De errore profanarum religionum 7.1
Liberae vel Proserpinae historiam exponit, et Liberum pro sole, Liberam pro luna coli asserit. Sequitur hanc sacri contagionem, et imitatur ordinem funeris, a Cerere, Hennensi muliere, mors filiae consecrata.
PL 12, 999Aリーベラすなわちプロセルピナの物語を述べ、リーベルは太陽として、リーベラは月として崇拝されると主張する。――ヘンナの女ケレスによって神聖なものとされた娘の死が、この祭儀の汚染に続き、葬儀の次第をまねる。
De errore profanarum religionum 7.2
Nam quidquid in Creta pater ob filium fecerat, hoc totum Ceres apud Hennam amissa filia, impatientia materni doloris instituit, quod quatenus factum sit, brevi sermone perstringam.
PL 12, 999B父が息子のためにクレタで行ったことのすべてを、ケレスもまた、娘を失ってヘンナで、母の悲しみに耐えかねて制定した。それがどのようにして行われたかを、手短に述べておこう。
De errore profanarum religionum 7.3
Unicam Cereris filiam, quam Graeci Περσεφόνην, nostri immutato sermone Proserpinam dicunt, ad conjugale consortium plures petebant. Mater sollicite de singulorum meritis judicabat.
PL 12, 999Bケレスのひとり娘を、ギリシア人はペルセポネと呼び、我々の側は語形を変えてプロセルピナと呼ぶが、この娘を妻にと望む者が多くいた。母は一人ひとりの値打ちを慎重に吟味していた。
De errore profanarum religionum 7.4
Et cum adhuc omnibus matris sententia videretur incerta, dives rusticus, cui propter divitias Πλούτων fuit nomen, temerario cupiditatis ardore, cum moram dilationis ferre non posset, et cum de praeposteri amoris conquereretur incendiis, prope Percum inventam virginem rapit.
PL 12, 999B母の決定がなおも誰にも定かでないうちに、富のゆえにプルトン〔ギリシア語の「富」にちなむ名〕という名であった富裕な田舎者が、無謀な欲情の燃えるままに、延期の遅れに耐えられず、順序を違えた恋の炎を訴えながら、ペルクスのほとりで見つけた乙女をさらった。
De errore profanarum religionum 7.5
Percus autem lacus in Hennae civitatis finibus satis amoenus et gratus, cujus amoenitas ex florum varietatibus nascitur. Nam per omnem annum vicissim sibi succedentibus floribus coronatur.
PL 12, 999Cペルクスとは、ヘンナの町の領内にある湖で、まことに美しく快く、その美しさは花々の多様さから生まれる。一年じゅう、次々と入れ替わる花で冠をいただいているからである。
De errore profanarum religionum 7.6
Illic invenies quidquid hyacinthi turget in caulem; illic comam narcissi, vel quod auream rosam desuper pingit: illic albae hederae per terram molliter serpunt, et cum purpureis violis suaviter rubens amaracus invenitur: nec coronam istam alba deserunt lilia.
PL 12, 999Cそこには、茎にまで伸びるかぎりのヒヤシンスがあり、水仙の房があり、また黄金の薔薇を上から彩るもの〔この句の指すところは定かでない。薔薇の上に金色を差す花と取った〕がある。そこでは白い蔦が地を這ってやわらかに伸び、紫のすみれとともに、甘く赤らむアマラクス〔マヨラナ〕が見つかる。この冠から白い百合も欠けることがない。
De errore profanarum religionum 7.7
Prorsus aptus locus, qui gratia sua puellares animos et invitaret pariter et teneret. In hoc loco, cum a Plutone virgo prope vesperam fuisset inventa, vi rapitur, et superimposita vehiculo, scissis vestibus, laceratis crinibus ducitur.
PL 12, 999Cまことに、その美しさによって少女たちの心を招き、また引き留めるのにふさわしい場所であった。この場所で、乙女は夕暮れ近くにプルトンに見つけられ、力ずくでさらわれ、車に載せられ、衣は裂かれ、髪は乱されて連れ去られた。
De errore profanarum religionum 7.8
Nec reservati ungues contra amatorem rusticum aliquid profuerunt, nec clamor atque ululatus adjuvit, nec caeterarum strepitus puellarum. Tunc una celeri cursu, cum de civitate nemo succurreret, facta ex ipso timore velocior, matri raptum virginis nuntiat.
PL 12, 1000A田舎者の恋人に向けて取っておいた爪も何の役にも立たず、叫びも泣き声も助けにならず、ほかの少女たちの騒ぎも同じであった。そのとき、町からは誰も助けに来ないので、そのうちの一人が、恐れそのものにいっそう足を速められ、駆け足で母に乙女の掠奪を告げた。
De errore profanarum religionum 7.9
Contra raptorem indignata mater, armatam manum ducit. Nec Plutonem mulieris fefellit adventus, sed ut retorsit ad civitatem oculos, et infinitos cuneos respexit venire cum matre, funestum cepit ex desperatione consilium.
