ナザリウスfl. 321

Panegyricus Constantino Augusto dictus › 全文

Panegyricus Constantino Augusto dictus 全文

Nazarius · PL 8, 583B–608C

Caput I

第I章PL 8, 583B
1

Dicturus Constantini augustissimas laudes, qui tantum ultra omnium saeculorum principes eminet, quantum a privatis caeteri principes recesserunt, et dicturus in coetu gaudiorum exultantium, et laetitiae gestientis, quam cumulatiorem solito beatissimorum.

PL 8, 583B

コンスタンティヌスの最も畏き誉れを語ろうとしている——彼は、他の元首たちが一介の私人から隔たるのと同じだけ、あらゆる世の元首たちから抜きん出た人である——また、歓喜に沸き立つ者たちの集い、躍り上がる歓びの中で語ろうとしている。その歓びを常にもまして満ち溢れたものとしたのは、この上なく幸いなる……

2

Caesarum quinquennia prima fecerunt; sentio nullam eloquentiam nec optari nec concipi posse, quae dignam afferat aut tempori gratiam, aut materiae copiam, aut vestris studiis facultatem. Jactat quippe se nunc cum maxime alacris omnium ac beata devotio.

PL 8, 583B

……副帝たちの最初の五年祭である。私は感じる、この時機にふさわしい優美も、題材にふさわしい豊かさも、諸君の熱意にふさわしい力量ももたらしうる雄弁など、望むことも思い描くこともできない、と。実に今このときこそ、何にもましていきいきとした、幸いなる万人の献身が誇らしげに現れているのである。

3

Nec operta mentium rimari necesse est; extat in vultu cujusque hilaritatis publicae decus; et in serenis frontibus animorum judicia praeleguntur.

PL 8, 583B

心の秘められたところまで探る必要はない。公けの喜びの誉れは、おのおのの顔つきに現れており、晴れやかな額には、心の判断があらかじめ読み取れるのである。

4

Non enim se capit exundantis laetitiae magnitudo, sed dedignata pectorum latebras, ita multa et candida foris prominet, ut intelligatur non ingentior esse quam verior. Nec vero mediocribus bonis gaudent, qui exultandi modum non habent.

PL 8, 583C

というのも、あふれ出る歓びの大きさは自らの内に収まりきらず、胸の奥に隠れることをよしとせず、これほど豊かに、これほど明らかに外へと現れ出るからであり、それゆえ、その歓びは大きいのに劣らず真実なものであると知れるのである。実に、喜び踊ることに際限を持たぬ者たちは、並々ならぬ善きことを喜んでいるのに違いない。

Caput II

第II章PL 8, 584A
1

Fruimur quidem nos praesentium maxima voluptate, sed lenocinatur his jam futuri ratio; et quae temporibus disseparata sunt, animorum praesumptione junguntur.

PL 8, 584A

我々は現在のことがらからこの上ない喜びを享受してはいるが、そこにはすでに未来への思いが色を添えており、時によって隔てられたものごとも、心の先取りによって結び合わされるのである。

2

Quintumdecimum annum maximus princeps salutaris imperii degit, sed auguramur jam vicenalia, et venturi fidem superiorum felicitate sancimus.

PL 8, 584A

この上なく偉大なる元首は、救いをもたらす統治の十五年目を過ごしているが、我々はすでに二十年祭を予兆し、過ぎ去った日々の幸いによって、来るべき日々の信頼性を確かなものとする。

3

Quinquennalia beatissimorum Caesarum occupatos in gaudiis habent, sed in destinatis decenniis jam vota properantia et spes volucres constiterunt. Horum dehinc compotes, propagabimus optabilis boni seriem.

PL 8, 584A

この上なく幸いなる副帝たちの五年祭は、我々を歓びに浸らせているが、すでに定められた十年祭に向けて、急ぎゆく誓願と、飛ぶがごとき希望とがそこに据えられている。これらを手にしたのち、我々は望ましき善の連なりをさらに広げてゆくであろう。

4

Ita omnia, quae ex principibus nostris prospere veniunt, continuatos fructus ferunt, nec magis recepta delectant, quam expectata juverunt. Verum quid agimus, vicenis, aut jam tricenis annis circumscribendo, quae aeterna sentimus?

