De poenitentia libri duo 1.15.1
Rediens a digressione, quid sit venire in virga vel in spiritu mansuetudinis docet. Sequestrandum graviter lapsum, sed eum Apostoli exemplo sacris reddendum, ubi piae plebis oratione atque lacrymis fuerit expiatus.
PL 16, 489D〔アンブロシウスは〕脇道から戻り、「鞭をもって」来るとは何か、あるいは「柔和の霊をもって」来るとは何かを説く。重く堕ちた者は隔離されねばならないが、敬虔な民の祈りと涙によって罪を償われたなら、使徒の範にならって聖なる祭儀に戻されるべきである。
De poenitentia libri duo 1.15.2
Expurgari vetus fermentum, cum litterae durities mollioris explicationis farina temperatur. Quomodo Ecclesiae farina omnes conspergi ac cibo charitatis pasci debeant; ne similes evadant invidi illius fratris, quem aemulantur Novatiani, quorum tumor illic notatur.
PL 16, 490A古いパン種が除き浄められるとは、文字の硬さが、より柔らかな解き明かしの粉によってやわらげられることである。教会の粉によってすべての者がこね合わされ、愛の食物で養われるべきこと。あの妬み深い兄に似た者とならないためである。ノウァティアヌス派はその兄に倣っており、彼らの高ぶりがそこで指摘される。
De poenitentia libri duo 1.15.3
78. Bonus itaque doctor dum promittit alterum de duobus, utrumque donavit. Venit in virga, quia a communione sacra convictum removit. Et bene dicitur tradi satanae, qui separatur a Christi corpore.
PL 16, 490A78. こうして善き教師は、二つのうち一つを約束しながら、両方を与えた。彼は鞭をもって来た。有罪とされた者を聖なる交わりから遠ざけたからである。そして、サタンに渡されたと言われるのは正しい。キリストの体から切り離される者のことだからである。
De poenitentia libri duo 1.15.4
Venit etiam in charitate, spirituque mansuetudinis, vel quia sic tradidit, ut spiritum ejus salvum faceret, vel quia eum quem ante sequestraverat postea sacramentis reddidit.
PL 16, 490A彼はまた、愛をもって、柔和の霊をもって来た。それは、その者の霊を救うためにそのように渡したからであり、あるいは、先に遠ざけておいた者をのちに秘跡に戻したからである。
De poenitentia libri duo 1.15.5
79. Nam et sequestrari oportet graviter lapsum, ne modicum fermentum totam massam corrumpat: et expurgandum est vetus fermentum, vel in singulis vetus homo, hoc est, exterior homo cum actibus suis, vel in populo inveteratus peccatis, vitiisque concretus.
PL 16, 490B79. というのも、重く堕ちた者は隔離されねばならないからである。わずかなパン種が練り粉全体を腐らせることのないためである。また、古いパン種は除き浄められねばならない。それは、一人一人においては古い人、すなわち外なる人とその行いであり、あるいは民においては、罪によって古びて悪徳に固まったものである。
De poenitentia libri duo 1.15.6
Et bene dixit expurgandum, non projiciendum: quod enim expurgatur, non totum judicatur inutile; ideo enim purgatur, ut utile ab inutili separetur: quod autem projicitur, nihil in se utile habere creditur.
PL 16, 490Bそして彼が「除き浄めよ」と言い、「投げ捨てよ」と言わなかったのは正しい。除き浄められるものは、全体が役に立たないとは判断されない。役に立つものを役に立たないものから分けるために浄められるのである。これに対し、投げ捨てられるものは、それ自体に何一つ役に立つところがないと見なされる。
De poenitentia libri duo 1.15.7
80. Jam tunc igitur Apostolus reddendum sacramentis judicavit coelestibus, si purgari se ipse vellet.
PL 16, 490B80. こうして使徒は、すでにそのとき、当人が浄められることを望むなら、天の秘跡に戻すべきだと判断した。
De poenitentia libri duo 1.15.8
Et bene ait: Expurgate; velut enim operibus quibusdam totius populi purgatur, et plebis lacrymis abluitur, qui orationibus et fletibus plebis redimitur a peccato, et in homine mundatur interiore.
PL 16, 490Bそして彼が「除き浄めよ」と言うのは正しい。あたかも民全体の何らかの業によって浄められ、民の涙によって洗われるかのように、民の祈りと嘆きによって罪から贖われる者は、内なる人において清められるからである。
De poenitentia libri duo 1.15.9
Donavit enim Christus Ecclesiae suae, ut unum per omnes redimeret, quae Domini Jesu meruit adventum, ut per unum omnes redimerentur. 81. Hic sensus Pauli est, quem verba obscuriorem faciunt.
