テルトゥリアヌスc. 155–c. 220

Patristica — 教父文献 日本語対訳Patrologia LatinaVol. 2De Anima

Caput XVII 第XVII章

Tertullian · De Anima · PL 2, 674A · 26 sectiones

De Anima 17.1

1

Contingit nos illorum etiam quinque sensuum quaestio, quos in primis literis discimus, quoniam et hinc aliquid haereticis procuratur. Visus est, et auditus, et odoratus, et gustus, et tactus.

PL 2, 674A

我々には、あの五感についての問題もまた降りかかってくる。それは我々が最初の学業で学ぶものであるが、ここからも異端者たちに何かが調達されるからである。すなわち視覚、聴覚、嗅覚、味覚、触覚である。

De Anima 17.2

2

Horum fidem Academici durius damnant; secundum quosdam, et Heraclitus, et Diocles, et Empedocles; certe Plato in Timaeo, irrationalem pronuntians sensualitatem, et opinioni coimplicitam.

PL 2, 674A

これらの信頼性を、アカデメイア派はより手厳しく断罪する。ある人々によれば、ヘラクレイトスも、ディオクレスも、エンペドクレスも同様である。少なくともプラトンは『ティマイオス』において、感覚性を非理性的なものであり、臆見に絡め取られたものであると言明している。

De Anima 17.3

3

Itaque mendacium visui objicitur, quod remos in aqua inflexos vel infractos adseverat adversus conscientiam integritatis, quod turrem quadrangulatam de longinquo rotundam persuadeat, quod aequalissimam porticum angustiorem in ultimo infamet, quod coelum tanta sublimitate suspensum mari jungat.

PL 2, 674B

かくして視覚には偽りが咎められる。水中の櫂が曲がって、あるいは折れて見えると、無傷であるという認識に反して主張すること、四角い塔を遠方からは丸いと思い込ませること、この上なく等幅の柱廊を最も奥では狭いと悪く言うこと、あれほどの高みに懸かる天を海と繋がっていると見せること、これらのゆえである。

De Anima 17.4

4

Perinde auditus fallaciae reus: ut cum coeleste murmur putamus, et plaustrum est; vel tonitru meditante, pro certo de plaustro credimus sonitum. Sic et odoratus et gustus arguuntur; siquidem eadem unguenta, eademque vina, posteriore quoque usu depretiantur.

PL 2, 674B

同様に聴覚も欺きの罪に問われる。天のとどろきだと思っていたものが荷車の音であったり、あるいは雷鳴が響こうとしているときに、我々は確かに荷車の音だと信じ込んだりするからである。嗅覚と味覚も同様に咎められる。同じ香油、同じ葡萄酒でも、後の使用によっては価値を低く感じられるからである。

De Anima 17.5

5

Sic et tactus reprehenditur; siquidem eadem pavimenta manibus asperiora, pedibus laeviora creduntur; et in lavacris, idem calidae lacus ferventissimus primo, dehinc temperatissimus renuntiatur. Adeo, inquiunt, sic quoque fallimur sensibus, dum sententias vertimus.

PL 2, 674B

触覚もまた同様に非難される。同じ床が手には粗く、足には滑らかだと感じられ、また湯浴みの場では、同じ温水の湯船が最初は極めて熱く、その後には極めて穏やかだと告げられるからである。「かくして」と彼らは言う、「我々は判断を変えるたびに感覚によって欺かれているのだ」と。

De Anima 17.6

6

Moderantius Stoici non omnem sensum, nec semper, de mendacio onerant. Epicurei constantius parem omnibus atque perpetuam defendunt veritatem, sed alia via: non enim sensum mentiri, sed opinionem; sensum enim pati, non opinari; animam enim opinari.

PL 2, 674C

ストア派はより穏当に、あらゆる感覚が、また常に、偽りを負わされるわけではないとする。エピクロス派はより一貫して、すべての感覚に等しく、しかも常に成り立つ真理性を擁護するが、その道筋は別である。すなわち、偽るのは感覚ではなく臆見であり、感覚はただ受動するのであって臆見を抱くのではなく、臆見を抱くのは魂だ、というのである。

De Anima 17.7

7

Absciderunt et opinionem a sensu, et sensum ab anima. Et unde opinio, si non a sensu? Denique nisi visus rotundam senserit turrem, nulla opinio rotunditatis. Et unde sensus, si non ab anima? Denique carens anima corpus, carebit et sensu.

