Octavius 18.1
Longum est ire per singula: nihil in homine membrorum est, quod non et necessitatis causa sit, et decoris: et quod magis mirum est, eadem figura omnibus, sed quaedam unicuique lineamenta deflexa.
PL 3, 281D一つ一つを辿っていけば長くなる。人間には、必要のためでもあり美しさのためでもない肢体はひとつもない。そしてさらに驚くべきことに、すべての人に同じ形でありながら、それぞれに顔立ちの線は微妙に異なっている。
Octavius 18.2
Sic et similes universi videmur, et inter se singulis dissimiles invenimur. Quid nascendi ratio? Quid cupido generandi? Nonne a Deo data est? et ut ubera partu maturescente lactescant, et ut tener foetus ubertate lactei roris adolescat?
PL 3, 282Aこうして我々は皆互いに似ているように見えながら、一人一人の間では似ていない者として見出されるのである。生まれ出づることの理法とは何か。子をなそうとする欲求とは何か。それは神から与えられたものではないか。出産が近づくにつれて乳房が乳を湛えるようになり、乳なる露の豊かさによって幼い子が育っていくのも、そうではないか。
Octavius 18.3
Nec universitati solummodo Deus, sed et partibus consulit. Britannia sole deficitur, sed circumfluentis maris tepore recreatur: Aegypti siccitatem temperat Nilus amnis: colit Euphrates Mesopotamiam: pro imbribus pensat Indus, et serere Orientem dicitur et rigare.
PL 3, 282C神が心を配るのは宇宙全体だけではなく、その部分部分に対してもである。ブリタニアは太陽に恵まれないが、周りを取り巻く海の温もりによって元気を取り戻す。ナイル川はエジプトの乾きを和らげる。エウプラテス川はメソポタミアを養う。インドゥス川は雨の代わりを務め、東方の地に種を蒔き、これを潤すと言われている。
Octavius 18.4
Quod si ingressus aliquam domum, omnia exculta, disposita, ornata vidisses, utique praeesse ei crederes dominum, et illis bonis rebus multo esse meliorem: ita in hac mundi domo, cum coelum terramque perspicias, providentiam, ordinem, legem, crede esse universitatis dominum parentemque ipsis sideribus et totius mundi partibus pulchriorem.
PL 3, 283Aもしある家に入って、すべてが手入れされ、配置され、飾られているのを見たならば、お前はきっとその家に主人がいると信じ、その主人はそれらの良きものよりもはるかに優れていると信じるであろう。それと同じように、この世界という家において、天と地とを見渡し、摂理と秩序と法とを見るとき、信じるがよい——宇宙の主にして親なる方が存在し、その方は星々そのものよりも、世界のすべての部分よりも、なお美しい方なのだと。
Octavius 18.5
Ni forte, quoniam de providentia nulla dubitatio est, inquirendum putas, utrum unius imperio, an arbitrio plurimorum coeleste regnum gubernetur: quod ipsum non est multi laboris aperire cogitanti imperia terrena, quibus exempla utique de coelo: quando umquam regni societas aut cum fide coepit, aut sine cruore discessit?
PL 3, 283Cもしかしてお前は、摂理については何の疑いもないのだから、天の王国が一者の命令によって治められているのか、それとも多数の者たちの意向によって治められているのかを問うべきだと思うかもしれない。だが、地上の帝国について考える者にとって、これを明らかにするのはさして労を要することではない。地上の帝国は、その手本をまさしく天から得ているのだから。王国を分かち合うことが、信義とともに始まったことが、あるいは流血なしに終わったことが、いつあっただろうか。
Octavius 18.6
Omitto Persas, de equorum hinnitu augurantes principatum; et Thebanorum permortuam fabulam, transeo: ob pastorum et casae regnum de geminis memoria notissima est; generi et soceri bella toto orbe diffusa sunt: et tam magni imperii duos fortuna non cepit.
PL 3, 284A馬のいななきから覇権を占うペルシア人たちのことは措く。テーバイ人たちのすっかり色褪せた物語も通り過ぎよう。羊飼いと小屋をめぐる王権について、あの双子の記憶はあまりにもよく知られている。婿と舅との戦は全世界に広がった。かくも大きな帝国に二人の主を、偶然は容れなかったのだ。
Octavius 18.7
Vide caetera: rex unus apibus, dux unus gregibus, in armentis rector unus: tu in coelo summam potestatem dividi credas, et scindi veri illius ac divini imperii totam potestatem? cum palam sit parentem omnium Deum nec principium habere, nec terminum; qui nativitatem24 omnibus praestet, sibi perpetuitatem, qui ante mundum fuerit sibi ipse pro mundo; qui universa, quaecumque sunt, verbo jubet, ratione dispensat, virtute consummat.
