De Pallio 3.1
Laudans igitur orbem mutantem, quid denotas hominem? Mutant et bestiae pro veste formam: quamquam et pavo pluma vestis, et quidem de cataclistis; imo omni conchylio pressior, qua colla florent; et omni patagio inauratior, qua terga fulgent; et omni syrmate solutior, qua caudae jacent; multicolor, et discolor, et versicolor; nunquam ipsa, semper alia; et si semper ipsa quando alia, toties denique mutanda, quoties movenda.
PL 2, 1036Aさて、変転する世界を称えたついでに、なぜ人間を咎めるのか。獣もまた、衣の代わりに姿を変える。孔雀にしてからが、羽毛を衣とし、それも祭服に等しいものを着ている。いや、首の色づくところでは、いかなる紫貝の染めよりも濃く、背の輝くところでは、いかなる金糸の縁飾りよりも金色に映え、尾の垂れるところでは、いかなる引き裾よりもゆったりとしている。色とりどりで、色さまざまで、色を変えてやまない。決してそれ自身のままではなく、つねに別のものである。そしてもし別のものであるときにこそそれ自身であるのだとすれば、動くたびごとに、そのたびに姿を変えねばならぬということになる。
De Pallio 3.2
Nominandus est et serpens, licet pone pavum: nam et iste quod sortitus est convertit, corium et aevum.
PL 2, 1036B蛇についても、孔雀の後にではあれ、名を挙げねばならない。この者もまた、みずからに割り当てられたもの――皮と齢とを、転じるからである。
De Pallio 3.3
Siquidem ut senium persensit, in angustias stipat, pariterque specum ingrediens, ab ipso statim limine erasus, exuviis ibidem relictis novus explicat: cum squamis et anni recusantur. Hyaena, si observes, sexus annalis est; marem et foeminam alternat.
PL 2, 1036B老いを感じ取るや、狭い隙間に身を押し込み、同時に穴に入り込みながら、まさにその入り口のところで直ちに擦り落とされ、脱皮を後に残して、新たに身を広げる。鱗とともに、齢もまた拒み去られるのである。ハイエナは、よく観察すれば、年ごとに性を変える。雄と雌とを入れ替わるのである。
De Pallio 3.4
Taceo cervum, quod et ipse aetatis suae arbiter, serpente pastus, veneno languescit in juventutem.
PL 2, 1037A鹿については語るまい。この獣もまた、みずから齢の定め手であって、蛇を食らい、その毒によって力衰えつつ若さへと立ち戻るのである。
De Pallio 3.5
Est et quadrupes, tardigrada, agrestis, humilis, aspera; testudinem pacuvianam putas? non est: capit et aliis bestiola versiculum, de mediocribus oppido, sed nomen grande; chamaeleontem qui audieris, haud ante gnarus, jam timebis aliquid amplius cum leone, at cum offenderis apud vineam ferme sub pampino totum, ridebis illico audaciam et graeciam nominis; quippe nec succus est corpori, quo minutioribus multo liquet.
PL 2, 1037A四足の生き物がもう一つある。歩みが遅く、荒々しく、丈低く、粗い肌をした。パクウィウスの亀だと思うか。そうではない。この小さな生き物もまた、他ならぬその詩句を我がものとする――中くらいの大きさでありながら、名は大仰である。〈カメレオン〉と聞けば、あらかじめ知らぬ者は、獅子にもまさる何かを恐れることだろう。しかし葡萄畑でほとんど葉陰にすっぽり隠れているのに出くわせば、たちまちその名の大胆さと、ギリシア風であることを笑うことになろう。実にその体には汁気さえなく、それよりずっと小さな生き物にこそ、その汁気はたっぷりとあるのである。
De Pallio 3.6
Chamaeleon, pellicula, vivit: capitulum statim a dorso, nam deficit cervix; itaque durum reflecti, sed circumspectu emissitii ocelli, imo luminis puncta vertiginant: hebes, fessus vix a terra suspendit, molitur incessum stupens et promovet, gradum magis demonstrat quam explicat, jejunus scilicet semper et indefectus, oscitans vescitur, follicans ruminat, de vento cibus.
PL 2, 1037Aカメレオンは、薄皮一枚として生きている。頭は背からじかに始まり、首を欠いているからである。それゆえ振り向くことは難しいが、突き出た小さな目の見回しによって――いや、その光の点そのものによって――ぐるぐると動く。鈍く、疲れたように、地面からかろうじて身を持ち上げ、呆けたように歩みを試み、そして進む。足取りを実際に運ぶというより、それらしく見せるにすぎない。つねに飢えていて、しかも尽きることがない。あくびをしながら食べ、喘ぐように反芻する。その糧は風から得るのである。
De Pallio 3.7
Tamen et chamaeleon mutare totus nec alius, valet. Nam cum illi coloris proprietas una sit, ut quid accessit, inde suffunditur. Hoc soli chamaeleonti datum, quod vulgo dictum est, de corio suo ludere. Multa dicendum fuit, ut ad hominem praestructim perveniretur.
