De Jacob et vita beata libri duo 1.2.1
Passionibus tum animi, tum corporis moderari temperantiam: cujus effectus patriarcharum demonstrantur exemplis, ac deinde rationis dignitate commendata, eamdem temperantiam divino praecepto muniri Sanctus ostendit:
PL 14, 600C節制は、心の情念をも体の情念をも治めること。その効果は族長たちの例によって示されること。さらに、理性の尊さが称えられたうえで、この節制が神の戒めによって固められていることを、聖人〔要約の書き手が著者アンブロシウスを指して言う〕が示すこと:
De Jacob et vita beata libri duo 1.2.2
5. Passionum autem velut duces sunt naturales delectatio et dolor, quas sequuntur caeterae. Illae enim complectuntur universas, quarum utraque non solum corporis, sed etiam secundum animam passiones sunt.
PL 14, 600C5. ところで、情念の導き手のようなものは、自然な喜びと苦痛であり、他の情念はそれらに従う。その二つがすべての情念を包んでおり、どちらも、体の情念であるだけでなく、魂にかかわる情念でもある。
De Jacob et vita beata libri duo 1.2.3
Et quia diximus subesse his alias passiones, ante delectationem concupiscentia, post delectationem gratulatio est: ante dolorem autem est timor, post dolorem tristitia. Commotio autem animi communis passio, et delectationis et doloris est.
PL 14, 601Aそして、これらの下に他の情念があると我々は言ったので、喜びの前には欲望があり、喜びの後には歓喜がある。苦痛の前には恐れがあり、苦痛の後には悲しみがある。心の動揺は、喜びと苦痛の両方に共通の情念である。
De Jacob et vita beata libri duo 1.2.4
Transcurram alias, id est, superbiam, avaritiam, ambitionem, contentionem, invidiam, quae sunt secundum animam passiones: transcurram etiam inexplebilem vorandi libidinem, effusionemque luxuriae atque lasciviae, quae vitia nexa sunt corpori, et secundum illud operantur.
PL 14, 601A他の情念、すなわち高慢、貪欲、野心、争い、嫉妬——これらは魂にかかわる情念である——は、さっと通り過ぎることにする。また、貪り食うことへの飽くなき欲情、放蕩と淫蕩のあふれ出しも通り過ぎる。それらは体に結びついた悪徳であり、体に従って働く。
De Jacob et vita beata libri duo 1.2.5
Meritoque temperantia quam maxime istarum passionum restinguit ardorem, quae primum sobrietate atque moderamine animum temperat, mentem informat; deinde etiam deliciarum abstinentia restringit habenas corporalis ferocitatis.
PL 14, 601A節制は当然、これらの情念の熱を、とりわけよく消し止める。節制はまず節度と抑制によって心を整え、精神を形づくり、次に、享楽を慎むことによって、体の荒々しさの手綱を引き締める。
De Jacob et vita beata libri duo 1.2.6
Ideo Lex recidit ciborum licentiam (Levit. XI, 4 et seq.) , epularum copias, non solum ut resecaret luxuriam: verum etiam ut inhibentis contemplatione praecepti viam tractationi rationis aperiret, quae irritamenta gulae caeterasque recideret cupiditates, corporeas passiones motusque cohiberet.
PL 14, 601Aそのため律法は、食物の自由(レビ記11:4以下)や饗宴の豊かさを切り詰めた。贅沢を削るためだけでなく、禁じる戒めを見つめさせることで、理性の考察に道を開き、その理性が暴食の誘因とその他の欲望を断ち、体の情念と動きを抑えるようにするためでもある。
De Jacob et vita beata libri duo 1.2.7
Temperantia est igitur correctionis praevia, disciplinae magistra. 6. Ab hac profectus Jacob sanctus, primatus a fratre quos non habebat (Gen. XXV, 33) , accepit; ejusque praelatus assensu docuit in reliquum intemperantes proprio sibi viles esse judicio.
PL 14, 601Bそれゆえ、節制は矯正に先立つものであり、訓育の師である。6. これによって進んだ聖なるヤコブは、兄から、自分に無かった長子としての優位を受け取った(創世記25:33)。そして兄の同意によって優先されたとき、放縦な者たちが自分自身の判断で自分を卑しめることを、後の世に教えた。
De Jacob et vita beata libri duo 1.2.8
Ab hac profectus Joseph, et calorem juventutis edomuit, et tentatum adulterinis animum illecebris, rectae rationis inductione firmavit.
