Ad Nationes 1.10.1
Pudeat igitur deos ab homine defendi. Effundite jam omnia venena, omnia calumniae tela infligite huic nomini, non cessabo ultra repellere; at postmodum obtundentur expositione totius nostrae disciplinae; nunc vero eadem ipsa de nostro corpore vulsa in vos retorquebo, eadem vulnera criminum in vobis defossa monstrabo, quo machaeris vestris admentationibusque cadatis.
PL 1, 572Aそれゆえ、神々が人間によって弁護されねばならぬとは、恥ずべきことである。さあ、あらゆる毒を注ぎ出し、あらゆる中傷の矢をこの名に浴びせるがよい。私はこれ以上、それを退けることをやめはしない。もっとも、それらの矢は、後に我々の教え全体を説き明かすことによって鈍らされるであろう。だが今は、我々自身の肉体から引き抜いたその同じ矢を、諸君へと逆に投げ返し、諸君のうちに埋め込まれたその同じ罪状の傷を示そう。それは諸君が、諸君自身の剣と投げ槍とによって倒れるようにするためである。
Ad Nationes 1.10.2
Jam primo, quod in nos generali accusatione dirigitis, divortium ab institutis majorum, considerate etiam atque etiam, ne vobiscum communicemus crimen istud. Ecce enim per omnia vitae ac disciplinae corruptam, imo delatam in vobis antiquitatem recognosco.
PL 1, 572Aさて何よりもまず、諸君が我々に対して総括的な告発として向けている、祖先の制度からの離反という罪状については、我々のほうこそ諸君とその罪状を共にしているのではないか、よくよく考えるがよい。というのも、私は、生活と規律のあらゆる面において、諸君のうちに古代がすっかり損なわれ、いやそれどころか引きずり降ろされているのを見て取るからである。
Ad Nationes 1.10.3
De legibus quidem jam supra dictum est, quod eas novis de die consultis constitutisque obruistis. De reliqua vero conversationis humanae dispositione palam subjacet, quanto a majoribus mutaveritis, cultu, habitu, apparatu, ipsoque victu, ipsoque sermone.
PL 1, 572B法律については、諸君が日々新たに定める決議や規定によってそれを覆い尽くしてしまったことは、すでに先に述べたとおりである。しかし、それ以外の、人間の日々の営みの秩序については、諸君が祖先からどれほど変わり果てたかが、はっきりと露わになっている——身なりにおいても、装いにおいても、しつらえにおいても、食事そのものにおいても、言葉遣いそのものにおいても。
Ad Nationes 1.10.4
Nam pristinum ut rancidum relegatis, exclusa ubique antiquitas in negotiis, in officiis; totam auctoritatem majorum vestra auctoritas dejecit. Sane, quod vobis magis probro est, laudatis semper vetustates, et nihilominus recusatis.
PL 1, 572Bというのも、諸君は古きものを、まるで饐えたもののように遠ざけ、業務においても職務においても、いたるところで古代を締め出しているからである。祖先のすべての権威を、諸君自身の権威が覆したのだ。実に、諸君にとってなおのこと恥辱であるのは、諸君が常に古さそのものを称賛しながら、それでもなお拒んでいるということである。
Ad Nationes 1.10.5
Qua perversitate tant...... majorum apud vos permanere probari debuerunt, cum ea quae probatis recusetis?
PL 1, 572Bいったいいかなる倒錯によって、祖先のこれほど大いなる……が諸君のもとに存続することを是とせねばならなかったのか。諸君は自ら是とすることを拒んでいるというのに。
Ad Nationes 1.10.6
Sed et ipsum quod videmini a majoribus traditum fidelissime custodire et defendere, vel quo maxime reos non transgressionis postulatis, de quo totum odium christiani nominis animatur, deorum dico culturam, perinde a vobis destrui ac despici ostendam, nisi quod non perinde; nos enim contemptores deorum haberi nulla ratio est, quia nemo contemnit quod sciat omnino non esse.