PL 8, 584A

こうして、我々の元首たちから幸いのうちに生まれ来るものはすべて、途切れることのない実りをもたらし、手にしたものが我々を喜ばせるのは、待ち望まれていたときに我々を楽しませたのに劣らない。しかし、永遠のものと感じているものを二十年、あるいは三十年で区切ろうとするとは、我々は何をしているのか。

5

Ampliora sunt merita principum quam optata votorum. Eat quinimo in immensum felicis cursus imperii, nec humanorum terminos curent, qui semper divina meditantur.

PL 8, 584B

元首たちの功績は、誓願の望むところよりもなお大きい。むしろ、幸いなる統治の歩みは、限りなく進みゆくがよい。常に神的なことに思いをめぐらす者たちは、人間の定める限界など気にかけずともよい。

6

Certe cupitorum irriti non sumus, qui cum optemus maxima, id faciamus benignius quam securius; quod propter coelestem in illo favorem tam certa adipiscendi spes est, quam optandi soluta libertas.

PL 8, 584B

確かに我々は、望むところにおいて空しく終わることはない。この上ない大きさのものを望みながら、それを、確かさゆえにというよりも、恵み深さゆえにおこなうのだから。彼に向けられた天の恩寵のゆえに、それを得る希望は、望む自由が縛られていないのと同じだけ確かなのである。

7

Has igitur gratulationes, quae praesentibus excitantur, quaeque superiorum memoria vigent, aut quasi in posterum redundatura cogitatio avida depascitur; quis omnium queat flagrantissimis audientium studiis satisfacere dicendo?

PL 8, 584B

それゆえ、この慶びは、現にあることによって呼び起こされ、また過ぎ去ったことどもの記憶によって生き生きとし、あるいは未来へとなお溢れ出るかのような、貪欲な思いに養われているのである。いったい誰が、聴く者たちのこれほど燃え立つ熱意を、語ることによって満たしうるだろうか。

8

Jam vero cum publicas tantum utilitates amplecti velim, et unusquisque privatim suas cogitet, tremebunda proferatur oratio, quae tacita reputatione vincenda est.

PL 8, 584C

さらに、私が公共の利益だけを取り上げようとしているのに対し、おのおのは私的にそれぞれの益を思うであろうから、この言葉は震えながら差し出されるほかなく、それは、めいめいの黙した思案によって凌駕されるべきものなのである。

9

In ipsis etiam publicis gestorum ingentium professa laudatio, cum augendi cupiditatem prae se ferat, non injuria minuendi metum faciunt, quae spem amplificationis ex magnitudine sustulerunt.

PL 8, 584C

公けの事柄そのものにおいてさえ、大いなる事績を語る公然の賛辞は、誇張しようとする欲求をあらわに示すものであるが、当然のことながら、その事績はあまりの大きさゆえに、それをさらに大きく語る望みそのものを奪い去ってしまったのであり、それゆえ人々に、事績を小さく語ってしまうのではないかという恐れを抱かせるのである。

Caput III

第III章PL 8, 585A
1

Quis, oro, Constantine maxime? praesentem enim mihi alloqui videor, qui etsi conspectu abes, revelli tamen mentibus non potes: quis, inquam, aspirare laudes tuas valeat aequiparandi magis spe, quam gratia non tacendi?

PL 8, 585A

私は問いたい、いとも偉大なるコンスタンティヌスよ——あなたは、たとえ目には見えぬところにいようとも、心から引き離すことはできぬゆえ、あたかも眼前にいるかのように、私はあなたに語りかけているのである——重ねて問おう、いったい誰が、ただ黙さずにいるためというよりも、それに並びうるという望みを抱いて、あなたの誉れを目指すことができようか。

2

Quis tam potens fandi, cujus copia tam larga, tam felix, quae cum virtutes attrectaverit, non aut circumventa numero, desperato exitu stupeat, aut obterat magnitudinem, aut splendore obsolefacta tantum nitoris habeat, quantum ex rerum luce collegerit?

PL 8, 585A

いったい誰が、これほど語るに力あり、これほど豊かで幸いなる弁舌を持ち、あなたの数々の徳に触れるとき、その数の多さに取り囲まれて出口を見失い立ち尽くすことも、その偉大さを押しつぶしてしまうことも、あるいは光輝に圧倒されて色褪せ、事柄そのものの光から集めただけの輝きしか持たぬということもない、と言えるだろうか。

3

Cujus cum divina virtus, et ejus misericordia comes, appendixque victoria urbem Romam non praecipitantem exceperit, sed afflictam ac plane jacentem excitarit, recrearit, erexerit, cumque aliae felicissimae tuae prius ac deinceps expeditiones non minus in se operis amplexae sint, quam ex ipsis faucibus fati Roma servata; quid dignum magnitudine tua excogitari ac dici potest, in cujus laudibus id maximum non est, quod in terrarum orbe primarium est?