PL 16, 490Cキリストは、自らの教会に、すべての者を通して一人を贖うことを与えたのである。この教会は、一人を通してすべての者が贖われるために、主イエスの到来にふさわしいとされた。81. これがパウロの意図であるが、言葉がそれを分かりにくくしている。
De poenitentia libri duo 1.15.10
Consideremus ipsum Apostoli sermonem: Expurgate, inquit, vetus fermentum; ut sitis nova conspersio, sicut estis azymi (I Cor. V, 7) .
PL 16, 490C使徒の言葉そのものを考察しよう。彼は言う。「古いパン種を除き浄めよ。汝らが新しい練り粉となるために。汝らは種なしパンなのだから」(一コリント5:7)。
De poenitentia libri duo 1.15.11
Sive quod tota Ecclesia suscipiat onus peccatoris, cui compatiendum et fletu, et oratione, et dolore est: et quasi fermento ejus se totam conspergat; ut per universos ea quae superflua sunt in aliquo poenitentiam agente, virilis misericordiae aut compassionis velut collativa quadam admixtione, purgentur.
PL 16, 490Cそれは、教会全体が罪人の重荷を負い、涙と祈りと苦痛をもってその者に共に苦しむべきだということであろう。そして、いわばその者のパン種で教会全体をこね合わせるのである。それは、悔い改めを行う者のうちにある余計なものが、男らしい慈しみ〔virilis は、collativa(持ち寄りの)と合わせて「各人が分に応じて担う」の意とも取れる〕、あるいは共苦の、いわば分かち合う混ぜ合わせによって、すべての者を通して浄められるためである。
De poenitentia libri duo 1.15.12
Sive ut illa mulier Evangelica docet (Luc. XIII, 21) , quae typum praetendit Ecclesiae, eo quod fermentum abscondat in farina sua, donec fermentetur totum; ut mundum omne sumatur.
PL 16, 490Dあるいは、福音書のあの女(ルカ13:21)が教えるとおりである。この女は教会の予型を示している。全体がふくらむまで、自分の粉にパン種を隠すからであり、それは、全体が清いものとして受け取られるためである〔mundum は「世界」とも読める〕。
De poenitentia libri duo 1.15.13
82. Docuit me Dominus in Evangelio quid sit fermentum, dicens: Non intelligitis quia non de pane dixi: Attendite a fermento Pharisaeorum et Sadducaeorum (Matth. XVI, 11) ?
PL 16, 491A82. 主は福音書で、パン種とは何かを私に教えた。こう言っている。「汝らは悟らないのか、私がパンについて言ったのではないことを。ファリサイ派とサドカイ派のパン種に気をつけよ」(マタイ16:11)。
De poenitentia libri duo 1.15.14
Tunc, inquit, intellexerunt quia non dixit a panibus, sed a doctrina Pharisaeorum et Sadducaeorum attenderent sibi.
PL 16, 491A「そのとき彼らは悟った。主がパンに気をつけよと言ったのではなく、ファリサイ派とサドカイ派の教えに自ら気をつけよと言ったのだと」とある。
De poenitentia libri duo 1.15.15
Hoc ergo fermentum, hoc est, doctrinam Pharisaeorum, et disputationem Sadducaeorum abscondit Ecclesia in farina sua; cum litteram legis duriorem spiritali interpretatione mollivit, et velut mola quadam suae disputationis infregit, proferens velut de folliculis litterarum mysteriorum interna secreta, et resurrectionis fidem astruens; qua Dei misericordia praedicatur, qua reparari vita creditur mortuorum.
PL 16, 491Aしたがって教会は、このパン種、すなわちファリサイ派の教えとサドカイ派の論議を、自らの粉に隠す。それは、律法の文字の硬いのを霊的な解釈によって柔らかにし、いわば自らの論議の臼によって砕き、文字の袋から取り出すように、奥義の内なる秘密を取り出し、復活の信仰を築くときである。この信仰によって神の慈しみが宣べられ、この信仰によって死者の生命が回復されると信じられる。
De poenitentia libri duo 1.15.16
83. Non absurda autem videtur ad hunc locum assumptio comparationis hujus. Siquidem regnum coelorum est peccatoris redemptio: et ideo farina Ecclesiae conspergamur omnes boni et mali, ut simus omnes nova conspersio.