PL 1, 572Bしかし、まさにこの、諸君が祖先から伝えられたものとして最も忠実に守り弁護していると見えるもの——それを侵したという廉でこそ、諸君が我々を何よりも被告として告発するもの——キリスト教徒という名に対するあらゆる憎悪がそこから生気を得ているもの——すなわち神々の崇拝と私は言う——それについても、諸君によって同じように破壊され蔑まれていることを、私は示そう。もっとも同じようにとは言っても違いはある。というのは、我々が神々を蔑む者と見なされるのには、何の理由もないからである。なぜなら、まったく存在しないと知っているものを蔑む者などいないからである。
Ad Nationes 1.10.7
Quod omnino est, id contemni potest, quod nihil est, nihil patitur. Igitur quibus est, ab eis patiatur necesse esse, Quo magis oneramini, credentes esse et contemnentes, colentes et despuentes, honorantes et lacessentes!
PL 1, 572Cおよそ存在するものは、蔑まれることがありうる。何ものでもないものは、何も被ることがない。したがって、それ〔神々〕が存在すると考える者たちからこそ、それは何かを被らねばならぬはずである。それだけいっそう、諸君は重い咎を負うことになる——存在すると信じながら蔑み、崇拝しながら唾棄し、敬いながら侮辱しているのだから。
Ad Nationes 1.10.8
Licet etiam hinc recognoscere, inprimis, cum alii alios deos colitis, eos quos non colitis, utique contemnitis; praelatio alterius sine alterius contumelia esse non potest, nec ulla electio non reprobatione componitur.
PL 1, 572Cこのことからもまた見て取ることができる。何よりもまず、諸君が互いに異なる神々を崇拝するとき、崇拝しない神々のほうは、当然のことながら蔑んでいるのである。一方を選び取ることは、他方を辱めることなしには成り立たない。いかなる選択も、退けることなしには成立しないのである。
Ad Nationes 1.10.9
Qui de pluribus suscipit aliquem, eum quem non suscipit despexit. Sed tot ac tanti ab omnibus coli non possunt. Jam ergo tunc primo contempsistis, non veriti scilicet ita instituere, ut omnes coli non possent.
PL 1, 573A多くの中からある一つを取り上げる者は、取り上げなかったものを蔑んだのである。しかし、それほど多くの、それほど偉大な神々のすべてが、あらゆる人によって崇拝されることなどできはしない。したがって、まさにその時点で、諸君はすでに最初から蔑んでいたのである——すべての神々が崇拝され得ないような仕組みをつくることを、恐れもせずに。
Ad Nationes 1.10.10
At enim illi sapientissimi ac prudentissimi majores, quorum institutis renuntiare non nostis, maxime in persona deorum vestrorum, ipsi quoque impii deprehenduntur.
PL 1, 573Aしかし、諸君があえて放棄することを知らぬその制度を打ち立てた、この上なく賢明で思慮深い祖先たち自身もまた、まさに諸君の神々のことにおいて、不敬虔な者であったことが露見するのである。
Ad Nationes 1.10.11
Mentior, si nunquam censuerant, ne qui imperator fanum, quod in proelio vovisset, prius dedicasset quam senatus probasset, ut contigit M. Aemilio, qui voverat Alburno deo.
PL 1, 573A私は嘘をついていることになる——もし彼らが、戦陣において誓約した神殿を、元老院が是とする前に司令官が奉献することのないようにと定めたことが、一度もなかったのだとすれば。マルクス・アエミリウスの身に起こったとおりである。彼はアルブルヌスという神に誓っていたのである。
Ad Nationes 1.10.12
Utique enim impiisimum, imo contumeliosissimum admissum est, in arbitrio et libidine sententiae humanae locare honorem divinitatis, ut deus non sit, nisi cui esse permiserit senatus.
PL 1, 573Aなぜなら、神性の栄誉を、人間の判断という恣意と気まぐれのうちに置くことは、この上なく不敬虔な、いやそれどころか、この上なく侮辱的な行いだからである——元老院が存在を許した者でなければ神ではない、というように。
Ad Nationes 1.10.13
Saepe censores inconsulto populo adsolaverunt; certe Liberum patrem cum sacro suo consules senatus auctoritate urbe non solummodo, verum tota Italia eliminaverunt.
PL 1, 573B監察官たちはしばしば、民衆に諮ることなく〔神々の祭儀を〕荒廃させた。確かに、執政官たちは元老院の権威によって、リベル・パテル神をその祭儀もろとも、都市からだけでなくイタリア全土から追放したのである。
Ad Nationes 1.10.14
Caeterum Serapem et Isidem et Harpocratem et Anubem prohibitos Capitolio Varro commemorat, eorumque statuas a senatu dejectas, nonnisi per vim popularium restructas.