PL 12, 1000A母は掠奪者に憤り、武装した一隊を率いる。プルトンは女の到来に気づかぬわけではなかった。町のほうへ目を振り向け、おびただしい隊列が母とともに来るのを見ると、絶望から不吉な決断をした。
De errore profanarum religionum 7.10
Quadrigam, quae vehiculum trahebat, per medium lacum dirigit. Is erat profundis voraginibus immersus, illic cum amata submersus virgine, miserandae matri de morte filiae funestum spectaculum praebuit.
PL 12, 1000A車を引いていた四頭立ての馬を、湖の真ん中へ向けて駆る。湖は深い淵に沈み込んでおり、プルトンはそこで愛する乙女とともに沈み、哀れな母に娘の死という痛ましい光景を見せた。
De errore profanarum religionum 7.11
Hennenses, ut possent maternis luctibus ex aliqua parte invenire solatium, inferorum regem virginem rapuisse finxerunt. Et ut fides figmentum sequeretur, prope Syracusas eum per alium locum cum virgine emersisse jactarunt.
PL 12, 1000Aヘンナの人々は、母の嘆きにいくらかでも慰めを見いだせるようにと、冥界の王が乙女をさらったのだと作り上げた。そして作り話に信憑性がつくように、王は乙女とともにシュラクサイの近くの別の場所から浮かび上がったと言いふらした。
De errore profanarum religionum 7.12
Templum sane et raptori et virgini accurate collatis sumptibus faciunt, et annua in templo vota decernunt. Sed nullo genere matris dolor vincitur, nec muliebris impatientiae tormenta curantur.
PL 12, 1000B彼らは、掠奪者と乙女のために、費用を念入りに集めて神殿を築き、毎年その神殿で誓願を行うことを定める。しかし母の悲しみはどんな手段でも癒えず、女の堪えがたさの苦しみは治まらなかった。
De errore profanarum religionum 7.13
Sed credens vere filiam prope Syracusas esse visam, Triptolemo villico suo duce, nocturnis itineribus ad Syracusanae civitatis littus cum lugubri veste ac sordido squalore pervenit, nec illi defuit, qui credulem de calamitatibus suis falleret matrem.
PL 12, 1000B母は、娘が確かにシュラクサイの近くで目撃されたと信じ、農場管理人トリプトレモスを案内役に、夜の道をたどり、喪服に身を包み汚れにまみれて、シュラクサイの町の海辺に着いた。そこには、信じやすい母を、その災いについて欺く者がいなかったわけでもない。
De errore profanarum religionum 7.14
Tunc ait se Pandarus, nescio quis, vidisse non longe à Pachyno navem raptorem ascendisse cum virgine. Persuasum est mulieri, quae quolibet genere vivere filiam cupiebat audire, infinitis dotibus remunerat civitatem.
PL 12, 1000Bそのとき、パンダルスなる、何者とも知れぬ男が、パキュヌス岬からさほど遠くない所で、掠奪者が乙女を連れて船に乗るのを見たと言った。娘がともかく生きていると聞くことをどんな形でも望んでいた女は、これを信じ込み、おびただしい賜物をもってその町に報いた。
De errore profanarum religionum 7.15
Syracusani liberalitate mulieris provocati, raptum virginis consecrant, et mitigantes dolorem matris, pompam miseri funeris excolunt honore templorum. Sed nec hoc sufficit matri, sed ascensa nave per peregrina littora filiam quaerit.
PL 12, 1000Cシュラクサイの人々は、女の気前のよさに誘われて、乙女の掠奪を神聖なものとして祀り、母の悲しみをなだめようとして、痛ましい葬送の行列を神殿の栄誉をもって飾り立てる。しかしこれでも母には足りず、船に乗って異国の岸辺をたどり、娘を探す。
De errore profanarum religionum 7.16
Sic fluctibus tempestatibusque jactata ad Atticae urbis locum pervenit. Illic hospitio recepta, incolis incognitum adhuc triticum dividit. Locus ex patria et ex adventu mulieris nomen accepit. Nam Eleusis dictus, quod illuc Ceres, relicta Henna, venerat.
PL 12, 1000Cこうして波と嵐に翻弄され、アッティカの町の一画にたどり着いた。そこで客として迎えられ、住民にはそれまで知られていなかった小麦を分け与える。この地は、女の故郷と到来にちなんで名を得た。すなわちエレウシスと呼ばれたが、それはケレスがヘンナを後にしてそこへ来たからである。
De errore profanarum religionum 7.17
Sicque tum ipsa dispensatio quod attulerat frumenta, tum quod colligendarum frugum tradiderat disciplinam, post mortem ob beneficium, quod ex frugum copia nascebatur, et sepulta in eo loco est, pariter et consecrata, et divino cum filia appellata nomine.