PL 8, 585A

あなたの神的な力と、それに伴う慈しみと、その付随物たる勝利とが、まさに崩れ落ちんとするローマの都を迎え取ったのではなく、すでに打ちひしがれ、まったく地に倒れ伏していたそれを立ち上がらせ、蘇らせ、引き起こしたのであり、しかも、それより先に、またそれに続いて成し遂げられた、あなたのこの上なく幸いな他の数々の遠征もまた、運命の顎そのものからローマを救い出したことに劣らぬ労苦をおのれのうちに含んでいるとすれば——あなたの偉大さにふさわしいものとして、いったい何を考え出し、語ることができようか。あなたへの賛辞においては、世界において第一のものでさえ、最大のものではないのだから〔id maximum non est, quod … primarium est の関係は取りにくい。ローマを救った功すら最大の誉れではない、の意に解した〕。

4

Nobilissimorum quoque Caesarum laudes exequi velle studium quidem dulce, sed non et cura mediocris est, quorum in annis pubescentibus non erupturae virtutis tumens germen, non flos praecursor indolis bonae, laetior quam uberior apparet, sed jam facta grandifera, et contra rationem aetatis maximorumque fructuum matura perceptio.

PL 8, 585B

この上なく高貴なる副帝たちの誉れを語り尽くそうと望むこともまた、心そそられる務めではあるが、並々ならぬ骨折りでもある。彼らにあっては、思春の年頃において、やがて噴き出す力のふくらみゆく芽や、善き資質を先駆けて示す花が、豊かというよりむしろ喜ばしいものとして現れるのではなく、すでに大いなる実りをもたらす行いそのものが、そして年齢の理に反して、この上ない実りの成熟した収穫が現れているのである。

5

Quorum alter jam obterendis hostibus gravis terrorem paternum, quo semper barbaria omnis intremuit, derivare ad nomen suum coepit; alter jam consulatum, jam venerationem sui, jam patrem sentiens, si quid intactum aut parens, aut frater reservet, declarat mox victorem futurum, qui animo jam vincit aetatem.

PL 8, 585B

彼らのうち一方は、すでに敵を打ち砕くことに重きをなし、あらゆる蛮族が常に震え上がってきた父の威嚇を、おのれの名へと引き寄せ始めており、もう一方は、すでに執政官の位を、すでに自分に向けられる崇敬を、すでに父を感じ取っており、もし父あるいは兄が何か手つかずのものを残しているとすれば、心においてすでに年齢を凌駕している彼が、間もなく勝利者となるであろうことを示しているのである。

6

Rapitur quippe ad similitudinem suorum excellens quaeque natura, nec sensim ac lente indicium promit boni, cum involucra infantiae vividum rumpit ingenium. Unde enim principis maximi tam effusus in liberos animus, nisi quod in illis jam simulacrum sui conspicit?

PL 8, 585C

実に、すぐれた本性はどれも、おのれの一族に似ることへと引き寄せられてゆくものであり、生き生きとした才知が幼児期の包みを打ち破るとき、善さの徴を少しずつ、ゆるやかに示すのではない。そもそも、この上なく偉大なる元首が、その子らに対してこれほど溢れんばかりの愛情を注ぐのは、彼らのうちにすでに自分自身の似姿を見て取っているからでなくて何であろうか。

Caput IV

第IV章PL 8, 586A
1

Commendet inferioribus suos sola necessitudo naturae, et qualescumque diligant, qui in illis, quod ex se desiderent, non habent: praestantissimum principem hoc maxime juvat, quod in annis primoribus jam sunt ductae lineae, quibus virtutum suarum effigies possit includi: et pater optimus, sed melior imperator, non tam sibi quam reipublicae gaudet, cum liberos sibi similes intuetur.

