Octavius 6.1
Cum igitur aut fortuna certa, aut incerta natura sit, quanto venerabilius ac melius, antistites veritatis majorum excipere disciplinam, religiones traditas colere; deos quos a parentibus ante imbutus es timere, quam nosse familiarius, adorare; nec de numinibus ferre sententiam, sed 8 prioribus credere qui, adhuc rudi saeculo, ipsius mundi natalibus; meruerunt deos vel faciles habere, vel reges!
PL 3, 246Aそこで、偶然が定まったものであるにせよ、自然が不確かなものであるにせよ、真理の司祭として父祖の定めを受け継ぎ、伝えられた宗教を守り行うことは、それだけいっそう敬うべく、また善いことである。お前が両親によって、親しく知るよりもまず畏れることを教え込まれた神々を、そのまま崇めることは。神威についてみずから判断を下すのではなく、むしろ先人たちを信じることは。彼らは、世がまだ稚けなかった頃、この世界そのものの生まれたての時代にあって、神々を親しみやすい者として持つか、あるいは神々を王として戴くかするにふさわしい者たちであったのだから。
Octavius 6.2
Inde adeo per universa imperia, provincias, oppida, videmus singulos sacrorum ritus gentiles habere, et deos colere municipes, ut Eleusinios Cererem, Phrygas Matrem, Epidaurios Aesculapium, Chaldaeos Belum, Astarten Syros, Dianam Tauros, Gallos Mercurium, universa Romanos.
PL 3, 246Cそのゆえにこそ、あらゆる帝国、属州、町を通じて、それぞれの民族が自らの祭儀を持ち、その土地の神々を崇拝しているのを我々は見る。エレウシスの民はケレスを、プリュギア人は母神を、エピダウロスの民はアエスクラピウスを、カルデア人はベルスを、シリア人はアスタルテを、タウロイ人はディアナを、ガリア人はメルクリウスを、そしてローマ人はあらゆる神々を崇拝している。
Octavius 6.3
Sic eorum potestas et auctoritas totius orbis ambitus occupavit: sic imperium suum ultra solis vias et ipsius Oceani limites propagavit, dum exercent in armis virtutem religiosam, dum urbem muniunt sacrorum religionibus, castis virginibus, multis honoribus, ac nominibus sacerdotum: dum obsessi, et citra solum Capitolium capti, colunt deos, quos alius jam sprevisset, iratos; et per Gallorum acies, mirantium superstitionis audaciam, pergunt telis inermes, sed cultu religionis armati: dum capti, in hostilibus moenibus adhuc ferociente victoria, numina victa venerantur: dum undique hospites deos quaerunt, et suos faciunt: dum aras exstruunt, dum etiam ignotis numinibus et manibus.
PL 3, 247Aこうして、彼らの権力と権威は、全世界の広がりをことごとく手中に収めた。こうして、太陽の通り道の彼方、大洋そのものの果てをも越えて、その支配を広げていった。武器を執っては敬虔な武勇を発揮し、都を、祭儀にまつわる宗教や、貞潔な処女たちや、数々の栄誉や、祭司たちの称号によって固く守り、包囲され、カピトリウムの丘のほかはことごとく攻め落とされてもなお、他の民ならとうに見捨てていたであろう、怒れる神々をなお崇め続け、その迷信の大胆さに驚くガリア人の軍勢のただ中を、武器においては丸腰のまま、しかし宗教への崇拝によって武装して進んでゆき、捕らわれの身となり、敵の城壁のうちにあって、勝利がなおも猛り狂う中にあってさえ、敗れた神威を敬い続け、あらゆる所から異邦の神々を求めては、これを自らのものとし、祭壇を築き、名も知れぬ神威にすら、死者の霊にすら、祭壇を捧げてきたのである。
Octavius 6.4
Sic, dum universarum gentium sacra suscipiunt, etiam regna meruerunt. Hinc perpetuus merent venerationis tenor mansit, qui longa aetate non infringitur, sed augetur: quippe antiquitas caeremoniis atque fanis tantum sanctitatis tribuere consuevit, quantum adstruxerit vetustatis.
PL 3, 248Aこうして、あらゆる民族の祭儀を受け入れることによって、彼らは王国をすら得るにふさわしい者となった。ここから、彼らにふさわしい崇敬の絶えざる連なりが保たれてきたのであり、それは長い年月を経てもなお弱まることなく、むしろ増し加わってゆく。なぜなら、古代というものは、祭儀や聖所に対して、それが積み重ねた古さに応じてだけの聖性を与えるのを常としてきたからである。