De Anima 16.1
Est et illud ad finem pertinens, quod Plato bifariam partitur animam, per rationale et irrationale. Cui definitioni et nos quidem applaudimus, sed non ut naturae deputetur utrumque.
PL 2, 672A目的にかかわる論点がもう一つある。プラトンが魂を理性的なものと非理性的なものとに二分することである。我々もこの定義には確かに拍手を送るが、両者がともに本性に帰せられるべきだとは考えない。
De Anima 16.2
Naturale enim rationale credendum est quod animae a primordio sit ingenitum, a rationali videlicet auctore. Quid enim non rationale, quod Deus jussu quoque ediderit, nedum id quod proprie adflatu suo emiserit?
PL 2, 672Bというのも、理性的なものこそ本性のものと信じるべきだからである。それは魂に最初から生まれつき備わっているものであり、すなわち理性的な創造者に由来する。神が命令によって作り出したものでさえ理性的でないものなどあろうか。まして神が固有の息吹によって送り出したものにおいてはなおさらである。
De Anima 16.3
Irrationale autem posterius intelligendum est, ut quod acciderit ex serpentis instinctu, ipsorum illud transgressionis admissum, atque exinde inoleverit et coadoleverit in anima ad instar jam naturalitatis, quia statim in naturae primordio accidit.
PL 2, 672Bこれに対して非理性的なものは、後から加わったものと理解すべきである。それは蛇の唆しから生じたもの、すなわちあの者たち自身が犯した違反の結果であって、そこから以来、魂のうちで根を張り、共に育って、あたかも本性のもののような有りように至ったのである。それは、本性の最初の初めにおいて直ちに起こったことだからである。
De Anima 16.4
Caeterum, cum idem Plato solum rationale dicat, ut in anima Dei ipsius, si nos etiam irrationale naturae adscribimus quam a Deo anima nostra sortita est, aeque irrationale de Deo erit, utpote naturale, quia naturae Deus auctor est.
PL 2, 672Bしかしまた、かのプラトン自身が、理性的なものだけを――神自身の魂のうちにあるのと同じく――言っているのに、もし我々までもが非理性的なものを、我々の魂が神から受け取った本性に帰するなら、非理性的なものは本性のものである以上、同じように神に属することになってしまう。本性の創造者は神だからである。
De Anima 16.5
Sed enim a diabolo immissio delicti; irrationale autem omne delictum: igitur a diabolo irrationale, a quo et delictum; extraneum a Deo, a quo est irrationale alienum. Proinde diversitas horum ex distantia auctorum.
PL 2, 673Aしかし実は、悪魔から罪の投げ入れがあったのであり、あらゆる罪は非理性的なものである。それゆえ非理性的なものは悪魔に由来し、その悪魔からこそ罪も由来するのであって、それは神からは無縁のものである。神からは非理性的なものは異質であるからだ。したがって、これら両者の相違は、それぞれの創造者の隔たりに由来する。
De Anima 16.6
Proinde, cum Plato, soli Deo segregans rationale, duo genera subdividit ex rationali, indignativum quod appellant θυμικον, concupiscentivum quod vocant επιθυμητικον, ut illud quidem commune sit nobis et leonibus, istud vero cum muscis, rationale porro cum Deo; video et de hoc mihi esse retractandum, propter ea quae in Christo deprehenduntur.
PL 2, 673Aしたがって、プラトンは理性的なものを神のみに分け与えたうえで、理性的なものからさらに二つの種類を下位分割し、彼らがテューミコン(θυμικον)と呼ぶ憤激するもの、エピテューメーティコン(επιθυμητικον)と呼ぶ欲望するものとを立てる。前者は我々と獅子とに共通するものとされ、後者は蠅とさえ共通するとされ、理性的なものはさらに神と共通するとされる。私はこの点についても、キリストにおいて見出される事柄のゆえに、考え直さねばならないと見ている。
De Anima 16.7
Ecce enim tota haec trinitas et in domino: rationale quo docet, quo disserit, quo salutis vias sternit; indignativum, quo invehitur in Scribas et Pharisaeos; et concupiscentivum, quo pascha cum discipulis suis edere concupiscit.
