テルトゥリアヌスc. 155–c. 220

Patristica — 教父文献 日本語対訳Patrologia LatinaVol. 2De Anima

Caput LIII 第LIII章

Tertullian · De Anima · PL 2, 739B · 11 sectiones

De Anima 53.1

1

Sed quo deinde anima nuda et explosa divertit, sine dubio prosequemur ex ordine. Prius tamen quod est loci hujus explebimus, ne quia varios exitus mortis ediximus, exspectet quis a nobis rationes singulorum, medicis potius relinquendas, propriis arbitris omnium lethalium rerum sive caussarum, et ipsarum corporalium conditionum.

PL 2, 739B

さて、魂が裸となり、追い出されたのちにどこへと向かうのかについては、疑いなく順を追って論じることにしよう。しかし、まずはこの箇所にふさわしいことを片づけておこう。我々が死のさまざまな結末を述べたからといって、各々についての説明を我々に期待する者がないようにである。それはむしろ医者たちに――あらゆる致死的な事物ないし原因、そして肉体そのものの状態についての固有の判定者である彼らに――委ねられるべきことである。

De Anima 53.2

2

Plane ad immortalitatem animae hic quoque protegendam in mentione mortis aliquid de ejuscemodi exitu interstruam, in quo paulatim ac minutatim anima dilabitur: habitum enim sustinens defectionis, abducitur, dum absumi videtur, et conjecturam praestat interitus de excessus temperatura.

PL 2, 739C

ただ、ここでもまた魂の不死性を擁護するために、死について述べるついでに、次のような結末について少しばかり論じておこう。それは、魂が少しずつ、こまやかに崩れ落ちていくように見える結末である。すなわち、魂は衰弱の相を保ちながら連れ去られ、消え尽きるように見えながらも、その脱離の緩やかさによって、滅びの推測を与えるにすぎないのである。

De Anima 53.3

3

Tota autem in corpore et ex corpore est ratio. Nam quisquis ille exitus mortis, sine dubio aut materiarum, aut regionum, aut viarum vitalium eversio est: materiarum, ut fellis, ut sanguinis: regionum, ut cordis, ut jecoris: viarum, ut venarum, ut arteriarum.

PL 2, 740A

しかし、その理由はすべて肉体のうちに、また肉体から生じるものである。というのも、死のいかなる結末であれ、それは疑いなく、生命に関わる材料か、部位か、経路かのいずれかの破綻だからである。材料であれば胆汁や血のごとき、部位であれば心臓や肝臓のごとき、経路であれば静脈や動脈のごときものである。

De Anima 53.4

4

Dum igitur haec ex propria quaque injuriae caussa vastantur in corpore, adusque ultimam eversionem, et rescissionem vitalium, id est naturalium finium, situum, officiorum, necessario et anima, dilabentibus paulatim instrumentis, et domiciliis, et spatiis suis, paulatim et ipsa migrare compulsa, deducitur in diminutionis effigiem; non alio modo, quam quo et aurigam ipsum quoque defecisse praesumitur, cum vires equorum defatigatio denegavit, quantum de dispositione destituti hominis, non de passionis veritate.

PL 2, 740A

このように、これらのものが、それぞれ固有の損傷の原因によって肉体のうちで荒廃していき、ついには生命に関わるもの――すなわち自然の境界、位置、働き――の最終的な破綻と分断にまで至るとき、魂もまた必然的に、その器官、住処、場所が少しずつ崩れ落ちていくのにつれて、少しずつ自らも立ち去ることを余儀なくされ、衰えたかに見える姿へと導かれる。それはちょうど、馬たちの力が疲労によって尽き果てたとき、御者自身もまた衰え果てたと見なされるのと同じ仕方によるものであり、それはただ、取り残された者の置かれた状況について言われることであって、実際に受けた作用そのものについて言われるのではない。

De Anima 53.5

5

Perinde auriga corporis spiritus animalis, deficientis vectaculi nomine, non suo, deficit, opere decedens, non vigore; actu elanguens, non statu: constantiam, non substantiam decoquens, quia comparere cessat, non quia esse.

PL 2, 740B

それと同様に、肉体の御者たる生気の霊は、衰えゆく乗り物の名において衰えるのであって、自らの名において衰えるのではない。働きにおいて退くのであって、活力において退くのではない。行為において衰えるのであって、状態において衰えるのではない。持続性を減じていくのであって、実体を減じていくのではない。それは、現れることをやめるからであって、存在することをやめるからではない。

De Anima 53.6

6

Sic et rapida quaeque mors, ut cervicum messis, semel tantam januam pandens, ut ruinae vis semel omnia vitalia elidens, ut apoplexis, interior ruina, nullam animae moram praestat, nec discessum ejus in momenta discruciat.