PL 14, 601Bこれによって進んだヨセフは、若さの熱を押さえ込み、姦通の誘惑に試みられた心を、正しい理性の導きによって固めた。
De Jacob et vita beata libri duo 1.2.9
Denique quamvis fortis esset et validus, tamen tractatu rationis fulcire se maluit dicens uxori domini sui: Si Dominus meus non scit praeter me aliquid in domo sua, et omnia quaecumque habet, dedit in manus meas, neque subtractum est a me quidquam praeter te quae uxor illius es: et quomodo faciam verbum hoc malum, et peccabo coram Deo (Gen. XXIX, 8 et 9) ?
PL 14, 601B実際、彼は強く力があったが、それでも理性の考察によって自分を支えようとし、主人の妻にこう言った。「もし私の主人が、私のほかには家の中の何も知らず、持っているものすべてを私の手に渡し、汝を除いては、私から何も取り上げられていないなら——汝は彼の妻だからである——どうして私がこの悪事を行い、神の前に罪を犯せようか」(創世記29:8,9)〔底本は 29。39 の誤りか〕。
De Jacob et vita beata libri duo 1.2.10
Haec est igitur rectae rationis tractatio quam Graeci λογισμὸν nuncupant, qua mens sapientiae intenta solidatur.
PL 14, 601Cこれこそ、ギリシア人がロギスモン(理性)と呼ぶ、正しい理性の考察であり、これによって知恵に向けられた精神は堅固にされる。
De Jacob et vita beata libri duo 1.2.11
Pulchra enim ratio, quod nec beneficiis domini esse deberet ingratus, nec occultum posset esse peccatum. quod, Deo teste, committeret, quem latere non posset. 7. Bona igitur ratio, quae et hostilem plerumque affectum exuit, et dolorem injuriae sequestrat.
PL 14, 601C実に、見事な理性である。主人の恩恵に対して恩知らずであるべきではなく、また、神を証人として犯される罪は、その神から隠れることができない以上、隠れた罪でありえないというのだから〔底本は peccatum の後に句点を置くが、quod 以下を続けて読んだ〕。7. ゆえに、敵意をも多くの場合脱ぎ捨てさせ、侮辱の痛みを遠ざけるのは、善い理性である。
De Jacob et vita beata libri duo 1.2.12
Denique et in acie plerumque victorem mitigat, et ferituri mucronem retardat, et rogantem morti eripit; eo quod subjectis parcere justa ratio persuadeat.
PL 14, 601C実際、戦場でも多くの場合、勝者を和らげ、討ちかかろうとする者の剣先を鈍らせ、願う者を死から救い出す。服した者を容赦せよと、正しい理性が説くからである。
De Jacob et vita beata libri duo 1.2.13
Nam de excludendo vel mitigando injuriae dolore quis melior magister, quam patriarcha Jacob, qui proprios coarguens filios Simeon et Levi ait: Odiosum me fecistis, ita ut saevus videar (Gen. XXXIV, 30) .
PL 14, 601D侮辱の痛みを締め出し、和らげることについて、族長ヤコブにまさる師が誰かいようか。彼は自分の息子たち、シメオンとレビを咎めて言った。「汝らは私を憎まれ者にし、私が残酷に見えるほどにした」(創世記34:30)。
De Jacob et vita beata libri duo 1.2.14
Et utique ulti fuerant sororis injuriam, quae contra instituta patria violato fuerat pudore temerata; nec potuit Jacob, praeceptor disciplinae, custos pudoris, stuprum probare commissum: sed maluit insolentes ratione cohiberi, sciens quod indignationem ratio temperare posset.
PL 14, 601D確かに彼らは、父祖の定めに反して貞操を汚され辱められた妹への侮辱の仇を討ったのである。そして、訓育の教師であり、慎みの守り手であるヤコブは、行われた凌辱を是認することはできなかったが、横暴な者たちが理性によって抑えられることを望んだ。理性が憤りを和らげうることを知っていたからである。
De Jacob et vita beata libri duo 1.2.15
8. Temperantia est igitur quae resecat cupiditates. Hanc primis hominibus tenendam mandavit Deus dicens: De fructu autem ligni quod est in medio paradisi non edetis, neque tangetis illud, ne moriamini (Gen., II, 17) Et quia non est retenta, ideo transgressores virtutis egregiae paradisi exsules facti sunt, et immortalitatis exsortes. Hanc Lex docet, et universorum infundit affectibus (Exod. XX, 4, et alibi) .
PL 14, 602A8. 節制とは、欲望を切り詰めるものである。神は最初の人間たちにこれを守るよう命じて言った。「だが、楽園の中央にある木の実は、食べてはならない。それに触れてもならない。死なないためである」(創世記2:17)。そして、それが守られなかったため、すぐれた徳の違反者たちは楽園から追放された者となり、不死を失った。律法はこれを教え、すべての人の情動に注ぎ込む(出エジプト記20:4ほか)。