, tu contemnis Valentinianum? Caput tibi tollo.

PL 16, 1002B

この言葉に皆は身震いしたが、皇帝には彼を煽り立てる者たちがいる。28. 実に、侍従長カリゴヌスは、特別な言い方でさえ、私にこう命じることをあえてした。「私が生きているのに、あなたはウァレンティニアヌスを軽んじるのか。あなたの首をはねる」。

Epistolarum classis I 20.0.73

73

Respondi: Deus permittat tibi, ut impleas quod minaris; ego enim patiar quod episcopi, tu facies quod spadones. Atque utinam Deus avertat eos ab Ecclesia, in me omnia sua tela convertant, meo sanguine sitim suam expleant!

PL 16, 1002C

私は答えた。「神が汝に、脅していることを成し遂げるのを許すように。私は司教がするとおりに耐え、汝は宦官がするとおりにするだろう」。願わくは、神が彼らを教会から遠ざけ、彼らがその矢をすべて私に向け、私の血で渇きを満たすように。