PL 2, 740B

このように、急激な死はどのようなものであれ――たとえば首を刈り取る死のように一挙にこれほど大きな門を開くもの、あるいは崩壊の力のように一挙にすべての生命の働きを打ち砕くもの、あるいは卒中のように内なる崩壊であるもの――魂に何の猶予も与えず、その退去を瞬間ごとに苦しめることもない。

De Anima 53.7

7

At ubi longa mors, prout deseritur anima, ita et deserit; non tamen conciditur hac facie, sed extrahitur; et dum extrahitur, postremitatem suam partem videri facit.

PL 2, 740B

しかし、死が長引く場合には、魂は見捨てられるにつれて、みずからもまた見捨てていく。もっとも、この様相のもとで魂が切り刻まれるのではなく、引き抜かれるのである。そして引き抜かれるあいだ、魂はその最後の部分を、あたかも一部分であるかのように見せるのである。

De Anima 53.8

8

Non omnis autem pars statim et abscissa est quia postera est; nec quia exigua est, statim et ipsa peritura est. Sequitur seriem suus finis, et mediocritas trahitur ad summa, et reliquiae universitati cohaerentes, exspectantur ab illa, non derelinquunt.

PL 2, 740C

しかし、後に来る部分だからといって、直ちに切り離された部分であるわけではない。また、わずかであるからといって、それ自体が直ちに滅びるわけでもない。おのおのの終わりは、その連なりに従うのであり、中ほどのものは全体へと引き寄せられ、全体に結びついている残りの部分は、全体から待たれるのであって、みずから全体を見捨てることはないのである。

De Anima 53.9

9

Atque ita ausim dicere, totius ultimum, totum est: quia licet minus atque posterius sit, ipsius est.

PL 2, 741A

このようにして私は、あえてこう言おう。全体の最後の部分は、全体である、と。なぜなら、それがより小さく、より後にあるものであるとしても、それは全体そのものに属するものだからである。

De Anima 53.10

10

Hinc denique evenit, saepe animam in ipso divortio potentius agitari, sollicitiore obtutu, extraordinaria loquacitate, dum ex majori suggestu, jam in libero constituta, per superfluum quod adhuc cunctatur in corpore, enuntiat quae videt, quae audit, quae incipit nosse.

PL 2, 741A

ここから実に、しばしば次のようなことが起こる。魂は、まさにその分離のさなかに、いっそう激しく揺り動かされ、より切迫したまなざしをもって、並外れた饒舌をもって働くのである。それは、すでにより高い立場から、自由の中に据えられつつ、なお肉体のうちにとどまり続けているその余剰を通して、自らが見るもの、聞くもの、知り始めたものを語り出すからである。

De Anima 53.11

11

Si enim corpus istud platonica sententia carcer, caeterum apostolica (I Cor. III, 16) Dei templum, cum in Christo est; sed interim animam consepto suo obstruit, et obscurat, et concretione carnis infaecat; unde illi, velut per corneum specular, obsoletior lux rerum est, procul dubio cum vi mortis exprimitur de concretione carnis, et ipsa expressione colatur, certe de oppanso corporis erumpit in apertum, ad meram et puram et suam lucem statim semetipsam in expeditione substantiae recognoscit, et in divinitatem ipsa libertate resipiscit, ut de somno emergens, ab imaginibus ad veritates: tunc et enuntiat quae videt, tunc exsultat aut trepidat, prout paraturam deversorii sui sentit, de ipsius statim angeli facie, vocatoris animarum, Mercurii poetarum.

PL 2, 741A

なぜなら、この肉体は、プラトンの説によれば牢獄であるが、使徒の教えによれば(一コリント3:16)、それがキリストのうちにあるとき、神の宮であるからである。しかし肉体は、そのあいだ、みずからの垣根をもって魂を閉ざし、暗くし、肉の凝結によって濁らせる。それゆえ魂にとっては、あたかも角製の窓を通して見るかのように、事物の光がより鈍くなっている。しかし疑いなく、死の力によって魂が肉の凝結から絞り出されるとき、そしてまさにその絞り出しによって澄まされるとき、確かに魂は肉体の帳を破って開かれたところへとほとばしり出て、実体の解放のうちに、混じりけのない、純粋な、自らに固有の光のもとで、直ちに自らを認め、その自由そのものによって神性のうちへと立ち返る。ちょうど眠りから覚める者が、模像から真理へと移るようにである。そのとき魂は、自らが見るものを語り出し、そのとき喜び躍り、あるいは怯える。それは、詩人たちのいうメルクリウス、すなわち魂を呼び集める天使の面差しから、みずからの宿りの支度をどう感じ取るかによる。