ブレシアのガウデンティウスbishop c. 387–after 406

Patristica — 教父文献 日本語対訳 › Patrologia Latina › Vol. 20 › Tractatus vel Sermones qui exstant

Sermo I. De Exodi lectione primus. Nocte vigiliarum de Paschae observatione 第1説教 出エジプト記の朗読について 1——徹夜の祈りの夜に、復活祭を守ることについて

Gaudentius of Brescia · Tractatus vel Sermones qui exstant · PL 20, 843C · 36 sectiones

Tractatus vel Sermones qui exstant 1.0.1

1

Opportuno tempore Dominus Jesus beatissimam festivitatem Paschae voluit celebrari, post autumni nebulam, post horrorem hiemis, ante aestatis ardorem.

PL 20, 843C

主イエスは、いとも祝福された復活祭の祝日が、ふさわしい時に、すなわち秋の霧のあと、冬の厳しさのあと、夏の暑さの前に祝われるよう望んだ。

Tractatus vel Sermones qui exstant 1.0.2

2

Oportebat enim Solem Justitiae Christum, et Judaeorum caliginem, et rigorem Gentilium, ante ardorem futuri judicii, placido Resurrectionis suae lumine dimovere, cunctaque in statum tranquilli primordii revocare, quae fuerant velamine tetro confusa ab illo principe tenebrarum.

PL 20, 844B

というのは、正義の太陽であるキリストは、ユダヤ人の闇と異邦人の頑なさを、来たるべき裁きの暑さの前に、自らの復活のおだやかな光によって払いのけ、あの闇の君によって忌まわしい覆いのもとに混乱させられていたすべてのものを、静かな太初の状態へ呼び戻さなければならなかったからである。

Tractatus vel Sermones qui exstant 1.0.3

3

Nam veris tempore Deus condidit mundum. Martio enim mense dixit per Moysen Deus: Mensis hic vobis initium mensium, primus est in mensibus anni (Exod. XII) .

PL 20, 845A

実に、春の時に神は世界を造った。三月に神はモーセを通して言った。「この月は、汝らにとって月々の初めであり、年の月々のうちで第一である」(出エジプト記12)。

Tractatus vel Sermones qui exstant 1.0.4

4

Quem mensem verax utique Deus primum non diceret, nisi primus esset; sicut septimum diem non diceret sabbatum, nisi Dominicus primus esset.

PL 20, 845A

真実なる神は、その月が第一でなければ、それを第一の月とは言わなかったであろう。それは、主日が第一でなければ、七日目を安息日とは言わなかったであろうのと同じである。

Tractatus vel Sermones qui exstant 1.0.5

5

Filius ergo Dei, per quem facta sunt omnia (Joan. I) , eodem die, eodemque tempore, prostratum mundum propria Resurrectione resuscitat, quo eum prius ipse creaverat ex nihilo, ut omnia reformarentur in Christo quae in coelis sunt, et quae in terra sunt (Ephes. I, 10) ; quoniam ex ipso, et per ipsum, et in ipso sunt omnia, ut ait Apostolus; ipsi gloria in saecula (Rom. XI, 36) .

PL 20, 845A

こうして、「すべてが彼によって造られた」(ヨハネ1)神の子は、かつて自ら無から世界を創造したのと同じ日、同じ時に、倒れ伏した世界を自らの復活によって起き上がらせる。それは、「天にあるものも地にあるものも、すべてがキリストにおいて新たにされるため」(エフェソ1:10)である。「すべては彼から、彼によって、彼において存在する」と使徒が言うとおりである。「彼に栄光が世々にあるように」(ローマ11:36)。

Tractatus vel Sermones qui exstant 1.0.6

6

Nec turbari quisquam nostrum debet, si interdum secundo mense, id est Aprili, Pascha nos celebrare lunaris ratio, et dies cogit Dominicus. Secundum lunae enim cursum numerantur in Scripturis divinis dies.

