Gratiarum actio Constantino Augusto 3.1
Fuit olim Saguntus foederata, sed cum jam taedio Punici belli novare imperium omnis cuperet Hispania; fuit amica Massilia; protegi se majestate Romana gratulabatur; imputavere se origine fabulosa in Sicilia Mamertini, in Asia Ilienses; soli Aedui non metu territi, non adulatione compulsi, sed ingenua et simplici charitate fratres populi Romani crediti sunt appellarique meruerunt: quo nomine, praeter caetera necessitudinum vocabula, et communitas amoris apparet, et dignitatis aequalitas.
PL 8, 643Bかつてサグントゥムは同盟都市であった。しかしそれは、ポエニ戦争に倦んだヒスパニア全土がすでに支配者を替えることを望んでいた時のことである。マッシリアは友邦であり、ローマの威厳に守られることを喜びとした。シチリアのマメルティニ人は、アジアのイリエンセス人は、作り話めいた起源を自らの手柄とした。しかしアエドゥイ人だけは、恐れに脅かされたのでも、阿諛に駆られたのでもなく、生まれながらの、混じり気なき情愛によってローマ人民の兄弟と信じられ、そう呼ばれるにふさわしいとされた。この呼び名においてこそ、他のあらゆる親族の呼称にもまして、愛の共有と地位の対等とが現れているのである。
Gratiarum actio Constantino Augusto 3.2
Deinde cum finitimae nationes, ipsi illi Romanae fraternitati, non gloriae invidentes, et usque in perniciem sui odiis incitatae, Germanos sibi auxiliarios dominos invocassent, princeps Aeduus in senatum venit, rem docuit; cum quidem oblato consessu, minus sibi vindicasset quam dabatur, scuto innixus peroravit.
PL 8, 644Aその後、隣接する諸民族が、その栄光にではなくまさしくローマとの兄弟関係そのものに嫉妬し〔non gloriae invidentes の係りは定かでない。アエドゥイ人の栄光ではなくローマとの兄弟関係に嫉妬したと取った〕、身の破滅に至るまで憎しみに駆り立てられて、ゲルマン人を援軍の主人として呼び入れたとき、アエドゥイ人の首長は元老院に赴き、事の次第を説いた。席が用意されたときも、与えられたよりも少なく求め、盾に寄りかかったまま演説を終えた。
Gratiarum actio Constantino Augusto 3.3
Imperata ope, Romanum exercitum, Caesaremque cis Rhodanum primus induxit. Semita enim Galliae usque ad id temporis Transalpina Gallia nominabatur.
PL 8, 644A援助を願って聞き入れられると、彼は最初にローヌ川のこちら側にローマの軍勢とカエサルとを導き入れた。というのも、それまではガリアのごく一部の細い地帯だけが「アルプスの彼方のガリア」と呼ばれていたのである。
Gratiarum actio Constantino Augusto 3.4
Sed enim Aedui totum istud quod Rheno, Oceano, Pyrenaeis montibus, cunctis Alpibus continetur Romano imperio tradiderunt, hibernis hospitaliter praebitis, suppeditatis largiter commeatibus, armis fabricandis, pedestribus equitumque copiis auxiliantibus.
PL 8, 644Aしかしアエドゥイ人は、ライン川、大洋、ピレネー山脈、アルプス全山によって囲まれるその全域を、ローマ帝国に譲り渡した。冬営地を手厚くもてなして提供し、糧食を惜しみなく供給し、武具を鍛え、歩兵と騎兵の軍勢をもって援助することによって。
Gratiarum actio Constantino Augusto 3.5
Ita in unam pacem sociatis omnibus Celtarum Belgarumque populis, eripuere barbaris quidquid junxere Romanis.
PL 8, 644Bこうしてケルト人とベルガエ人のすべての民が一つの平和のもとに結ばれ、彼らはローマ人に結びつけたものを、そのままことごとく蛮族の手から奪い取ったのである。