PL 1, 573Bさらに、セラピス、イシス、ハルポクラテス、アヌビスがカピトリウムから締め出されたことを、ワッロは伝えている。彼らの彫像は元老院によって引き倒されたが、民衆の実力行使によってのみ、ふたたび建て直されたのである。
Ad Nationes 1.10.15
Sed tamen et Gabinius consul Kalendis Januariis, cum vix hostias probaret, prae popularium coetu, quia nihil de Serape et Iside constituisset, potiorem habuit senatus censuram, quam impetum vulgi, et aras institui prohibuit.
PL 1, 573Bそれでもなお、執政官ガビニウスは、一月の朔日に、群衆の集まりを前にして犠牲獣を検分することすらほとんどできぬほどであったが、それでもセラピスとイシスについて何も定めていなかったがゆえに、群衆の激情よりも元老院の監察の権威を重んじ、祭壇を設けることを禁じた。
Ad Nationes 1.10.16
Habetis igitur in majoribus vestris, etsi non nomen, attamen sectam christianam, quae deos negligit. Horum, si vos saltem integrum honoribus vestris rei esse laesae religionis: sed invenio conspirasse a vobis tam superstitionis quam impietatis profectum.
PL 1, 573Bかくして諸君は、祖先たちのうちに、名こそなけれ、神々を顧みぬキリスト教の教団を有しているのである。もし諸君が、せめて自らの払う敬意において首尾一貫しているならば、これらの祖先について、宗教を侵害した罪に問われるべきところであろう。しかし私は、諸君のもとで、迷信から生じたものと不敬から生じたものとが、ともに結託しているのを見出すのである。
Ad Nationes 1.10.17
Quanto enim irreligiosiores deprehendimini? Privatos enim deos, quos Lares et Penates domestica consecratione perhibetis, domestica licentia inculcatis, venditando, pignerando pro necessitate ac voluntate.
PL 1, 573Cいったいどれほど不敬虔な者として、諸君は見出されることであろうか。すなわち、諸君が家庭の奉献によって家神(ラレス)やペナテスと呼ぶ私的な神々を、諸君は家庭の恣意のままに踏みにじり、必要と気ままに応じて売り払い、質に入れているのである。
Ad Nationes 1.10.18
Essent quidem tolerabiliora ejusmodi contumaciae sacrilegia, nisi quod eo jam contumeliosiora, quod modica. Sed aliquo solatio privatorum et domesticorum deorum querelae juvantur, quod publicos turpius contumeliosiusque tractetis.
PL 1, 573Cこのような不遜のもたらす冒瀆は、まだしも耐えうるものであったろう——ただし、それが取るに足らぬものであるだけに、なおいっそう侮辱的であるという点を除けばだが。しかし、私的な家庭の神々の嘆きは、いくらかの慰めを得てもいる。というのも、諸君は公けの神々のほうを、さらに恥ずべく、さらに侮辱的なしかたで扱っているからである。
Ad Nationes 1.10.19
Jam primum, quos in hastarium regessistis, publicanis subd... tis, omni quinquennio inter vectigalia vestra proscriptos addicitis. Sic Serapeum, sic Capitolium petitur, addicitur, conducitur..... sub eadem voce praeconis, eadem exactione quaestoris.
PL 1, 573Cまず何よりも、諸君が競売の槍のもとへと送り返した神々を、諸君は徴税請負人に……、五年ごとに、諸君の税収の中に登録して競売にかけているのである。かくして、セラピス神殿もカピトリウムも、同じ競売人の呼び声のもとで、同じ財務官の取り立てによって求められ、落札され、貸し出される……。
Ad Nationes 1.10.20
Sed enim agri tributo onusti viliores, hominum capita stipendio censa ignobiliora; nam hae sunt captivitatis notae et poenae. Dei vero, qui magis tributarii, magis sancti, imo qui magis sancti magis tributarii.