PL 12, 1000Cこうして彼女〔ケレス〕自身は、穀物をもたらしたことにより、また収穫の技を伝えたことにより、死後、穀物の豊かさから生まれた恩恵のゆえに、その地に葬られ、同時に神格化され、娘とともに神の名で呼ばれた〔底本は Sicque tum ipsa dispensatio … で、dispensatio を受ける動詞がない。ミーニュの脚注は、disciplinam の後に「それが彼女の神的崇拝の原因となった」といった語が落ちたか、あるいは dispensatio を削って ipsa tum と読むかを提案する。後者に従って訳した〕。
De errore profanarum religionum 7.18
Amat enim Graecorum levitas eos, qui sibi aliquid contulerint, vel qui consilio aut virtute se juverint, divinis appellare nominibus. Et sic ab ipsis beneficiorum gratia repensatur, ut deos dicant, et deos esse credant, qui sibi aliquando profuerint.
PL 12, 1001Aギリシア人の軽薄さは、自分に何かを与えた者、あるいは助言や力によって自分を助けた者を、神の名で呼ぶことを好む。こうして、恩恵への感謝を彼ら自身が返すのであり、かつて自分に益をもたらした者を神々と呼び、神々であると信じるのである。
De errore profanarum religionum 7.19
Sic de Libero Nisa non dubitat, nec de novis ambigit Sparta sideribus, cremat et consecrat Herculem tristis Oetas, et a vanis Cretensibus adhuc mortui Jovis tumulus adoratur.
PL 12, 1001Aこうして、リーベルについてニサは疑わず、スパルタは新しい星々〔ディオスクロイ〕について迷わず、悲しみのオエタ山はヘラクレスを焼いて神格化し、むなしいクレタ人たちによっては、すでに死んだユピテルの墓が今なお崇拝されている。
De errore profanarum religionum 7.20
Additur tamen, sacratissimi Imperatores, ad hujus profani erroris augmentum, quod hos homines (id est, Liberum et Proserpinam), majore quasi auctoritate defendat.
PL 12, 1001Aそれでもなお、いとも聖なる皇帝たちよ、この世俗の誤りを増し加えるものとして、これらの人間(すなわちリーベルとプロセルピナ)を、いわばより大きな権威をもって弁護するということが加わる〔defendat は単数で、主語が定かでない〕。
De errore profanarum religionum 7.21
Nam Liberum ad Solem volunt referre commenta Graecocorum, Proserpinam vero Liberam dicentes Lunam esse confingunt. Quod quam absurdum et quam miserum sit, ex ipsa veritatis possumus ratione colligere.
PL 12, 1001Bすなわち、ギリシア人の作り話〔底本は Graecocorum(行の変わり目で音節が重なる)。Graecorum と読む〕は、リーベルを太陽に結びつけようとし、リーベラと呼ばれるプロセルピナについては、月であると作り上げる。これがいかに不条理でいかに惨めなことかは、真理そのものの道理から知ることができる。
De errore profanarum religionum 7.22
Quis vidit puerum Solem? quis fefellit? quis occidit? quis laceravit? quis divisit? quis membris ejus epulatus est? Quis Lunam rapuit? quis abscondit? quis Plutonis conjugem fecit?
PL 12, 1001B誰が少年である太陽を見たのか。誰が欺いたのか。誰が殺したのか。誰が引き裂いたのか。誰が切り分けたのか。誰がその肢体を食らったのか。誰が月をさらったのか。誰が隠したのか。誰が月をプルトンの妻としたのか。
De errore profanarum religionum 7.23
Sed et errorem istum physica rursum volunt protegere ratione, indivisam mentem, et divisam, id est, τὸν ἀμέριστον, καὶ τὸν μεμερισμένον νοῦν, hac se putant posse ratione venerari.
PL 12, 1001Bさらに彼らは、この誤りをもまた自然学の論拠によって守ろうとし、分かたれざる知性と分かたれた知性、すなわち「分かたれざる知性と分かたれた知性」〔ギリシア語〕という論拠によって、これを崇めることができると考えている。
De errore profanarum religionum 7.24
Dicite mihi, o vos mortales, quid naturalibus rebus additis funera? quid Dei dispositionem crudelium mortium atrocitate polluitis? quid opus erat tam duro crudelique tormento? quid sibi vult ista persuasio, ut divinis rebus funestae calamitatis ordo societur? ut naturae siderum, quam Deus summus certis legibus fecit, mortalis calamitas luctibus jungeretur?
PL 12, 1001B死すべき者である諸君よ、私に言え。なぜ自然の事物に葬儀を加えるのか。なぜ神の配剤を、残酷な死の凄惨さで汚すのか。これほど苛酷で残忍な責め苦がなぜ必要だったのか。神々しい事柄に不幸な災厄の次第が結びつけられるべきだという、この妄信は何を言おうとしているのか。至高の神が定まった法によって造った星々の本性に、死すべき者の災厄が嘆きとともに結びつけられるべきだというのか。
De errore profanarum religionum 7.25
Cui rei prodest quod facitis? miscetis terrena coelestibus, caduca superis, tenebrosa lucentibus, dolores ac luctus hominum divinis honoribus consecrantes.
PL 12, 1002A諸君のしていることは何の益になるのか。諸君は、地上のものを天上のものと、滅びゆくものを上にあるものと、暗闇のものを輝くものと混ぜ合わせ、人間の苦しみと嘆きを神々への栄誉として神聖化している。