Sermones S. Ambrosio hactenus ascripti 27.0.1
1. Meminisse debet vestra dilectio hoc me anteriore Dominica praedicasse, et dedisse rationem cur Dominus quadragesimam jejunaverit, vel cur ipsa jejunia in deserto transegerit.
PL 17, 660B1. 諸君の愛〔聞き手への敬称〕は、私が前の主日に説教し、主がなぜ四十日の断食をしたか、またなぜその断食を荒れ野で過ごしたかの理由を述べたことを、覚えているはずである。
Sermones S. Ambrosio hactenus ascripti 27.0.2
Diximus enim haec omnia observasse eum, non justificationis suae causa, qui erat virgo per omnia, sed nostrae salutis gratia; ut quorum generatio per intemperantiam peccaverat, per abstinentiam sanaretur.
PL 17, 660B我々は述べた。彼がこれらすべてを守ったのは、自分が義とされるためではなく――万事において童貞〔virgo〕であった彼が――、我々の救いのためだと。放縦によって罪を犯した者たちの世代が、禁欲によって癒やされるためである。
Sermones S. Ambrosio hactenus ascripti 27.0.3
2. Videamus igitur quid illo in tempore vel in ipsa solitudine gestum sit; dicit enim evangelista adfuisse ibi diabolum, et Salvatorem ejus versutia fuisse tentatum.
PL 17, 660B2. では、その時、その荒れ野で何が行われたかを見よう。福音書記者は、そこに悪魔がいて、救い主がその狡猾さによって試みられたと言っている。
Sermones S. Ambrosio hactenus ascripti 27.0.4
Ait namque sacra lectio esuriisse Dominum, et dixisse illi diabolum: Si filius Dei es, dic lapidi huic ut fiat panis (Luc. IV, 3) . Videte artem Domini, qua adversarium fraude circumvenit.
PL 17, 660C聖なる朗読は、主が飢えたこと、そして悪魔が彼にこう言ったことを告げている。「汝が神の子なら、この石にパンになれと命じよ」(ルカ4:3)。諸君は主の巧みさを見よ。それによって、敵を策略で出し抜いたのである。
Sermones S. Ambrosio hactenus ascripti 27.0.5
Post multa jejunia esurisse se simulat, ut diabolum quem jejunando jam vicerat, iterum esuriendo sollicitet; spem enim illi congrediendi ex infirmitate famis quodammodo tribuit, ut dum veluti contra imbecillem congreditur, gloriosus superetur.
PL 17, 660C多くの断食のあとで、彼は空腹を装う。断食によってすでに打ち負かした悪魔を、今度は空腹によって誘い出すためである。飢えの弱さによって、ある意味で、悪魔に戦いを挑む望みを与えるのである。悪魔がいわば弱い者に向かって戦いを挑むとき、誇らしげに挑んだ者が打ち負かされるように〔gloriosus は打ち負かされる悪魔にかかると取った。「栄えある仕方で打ち負かされる」とも読める〕。
Sermones S. Ambrosio hactenus ascripti 27.0.6
Haec enim est vera victoria, ut qui Adam immortalem, gloriosum et epulantem subverterat; nunc ab homine mortali, humili atque esuriente vincatur.
PL 17, 660Cこれこそ真の勝利である。不死で、栄光に満ち、宴を楽しんでいたアダムを倒した者が、今や死すべき、卑しく、飢えた人間によって打ち負かされるのである。
Sermones S. Ambrosio hactenus ascripti 27.0.7
Cernens enim esurientem diabolus Dominum, hominem putat, dubitat Salvatorem; et ideo ait: Si filius Dei es, dic lapidi huic, ut fiat panis. O misera Satanae et extrema congressio!
PL 17, 660C悪魔は、主が飢えているのを見て、人間だと思い、救い主であるかどうかを疑う。それゆえこう言う。「汝が神の子なら、この石にパンになれと命じよ」。ああ、サタンの惨めきわまる戦いよ。
Sermones S. Ambrosio hactenus ascripti 27.0.8
Diabolus in deserto tentationis solita arma non invenit: deest illi de paradiso amoenitas arborum, deest illi consiliatrix Eva, deest illi pomorum speciosa deceptio; et quia non invenit cibum, quem offerat esurienti, postulat in cibum saxa mutari.
PL 17, 660D悪魔は試みの荒れ野で、いつもの武器を見いださない。楽園の木々の快さが欠けている。助言者のエバが欠けている。木の実の美しい欺きが欠けている。飢えた者に差し出す食べ物を見いだせないので、石が食べ物に変えられるよう求める。
Sermones S. Ambrosio hactenus ascripti 27.0.9
3. Undique exclusus, undique defraudatus, ad pavimenta se confert; satis enim manifeste ostendit vastitatem sibi eremi restitisse, cum putat propter inopiam rerum etiam elementa posse converti. Postulat igitur in panem lapides commutari.