PL 2, 1038Aしかし、カメレオンもまた、全く姿を変えながら、しかも別のものにはならぬという力を持つ。というのも、それには固有の色が一つしかないのに、何かが近づけば、そこから色が染み渡るからである。世に言われるとおり、自分の皮で戯れるということは、カメレオンだけに与えられたことである。多くを語らねばならなかったのは、それによって、あらかじめ道を整えつつ人間へと至るためであった。
De Pallio 3.8
Hunc quoquo primordio accipitis, nudus certe et investis figulo suo constitit; post demum sapientiam, haud dum licitum praereptam, potitur.
PL 2, 1038Aこの人間を、どのような起源から諸君が受け取るにせよ、その造り主たる陶工の手によって、裸のまま、衣もまとわずに立ったことは確かである。その後になってようやく、いまだ許されぬのに先取りされた知恵を手にしたのである。
De Pallio 3.9
Ibidem quod in novo corpore indebitum adhuc pudori erat, protegere festinans, in ficulneis foliis interim circumdat: dehinc cum de originis loco exterminat, pellitus orbi ut metallo datur. Sed arcana ista nec omnium nosse.
PL 2, 1038Aその場でただちに、新しい身体のうちでいまだ恥に値するはずのないものを覆い隠そうと急ぎ、さしあたり無花果の葉で身をまとう。それから、生まれの地から追放されるにあたり、皮の衣を着せられて、あたかも鉱山送りの刑に処せられる者のように、世界へと引き渡される。しかしこれらは秘められたことであって、すべての人が知るべきことではない。
De Pallio 3.10
Credo jam de vestro, quod Aegyptii narrant, et Alexander digerit, et mater legit ea tempestate Osiridis, qua ad illum ex Libya Ammon facit, ovium dives.
PL 2, 1038Aさて、これは諸君自身のものに由来する話だと思う。すなわちエジプト人が語り、アレクサンドロスが整理し、彼の母が読んだという話――オシリスのかの時代、羊に富むアンモンがリビアから彼のもとへとやって来るという、あの話である。
De Pallio 3.11
Denique cum ipsi Mercurium autumant forte palpati arietis mollitie delectatum, diglubasse oviculam; dumque pertentat, et quod facilitas materiae suadebat, tractu prosequente filum eliquat in restis pristini modum, quem philyrae tenus junxerat, exisse.
PL 2, 1038Bつまり彼ら自身が語るところでは、メルクリウスはたまたま触れた雄羊の柔らかさに心惹かれ、小さな羊の毛を剥ぎ取ったのだという。そして試みるうちに、材料のしなやかさに促されるまま、引き続く手さばきによって糸を紡ぎ出し、かつて菩提樹の靭皮で繋ぎ合わせていた縄と同じ仕方で、それを縄状にまとめ上げるに至ったのだという。
De Pallio 3.12
Sed vos omnem lanicii dispensationem, structuramque telarum Minervae maluistis, cum penes Arachnen diligentior officina.
PL 2, 1038Bしかし諸君は、羊毛を扱う技のすべて、そして機織りの構造を、ミネルウァに帰することを選んだ。より念入りな仕事場はアラクネのもとにあるというのに。
De Pallio 3.13
Exinde materia; nec de ovibus dico Milesiis, et Selgicis, et Altinis, aut quis Tarentum vel Baetica cluit, natura colorante, sed quoniam et arbusta vestiunt, et lini herbida post virorem lavacro nivescunt; nec fuit satis tunicam pangere et serere, ni etiam piscari vestitum contigisset: nam et de mari vellera, quo muscosae lanositatis plautiores conchaecomant.
PL 2, 1039A次には材料である。ミレトスの羊、セルゲの羊、アルティヌムの羊、あるいはタレントゥムやバエティカが誇るどんな羊についても、自然が色を付けるということについては語るまい。むしろ語りたいのは、灌木さえも人を装わせるということ、そして亜麻の草木がその緑を過ぎたのち、水に晒されて雪のように白くなるということである。トゥニカを植え、種蒔くだけでは足りず、装いのために漁をすることさえ人には求められた。海からも羊毛があり、それによって苔のごとき毛羽立ちをまとう、殻の広い貝は毛を蓄えているのである。
De Pallio 3.14
Prorsus haud latet bombycem, vermiculi genus est, quae per aerem liquando araneorum horoscopis idonius sedes tendit, dehinc devorat, mox alvo reddere, proinde si necaveris, animata jam stamina volves.
