Ad Nationes 2.9.1
Haec secundum tripertitam dispositionem.... divinitatis aut notiora aut insigniora digessimus, ut possit jam videri satis responsum de physico genere, de poetico, de gentibus.
PL 1, 597Bこれらのことを、三分の配置に従って……神性について、より知られたところか、あるいはより顕著なところを取りまとめてきた。これによって、自然の類について、神話の類について、民族の類について、もはや十分に答えたと見なされてよいであろう。
Ad Nationes 2.9.2
Et quoniam omnis superstitio, non jam philosophorum nec poetarum nec populorum, a quibus tradita est, sed dominantium Romanorum, quibus occupata est, auctoritatem sibi exstruxit, alia jam nobis ineunda est humani erroris latitudo, imo silva caedenda, quae undique conceptis superstitionum seminibus vitii pueritiam obumbravit.
PL 1, 597Bそして、あらゆる迷信は、もはやそれを伝えた哲学者たちのものでも、詩人たちのものでも、諸々の民のものでもなく、それを奪い取った支配者たるローマ人たちのものとなって、自らのために権威を築き上げたのであるから、我々はいまや人間の迷妄の別の広がりへと踏み込まねばならない。それどころか、迷信の種があらゆる方角から宿されて悪徳の幼さを覆い隠してきた森を、切り開かねばならないのである。
Ad Nationes 2.9.3
Sed et Romanorum deos Varro bifariam disposuit incertos et electos. Tantam vanitatem! Quid enim erat illis cum incertis, si certos habebant? nisi si Atticos stupores recipere voluerunt. Nam et Athenis ara est inscripta: Ignotis deis. Colit ergo quis quod ignorat?
PL 1, 597Bしかし、ワッロはローマ人の神々を、不確かな神々と選ばれた神々との二種に分けた。何という空しさであろうか。確かな神々を持っていたのなら、不確かな神々など彼らに何の用があったのか。アッティカ人の愚かしさを受け入れようとしたのでなければ。事実アテナイには「知られざる神々に」と刻まれた祭壇がある。では、知らないものを崇拝する者があろうか。
Ad Nationes 2.9.4
Tum si certos habebant, contenti esse debuerunt, nec electos desiderare. In quo etiam irreligiosi deprehenduntur. Si enim dei ut bulbi seliguntur, qui non seliguntur, reprobi pronuntiantur.
PL 1, 598Aそれゆえ、確かな神々を持っていたのなら、それで満足すべきであり、選ばれた神々を求めるべきではなかった。この点においても、彼らは不敬虔であることが露見する。なぜなら、もし神々が球根のように選り分けられるのであれば、選り分けられなかった神々は、不良品と宣告されることになるからである。
Ad Nationes 2.9.5
Nos vero bifariam Romanorum deos recognoscimus, communes et proprios, id est, quos cum omnibus habent, et quos ipsi sunt commenti. Et numquid hi sunt publici et adventitii dicti? Hoc enim erae docent, adventitiorum ad fanum Carnae, publicorum in palatio.
PL 1, 598Aしかし我々は、ローマ人の神々を別の意味で二種に分けて認める。すなわち、共通の神々と固有の神々とである。共通の神々とは、彼らが他のすべての者と共有する神々であり、固有の神々とは、彼ら自身が案出した神々である。そして、これらは公の神々、外来の神々と呼ばれているのではないか。事実、記録がそれを教えている。外来の神々のそれはカルナ神の聖域に、公の神々のそれは宮廷にある、と。
Ad Nationes 2.9.6
Quare cum communes dei, quam physico, quam in mythico comprehendantur, actum est jam de istis speciebus. De propriis dicere.... et.
PL 1, 598Aそれゆえ、共通の神々は、自然の類にせよ神話の類にせよ、そこに含まれるのであるから、この種の神々についてはすでに論じ尽くした。固有の神々について語る……そして……
Ad Nationes 2.9.7
De Romanis stupeamus, tertium illud genus hostilium deorum.... eo quod nulla gens alia tantum sibi superstitionis invenerit . ... duas species dirigimus, alios de hominibus assumptos, alios inde conceptos.
PL 1, 598Aローマ人については、我々は驚くとしよう。かの第三の類、敵たる神々のそれ……他のいかなる民族も、これほど多くの迷信を自らのために考え出したことはなかったからである。……我々は二つの種を区別する。一方は人間から取り上げられた神々であり、他方はそこから考え出された神々である。
Ad Nationes 2.9.8
Igitur quoniam idem illis color suppetit consecrationis mortuorum, tanquam ob merita vitae, eamdem et nos responsionem opponamus necesse est, neminem ex his quoque tanti fuisse.
PL 1, 598Bかくして、彼らにも同じ弁明の色合い、すなわち生前の功績のゆえに死者を神格化するのだという弁明が用意されているのであるから、我々もまた同じ答えを差し向けねばならない。すなわち、これらの神々のうちにも、それほどの値打ちのある者は誰一人としていなかった、と。
Ad Nationes 2.9.9
Patrem diligentem Aenean crediderunt, militem nunquam gloriosum, lapide debilitatum; quod telum quantum vulgare, atque caninum, tanto ignobile vulnus! Sed et proditor patriae Aeneas invenitur; tam Aeneas, quam Antenor.
PL 1, 598B彼らはアイネアスを、父を愛する者として信じた。しかし彼は、決して武勲赫々たる兵士ではなく、石によって傷つけられた者であった。その武器がありふれた、犬を追うためのような卑しいものであっただけに、傷もそれだけ不名誉なものであった。しかも、祖国の裏切り者としてのアイネアスも見出される。アイネアスも、アンテノルも同様である。
Ad Nationes 2.9.10
Ac si hoc verum nolunt, Aeneas certe patria flagrante dereliquit socios foeminae Punicae subjiciendus, quae maritum Hasdrubalem Aeneae timiditate supplicantem hosti non non comitata, raptis secum filiis, formam et patrem sibi habere non in fugam sapit, sed in ignes ardentis Carthaginis ut in amplexus patriae pereuntis incubuit.
