Octavius 21.1
Lege Stoicorum scripta vel scripta sapientium, eadem mecum recognosces. Ob merita virtutis aut muneris deos habitos Evhemerus exsequitur, et eorum natales, patrias, sepulchra dinumerat et per provincias monstrat: Dictaei Jovis et Apollinis Delphici, et Phariae Isidis, et Cereris Eleusiniae.
PL 3, 295Dストア派の書、あるいは賢者たちの書を読め。お前はそこに、私と同じことを見出すだろう。エウヘメロスは、徳の功、あるいは務めの功のゆえに神とされた者たちのことを詳しく説き明かし、彼らの生まれ、故郷、墓所を数え上げ、属州の各地にそれを指し示す。すなわちディクテのユピテル、デルフォイのアポロ、ファロスのイシス、エレウシスのケレスである。
Octavius 21.2
Prodicus assumptos in deos loquitur, qui errando inventis novis utilitati hominum profuere.
PL 3, 296Bプロディコスは、遍歴のうちに新たな発見をなし、人間の益に資した者たちが神々の列に加えられたと説く。
Octavius 21.3
In eamdem sententiam et Persaeus philosophatur, et annectit inventas fruges et frugum ipsarum repertores iisdem nominibus, ut comicus sermo est, Venerem 29 sine Libero et Cerere frigere.
PL 3, 296C同じ趣旨でペルサイオスも論じ、発見された穀物や果実と、その発見者自身とを同じ名で結びつける。喜劇の台詞にあるように、「リベルとケレスなくしては、ウェヌスも冷え込む」というわけである。
Octavius 21.4
Alexander ille Magnus, Macedo, insigni volumine ad matrem suam scripsit, metu suae potestatis proditum sibi de diis hominibus a sacerdote secretum: illi Vulcanum facit omnium principem, et postea Jovis gentem et despicis Isidis ad hirundinem, sistrum, et adspersis membris inanem (XVI) tui Serapidis sive Osiridis tumulum.
PL 3, 296Dかのアレクサンドロス大王、マケドニア人は、名高い一書のうちに母への手紙としてこう記した——自分の権力を恐れたある祭司から、神々が人間であったという秘密を打ち明けられた、と。その祭司は彼に、ウルカヌスをすべての者の第一とし、続いてユピテルの一族を置いてみせる。そしてお前は、燕をいただくイシスのシストルム(鳴子)をも、四肢を撒き散らされた、お前のセラピスすなわちオシリスの空しい墓をも見下しているのだ。
Octavius 21.5
Considera denique sacra ipsa et ipsa mysteria, invenies exitus tristes, fata et funera, et luctus atque planctus miserorum deorum.
PL 3, 297B実に、かの祭儀そのもの、かの秘儀そのものをよく見るがよい。そこに見出すのは、悲しい最期、死と葬り、そして哀れな神々の悲嘆と嘆きである。
Octavius 21.6
Isis perditum filium cum Cynocephalo suo et calvis sacerdotibus luget, plangit, inquirit, et Isiaci miseri caedunt pectora, et dolorem infelicissimae matris imitantur: mox, invento parvulo, gaudet Isis, exsultant sacerdotes, Cynocephalus inventor gloriatur: nec desinunt annis omnibus vel perdere quod inveniunt, vel invenire quod perdunt.
PL 3, 297Cイシスは、失った子を、彼女のかの犬頭神(アヌビス)と、頭を剃った祭司たちとともに嘆き、胸を打ち、探し求める。哀れなイシスの信徒たちも胸を打ち、この上なく不幸な母の悲しみを真似る。やがて幼子が見つかると、イシスは喜び、祭司たちは躍り上がり、発見者たる犬頭神は誇る。そして彼らは毎年、見つけたものを失っては、また失ったものを見つけることをやめない。
Octavius 21.7
Nonne ridiculum est vel lugere quod colas, vel colere quod lugeas? haec tamen Aegyptia quondam, nunc et sacra Romana sunt. Ceres facibus accensis, et serpente circumdata, errore subreptam et corruptam Liberam anxia et sollicita vestigat. Haec sunt Eleusina.
PL 3, 298A自分が崇拝するものを嘆き悲しむとは、あるいは嘆き悲しむものを崇拝するとは、滑稽なことではないか。とはいえ、これはかつてはエジプトの祭儀であったが、今ではローマの祭儀でもある。ケレスは、松明を灯し、蛇に取り巻かれて、さまようあいだにかすめ取られ穢されたリベラを、不安げに、気を揉みながら探し求める。これがエレウシスの秘儀である。
Octavius 21.8
Et quae Jovis sacra sunt? Nutrix capella est, et avido patri subtrahitur infans, ne voretur; et Corybantum cymbalis, ne pater audiat vagitus, tinnitus eliditur.