PL 2, 1039A蚕のことも、むろん知られぬわけではない。それは小さな虫の一種であって、大気の中を溶け流れるようにしながら、蜘蛛の巣にもまして相応しい住まいを張り巡らし、それから〔糸を〕呑み込み、やがて腹から吐き戻す。それゆえ、もしこれを殺せば、なお命ある糸をほどき取ることになるのである。
De Pallio 3.15
Tantam igitur paraturam materiarum ingenia quoque vestificinae prosecuta, primum tegendo homini, qua necessitas praecessit, dehinc et ornando, imo et inflando qua ambitio successit, varias indumentorum formas promulgavere; quarum pars gentilitus inhabitantur, caeteris incommunes; pars vero passivitus omnibus utiles, ut hoc pallium, et si graecum magis, sed lingua jam penes Latium est: cum voce vestis intravit.
PL 2, 1039Aかくも豊かな材料の備えに、衣を作る技巧もまた続いて働きかけ、まず人を覆うことによって――そこでは必要が先んじていた――次いで飾ることによって、いや誇示することによってさえも――そこでは見栄が後を継いだ――さまざまな衣服の形を世に送り出した。それらのうち、あるものは民族ごとに固有に身にまとわれ、他の民には共有されない。しかし他のものは、あまねくすべての者に用いられるものであって、このパリウムのようなものである。それはギリシアのものであるにせよ、その言葉はすでにラテンのものとなっている。名とともに、衣そのものが入り込んだからである。
De Pallio 3.16
Atque adeo ipse qui Graecos praeter urbem censebat, literas eorum vocemque senex jam eruditus, idem Cato juridicinae suo in tempore humerum exertus, haud minus palliato habitu Graecis favit.
PL 2, 1039Bかくして、ギリシア人を都市の外に置くべきだと考えていた当の人、老いてなお彼らの文字と言葉を学ぶに至ったその人――そのカトーその人が、みずからの時代には法務にあたって肩をあらわにしながらも、パリウムをまとった装いによって、劣らずギリシア人に好意を示したのである。
De Pallio 3.17
Quid nunc, si est Romanitas omni salus, nec honestis tamen modis ad Graios estis? Aut, ni ita est, unde gentium in provinciis melius exercitis, quas natura agro potius eluctando commodavit, studia palaestrae male senescentia, et cassum laborantia, et latea unctio, et pulverea volutatio, et arida saginatio?
PL 2, 1040Aさて、もし『ローマ人であること』がすべての者にとっての救いであるとすれば、それでいて諸君は、立派とは言えぬ仕方でギリシア風に赴いているのではないか。あるいは、もしそうでないとすれば、耕作にこそ土地に適した性質を自然から与えられた属州の民のうちで、よりよく鍛えられているはずの者たちのもとに、みじめに老い朽ちてゆくパラエストラ〔角力場〕の稽古ごとや、むなしく労する行い、隠れての油塗り、埃にまみれての転がり、そして無理な肥え太らせが、いったいどこから来るというのか。
De Pallio 3.18
Unde apud aliquos Numidas, etiam equis caesariatos, juxta cutem tonsor, et cultri vertex solus immunis? Unde apud hirtos et hirsutos, tam rapax a culo resina, tam furax a mento volsella? Prodigium est haec sine pallio fieri. Illius est haec tota res Asiae.
PL 2, 1040Aある種のヌミディア人たちのもとで――彼らの馬でさえも豊かなたてがみを持つというのに――肌に迫るまで剃る床屋があり、頭のてっぺんだけが剃刀を免れているのは、いったいどこから来るのか。毛深く剛毛の民のもとで、尻からかくも貪欲に樹脂〔脱毛の松脂〕が剥ぎ取り、顎からかくも盗人のごとく毛抜きが引き抜くのは、いったいどこから来るのか。これらのことがパリウムなしに行われるとは、奇怪なことである。これはことごとくアジアの流儀なのだ。
De Pallio 3.19
Quid tibi Libya et Europa cum xistycis munditiis, quas vestire non nosti? Revera enim quale est graecatim depilari magis quam amiciri?
PL 2, 1040Aお前に、リビアやヨーロッパに、いったい角力場の洒落ごとが何の関わりがあるのか。お前はそれを装う術さえ知らないというのに。実に、ギリシア風にまとうことをせずに、ギリシア風に毛を抜くとは、いったいどういう料簡なのか。