PL 8, 586A

身分低き者たちにあっては、ただ本性のつながりだけがおのれの子らを推奨し、彼らのうちに自分から望みうるものを何一つ持たぬ者たちでさえ、その子らがどのようであれ愛するものである。しかし、この上なくすぐれた元首を何にもまして喜ばせるのは、幼き年頃にすでに、おのれの徳の似姿を描き入れうる輪郭が引かれていることであり、この上なき父にして、それにもまさる皇帝である彼は、おのれ自身のためよりもむしろ国家のために、おのれに似た子らを見て喜ぶのである。

2

Quibus ad perficienda, quae ingenerata sunt bona non segnis virtutum opifex disciplina conjungitur: ut spes aequiparandi patris certa sit. Quippe indole similes, sed sub eodem magistro discendi fortuna felicior.

PL 8, 586A

彼らにあっては、生まれながらに宿る善きものを完成させるために、徳を作り上げる怠りなき教えが加わっており、それゆえ父に肩を並べうるという希望は確かなものとなっている。実に、生まれつきの資質においては父に似ているが、学ぶ巡り合わせにおいては、その同じ人を師とする点で、父よりもいっそう幸いなのである。

3

Ipsum a tenero intuentes, in ipsum oculis ac mente conversi, nihil ab ejus contemplatione deflectunt, incerti mirentur, an diligant: nisi quod necesse est utrumque permixte simul fieri.

PL 8, 586B

幼い頃から父その人を見つめ、目も心も父その人へと向けて、その姿を見つめることから何ものも逸れさせず、驚嘆しているのか愛しているのか自分でも定かでないほどである——ただし、この両者は入り混じって同時に生じるほかないのであるが。

4

Nam et amor, factorum commendator est, unde nascitur admiratio; et facta cum mira sunt, amorem invicem creant. Ita spectantibus liberis quidquid ab eo pulcherrime geritur, cum propter ipsum magis placuit, tum studio imitationis inolescit.

PL 8, 586B

というのも、愛は行いを引き立てる推薦者であり、そこから驚嘆が生まれる一方、行いが驚嘆すべきものであれば、それがまた互いに愛を生み出すからである。こうして、彼が成し遂げるいかに美しい行いであれ、それを見つめる子らにとっては、まずそれが父ゆえに喜ばしく思われ、次いで、それを模倣しようとする熱意によって深く根づいてゆくのである。

5

Jam tibi quidem in erudiendo, imperator optime, non omnia proponebantur, quae sequi velles. Nisi quod recte factorum contemplator acerrimus, si quid secus fieret, a spectandi cura pudentes oculos abstrahebas. Dabit enim veniam clementia tua, si audaciorem veritas facit.

PL 8, 586B

この上なくすぐれた皇帝よ、あなた自身には、教育を受ける中で示されたものがすべて、あなたが従いたいと望むようなものであったわけではない。ただし、正しい行いを鋭く見つめる者であったあなたは、何か違ったことがなされれば、恥じらいをもって、それを見ることから目を背けたのである。真理が私をいささか大胆にするとしても、あなたの寛容はそれを許すであろう。

Caput V

第V章PL 8, 586C
1

Existimare quidem de principibus nemini fas est: nam et in vestibulo suo inquirentem repellit objecta veneratio, et si qui mentem propius adegerunt, quod oculis in solem se contendentibus evenit, praestricta acie, videndi facultate caruerunt; verum tu facis, principum maxime, ut patere videantur, quae prius obstructa fuerant, qui tam optas totus videri quam caeteri recusabant.

PL 8, 586C

元首たちについて論じ量ることは、そもそも誰にも許されていない。彼らの玄関先ですでに、差し向けられた崇敬の念が、詮索する者を押し返すからであり、たとえ心をより近くまで進め入れた者があったとしても、太陽に目を向けようとする者に起こることと同じく、視力を眩まされて、見る力を失ってしまうのである。しかし、元首たちのうちこの上なく偉大なる者よ、あなたは、以前は閉ざされていたものが開かれて見えるようにする。他の者たちが見られることを拒んだのと同じだけ、あなたはすっかり見られることを望んでいるのだから。

2

Non terror obtentui est, nec occultandis quae plerumque intrinsecus latent, demorandoque aspectu ostentatio speciosa prohibetur.

PL 8, 587A

恐怖が隠れ蓑とされることはなく、たいてい内に潜んでいるものを隠し、まなざしを押しとどめるために、見栄えのする虚飾が立ちはだかることもない。

3

Obtutus hominum benignus receptas, nec intuentem iniquus fulgor retundit, sed serenum lumen invitat: nunc denique intelligimus, quae desideranda in prioribus fuerant, postquam ea, quae operta in caeteris veriti sumus, in te reserata veneramur.