PL 3, 298Cでは、ユピテルの祭儀とは何か。乳母は雌山羊であり、貪欲な父に食われぬよう、幼子は隠される。コリュバントたちのシンバルによって、父がその泣き声を聞かぬよう、鳴り響く音がかき鳴らされる。
Octavius 21.9
Cybele Dyndima, pudet dicere, quae adulterum suum infeliciter placitum, quoniam et ipsa deformis et vetula, ut multorum 30 deorum mater, ad stuprum inlicere non poterat, exsecuit, ut deum scilicet faceret eunuchum.
PL 3, 298Dディンディマのキュベレ——口にするのも憚られるが——は、多くの神々の母とあれば当然のことながら、みずからも醜く年老いていたために、不幸にも意にかなってしまった情夫を交わりに誘い込むことができず、その男を去勢した。こうして、いわば神を宦官に仕立てたのである。
Octavius 21.10
Propter hanc fabulam Galli eam et semiviri sui corporis supplicio colunt. Haec jam non sunt sacra; tormenta sunt. Quid formae ipsae et habitus? Nonne arguunt ludibria et dedecora deorum vestrorum?
PL 3, 299Aこの作り話のゆえに、ガッリたち(キュベレの祭司たち)と半男たちは、みずからの体に刑罰を加えることで彼女を崇拝する。これはもはや祭儀ではない、拷問である。姿かたちそのもの、その様子はどうか。それは諸君の神々の物笑いと恥辱を暴き立てているのではないか。
Octavius 21.11
Vulcanus claudus deus et debilis; (XVII) Apollo tot aetatibus levis; Aesculapius bene barbatus, etsi semper adolescentis Apollinis filius; Neptunus glaucis oculis, Minerva caesiis, bubulis Juno, pedibus Mercurius alatis, Pan ungulatis, Saturnus compeditis; (XVIII) Janus vero frontes duas gestat, quasi ut aversus incedat.
PL 3, 299Cウルカヌスは足萎えの、弱々しい神である。アポロはこれほどの歳月を経てもなお髭がない。アエスクラピウスは立派な髭を蓄えているが、それでいて常に若きアポロの子である。ネプトゥヌスは青灰色の目を、ミネルウァは薄青の目を持ち、ユノは牛のような目を、メルクリウスは翼のある足を、パンは蹄を、サトゥルヌスは足枷をはめられた足を持つ。ヤヌスに至っては二つの顔を持ち、あたかも後ろ向きに歩むかのようである。
Octavius 21.12
Diana interim est alte succincta venatrix; et Ephesia mammis multis et veribus exstructa; et Trivia trinis capitibus, et multis manibus horrifica.
PL 3, 300Aディアナは、一方では裾を高くたくし上げた狩人であるが、エフェソスのディアナは無数の乳房と串とで築き上げられており、トリウィアは三つの頭と多くの手を持つ恐ろしい姿である。
Octavius 21.13
Quid? ipse Jupiter vester modo imberbis statuitur, modo barbatus locatur: et quum Hammon dicitur, habet cornua; et quum Capitolinus, tunc gerit fulmina; et quum Latiaris, cruore perfunditur; et quum Feretrius, non aditur. (XIX) Et, ne longius multos Joves obeam, tot sunt Jovis monstra quot nomina.
PL 3, 300Bさらに言えば、諸君のユピテルその方はどうか。あるときは髭のない姿で立てられ、あるときは髭を蓄えた姿で据えられる。ハンモンと呼ばれれば角を持ち、カピトリヌスと呼ばれれば雷霆を手にし、ラティアリスと呼ばれれば血を浴びせられ、フェレトリウスと呼ばれれば誰も近づかない。これ以上多くのユピテルを渡り歩いて長々と語ることはすまい——名の数だけ、ユピテルの怪異があるのだ。
Octavius 21.14
Erigone suspensa de laqueo est, ut Virgo inter astra, ignata sit. Castores alternis moriuntur, ut vivant: Aesculapius, ut in deum surgat, fulminatur: Hercules, ut hominem exuat, Oeteis ignibus concrematur.
PL 3, 300Dエリゴネは、星々の間に処女宮として置かれるために、縄で首を吊られた。カストル兄弟は、生きるために代わる代わる死ぬ。アエスクラピウスは、神へと昇るために雷に撃たれる。ヘラクレスは、人間の身を脱ぎ捨てるために、オイタの山で火に焼かれる。