PL 17, 660D3. あらゆる側から締め出され、あらゆる側から欺かれて、悪魔は敷石に向かう。荒れ野の荒涼が自分に立ちはだかったことを、はっきり示しているのである。物資の乏しさのゆえに、元素さえ変えられると考えているのだから。こうして、石がパンに変えられるよう求める。
Sermones S. Ambrosio hactenus ascripti 27.0.10
Versutus et callidus scit quid petat, novit factum esse quod dicit; meminit enim in veteri Testamento sitientibus aquam de lapide profluxisse (Exod. XVII, 6) , vult etiam hic esurienti cibum de lapide ministrari; retinet enim ibi duritiam petrae in liquorem fontium resolutam, cupit etiam hic asperitatem saxi in panis dulcedinem transformari.
PL 17, 660D狡猾で悪賢い悪魔は、自分が何を求めているかを知っており、自分の言うことがかつて行われたことを知っている。旧約において、渇いた者たちのために岩から水が流れ出たことを覚えている(出エジプト記17:6)。ここでも、飢えた者に石から食べ物が供されることを望む。そこでは、岩の堅さが泉の水に溶かされたことを心に留め、ここでも、石の荒々しさがパンの甘さに変えられることを望むのである。
Sermones S. Ambrosio hactenus ascripti 27.0.11
Suspicabatur enim ipsum esse Christum, qui haec operari soleat de natura saxorum, sicut ait apostolus Paulus: Bibebant de spiritali consequenti eos petra, petra autem erat Christus (I Cor. X, 4) Suspicabatur, inquam, ipsum esse Christum, cum postulabat ut de lapide panes faceret: sed putabat tantummodo solum hominem, cum esurientem videret.
PL 17, 661A実に、悪魔は、岩の本性からこのようなことを行うのが常であるのは、キリストその人ではないかと疑っていた。使徒パウロが言うとおりである。「彼らは、自分たちに従う霊的な岩から飲んでいた。その岩はキリストであった」(一コリント10:4)。石からパンを作るよう求めたとき、悪魔は、彼がキリストその人ではないかと疑っていた、と私は言う。だが、飢えている姿を見て、ただの人間とだけ思っていたのである。
Sermones S. Ambrosio hactenus ascripti 27.0.12
4. Salvator autem versutiam ejus mira responsione condemnat: nec facit quod dicit diabolus; ne videatur pro arbitrio adversarii virtutis suae gloriam declarare: nec tamen respondet non posse fieri, quia negare non poterat, quod saepe jam fecerat.
PL 17, 661A4. だが救い主は、驚くべき答えによって悪魔の狡猾さを断罪する。悪魔の言うことを行わない。敵の意のままに自らの力の栄光を示すように見えないためである。かといって、できないとも答えない。すでにしばしば行ったことを否定することはできなかったからである。
Sermones S. Ambrosio hactenus ascripti 27.0.13
Igitur nec acquiescit petenti, nec denegat exploranti; ac per hoc et potentiam virtutis suae suo reservat arbitrio, et versutiam adversarii divino confutat eloquio.
PL 17, 661Bこうして、求める者に屈することもなく、試す者を拒むこともない。それによって、自らの力の権能を自らの裁量に留め、敵の狡猾さを神の言葉で論破するのである。
Sermones S. Ambrosio hactenus ascripti 27.0.14
Respondit ergo illi: Non in solo pane vivit homo, sed in omni verbo Dei (Matth. IV, 4) ; hoc est, non in pane terreno, non in cibo materiali, quo Adam primum hominem decepisti: sed in verbo Dei, in quo sunt vitae alimenta coelestis.
PL 17, 661Bそこで彼は悪魔に答えた。「人はパンだけで生きるのではなく、神のあらゆる言葉によって生きる」(マタイ4:4)。すなわち、地のパン、物質の食べ物――それによって汝は最初の人アダムを欺いた――によるのではなく、神の言葉による。そこに天の生命の糧がある。
Sermones S. Ambrosio hactenus ascripti 27.0.15
Verbum autem Dei Christus est Dominus, sicut evangelista dicit: In principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum (Joan. I, 1) .
PL 17, 661B神の言葉とは主キリストである。福音書記者が言うとおりである。「初めに言葉があった。言葉は神とともにあった」(ヨハネ1:1)。
Sermones S. Ambrosio hactenus ascripti 27.0.16
Quisquis ergo verbo Christi pascitur, terrenum pabulum non requirit; nec enim potest saeculi panem cupere, qui pane reficitur Salvatoris.
PL 17, 661Bだから、キリストの言葉に養われる者は、地上の糧を求めない。救い主のパンで元気を取り戻す者が、世のパンを欲することはできないからである。
Sermones S. Ambrosio hactenus ascripti 27.0.17
Habet enim Dominus suum panem; immo panis ipse Salvator est, sicut docuit dicens: Ego sum panis, qui de coelo descendi (Joan. VI, 41) . De quo pane dicit Propheta: Et panis cor hominis confirmat (Psal. CIII, 15) .