PL 1, 574Aしかし、租税を負わされた土地はより卑しいものとなり、賦課によって登録された人々の頭数はより不名誉なものとなる。なぜなら、これらは隷属のしるしであり、刑罰だからである。ところが神々はといえば、租税を課されればされるほど、いっそう聖なるものとされ、いや、それどころか、聖なるものであればあるほど、いっそう租税を課されるのである。
Ad Nationes 1.10.21
Majestas constituitur in quaestum, negotiatio religione proscribitur, sanctitas locationem mendicat; exigitis mercedem pro solo templi, pro aditu sacri, pro stipitibus, pro ostiis; venditis totam divinitatem, non licet eam gratis coli; plus denique publicanis reficitur, quam sacerdotibus.
PL 1, 574A威厳は利得のための道具とされ、商いは宗教の名のもとに公示され、神聖さは賃貸を乞い求める。諸君は神殿の敷地について、聖所への入場について、柱について、扉について、代金を取り立てる。諸君は神性そのものを売り渡し、それを無償で崇拝することを許さない。そして結局、祭司たちよりも徴税請負人たちのほうが、より多くの利を得ているのである。
Ad Nationes 1.10.22
Non suffecerat vectigalium deorum contumelia, de contemptu scilicet aestimanda, nec contenti estis deis honorem non habuisse, nisi etiam, quemcumque habetis, depretietis aliqua indignitate.
PL 1, 574A税を課された神々への侮辱——それはまさしく蔑みから測られるべきものだが——それだけでは足りなかったのか。諸君は神々に敬意を払わなかったというだけでは満足せず、たとえ諸君が抱いている敬意であっても、何らかの不面目によって、それを値切ってしまうのである。
Ad Nationes 1.10.23
Quid enim omnino ad honorandos eos facitis, quod etiam non mortuis vestris ex aequo praebeatis?
PL 1, 574Bそもそも諸君は、神々を敬うために、諸君の死者たちにさえ等しく施していないような、いったい何をしているというのか。
Ad Nationes 1.10.24
Exstruitis deis templa, aeque mortuis templa; exstruitis aras deis, aeque mortuis aras, eisdem titulis superscribitis litteras, easdem statuis inducitis formas, ut cuique ars aut negotium aut aetas fuit: senex de Saturno, imberbis de Apolline, virgo de Diana figuratur, et miles in Marte, et Vulcano faber ferri consecratur.
PL 1, 574B諸君は神々のために神殿を建て、死者のためにも等しく神殿を建てる。神々のために祭壇を築き、死者のためにも等しく祭壇を築く。同じ銘文を書きつけ、同じ姿を彫像に与える——それぞれの技芸や生業や年齢に応じて、老人はサトゥルヌスの姿に、若く髭のない者はアポロの姿に、乙女はディアナの姿にかたどられ、兵士はマルスの姿に、鍛冶屋はウルカヌスの姿に神格化されるのである。
Ad Nationes 1.10.25
Nihil itaque mirum, si hostias easdem mortuis, quas et deis caeditis, eosdemque odores crematis. Quis istam contumeliam excuset, quae ut aut mortuos cum deis deputet?
PL 1, 574Bしたがって、諸君が神々に屠るのと同じ犠牲獣を死者にも屠り、同じ香を焚いているとしても、何ら驚くには当たらない。この侮辱を、いったい誰が弁護できようか——死者たちを神々と同列に置くこのような仕儀を。
Ad Nationes 1.10.26
Regibus quidem etiam sacerdotia adscripta sunt, sacrique apparatus, ut tensae et currus et solisternia et lectisternia.... tie et ludi.
PL 1, 574B王たちにさえも、祭司職や祭儀のしつらえ——神輿車や車駕、ソリステルニアやレクティステルニア……、そして競技——が割り当てられていた。
Ad Nationes 1.10.27
Plane, quoniam illis coelum patet, hoc quoque non sine contumelia deorum: primo quidem, quod non decuerit alios eis annumerari, quibus datum sit post mortem deos fieri; secundum, quod tam libere atque manifeste coram populo pejeraret contemplator Proculus in coelum recepti, nisi contemneret quos dejeraret, quam ipse, quam ii, qui ei pejerare permittant; consentiunt enim ipsi nihil esse quod dejerant, imo insuper et praemio afficiunt, quia publice contempserit perjurii vindices; quanquam perjurii apud vos unusquisque purus est.