PL 2, 675A

こうして彼らは臆見を感覚から、感覚を魂から切り離した。だが、感覚からでないとすれば、臆見はどこから来るのか。実に、視覚が塔を丸いと感じ取るのでなければ、丸さについての臆見は生じない。また、魂からでないとすれば、感覚はどこから来るのか。実に、魂を欠く物体は、感覚をも欠くであろう。

De Anima 17.8

8

Ita et sensus ex anima est, et opinio ex sensu, et anima totum. Caeterum optime proponetur, esse utique aliquid, quod efficiat aliter quid a sensibus renuntiari, quam sit in rebus.

PL 2, 675A

かくして感覚は魂から発し、臆見は感覚から発し、魂がその全体である。しかしながら、こう論を立てるのが最も適切であろう――事物にあるがままとは違ったふうに感覚によって報告させる何かが、確かに存在する、と。

De Anima 17.9

9

Porro si potest id renuntiari quod non sit in rebus, cur non perinde possit per id renuntiare quod non sit in sensibus, sed in eis rationibus quae interveniant suo nomine? Atque adeo licebit eas recognosci.

PL 2, 675A

さらに、事物にないものが報告されうるのだとすれば、なぜ同様に、感覚のうちにはなく、それ自身の名において介入する諸々の理のうちにあるものを通して、報告がなされうるということもありえないだろうか。かくして、それらの理を一つ一つ確かめることも許されるはずである。

De Anima 17.10

10

Nam ut in aqua remus inflexus vel infractus appareat, aqua in caussa est. Denique extra aquam integer visui remus. Teneritas autem substantiae illius, qua speculum ex lumine efficitur, prout icta seu mota est, ita et imaginem vibrans, evertit lineam recti.

PL 2, 675A

というのも、水の中で櫂が曲がって、あるいは折れて見えるのは、水がその原因だからである。実に、水の外では櫂は視覚にとって無傷である。また、光から鏡が作り出されるその実体の柔らかさは、打たれ、あるいは動かされたのに応じて、映像を揺らがせ、直線をゆがめるのである。

De Anima 17.11

11

Item ut turris habitus eludat, intervalli conditio compellit in aperto: aequalitas enim circumfusi aeris, pari luce vestiens angulos, obliterat lineas. Sic et uniformitas porticus acuitur in fine, dum acies in concluso stipata, illic tenuatur quo et extenditur.

PL 2, 675B

同様に、塔の外観が人を欺くのは、隔たりという条件が明白に強いることである。というのも、周りを取り巻く大気の均一性が、等しい光で角々を覆い、線を見えなくするからである。同じように、柱廊の均一な幅も奥では先細って見える。それは、閉ざされた空間に凝縮していた視力が、その先で引き延ばされることによって薄まるからである。

De Anima 17.12

12

Sic et coelum mari unitur, ubi visio absumitur; quae quamdiu viget, tamdiu dividit. Auditum vero quid aliud decipiet, quam sonorum similitudo? Et, si postea minus spirat unguentum, et minus sapit vinum, et minus lacus fervet, in omnibus ferme prima vis tota est.

PL 2, 675B

同じく天が海と一つに繋がって見えるのも、視力が使い尽くされる地点でのことである。視力は、それが力強く働いている限りは、両者を分かつのである。他方、聴覚を欺くものは、音の類似以外の何であろうか。そして、後になって香油の香りが弱く感じられ、葡萄酒の味が薄く感じられ、湯船の熱さが弱く感じられるとすれば、それはほとんどすべての場合、最初の力がその全体を使い尽くしているからにほかならない。

De Anima 17.13

13

Caeterum, de scabro ac laevi merito manus ac pedes, tenera scilicet et callosa membra, dissentiunt. Igitur hoc modo, nulla sensuum frustratio caussa carebit.

PL 2, 675C

また、粗さと滑らかさについて、手と足――すなわち柔らかい肢体と硬く鍛えられた肢体――が異なる判断をするのも、当然のことである。したがって、このようにして、感覚のいかなる欺かれも原因を欠くことはないのである。

De Anima 17.14

14

Quod si caussae fallunt sensus, et per sensus opiniones, jam nec in sensibus constituenda fallacia est, qui caussas sequuntur, nec opinionibus, quae a sensibus diriguntur, sequentibus caussas.

