Liber contra Constantium imperatorem 14.1
Dissimilitudinem quo sensu damnent negantes similitudinem. --Cum autem intellexissent et hi, qui dissimilem Deum dicunt, humanas aures tantae impietatis verba non suscepturas esse; rursum hi ipsi, fallaces potius quam Ecclesiae episcopi, fidem scribunt, homousion et homoeusion et dissimilitudinem damnant.
PL 10, 592A似ていないことを、似ていることを否定する者たちがどのような意味で断罪するか。――ところが、神を似ていないと言う者たちも、人間の耳がこれほどの不敬虔の言葉を受け入れないことを悟ると、今度は彼ら自身、教会の司教というよりむしろ偽り者として、信仰の定式を書き、ホモウシオスとホモイウシオスと似ていないこととを断罪する。
- ホモウシオス(ὁμοούσιος、ラテン語 homousion/unius substantiae)=「同一実体の」。ニカイア信条(325年)が、子は父と「同一実体」であると告白した語。子が父と同じ一つの実体をもつことを言う。聖書に無い語であり、父と子の区別を消す(サベリオス的な)理解を招くとして、東方の多くの司教に警戒された。
- ホモイウシオス(ὁμοιούσιος、ラテン語 homoeusion/similis substantiae)=「類似実体の」。350年代に、アンキュラのバシレイオスら東方の司教たちが唱えた語で、子は実体において父に「似ている」と言う。子を被造物とし、父に「似ていない」とする人々(アノモイオイ)を退けつつ、ホモウシオスへの警戒も保つ立場である。ホモウシオスとはギリシア語で一文字(ι)しか違わない。
Liber contra Constantium imperatorem 14.2
Quod cum contrarium ipsis sensu audientium esset: ipse ego quemdam eorum, qui forte ad me pertentandum accesserat, quasi ignorans rerum gestarum percontatus sum, quid sibi vellet istud, ut qui unam substantiam Filii esse cum Patre damnassent, vel esse similis substantiae denegassent, dissimilitudinem damnarent.
PL 10, 592Aこれは聞く者の感覚にとって彼ら自身と矛盾していたので、私自身、たまたま私を探りに来た彼らの一人に、事情を知らない者のように、これはどういうことかと尋ねた。子が父と同一実体であることを断罪し、あるいは類似実体であることを否定した者たちが、似ていないことを断罪するとは。
Liber contra Constantium imperatorem 14.3
Tunc mihi ait: « Christum Deo similem non esse, sed similem Patri esse. » Rursus hoc obscurius mihi adhuc videbatur.
PL 10, 592Bそのとき彼は私に言った。「キリストは神に似てはいないが、父に似ている。」これはなお、私にはいっそう分かりにくく思えた。
Liber contra Constantium imperatorem 14.4
De quo cum iterum interrogarem, tunc haec ita locutus est: « Dico eum dissimilem Deo esse, similem Patri posse intelligi; quia Pater voluisset creaturam istiusmodi creare, quae similia sui vellet: et idcirco similem Patri esse, quia voluntatis esset potius filius, quam divinitatis; dissimilem autem Deo esse, quia neque Deus esset, neque ex Deo, id est, de substantia Dei natus esset. » Haec audiens hebui, neque credidi, donec cum publice ex consensu omnium eorum profanissimae hujus similitudinis ratio praedicaretur.
PL 10, 592Bこれについてもう一度尋ねると、そのとき彼は次のように語った。「私は、彼が神に似ていないが、父に似ていると理解されうると言う。父は、自分に似たものを望むような被造物を、このようにして創造しようとしたからである。それゆえ父に似ているのは、彼が神性の子というよりむしろ意志の子だからである。神に似ていないのは、彼が神ではなく、神から、すなわち神の実体から生まれたのでもないからである。」これを聞いて私は呆然とし、信じなかったが、やがて、彼らみなの合意のもとで、この最も涜聖的な類似の理が公に説かれるに至った。