PL 1, 574C確かに、彼らのために天が開かれているのだから、これもまた神々への侮辱なしには済まない。第一に、死後に神とされることを許された者たちに、他の者〔死者一般〕を数え入れるべきではなかったからである。第二に、天に迎え入れられた者〔ロムルス〕を目撃した証人プロクルスが、あれほど自由に、あれほど公然と民衆の前で偽誓をなしえたのは、彼自身が誓ってみせた相手〔神々〕を蔑んでいたからにほかならないし、また彼に偽誓を許した者たちも同様に蔑んでいたからにほかならない。というのも、彼ら自身が、誓われた対象など何もないことに同意しているからであり、それどころか、偽誓を罰する者たちを公然と蔑んだことに対して、褒賞さえ与えているのである。とはいえ、諸君のもとでは、偽誓については誰もが潔白なのである。
Ad Nationes 1.10.28
Imo jam per deos dejerandi periculum evanuit, potiore habita religione per Caesarem dejerandi, quod et ipsum ad offuscationem pertinet deorum vestrorum; facilius enim per Caesarem pejerantes punirentur, quam per ullum Jovem.
PL 1, 574Cいや、それどころか、いまや神々にかけて誓うことの危険は消え失せてしまった。皇帝にかけて誓うことのほうが、より重い信仰として扱われるようになったからである。そしてこのこと自体もまた、諸君の神々を曇らせることに与っている。というのも、皇帝にかけて偽誓した者たちのほうが、いかなるユピテルにかけて偽誓した者たちよりも、容易く罰せられるからである。
Ad Nationes 1.10.29
Sed contemptus honestior est, habens quamdam superbiae gloriam: venit enim aliquando etiam de fiducia vel conscientiae securitate vel naturali sublimitate animi. Derisus vero quanto lascivior, tanto denotatior ad contumeliae morsum.
PL 1, 575Aしかし、蔑みのほうがまだしも品位を保っている。それはある種の傲慢の誉れを帯びているからである。というのも、蔑みは時として、確信や、良心の安らぎや、生まれつきの心の気高さから生じることもあるからである。だが嘲弄のほうは、それが淫らであればあるほど、いっそう侮辱の刺すような痛みを際立たせるのである。
Ad Nationes 1.10.30
Recognoscite igitur, quam derisores inveniamini numinum vestrorum, non dico quales sitis in sacrificando, quod enecta et tabida quaeque mactatis; de opimis autem et integris supervacua esui capitula et ungulas et plumarum setarumque praevulsa, et si quid domi quoque habituri non fuissetis.
PL 1, 575Aしたがって、諸君が諸君の神威をどれほど嘲弄する者と見出されるかを、諸君自身よく認識するがよい。犠牲を捧げるにあたって諸君がどのようであるかは、あえて言うまい——弱り果て、病み衰えた家畜ばかりを屠っているということは。だが、肥え太った無傷の家畜については、食用に供するに値しない頭や蹄、あらかじめむしり取られた羽毛や剛毛の部分だけを——そして家でも欲しがりはしなかったであろうようなものだけを、神々に捧げているのである。
Ad Nationes 1.10.31
Omitto quae vulgae aut sacrilegae gulae videbuntur majorum prope religionem convenire; atquin doctissimi gravissimi, quatenus gravitas atque prudentia de doctrina proficere credunt, et irreverentissimi erga deos vestros semper existunt, nec eis cessit litteratura, quam ut aut turpia aut vana aut falsa de deis inferat.
PL 1, 575B民衆の、あるいは瀆聖的な食い意地に、祖先の宗教的な慣わしに近いと見えるようなものについては、私は触れずにおこう。しかるに、最も学識深く最も重厚な者たちでさえ——重々しさと知恵とが学識によって深まると彼らが信じているだけになおのこと——諸君の神々に対して常にこの上なく不敬なままであり、文学もまた、神々について醜聞や空しいことや偽りをもたらすことをやめなかったのである。
Ad Nationes 1.10.32
Ab ipso exordiar Homero vestro, ejus unda omnis et omne aequor, cui quantum honorem additis, tantum deis vestris derogastis, magnificando qui de eis lusit.