PL 17, 661C実に、主には自分のパンがある。いや、救い主自身がパンである。彼はそう教えて言った。「私は天から下ったパンである」(ヨハネ6:41)。このパンについて預言者は言う。「パンは人の心を強める」(詩篇103:15)。
Sermones S. Ambrosio hactenus ascripti 27.0.18
5. Quo ergo mihi panem, quem offert diabolus, cum habeam panem, quem Christus impartit? Quo mihi cibum, propter quem protoplastum dejectum memini, Esau primitivis fraudatum vidi, Judam Iscarioth proditionis scelere denotatum?
PL 17, 661C5. では、キリストが分け与えるパンが私にあるのに、悪魔が差し出すパンが私に何だというのか。その食べ物のゆえに最初に造られた者が投げ落とされたことを私は覚えており、エサウが長子の権利を奪われたのを見、イスカリオテのユダが裏切りの罪で烙印を押されたのを見た。そのような食べ物が私に何だというのか。
Sermones S. Ambrosio hactenus ascripti 27.0.19
Adam enim per escam paradisum perdidit, Esau per lentem honorem primatus amisit, Judas per bucellam apostolatus sublime deposuit; ex quo enim bucellam sumpsit, non jam apostolus coepit esse, sed proditor.
PL 17, 661Cアダムは食べ物によって楽園を失い、エサウはレンズ豆によって長子の栄誉を失い、ユダは一口の食べ物によって使徒の高い地位を捨てた。一口を取ったそのときから、彼はもはや使徒ではなく、裏切り者になり始めたのである。
Sermones S. Ambrosio hactenus ascripti 27.0.20
Sic enim scriptum habes, dicente Domino: Cui intinctum panem dedero, ipse me tradet Et continuo post bucellam intravit in illum Satanas (Joan. XIII, 26) .
PL 17, 661C実に、あなたは次のように書かれているのを持っている。主はこう言った。「私が浸したパンを与える者、その者が私を引き渡す」。そして「パン切れのあと、ただちにサタンが彼の中に入った」(ヨハネ13:26)。
Sermones S. Ambrosio hactenus ascripti 27.0.21
Non bonus cibus, post quem negatur Dominus, post quem ingreditur inimicus; non bonus cibus, post quem Christus respuitur, devoratur Antichristus. Non bonus cibus, qui benedictione caret, maledictione completur.
PL 17, 661D善い食べ物ではない、それを食べたあとで主が否認され、敵が入り込むようなものは。善い食べ物ではない、それを食べたあとでキリストが退けられ、反キリストがむさぼり食われるようなものは。善い食べ物ではない、祝福を欠き、呪いに満たされているようなものは。
Sermones S. Ambrosio hactenus ascripti 27.0.22
Illa ergo esca nobis necessaria est, quae vitam praestat, quae animam pascit; post quam sequitur Christus, inimicus excluditur. Illam escam accipere debemus, quam Salvator, non diabolus subsequatur; quae perceptione sui confessorem faciat, non proditorem.
PL 17, 661Dだから、我々に必要な食べ物は、生命を与え、魂を養い、それに続いてキリストが従い、敵が締め出される食べ物である。我々が受けるべきは、悪魔ではなく救い主があとに従う食べ物、それを受けることによって、裏切り者ではなく告白者とする食べ物である。
Sermones S. Ambrosio hactenus ascripti 27.0.23
6. Quam bene autem jejuniorum tempore Verbum Dei dixit esse, quod reficit! ut ostenderet jejunia nostra non debere saeculi actibus occupari, sed sacris litteris exerceri.
PL 17, 662A6. 断食の時に、元気を回復させるものは神の言葉であると言ったのは、なんと見事なことか。我々の断食が世の営みに占められるのではなく、聖なる書物で鍛えられるべきことを示すためである。
Sermones S. Ambrosio hactenus ascripti 27.0.24
Negligit enim famen corporis, qui pabulo lectionis intendit: nec ventris curam habere poterit, qui alimentum verbi coelestis acquirit. Ipsa est enim refectio, quae saginat animam, quae impinguat viscera; cum de divinis Scripturis cibum eloquii perennis accipimus.
PL 17, 662A朗読の糧に心を向ける者は、体の飢えを顧みない。天の言葉の養いを手に入れる者は、腹への気遣いを持つことができない。魂を肥やし、心の奥底を満たす食事とは、まさにこれである。神の聖書から、絶えることのない言葉の食べ物を我々が受けるときに。
Sermones S. Ambrosio hactenus ascripti 27.0.25
Ipsa est esca, quae vitam aeternam tribuit, et insidias a nobis diabolicae tentationis excludit. Quod autem sacrarum litterarum lectio vita sit, Dominus testatur dicens: Verba quae ego locutus sum vobis, spiritus et vita sunt (Joan. VI, 64) .
PL 17, 662Aこれこそ永遠の生命を与え、悪魔の試みの罠を我々から遠ざける食べ物である。聖なる書物の朗読が生命であることは、主が証言して言っている。「私が汝らに語った言葉は、霊であり生命である」(ヨハネ6:64)。