PL 3, 284Cその他のことも見るがよい。蜂には一人の王があり、群れには一人の統率者があり、家畜の群れには一人の支配者がある。それなのにお前は、天における至高の権力が分割され、かの真実にして神なる支配の全き権力が切り裂かれていると信じるのか。万物の親なる神には初めもなく終わりもないことは明らかである。神はすべてのものに生まれを与えながら、ご自身には永続を保ち、世界よりも先に存在し、ご自身にとってはご自身が世界の代わりであった方であり、存在するすべてのものを言葉によって命じ、理によって取り計らい、力によって成し遂げる方なのである。
Octavius 18.8
Hic nec videri potest, visu clarior est; nec comprehendi, tactu purior est; nec aestimari, sensibus major est, infinitus, immensus, et soli sibi, tantus quantus est, notus; nobis vero ad intellectum pectus angustum est; et ideo sic eum digne aestimamus dum inaestimabilem dicimus.
PL 3, 285Aこの方は見られることもできない、視覚よりも明るいから。捉えられることもできない、触覚よりも純粋だから。推し量られることもできない、感覚よりも大いなる方だから。無限であり、量り尽くしえぬ方であり、ただご自身にのみ、その大いなるままに知られている方である。だが我々の理解にとっては、この胸は狭すぎる。それゆえ我々は、この方を測り知れぬ方と呼ぶことによってこそ、ふさわしく推し量っているのである。
Octavius 18.9
Eloquar quemadmodum sentio; magnitudinem Dei qui se putat nosse, minuit; qui non vult minuere, non novit. Nec nomen Deo quaeras, Deus nomen est.
PL 3, 285C私が感じるままを述べよう。神の大いさを、知っていると思う者はそれを小さくしてしまう。小さくすることを望まぬ者は、それを知らないのだ。神に名を求めてはならない。神とは名そのものである。
Octavius 18.10
Illic vocabulis opus est cum per singulos propriis appellationum insignibus multitudo dirimenda est: Deo, qui solus est, Dei vocabulum totum est. Quem si patrem dixero, terrenum opineris; si regem, carnalem suspiceris; si dominum, intelliges utique mortalem.
PL 3, 285D名前が必要となるのは、多数の者たちをそれぞれ固有の呼び名の印によって区別しなければならないときのことである。ただひとり在す神にとっては、『神』という言葉がすべてなのだ。もし私が神を『父』と呼べば、お前は地上のものと思うだろう。『王』と呼べば、肉なるものと疑うだろう。『主』と呼べば、必ずや死すべきものと解するだろう。
Octavius 18.11
Aufer additamenta nominum, et perspicies ejus claritatem. Quid? quod omnium de isto habeo consensum: audio vulgus, quum ad coelum manus tendunt, nihil aliud quam DEUM dicunt; et, DEUS MAGNUS EST; et, DEUS VERUS EST, et, SI DEUS DEDERIT.
PL 3, 286B名の付け足しを取り除け、そうすれば神の輝きが見えてくるだろう。さらに言おう。私はこのことについて万人の一致した証しを持っている。民衆が両手を天に差し伸べるとき、『神よ』というほかには何も言わないのを、私は聞く。また『神は大いなる方である』、『神は真なる方である』、『神が与えたもうならば』とも言うのを。
Octavius 18.12
Vulgi iste naturalis sermo est, an Christiani confitentis oratio? et qui Jovem principem volunt, falluntur in nomine, sed de una potestate consentiunt.
PL 3, 286Cこれは民衆の自然な言葉なのか、それとも告白するキリスト教徒の祈りなのか。ユピテルを首座に置こうとする者たちも、名においては誤っているが、唯一の権力については一致しているのである。
Octavius 18.13
Audio poetas quoque « unum patrem divum atque hominum » praedicantes, et « talem esse mortalium mentem qualem parens omnium diem duxerit. »
PL 3, 286D詩人たちもまた「神々と人間たちの唯一の父」と宣べ、「死すべき者たちの心は、万物の父がその日をもたらしたそのとおりである」と歌っているのを、私は聞く。