PL 1, 575Bまず諸君のホメロスその人から始めよう——彼から、あらゆる流れ、あらゆる海原が生じたのである。諸君は彼に対して敬意を加えれば加えるほど、それだけ諸君の神々を貶めたことになる。神々を弄んだ者を偉大な者として讃えているのだから。
Ad Nationes 1.10.33
Adhuc meminimus Homeri; ille, opinor, est, qui divinam majestatem humana conditione tractavit, casibus et passionibus humanis deos imbuens, qui de illis favore diversis gladiatoria quodammodo paria commisit: Venerem sauciat sagitta humana, Martem tredecim mensibus in vinculis detinet fortasse periturum, eadem Jovem poene perpessum a coelitum plebe traducit, aut lacrymas ejus super Sarpedonem excutit, aut luxuriantem cum Junone foendissime inducit, commendato libidinis desiderio per commemorationem amicarum.
PL 1, 575B我々はなおホメロスを思い起こす。思うに、彼こそは、神の威厳を人間の境遇のうちに扱い、人間的な出来事や情念を神々に染み込ませた者である。彼は、贔屓の異なる神々を、いわば剣闘士の組み合わせのようにして相戦わせた。ウェヌスを人間の放った矢で傷つけ、マルスを十三箇月もの間、あるいは死に至るやもしれぬまま鎖につなぎ、ユピテルについては、天の神々の下々の者たちの手にかかって、あわや同じ目に遭うところであったと辱めのうちに描き出し、あるいはサルペドンの上に彼の涙をほとばしらせ、あるいはかつての情婦たちを数え上げて情欲の望みをそそりながら、この上なく汚らわしいしかたでユノと戯れに耽る様を描くのである。
Ad Nationes 1.10.34
Exinde quis non poetarum ex auctoritate principis sui in deos insolens, aut vera prodendo aut falsa fingendo? Et tragici quidem aut comici pepercerunt, ut non aerumnas ac poenas dei praefarentur?
PL 1, 575Cそれゆえ、詩人たちのうち、いったい誰が、自らの頭領〔ホメロス〕の権威に基づいて、真なることを暴くにせよ偽りを捏造するにせよ、神々に対して不遜でなかったであろうか。悲劇詩人にせよ喜劇詩人にせよ、神の労苦や刑罰を語らずに済ませるほど、手加減したことがあったであろうか。
Ad Nationes 1.10.35
Taceo de philosophis, quos superbia severitatis et duritia disciplinae ab omni timore securos, nonnullus etiam afflatus veritatis adversus deos erigit: denique et Socrates in contumeliam eorum quercum et canem et hircum jurat.
PL 1, 576A哲学者たちについては言うまい——彼らを、厳格さの高慢と教えの厳しさとが、あらゆる恐れから解き放ち、時には真理の霊感さえもが、神々に対して彼らを奮い立たせるのである。ついにはソクラテスでさえ、神々を辱めるかのように、樫の木や犬や牡山羊にかけて誓うのである。
Ad Nationes 1.10.36
Nam et si idcirco damnatus est, cum poenituerit Athenienses damnationis, discriminatores quoque impenderit, restituitur testimonium Socrati, et possum retorquere, probatum esse in illo, quod nunc reprobatur in nobis.
PL 1, 576Aたとえそれゆえに彼が断罪されたのだとしても、アテナイ人たちがその断罪を悔い、断罪した者たちにも罰を科したのであるから、ソクラテスへの証しは回復されているのである。そして私は逆に問い返すことができる——今我々において咎められているものが、あの人においては是とされていたのだ、と。
Ad Nationes 1.10.37
Sed et Diogenes nescio quid in Herculem lusit, et Romani stili Diogenes, Varro trecentos Joves, seu Jupiteres dicendum est, sine capitibus inducit. Caetera lasciviae ingenia etiam voluptates vestras per dedecus deorum administrant.
PL 1, 576Aまたディオゲネスも、ヘラクレスについて何やら戯れを弄んだ。そしてローマの文才におけるディオゲネスたるワッロは、三百のユピテル、いや、ユッピテルどもと言うべきか、それらを頭もなしに描き出している。その他の淫らな才知の持ち主たちもまた、神々の恥辱を通じて諸君の快楽に奉仕しているのである。
Ad Nationes 1.10.38
Dispicite apud vos Lentulorum et Hostiorum sacrilegas venustates, utrum mimos an deos vestros in strophis et jocis rideatis; sed et histrionicas litteras magna cum voluptate suscipitis, quae omnem faeditatem designant deorum.
