De Anima 45.1
Tenemur hic de somnis quoque christianam sententiam expromere, ut de accidentibus somni; et non modicis jactationibus animae, quam ediximus negotiosam, et exercitam semper ex perpetuitate motationis, quod divinitatis et immortalitatis est ratio.
PL 2, 725Bここで我々は、眠りの付帯事象についてと同様に、夢についてもキリスト教的な見解を明らかにすることを求められている。すなわち、我々がすでに述べたとおり忙しく働き、絶え間ない運動の継続性のゆえに常に活動し続けている魂の、少なからぬ揺れ動きについて、である。それこそが神性と不死性の理なのである。
De Anima 45.2
Igitur, cum quies corporibus evenit, quorum solatium proprium est, vacans illa a solatio alieno, non quiescit; et si caret opera membrorum corporalium, suis utitur.
PL 2, 725Bしたがって、静止が肉体に訪れるとき——静止は肉体に固有の慰めなのであるが——魂はこの自分とは異質な慰めから離れているので、静止することがない。そして、たとえ肉体の肢体の働きを欠いていても、魂は自らの肢体を用いるのである。
De Anima 45.3
Concipe gladiatorem sine armis, vel aurigam sine curriculis, gesticulantes omnem habitum artis suae atque conatum. Pugnatur, certatur; sed vacua jactatio est. Nihilominus tamen fieri videntur, quae fieri tamen non videntur; actu enim fiunt, effectu vero non fiunt.
PL 2, 725B武具を持たぬ剣闘士を、あるいは戦車を持たぬ馭者を思い描いてみよ。それぞれ自分の技のあらゆる身構えと努めを身振りで表しているさまを。そこでは戦いが行われ、競い合いが行われるが、それは空しい振る舞いにすぎない。それでもなお、それらのことは行われているように見えながら、しかも行われていないようにも見える。というのも、行為としては行われているが、成果としては行われていないからである。
De Anima 45.4
Hanc vim ecstasin dicimus, excessum sensus, et amentiae instar. Sic et in primordio, somnus cum ecstasi dedicatus (Gen. II): et misit Deus ecstasin in Adam, et obdormivit.
PL 2, 725Bこの働きを我々はエクスタシスと呼ぶ。すなわち感覚の脱離であり、我を失うことに似たものである。かくして始まりのときにも、眠りはエクスタシスとともに定められたのである(創世記二章)。すなわち「神はアダムにエクスタシスを送り、彼は眠った」のである。
De Anima 45.5
Somnus enim corpori provenit in quietem; ecstasis animae accessit adversus quietem; et inde jam forma, somnum ecstasi miscens, et natura de forma.
PL 2, 725Cというのも眠りは、静止のために肉体に生じるものであり、エクスタシスは、静止に逆らって魂に加わるものだからである。そしてそこから、眠りとエクスタシスとを混ぜ合わせる一つの型が生まれ、その型から一つの本性が生まれたのである。
De Anima 45.6
Denique, et oblectamur, et contristamur, et conterremur in somniis, quam adfecte, et anxie, et passibiliter! cum in nullo permoveremur, a vacuis scilicet imaginibus, si compotes somniaremus.
PL 2, 726A実に、我々は夢の中で喜びもし、悲しみもし、恐れもする。それも、なんと情感深く、切実に、そして受苦的にであることか。もし我々が正気を保ったまま夢を見ているのであれば、空しい像によって何ら心を動かされることはないはずであるのに。
De Anima 45.7
Denique et bona facta gratuita sunt in somnis, et delicta secura; non magis enim ob stupri visionem damnabimur, quam ob martyrii coronabimur. Et quomodo, inquis, memor est somniorum anima, scilicet quam compotem esse non licet?
PL 2, 726A実に、夢の中で行われる善行は無償であり、罪も咎めを受けない。姦淫の幻を見たからといって我々が断罪されることがないのは、殉教の幻を見たからといって冠を授けられることがないのと同じである。しかるに、正気を保つことが許されていないはずの魂が、どうして夢を記憶しているのか、とお前は言う。
De Anima 45.8
Hoc erit proprietas amentiae hujus, quia non fit ex corruptela bonae valetudinis, sed ex ratione naturae. Nec enim exterminat, sed avocat mentem. Aliud est concutere, aliud movere; aliud evertere, aliud agitare.
PL 2, 726Aこれこそが、この我を失う状態に固有な性質である。すなわち、それは健全な状態の損なわれることから生じるのではなく、自然の理から生じるからである。それは精神を追い出すのではなく、呼び離すのである。揺さぶることと動かすこととは別のことであり、覆すことと働かせることとは別のことである。
De Anima 45.9
Igitur quod memoria suppetit, sanitas mentis est; quod sanitas mentis salva memoria stupet, amentiae genus est. Ideo non dicimur furere, sed somniare: ideo et prudentes, si quando sumus: sapere enim nostrum licet obumbretur, non tamen exstinguitur.
PL 2, 726Aそれゆえ、記憶が保たれているということは精神の健全さである。そして精神の健全さが、記憶を保ったまま茫然としているということは、我を失うことの一種である。それゆえ我々は狂気に陥っていると言われるのではなく、夢を見ていると言われるのである。それゆえ、もし我々が思慮深くあるとすれば、その間もそうなのである。我々の知性は、たとえ影に覆われることがあっても、消え去ることはないからである。
De Anima 45.10
Nisi quod et ipsum potest videri vacare tunc; ecstasin autem hoc quoque operari de suo proprio, ut sic nobis sapientiae imagines inferat, quemadmodum et erroris.
PL 2, 726Bただし、その知性そのものも、そのときには休止しているように見えることがありうるし、エクスタシスがこのこともまた自らに固有のものとして働かせている、とも見えよう。すなわちエクスタシスは、誤りの像をもたらすのと同じ仕方で、知恵の像をも我々にもたらすのである。