PL 20, 846A

我々のうちの誰も、月の算定と主日とが、ときに第二の月、すなわち四月に復活祭を祝うよう我々に迫っても、動揺してはならない。聖書においては、日は月の運行に従って数えられるからである。

Tractatus vel Sermones qui exstant 1.0.7

7

Caeterum Calendas, et Idus, et Nonas, et mensium nomina ac dierum Gentiles posuerunt, ut puta, quem vetustas humanae memoriae primum mensem tenebat, Paganus hunc a Marte Martium nuncuparet: et diem sabbati, quem septimum rationabilium corda servabant, ille Saturni diem statueret appellandum.

PL 20, 846A

他方、カレンダエ、イドゥス、ノナエ〔いずれもローマ暦の日の呼び名〕、また月と日の名は、異邦人が定めたものである。たとえば、人間の記憶の古さが第一の月としていた月を、異教徒はマルスにちなんでマルティウス(三月)と呼び、また理性ある者たちの心が七日目として守っていた安息日を、あの者はサトゥルヌスの日と呼ぶことに決めたのである。

Tractatus vel Sermones qui exstant 1.0.8

8

Scripturae autem sanctae cum de temporibus aliquid vel referunt, vel jubent, ita loquuntur: Decima die mensis secundi, et luna decima, aut quinta die mensis septimi; aut vicesima die mensis noni, aut quartadecima die mensis primi, ut in Exodi libro pariter nunc audivimus (Exod. XII; Levit. XXIII) ; ubi observatio Paschae describitur, et septem diebus ejusdem solemnitatis azyma comedenda mandantur.

PL 20, 847A

聖なる書が時について何かを述べ、あるいは命じるときは、こう語る。「第二の月の10日目、月齢10日、あるいは第七の月の5日目、あるいは第九の月の20日目、あるいは第一の月の14日目」。これは我々が先ほど出エジプト記の書でも同じく聞いたとおりである(出エジプト記12;レビ記23)。そこでは過越の定めが記され、この祭りの7日間、種なしパンを食べることが命じられている。

Tractatus vel Sermones qui exstant 1.0.9

9

Praecipit tamen Deus et hoc, ut si quis primo mense, vel immundus in anima hominis, id est mortui attactu pollutus, vel extra electum sacrificii Hierosolymae locum, in longinquo itinere constitutus Pascha non potuit celebrare, secundo mense celebret.

PL 20, 847A

しかし神は次のことをも命じている。もし誰かが、第一の月に、人の魂に関して汚れていて、すなわち死者に触れて汚れていたために、あるいは犠牲のために選ばれたエルサレムの場所の外で遠い旅路にあったために、過越を祝うことができなかったなら、第二の月に祝うように、と。

Tractatus vel Sermones qui exstant 1.0.10

10

Praevidens quippe Deus Gentium populos tunc adhuc hominum mortuorum simulacris immundos, et extra sanctum locum Ecclesiae in longinquo positos, utique nos qui eramus longe, et facti sumus prope in sanguine Christi (Ephes. II, 13) ; dat licentiam, ut si primo mense nobis non occurrit et dies Dominicus, et congruus lunae numerus, secundo mense celebremus.

PL 20, 847A

神は、諸国民の民が当時なお死んだ人間たちの偶像によって汚れ、教会の聖なる場所の外の遠くに置かれていることを、すなわち、「かつて遠くにいたが、キリストの血によって近い者とされた」(エフェソ2:13)我々を、あらかじめ見通して、もし第一の月に、主日と月の適切な数とが我々に当たらなければ、第二の月に祝ってよいという許可を与えているのである。

Tractatus vel Sermones qui exstant 1.0.11

11

Et ideo nec intra quartamdecimam lunam, nec ultra vicesimam primam celebrare possumus, quia septem tantum dies sunt azymorum paschalium, in quibus Dominicum quaerimus diem.

PL 20, 847B

それゆえ、月齢14日より前にも、21日を越えても祝うことはできない。過越の種なしパンの日は7日しかなく、その間に我々は主日を探し求めるからである。

Tractatus vel Sermones qui exstant 1.0.12

12

Vult enim nos Christus promulgator Legis et Gratiae, neque legitimos juxta lunae cursum computatos praeterire dies, neque diem suae Resurrectionis otio ingrato transcendere.