PL 2, 675C

もし諸原因が感覚を欺き、感覚を通して臆見をも欺くのだとすれば、もはや欺きは、諸原因に従う感覚のうちに据えられるべきではなく、また感覚によって導かれ、その感覚が諸原因に従う臆見のうちにも据えられるべきではない。

De Anima 17.15

15

Qui insaniunt, alios in aliis vident, ut Orestes matrem in sorore, et Ajax Ulyssem in armento, ut Athamas et Agave in filiis bestias. Oculisne hoc mendacium exprobrabis, an furiis? Qui redundantia fellis auruginant, amara sunt omnia.

PL 2, 675C

狂気に陥った者たちは、ある人物を別の人物のうちに見る。オレステスが姉妹のうちに母を見たように、アイアスが家畜の群れのうちにウリュッセスを見たように、また、アタマスとアガウェが我が子のうちに獣を見たように。この偽りを、お前は目に咎めるのか、それとも狂乱に咎めるのか。胆汁があふれて黄疸を病む者には、すべてのものが苦く感じられる。

De Anima 17.16

16

Num ergo gustui praevaricationem exprobrabis, an valetudinem? Omnes itaque sensus evertuntur, vel circumveniuntur ad tempus, ut proprietate fallaciae careant. Imo jam ne ipsis quidem caussis adscribendum est fallaciae elogium.

PL 2, 675C

それでは、味覚に背信を咎めるべきか、それとも病状にか。かくして、あらゆる感覚は覆されるか、あるいは一時的に欺かれるかするのであって、欺きそのものの性質を欠くのである。それどころか、諸原因そのものにさえ、もはや欺きという罪状書きを負わせるべきではない。

De Anima 17.17

17

Si enim ratione haec accidunt, ratio fallacia perhiberi non meretur. Quod sic fieri oportet, mendacium non est.

PL 2, 676A

というのも、もしこれらのことが理によって生じるのであれば、理は欺きとして示されるに値しないからである。しかるべくして起こることは、偽りではない。

De Anima 17.18

18

Itaque si et ipse caussae infamia liberantur, quanto magis sensus, quibus jam et caussae libere praeeunt! cum hinc potissimum et veritas et fides et integritas sensibus vindicanda sit, quod non aliter renuntient, quam quod illa ratio mandavit, quae efficiat aliter quid a sensibus renuntiari, quam sit in rebus.

PL 2, 676A

したがって、もし諸原因そのものでさえ悪評から解き放たれるのであれば、まして感覚においてはなおさらのことではないか。すでに諸原因そのものが感覚に先立って、疚しさなく先行しているのである。何よりもこの点から、真理も信頼性も無傷であることも、感覚に取り戻されるべきである。というのも、感覚は、事物にあるがままとは違ったふうに感覚によって報告させるあの理が命じたとおりにしか、報告しないからである。

De Anima 17.19

19

Quid agis, Academia procacissima? totum vitae statum evertis, omnem naturae ordinem turbas, ipsius Dei providentiam excaecas, qui cunctis operibus suis intelligendis, incolendis, dispensandis, fruendisque fallaces et mendaces dominos praefecerit sensus.

PL 2, 676A

アカデメイア派よ、この上なく厚かましい者よ、お前は何をしているのか。お前は生の状態の全体を覆し、自然のあらゆる秩序を乱し、神御自身の摂理を盲目にしている。神は、御自身のあらゆる業を理解し、住まい、取り仕切り、享受するために、欺瞞に満ち偽りに満ちた感覚を主人として立てたことになってしまうではないか。

De Anima 17.20

20

Annon istis universa conditio subministratur? Annon per istos secunda quoque mundo instructio accessit? tot artes, tot ingenia, tot studia, negotia, officia, commercia, remedia, consilia, solatia, victus, cultus ornatusque omnia?

PL 2, 676B

これらの感覚によって、あらゆる境遇のすべてが支えられているではないか。これらを通して、世界にはさらに第二の整備さえも加わったではないか。かくも多くの技芸、かくも多くの才知、かくも多くの学問、事業、務め、交易、治療、思案、慰め、食糧、身なり、そしてあらゆる装いが。

De Anima 17.21

21

Totum vitae saporem condierunt, dum per hos sensus solus omnium homo animal rationale dignoscitur, intelligentiae capax et ipsius Academiae.

