Octavius 16.1
Et Octavius: Dicam equidem, ut potero, pro viribus; et adnitendum tibi mecum est, ut conviciorum amarissimam labem verborum veracium in flumine diluamus.
PL 3, 272Dするとオクタウィウスは言った。私はできる限り、力の及ぶかぎり語ろう。そして、罵倒の最も苦い染みを、真実の言葉という川で洗い流すために、お前も私と共に力を尽くさねばならない。
Octavius 16.2
Nec dissimulabo principio ita Natalis mei errantem, vagam, lubricam nutasse sententiam, ut sit nobis ambigendum, utrum tua eruditio turbata sit, an vacillaverit per errorem.
PL 3, 273Aまず隠さずに言おう、我がナタリスの見解は迷い、さまよい、頼りなく揺れ動いたので、お前の学識が混乱したのか、それとも過って揺らいだのか、我々には判じがたいほどである。
Octavius 16.3
Nam interim deos credere, interim se deliberare variavit, ut, propositionis incerto, incertior responsionis nostrae intentio fundaretur. Sed in Natale meo versutiam nolo, non credo: procul est ab ejus simplicitate subtilis urbanitas. Quid igitur?
PL 3, 273Bというのも、あるときは神々を信じると言い、あるときはなお思案中だと言い、揺れ動いたので、前提そのものが不確かであるために、我々の答えの狙いはいっそう不確かなものの上に据えられることになったのだ。だが私は我がナタリスに狡猾さを見ようとは思わない、そうは信じない。老獪な機知は彼の率直さとは縁遠いものだ。それでは、どういうことか。
Octavius 16.4
Ut qui rectam viam nescit, ubi, ut fit, in plures una diffunditur, quia viam nescit, haeret anxius, nec singulas audet eligere, nec universas probare; sic cui non est veri stabile judicium, prout infida suspicio spargitur, ita ejus dubio opinio dissipatur.
PL 3, 273Dちょうど、正しい道を知らぬ者が、よくあるように一つの道が幾つにも分かれる所に来ると、道を知らぬがゆえに不安げに立ち止まり、そのうちの一つを選ぶ勇気もなく、すべてを是とする勇気もないのと同じように、真実についての確かな判断を持たぬ者は、当てにならない疑いがまき散らされるにつれて、その意見もまた疑いのうちに散り散りになるのである。
Octavius 16.5
Nullum itaque miraculum est, si Caecilius identidem in contrariis ac repugnantibus jactetur aestu et fluctuetur: quod ne fiat ulterius, convincam, et redarguam, quamvis diversa sint, quae dicta sunt; una veritate confirmata probataque, nec dubitandum ei de caetero est, nec vagandum.
PL 3, 274Aしたがって、カエキリウスがたびたび相反し矛盾する意見の高波に翻弄され、揺れ動くのも何の不思議もない。これ以上そうならぬよう、語られたことがいかに区々であろうとも、私は説き伏せ、論駁しよう。ひとたび一つの真理が確かめられ証明されれば、彼はもはやそれ以上迷う必要も、さまよう必要もないのだ。
Octavius 16.6
Et quoniam meus frater erupit aegre se fere, stomachari, indignari, dolere, illiteratos, pauperes, imperitos, de rebus coelestibus disputare; sciat omnes homines sine delectu aetatis, sexus, dignitatis, rationis et sensus capaces et habiles procreatos: nec fortuna nactos, sed natura insitos esse sapientiam: quin ipsos etiam philosophos, vel si qui alii artium repertores20 in memorias exierunt, priusquam solertia mentis parerent nominis claritatem, habitos esse plebeios, indoctos, seminudos; adeo divites facultatibus suis illigatos, magis aurum suspicere consuesse, quam coelum: nostrates pauperes, et commentos esse prudentiam, et tradidisse caeteris disciplinam.
PL 3, 274Cまた、我が兄弟が、無学な者、貧しい者、未熟な者が天上のことがらを論じるのを見て、腹立たしさのあまりいきり立ち、憤り、嘆いたのだから、知っておくがよい——すべての人間は、年齢、性別、身分の別なく、理性と感覚とを受け入れうる者、それに適う者として生み出されているのだということを。知恵は偶然によって得るものではなく、自然によって植えつけられているものなのだということを。それどころか、哲学者たち自身も、あるいは記憶に残るほかの技芸の発見者たちも、その才知の巧みさによって名の誉れを勝ち得る以前は、平民の出、無学な者、身なりも半ば裸の者と見なされていたのだ。富める者たちはそれほどまでに自分の財産に縛りつけられていて、天を仰ぐよりも黄金を仰ぎ見ることに慣れてしまっている。それに対して、我々の側の貧しい者たちは、知恵を編み出し、他の者たちに教えを伝えてきたのである。
Octavius 16.7
Unde apparet ingenium non dari facultatibus, nec studio parari, sed cum ipsa mentis formatione generari.
PL 3, 275Cそこから明らかなように、才知は財産によって与えられるものでも、学修によって獲得されるものでもなく、精神そのものの形成とともに生まれるものなのである。
Octavius 16.8
Nihil itaque indignandum, vel dolendum, si quicumque de divinis quaerat, sentiat, proferat; quum non disputantis auctoritas, sed disputationis ipsius veritas requiratur: atque etiam quo imperitior sermo, hoc illustrior ratio est: quoniam non fucatur pompa facundiae et gratiae, sed, ut est, recti regula sustinetur.
PL 3, 275Dそれゆえ、誰であれ神にまつわることがらについて問い、感じ、述べたとしても、憤ることも嘆くことも何もない。求められるのは論じる者の権威ではなく、論そのものの真理だからである。そしてまた、言葉が拙いほど、かえってその理はいっそう明らかになる。飾り立てられた雄弁と魅力の見せびらかしに彩られてはおらず、あるがままに、正しさの規範によって支えられているからだ。