PL 20, 847B

というのは、律法と恩寵を公布したキリストは、月の運行に従って数えられた定めの日々を我々が見過ごすことも、自らの復活の日を恩知らずの怠惰によって素通りすることも望まないからである。

Tractatus vel Sermones qui exstant 1.0.13

13

Nam sexta feria qua hominem fecerat, pro eodem passus est; et die Dominica quae dicitur in Scripturis prima sabbati (Matth. VIII; Gen. I) , in qua sumpserat mundus exordium, resurrexit; ut qui prima die creavit coelum, et terram (unde postea hominem faciens figuravit), prima etiam die omnem repararet hominem, propter quem fecerat mundum.

PL 20, 848A

実に、キリストは、人を造った日である金曜日に、その人のために苦しみを受け、また聖書で「安息日の第一日」と呼ばれる主日、世界が始まりを得たその日に復活した(マタイ8;創世記1)〔引かれた句はマタイ28:1にある〕。それは、第一の日に天と地を創造した者が——その土から後に人を造って形づくった——第一の日にまた、そのために世界を造った人間をすべて回復するためであった。

Tractatus vel Sermones qui exstant 1.0.14

14

Haec breviter dixerim de ratione Paschali. Sed jam tempus est, ut virtutem eorum quae in libro Exodi audivimus, edisseramus. Ac primum, quid sit Exodus, advertamus. Exodus egressio appellatur.

PL 20, 848A

復活祭の算定については、以上を簡潔に述べておこう。さて、出エジプト記で我々が聞いたことの力を説き明かすべき時である。まず、エクソドスとは何かに目を向けよう。エクソドスは「出立」と呼ばれる〔エクソドスはギリシア語〕。

Tractatus vel Sermones qui exstant 1.0.15

15

Egressio autem fuit de captivitate Pharaonis, et Aegyptiorum, populi tunc Israel, non nostri. Tibi ergo ut quid legitur, si aliis tantum profuit? Quid ad te, quod non pro te? Sed jam disce ab Apostolo magis universa pro te, quam pro illis esse quae scripta sunt.

PL 20, 848A

その出立は、ファラオとエジプト人たちの捕囚からのものであり、当時のイスラエルの民のものであって、我々のものではない。それなら、他の人々にだけ益があったのなら、なぜあなたにこれが読まれるのか。あなたに何の関わりがあるのか、あなたのためではないのに。だが、書かれたことは、あの人々のためよりも、むしろあらゆる点であなたのためであることを、今や使徒から学べ。

Tractatus vel Sermones qui exstant 1.0.16

16

Lex, inquit, umbra erat futurorum bonorum (Hebr. X) ; eorum quippe bonorum quae in nobis completa sunt.

PL 20, 848B

「律法は」と使徒は言う、「来たるべき善きものの影であった」(ヘブライ10)。それらの善きものとは、まさに我々において成就したものである。

Tractatus vel Sermones qui exstant 1.0.17

17

Veritas enim Christus adveniens, bona quae ante Judaeis fecit umbratiliter, nobis nunc in veritate largitus est, cum dicit ad discipulos: Amen dico vobis, multi Prophetae, et justi desideraverunt videre quae videtis, et non viderunt; et audire quae auditis, et non audierunt.

PL 20, 848B

というのは、真理であるキリストは到来して、以前にユダヤ人たちに影として与えた善きものを、今や真実として我々に豊かに与えたのである。弟子たちにこう言うときがそうである。「アーメン、私は汝らに言う、多くの預言者と義人が、汝らの見ているものを見たいと望んで見ず、汝らの聞いているものを聞きたいと望んで聞かなかった」。

Tractatus vel Sermones qui exstant 1.0.18

18

Vestri autem beati oculi, qui vident; et aures, quae audiunt (Matth. XIII) . Exodus ergo beate atque perfecte consummatur in nobis quando verus Moyses de Jordanis aqua sumptus, et natura, non positione, Deus, Dominus noster Jesus Christus, virga crucis suae nos per aquam Baptismi de captivitate Pharaonis diaboli educit, ac de omni tenebrarum ejus Aegypto eripit, evocans nos in lucis opera de tenebris actuum mundanorum, ubi aliquos adhuc positos increpat beatissimus Paulus: Debueratis, inquiens, de hoc mundo exisse; nunc autem scripsi vobis non commisceri (I Cor. V) .