PL 2, 676B

これらは生の味わい全体に風味を加えた。これらの感覚を通してこそ、あらゆる生き物のうちで人間だけが理性的な動物として見分けられ、知性を、そしてかのアカデメイア派そのものをも受け入れる能力を持つ者とされるのである。

De Anima 17.22

22

Sed enim Plato, ne quod testimonium sensibus signet, propterea et in Phaedro ex Socratis persona negat se cognoscere posse semetipsum, ut monet Delphica inscriptio; et in Theaeteto adimit sibi scire, atque sentire; et in Phaedro, post mortem differt sententiam veritatis, posthumam scilicet; et tamen, nondum mortuus, philosophabatur.

PL 2, 676B

しかし実に、プラトンは感覚にいかなる証言をも与えまいとして、それゆえ『パイドロス』ではソクラテスの人格を借りて、デルポイの銘文が勧めるように自分は自分自身を知ることができないと否定し、『テアイテトス』では自分には知ることも感じ取ることもできないとし、また『パイドロス』では、死後に――すなわち死んでからのこととして――真理についての判断を先延ばしにしている。それでいて、まだ死んでもいないのに哲学をし続けていたのである。

De Anima 17.23

23

Non licet, non licet nobis in dubium sensus istos devocare, ne et in Christo de fide eorum deliberetur; ne forte dicatur, quod falso Satanam prospectarit de coelo praecipitatum (Luc, X, 18), aut falso vocem Patris audierit de ipso testificatam (Matth, III, 17); aut deceptus sit cum Petri socrum tetigit (Matth., VIII, 15); aut alium postea unguenti senserit spiritum, quod in sepulturam suam acceptavit, alium postea vini saporem, quod in sanguinis sui memoriam consecravit.

PL 2, 676C

我々には許されない、これら感覚を疑いにかけることは断じて許されないのである。それをすれば、キリストにおいても感覚の信頼性が問い直されることになりかねないからだ。すなわち、サタンが天から投げ落とされるのを偽って眺めたのだとか(ルカ10:18)、御自身について証しする父の声を偽って聞いたのだとか(マタイ3:17)、ペトロの姑に触れたときに欺かれていたのだとか(マタイ8:15)、あるいは、御自身の埋葬のために受け取った香油の香りを、その後には別の香りとして感じたのだとか、御自身の血の記念として奉献した葡萄酒の味を、その後には別の味として感じたのだとか、そう言われかねないからである。

De Anima 17.24

24

Sic enim et Marcion phantasma eum maluit credere, totius corporis in illo dedignatus veritatem.

PL 2, 676C

実に、マルキオンもまた、そのゆえにキリストを幻影であると信じることを選んだのであり、彼における肉体の真理性の全体を拒んだのである。

De Anima 17.25

25

Atquin ne in Apostolis quidem ejus ludificata natura est Fidelis fuit et visus et auditus in monte (Matth., XVII): fidelis et gustus vini illius, licet aquae ante, in nuptiis Galilaeae (Joan., II): fidelis et tactus exinde creduli Thomae (Joan., XX).

PL 2, 676C

しかるに、彼の使徒たちにおいてさえ、本性が欺かれることはなかった。山の上での視覚も聴覚も真実であった(マタイ17章)。ガリラヤの婚宴において、以前は水であったにもかかわらず、あの葡萄酒の味わいも真実であった(ヨハネ2章)。そこからのち信じるに至ったトマスの触覚もまた真実であった(ヨハネ20章)。

De Anima 17.26

26

Recita Joannis testationem: Quod vidimus, inquit (I Joan., I, 1), quod audivimus, oculis nostris vidimus, et manus nostrae contrectaverunt de Sermone vitae. Falsa utique testatio, si oculorum, et aurium, et manuum sensus natura mentitur.

PL 2, 677A

ヨハネの証言を読み返してみるがよい。「我々が見たもの」と彼は言う(一ヨハネ1:1)、「我々が聞いたもの、我々はこの目で見、我々の手は命の言葉について触れたのである」と。もし目と耳と手の感覚がその本性上偽るのだとすれば、当然、それは偽りの証言ということになろう。