PL 16, 491B83. この比較をこの箇所に持ち出すのは、不条理とは見えない。つまり、天の国とは罪人の贖いであり、だからこそ、善い者も悪い者も、我々は皆、教会の粉でこね合わされよう。我々が皆、新しい練り粉となるためである。
De poenitentia libri duo 1.15.17
Ne quis autem vereretur, ne fermenti vitiosioris admixtio massam decoloraret, ideo dixit: Ut sitis nova conspersio, sicut estis azymi (I Cor. V, 7) ; hoc est, tales conspersio vos reddet, qualis erat innocentiae vestrae pura sinceritas.
PL 16, 491Bだが、より悪いパン種の混入が練り粉を変色させはしまいかと恐れる者のないよう、彼は言った。「汝らが新しい練り粉となるために。汝らは種なしパンなのだから」(一コリント5:7)。すなわち、練り粉は諸君を、諸君の無垢の清らかな純粋さがそうであったような者に仕立てる、ということである。
De poenitentia libri duo 1.15.18
Ita si misereamur, non fuscamur peccato alieno: sed redemptionem ejus acquirimus nostrae gratiae; ut qualis erat puritas, perseveret.
PL 16, 491Bこうして、我々が憐れむなら、他人の罪によって汚されることはなく、むしろその者の贖いを我々の恩寵〔の益〕として得るのであり〔nostrae gratiae の係りは定かでない。与格と取った〕、もとあった清らかさがそのまま保たれる。
De poenitentia libri duo 1.15.19
Et ideo addidit: Etenim pascha nostrum immolatus est Christus (Ibid.) , hoc est, passio Domini omnibus profuit, et peccatoribus donavit redemptionem, quos flagitii poenituit admissi.
PL 16, 491Bそこで彼はこう付け加えた。「我々の復活祭〔pascha。過越の意もある〕であるキリストが、いけにえとして献げられた」(一コリント5:7)。すなわち、主の受難はすべての者に益となり、犯した恥ずべき行いを悔いた罪人たちに贖いを与えた、ということである。
De poenitentia libri duo 1.15.20
84. Itaque epulemur bonum cibum, poenitentiam gerentes, laeti redemptione; nullus enim cibus est benevolentia et pietate dulcior: epulis nostris atque laetitiae nulla de peccatore servato invidia admisceatur; ne se ipse a domo Patris, quemadmodum expositus in Evangelio invidus ille frater, excludat, qui fratrem receptum doluit, quem in perpetuum gaudebat exclusum (Luc. XV, 28) .
PL 16, 491C84. だから、悔い改めを行いつつ、贖いを喜んで、善い食物を食そうではないか。善意と慈愛にまさって甘い食物はないからである。我々の宴と喜びに、救われた罪人への妬みが混じってはならない。福音書に示された妬み深いあの兄のように、自ら父の家から自分を締め出さないためである。その兄は、迎え入れられた弟を嘆き、永久に閉め出されたものと喜んでいた者である(ルカ15:28)。
De poenitentia libri duo 1.15.21
85. Cujus vos similes esse, Novatiani, non potestis negare, qui ideo, ut dicitis, in Ecclesiam non convenitis, quia per poenitentiam tributa spes fuerat his qui lapsi sunt, revertendi. Sed hoc praetentum est specie.
PL 16, 491C85. ノウァティアヌス派の者たちよ、諸君がその兄に似た者であることを否定できない。諸君は、自ら言うように、教会に集わない。堕落者たちには、悔い改めによって立ち返る望みが与えられていたからだと言う。だが、これは見せかけの口実である。
De poenitentia libri duo 1.15.22
Caeterum episcopatus amissi dolore succensus Novatianus schisma composuit. 86. Sed non intelligitis quia de vobis quoque prophetavit Apostolus, et vobis dicit: Et vos inflati estis, et non magis luctum habuistis; ut tollatur de medio vestrum, qui hoc opus fecit (I Cor. V, 2) ?
PL 16, 492A実のところは、司教職を失った痛みに燃えて、ノウァティアヌスが分派を作ったのである。86. だが諸君は、使徒が諸君についても預言し、諸君にこう言っていることを悟らないのか。「汝らは高ぶっており、むしろ嘆き悲しまなかった。この行いをした者が、汝らの中から取り除かれるために」(一コリント5:2)。
De poenitentia libri duo 1.15.23
Utique tunc penitus tollitur, cum aboletur peccatum ejus; non enim excludendum ab Ecclesia dicit Apostolus, qui suadet esse purgandum.
PL 16, 492Aその者の罪が滅ぼされるときにこそ、その者は完全に取り除かれるのである。使徒は、浄められるべきだと勧める者を、教会から締め出すべきだと言っているのではない。