PL 20, 848B

「しかし汝らの目は幸いである、見ているのだから。耳もまた幸いである、聞いているのだから」(マタイ13)。こうして出エジプトは、我々において幸いに、完全に成就する。それは、ヨルダンの水から引き上げられた真のモーセ、本性によって神であり定めによってではない我々の主イエス・キリストが、自らの十字架の杖によって、洗礼の水を通して我々をファラオ、すなわち悪魔の捕囚から導き出し、その闇のあらゆるエジプトから救い出して、世の行いの闇から光の業へと我々を呼び出すときである。この点で、いとも福なるパウロは、なおそこに置かれている者たちを咎めて、こう言っている。「汝らはこの世から出て行くべきであった。だが今、私は汝らに、交わってはならないと書いた」(一コリント5)。

Tractatus vel Sermones qui exstant 1.0.19

19

Consideremus nunc quid audiant a Deo qui educuntur ex Aegypto: Mensis hic vobis initium mensium, primus est, ait, vobis in mensibus anni (Exod. XII) .

PL 20, 849A

では今、エジプトから導き出される者たちが神から何を聞くかを考えよう。「この月は、汝らにとって月々の初めであり、第一の月である」と神は言う、「年の月々のうちで、汝らにとって」(出エジプト記12)。

Tractatus vel Sermones qui exstant 1.0.20

20

Legimus in Numerorum libro (Num. XXX) quod quicumque voverit votum, ut abstineat se aut ab usu conjugali, aut a deliciis quibuslibet vel cibi, vel potus, usque ad praefinitum tempus, et violaverit quocumque lapsu, dies praeteritos ei non imputandos; sed ut ab initium redeat.

PL 20, 849A

我々は民数記の書に読む(民数記30)。誰かが、夫婦の営みから、あるいは食物や飲み物のどんな楽しみからであれ、定めた期限まで身を慎むと誓願を立て、どんな過ちによってであれそれを破ったなら、過ぎた日々は彼に数え入れられず、はじめからやり直すことになる、と〔底本は ab initium。ab initio と読む〕。

Tractatus vel Sermones qui exstant 1.0.21

21

Sic non sunt imputati Israelitis illi dies quos consumpserunt in Aegypto: sed quando ingemuerunt ad Dominum conversi ab operibus duris, et Dominus (Exod. II, XII) percussit primogenita Aegyptiorum qui eos servire Domino non sinebant, tunc audierunt: Mensis hic vobis initium mensium, primus est vobis in mensibus anni (Exod. XII) .

PL 20, 849B

こうしてイスラエルの人々には、エジプトで費やしたあの日々は数え入れられなかった。しかし彼らが厳しい労働から主へ立ち帰ってうめき、主(出エジプト記2、12)が、彼らが主に仕えるのを許さなかったエジプト人たちの初子を打ったとき、そのとき彼らは聞いた。「この月は、汝らにとって月々の初めであり、年の月々のうちで、汝らにとって第一である」(出エジプト記12)。

Tractatus vel Sermones qui exstant 1.0.22

22

Sunt enim quidam superstitionum dies, et menses, et anni, quos abrogat cum reprehendit Apostolus (Galat. IV) . Sunt alii, quos praecepit Deus, et imputat.

PL 20, 850A

というのは、迷信の日々、月々、年々というものがあり、使徒はそれらを咎めて廃するからである(ガラテヤ4)。別に、神が命じ、数に入れるものがある。

Tractatus vel Sermones qui exstant 1.0.23

23

Eramus et nos aliquando in Aegypto nescientes Deum, ac luminis et veritatis ignari, quos urgebant immundi spiritus, veri Aegyptii, laterem facere, terrenis videlicet inservire figmentis: at ubi conversi ad Deum sumus reclamantes ab operibus duris, verberati sunt Aegyptii multiplicibus plagis, et primitiva eorum percussa sunt.