PL 2, 673A見よ、実にこの三つ組みの全体は主においても見られるのである。理性的なものは、主がそれによって教え、それによって論じ、それによって救いの道を敷かれるもの。憤激するものは、主が律法学者やファリサイ派の者たちを非難するときにそれによるもの。欲望するものは、主が弟子たちとともに過越の食事をすることを欲するときにそれによるものである。
De Anima 16.8
Igitur apud nos non semper ex irrationali censenda sunt indignativum et concupiscentivum, quae certi sumus in Dominum rationaliter decucurisse. Indignabitur Deus rationaliter, quibus scilicet debet, et concupiscet Deus rationaliter quae digna sunt ipso.
PL 2, 673Bそれゆえ我々のもとでは、憤激するものと欲望するものとは、常に非理性的なものから来ると見なすべきではない。主にあってはそれらが理性的に運ばれたことを、我々は確信しているからである。神は、当然そうあるべき対象に対して理性的に憤り、御自身にふさわしいものを理性的に欲するであろう。
De Anima 16.9
Nam et malo indignabitur, et bono concupiscet salutem. Dat et Apostolus nobis concupiscentiam (I Tim., III, 1): Si quis episcopatum concupiscit, bonum opus concupiscit; et bonum opus dicens, rationalem concupiscentiam ostendit.
PL 2, 673B実に神は悪に対しては憤り、善に対しては救いを欲するであろう。使徒もまた我々に欲望を与えている(一テモテ3:1)。「もし誰かが監督の職を欲するなら、その者は善い業を欲するのである」と。そして「善い業」と言うことによって、理性的な欲望を示しているのである。
De Anima 16.10
Concedit et indignationem; quidni, quam et ipse suscepit? Utinam et praecidantur, inquit (Gal., V, 12), qui vos subvertunt! Rationalis et indignatio, quae ex affectu disciplinae est.
PL 2, 673B使徒はまた憤激をも許容している。当然のことではないか、自らそれを引き受けたのだから。「汝らを惑わす者どもは、いっそ切り取られてしまえばよいのだ」と使徒は言う(ガラテヤ5:12)。これもまた理性的な憤りであって、教えへの熱情から出るものである。
De Anima 16.11
At cum dicit (Eph., II, 3): Fuimus aliquando natura filii irae, irrationale indignativum suggillat, quod non sit ex ea natura quae a Deo est, sed ex illa quam diabolus induxit, dominus et ipse dictus (Matth., VI, 24) sui ordinis: Non potestis duobus dominis servire; pater et ipse cognominatus (Joan., VIII, 44): Vos ex diabolo patre estis: ne timeas et illi proprietatem naturae alterius adscribere, posterioris et adulterae, quem legis (Matth., XIII) avenarum superseminatorem, et frumentariae segetis nocturnum interpolatorem.
PL 2, 673Cしかし使徒が「我々もかつては本性上怒りの子であった」(エフェソ2:3)と言うとき、彼が指弾しているのは非理性的な憤激であって、それは神に由来する本性から来るものではなく、悪魔が持ち込んだあの本性から来るものである。その悪魔もまた、自らの秩序のうちで「主」とさえ呼ばれている。「汝らは二人の主に仕えることはできない」(マタイ6:24)と言われる通りである。また「父」とも呼ばれている。「汝らは悪魔という父から出た者である」(ヨハネ8:44)と言われる通りである。ゆえに、もう一つの本性、すなわち後から来た姦通の本性の固有性を悪魔にも帰することを恐れてはならない。お前が読む通り(マタイ13章)、悪魔とは「カラス麦を後から蒔く者」であり、「小麦の作物に夜陰に乗じて手を加える者」なのである。