PL 1, 576B諸君のもとにある、レントゥルス家やホスティウス家の瀆聖的な洒落を、よく見極めるがよい——諸君がひねりや冗談のうちに笑っているのは、道化役者たちなのか、それとも諸君自身の神々なのか。しかも諸君は、役者たちの台本を大いなる快楽をもって受け入れているが、それは神々のあらゆる醜態を描き出すものなのである。
Ad Nationes 1.10.39
Constuprantur coram vobis majestates in corpore impuro. Famosum et diminutum caput imago cujuslibet dei vestit. Luget Sol filium fulmine extinctum laetantibus vobis, Cybela pastorem suspirat fastidiosum non erubescentibus vobis, et sustinetis Jovis elogia modulari.
PL 1, 576B威厳ある神々が、諸君の目の前で不浄な肉体のうちに辱められている。悪名高く卑しめられた頭が、いずれの神の扮装をも身にまとう。太陽神は雷に撃たれて死んだ息子を嘆き悲しみ——諸君はそれを喜び——キュベレはつれない羊飼いを慕って溜息をつき——諸君は恥じ入りもしない——そして諸君は、ユピテルの弔いの詞が節をつけて歌われるのを、平然と耐え忍んでいるのである。
Ad Nationes 1.10.40
Plane religiosiores estis in gladiatorum cavea, ubi super sanguinem humanum, super inquinamenta poenarum, proinde saltant dei vestri, argumenta et historias nocentibus erogandis, aut in ipsis dei nocentes puniuntur.
PL 1, 576B確かに、諸君は剣闘士たちの闘技場においてこそ、いっそう敬虔である——そこでは人間の血の上に、刑罰の穢れの上に、まさにそのままの姿で諸君の神々が踊っているのである。罪ある者たちを始末するための筋書きや物語がそこにあり、あるいは罪ある者たちが神々そのものの姿のうちで罰せられるのである。
Ad Nationes 1.10.41
Vidimus saepe castratum Attin deum a Pessinunte, et qui vivus cremabatur Herculem induerat.
PL 1, 576B我々はしばしば見た。去勢されて、ペッシヌスの神アッティスに扮した者を。また、ヘラクレスの扮装をまとって生きたまま焼かれた者を。
Ad Nationes 1.10.42
Risimus et meridiani ludi de deis lusum, quo Dis Pater, Jovis frater, gladiatorum exsequias cum malleo deducit, quo Mercurius, in calvitio pennatulus, in caduceo ignitulus, corpora exanimata jam mortemve simulantia e cauterio probat.
PL 1, 576C我々はまた、真昼の見世物における神々を弄んだ茶番にも笑った——そこでは、ユピテルの兄弟であるディス・パテルが、槌を手に剣闘士たちの亡骸を引き出し、メルクリウスは、禿頭に小さな翼をつけ、カドゥケウスに小さな焼き鏝をあしらって、すでに息絶えた、あるいは死んだふりをしている亡骸を、焼き鏝で検分するのである。
Ad Nationes 1.10.43
Singula ista quaeque adhuc investigare quis possit? Si honorem inquietant divinitatis, si majestatis fastigium adsolant, de contemptu utique censentur, quam eorum qui ejusmodi factitant, quam eorum qui ita suscipiunt.
PL 1, 577Aこれらの一つ一つを、なおも探り出すことなど誰にできようか。もしそれらが神性の栄誉を掻き乱し、威厳の頂きを荒廃させるのであれば、それらは当然、蔑みから生じたものと見なされるべきである——そのようなことを行う者たちの蔑みからも、そのようなことを受け入れる者たちの蔑みからも。
Ad Nationes 1.10.44
Quare nescio, ne plus de vobis dei vestri quam de nobis querantur..... ex alia parte adulamini, redimitis si qua delinquitis, et postremo licet vobis in eos quos esse voluistis; nos vero in totum aversamur.
PL 1, 577Aそれゆえ私には分からない——諸君の神々が、我々についてよりも、諸君について、より多く嘆いているのではないかと……。一方で諸君は、彼らにへつらい、何か過ちを犯せばそれを贖い、そして最後に、諸君が存在させたいと望んだ神々に対しては、思いのままに振る舞うことが諸君には許されている。だが我々は、彼らから全面的に背を向けているのである。