PL 20, 850A

我々もまた、かつてエジプトにいて、神を知らず、光と真理を知らず、汚れた霊たち——真のエジプト人——に、れんがを作るよう、すなわち地上の作り物に仕えるよう迫られていた。しかし神へ立ち帰り、厳しい労働から叫んだとき、エジプト人たちは多くの災いで打たれ、その初子たちは打ち倒された。

Tractatus vel Sermones qui exstant 1.0.24

24

Salus enim nostra daemonum poena est. Nos autem respiravimus, et vivificati sumus; neque enim vivebamus prius in illis diebus quibus mortui mortuos colebamus.

PL 20, 850A

我々の救いは悪霊たちへの刑罰だからである。我々は息を吹き返し、生かされた。以前、死者が死者を拝んでいたあの日々には、我々は生きていなかったのである。

Tractatus vel Sermones qui exstant 1.0.25

25

Tunc igitur opportune audivimus: Mensis hic vobis initium mensium, primus est in mensibus anni (Exod. XII) .

PL 20, 850B

それゆえ、そのとき我々はふさわしい時に聞いた。「この月は、汝らにとって月々の初めであり、年の月々のうちで第一である」(出エジプト記12)。

Tractatus vel Sermones qui exstant 1.0.26

26

Quando novus nobis illuxit dies ille quem fecit Dominus (Ps. CXVII) , quando cognovimus mensem novorum sanctum, et annum Domini acceptum, et diem retributionis.

PL 20, 850B

それは、「主が造った」(詩篇117)あの日が我々に新たに輝いたとき、我々が新しいものの聖なる月と、主に受け入れられる年と、報いの日を知ったときである〔novorum は「新しいもの」とも「新しい者たち」とも読める〕。

Tractatus vel Sermones qui exstant 1.0.27

27

Opportunius autem congruit expositio ista fidelibus: nam catechumenis adhuc tantum primitiva daemonum sunt interfecta; his vero qui ad gratiam merentur Baptismi coelestis accedere, totus exercitus diaboli submergitur, ac necatur, ut vere ac merito audiant in Christo renati: Mensis hic vobis initium mensium, primus est in mensibus anni (Exod. XII) .

PL 20, 850B

この説き明かしは、信者たちにはいっそうふさわしい。洗礼志願者たちにはなお悪霊たちの初子が殺されただけだが、天の洗礼の恩寵に与るにふさわしい者たちには、悪魔の全軍が水没させられ、殺される。それは、キリストにおいて新たに生まれた者として、まことに当然に聞くためである。「この月は、汝らにとって月々の初めであり、年の月々のうちで第一である」(出エジプト記12)。

Tractatus vel Sermones qui exstant 1.0.28

28

Congruit et poenitentibus haec explanatio, quos iterum tenebrae criminum, et Aegypti hujus caligo possederat.

PL 20, 851A

この解き明かしは、悔い改める者たちにもふさわしい。彼らを、罪過の闇と、このエジプトの暗がりが、ふたたび捕らえていたのである。

Tractatus vel Sermones qui exstant 1.0.29

29

Nam si ingemiscant ad Dominum resipiscentes et fugientes ab operibus nequissimis tenebrarum, lumen coelestis indulgentiae consequentur, et ad aeternam lucem redibunt, et salutem.

PL 20, 851A

もし彼らが悔い改めて主にうめき、闇のいとも邪悪な業から逃れるなら、天の赦しの光に至り、永遠の光と救いへ戻るであろう。

Tractatus vel Sermones qui exstant 1.0.30

30

Scriptum est enim: Cum conversus ingemueris, tunc salvus eris, et scies ubi eras (Is. XXX, 15, sec. LXX), cum confidebas in illis. Scies, inquit, ubi eras.

PL 20, 851A

書かれているからである。「汝が立ち帰ってうめくとき、そのとき汝は救われ、汝がどこにいたかを知るであろう」(イザヤ30:15、七十人訳による)、「汝が彼らを頼んでいたときに」。「汝は知るであろう、汝がどこにいたかを」と彼は言う。

Tractatus vel Sermones qui exstant 1.0.31

31

Tunc enim se homo in erroribus Aegypti tenebrarum fuisse intelligit, cum ad lucem veritatis regreditur, atque justitiae.