PL 1, 598Bそしてもし彼らがこれを真と認めたくないのであっても、アイネアスは確かに、祖国が燃えているときに仲間を見捨てた者であり、あるカルタゴの女の下に置かれるべき者である。その女は、夫ハスドルバルがアイネアスさながらの臆病さで敵に嘆願していたとき、彼に付き従うことなく、子供たちを連れて、〔守護神の〕像と父親を携えて逃げることを分別とは見なさず、燃え盛るカルタゴの炎の中へ、滅びゆく祖国の抱擁であるかのように身を投じたのである。
Ad Nationes 2.9.11
Pius Aeneas ob unicum puerum et decrepitum senem, Priamo et Astyanacte destitutis. Atquin Romanis magis detestandus, qui pro salute principum et domus eorum adversus liberos et conjuges et omne pignus suum dejerant.
PL 1, 599A敬虔なるアイネアス——ただ一人の子供と老いさらばえた父のために、プリアモスとアステュアナクスを見捨てたその者。しかるに、ローマ人にとってこそ、彼はいっそう忌むべき者のはずである。ローマ人は、皇帝たちとその一族の安泰のために、自分の子や妻、そしてあらゆる愛する者にかけて誓っているのだから。
Ad Nationes 2.9.12
Consecrat filium Veneris, et hoc Vulcanus sciens patitur et Juno concedit. Si veredi parentum in coelo sedent, cur non potius Argivi juvenes dei habiti, quod matrem, ne in sacris piaculum committeret, plus quam humano more jugales provexerunt? cur non magis dea, quae magis pia, illa filia patris in carcere fame defecti uberibus suis educatrix?
PL 1, 599A彼らはウェヌスの子を神格化し、これをウォルカヌスは知りながら耐え忍び、ユノは許している。もし親を運ぶ駄馬たちが天に座するのだとすれば、なぜむしろ、母が祭儀において罪を犯さぬようにと、人間の習わしを超えて軛につながれた獣さながらに車を引いたあのアルゴスの若者たちが、神と見なされないのか。なぜむしろ、いっそう敬虔であったあの女こそが女神とされないのか——牢獄で飢えに衰えた父を、自らの乳房をもって養い育てた、あの娘こそが。
Ad Nationes 2.9.13
Quid aliud Aeneae gloriosum, nisi quod praelio laurentino nusquam comparuit? Rursus forsitan solito more quasi desertor e praelio fugerit. Romulus aeque post mortem deus, si quia urbem condidit deus, usque in foeminas, urbium auctores.
PL 1, 599Aアイネアスに他に何の栄誉があろうか。ラウレントゥムの戦いにおいて、彼がまったく姿を見せなかったということ以外に。おそらく彼はまたも、いつもの習わしのように、戦場から脱走者さながらに逃げ去ったのであろう。ロムルスもまた、死後において同様に神とされている。もし都市を建てた者が神であるというのなら、それは女性にまで及ぶはずである——都市を創建した女たちにも。
Ad Nationes 2.9.14
Sane Romulus et fratrem interfecit et alienas virgines dolo rapuit. Ideo Quirinus est, quia tunc parentibus quiritatum est per illum. Quid Sterculus meruit ad divinitatem? Si agros stercoribus Juvando diligens fuit, plus fimi Augias conferebat.
PL 1, 599B実に、ロムルスは兄弟を殺し、他国の処女たちを策略によって略奪した。彼がクイリヌスと呼ばれるのは、その時、彼のせいで父母たちが助けを叫び求めたからである。ステルクルスは、神性に値する何をなしたのか。もし彼が糞肥をもって畑を助けることに熱心であったというのなら、アウゲイアスの方がより多くの糞を運んだはずである。
Ad Nationes 2.9.15
Si Faunus Pici filius in jus agitabatur mente ictus, curari eum magis quam consecrari decebat.
PL 1, 599Bもしファウヌスが、ピクスの子でありながら、心を病んで裁判に引き出されていたのだとすれば、彼にふさわしかったのは、神格化されることよりも、治療されることであった。
Ad Nationes 2.9.16
Si Fauni filia pudicitia praecellebat, ut ne conversaretur quidem inter viros, aut barbaria aut conscientia deformitatis aut rubore insaniae paternae, quanto dignior bona dea Penelopa, quae inter utilissimos amatores diversata, obsessam castitatem tenere protexit?
PL 1, 599Bもしファウヌスの娘が貞潔において際立っていたのだとしても——男たちの間に交わることさえなかったのは、野蛮さのゆえか、醜さの認識のゆえか、父の狂気への恥じらいのゆえか、いずれであったにせよ——それにひきかえ、「善き女神(ボナ・デア)」の名には、ペネロペこそいかに勝ってふさわしいことであろうか。彼女は、この上なく執拗な言い寄る者たちの中にありながら、包囲された貞潔を守り通したのである。
Ad Nationes 2.9.17
Est et sanctus, propter hospitalitatem a rege Plotio fanum consecutus: potuit et Ulixes de humanissimo Alcinoo unum amplius deum vobis contulisse.
PL 1, 599Cサンクトゥスという神すらいる。客人歓待のゆえに、プロティウス王から神殿を授かったのである。ウリクセスとて、この上なく人情に厚いアルキノオスから、諸君にもう一柱の神を仕立てることができたはずである。