PL 20, 851B

人は、真理と正義の光へ戻るときにこそ、自分が闇のエジプトの迷いの中にいたことを悟るのである。

Tractatus vel Sermones qui exstant 1.0.32

32

Potest etiam pio sensu haec eadem oratio accipi de illa luce perpetua, quae post consummationem saeculi, justis, ac fidelibus tribuetur; quando penitus fuerit devicta mortis nox a Sole justitiae, ut tunc audiant: Mensis hic vobis initium mensium, primus est in mensibus anni (Exod. XII) : tunc utique quando interibit tota potestas Aegyptiorum, et liberati de hac Aegypto, verum manna comedemus, et de petra ipso Christo bibemus adhaerentes Agni immaculati vestigiis, ac dicentes: Adhaesit anima mea post te, me vero suscepit dextera tua (Ps. LXII) .

PL 20, 851B

また、この同じ言葉は、敬虔な意味で、世の終わりのあとに義人たちと信者たちに与えられる、あの永遠の光についても受け取りうる。そのとき、死の夜が正義の太陽によって完全に打ち破られ、そのとき彼らは聞く。「この月は、汝らにとって月々の初めであり、年の月々のうちで第一である」(出エジプト記12)。そのとき、エジプト人たちの権力がことごとく滅び、我々はこのエジプトから解放されて、まことのマナを食べ、岩であるキリスト自身から飲み、汚れなき子羊の足跡にすがりつつ、こう言うのである。「私の魂は汝の後にすがりつき、私を汝の右の手が受け止めた」(詩篇62)。

Tractatus vel Sermones qui exstant 1.0.33

33

Et ideo sanctus quisque adhuc in saeculo constitutus suspirat ad illam quam mundus modo capere non potest, futuram lucem dicens: Sitivit anima mea ad Dominum vivum: quando veniam, et apparebo ante faciem Domini (Ps. XLI) ?

PL 20, 852A

それゆえ、いまだ世にある聖なる者はみな、世が今は捉えることのできない来たるべき光を慕って嘆息し、こう言う。「私の魂は生ける主を渇いた。いつ私は行って、主の顔の前に現れるだろうか」(詩篇41)。

Tractatus vel Sermones qui exstant 1.0.34

34

Nunc enim videmus per speculum in aenigmate, ait sanctus Apostolus, tunc autem facie ad faciem (I Cor. XIII) .

PL 20, 852A

「我々は今、鏡によって謎のうちに見ているが、そのときには顔と顔とを合わせて見る」と聖なる使徒は言う(一コリント13)。

Tractatus vel Sermones qui exstant 1.0.35

35

Et modo quidem ad comparationem Judaeorum, atque Gentilium qui in profunda nocte incredulitatis demersi noscuntur, et ad eorum comparationem qui in haereseon caligine, ac nocte luxuriae demorantur, nos videmur esse, et plane sumus in luce: sed ipsi dies nostri quibusdam nebulis praetexuntur, et non habent serenitatis laetitiam, dicente Propheta: Dies mei sicut umbra declinaverunt (Ps. CI) .

PL 20, 852A

今、確かにユダヤ人と異邦人——不信仰の深い夜に沈んでいることが知られている者たち——との比較において、また異端の闇や放縦の夜にとどまっている者たちとの比較において、我々は光の中にいるように見え、またまさに光の中にいる。だが、我々の日々そのものもいくらかの霧に覆われ、晴れやかさの喜びを持たない。預言者が「私の日々は影のように傾いた」と言うとおりである(詩篇101)。

Tractatus vel Sermones qui exstant 1.0.36

36

Ibi vero erit nobis ipse Dominus lumen aeternum; ut jam non tantum in umbra ejus salvemur, sed vivamus semper in splendore claritatis ejus: cui omnis honor, virtus, et gloria, cum Patre, et Spiritu sancto, ante omnia, et nunc, et semper, et in cuncta saecula saeculorum. Amen.

PL 20, 852B

しかしあちらでは、主自身が我々にとって永遠の光となる。それは、我々がもはや主の影の中でだけ救われるのではなく、その栄光〔claritas〕の輝きの中で常に生きるためである。主に、すべての誉れと力と栄光が、父と聖なる霊とともに、万物に先立って、今も、いつも、世々の世にわたってあるように。アーメン。