PL 8, 587A

あなたは人々のまなざしを慈しみ深く受け入れ、見つめる者を過酷な光が撥ねつけることもなく、むしろ穏やかな光がそれを招き入れる。我々は今にしてようやく、以前の元首たちにおいて何が望まれるべきであったかを理解する。他の者たちにあっては覆い隠されていることを恐れていたそのことが、あなたにあっては開かれているのを、我々は崇めているのだから。

4

Igitur, ut facitis, beatissimi Caesares, per omnes paternarum laudum vias ite securi. Non simplici quidem itinere humerosae ejus virtutes ingrediuntur, sed omnia ad eumdem gloriae exitum ferunt.

PL 8, 587A

それゆえ、この上なく幸いなる副帝たちよ、現にそうしているとおり、父の誉れへと通じるあらゆる道を、案ずることなく進むがよい。父の数多き〔底本は humerosae。numerosae と読む〕徳は、一筋の道を通って進むのではないが、そのすべてが同じ栄光の到達点へと至るのである。

5

Nullae cupiditatum deflexiones, nullus erroris anfractus: ut verenda progredientibus non sit dispendiosa revocatio. Itaque maturiorem cursum instituistis, qui moram considerandi itineris non habetis.

PL 8, 587A

そこには欲望による逸脱もなく、迷いの曲がり道もない。それゆえ、進みゆく者たちにとって、損失を伴う引き返しを恐れる必要はない。だからこそ、副帝たちは道を思案して手間取ることがないので、より速やかな歩みを始めたのである。

6

Sed mihi circumvento hac ipsa rerum copia, quae potissimum capessenda sit via, qui aditus fiat incertum est: ita specie se multa offerunt paria, magnitudine congruentia.

PL 8, 587B

しかし、この事柄の豊かさそのものに取り囲まれた私にとっては、いずれの道をこそ選び取るべきか、いかなる入り口をとるべきかが定かでない。それほど多くのことが、姿において等しく、大きさにおいて釣り合うものとして、我が前に差し出されているのである。

Caput VI

第VI章PL 8, 587B
1

Verum ut in magnis domibus interiorem ornatum vestibula ipsa declarant, sic nobis venturis ad ingentium virtutum stupenda penetralia debet laudationis ingressum et praedicationis januam Roma praebere.

PL 8, 587B

しかし、大いなる邸宅にあっては玄関そのものが内なる飾りを示すように、我々がこれから、大いなる数々の徳の驚くべき奥深い聖所へと進み入るにあたっては、ローマこそが、讃辞の入口、称賛の扉を我々に差し出すべきである。

2

Quae demersa quondam tyrannidis impiae malis, et quo major eo miserabilior, majestatis pristinae decus ad misericordiae ambitum conferebat.

PL 8, 587B

そのローマは、かつて不敬なる僭主政の害悪に沈められ、偉大であればあるほどいっそう哀れなものとなり、かつての威厳の誉れを、憐れみを乞う立場へと変えてしまっていたのである。

3

Tibi tamen, Constantine maxime, etiam in illa sui sorte venerabilis, quod quos impense amamus observantia illorum integra est, etiamsi fortuna dilapsa est. In abjectos officia gratiora sunt quae non ex misericordia, sed ex honore venerunt.

PL 8, 587C

それでもなお、いとも偉大なるコンスタンティヌスよ、あなたにとってはローマは、その境遇にあってさえ崇敬すべきものであった。というのも、我々が心から愛する者たちに対しては、たとえその境遇が転落したとしても、それに対する敬意は損なわれることがないからである。打ちひしがれた者たちに対する務めは、憐れみからではなく敬意から発するものであるとき、いっそう喜ばしいものとなる。

4

Sed nimirum recte a sapientibus ponitur connexio inter se apta virtutum. Sic enim mutuo et opera juvant, et fructum operae partiuntur, ut facile appareat inseparabilis et indiscreta permixtio.

PL 8, 587C

しかし、賢者たちが、諸々の徳の間に互いにふさわしい結びつきがあると説くのは、まことに正しいことである。それらは互いにその働きを助け合い、その働きの実りを分かち合うのであって、それゆえ、分かちがたく混じり合っていることは容易に見て取れるのである。

5

Gessisti bellum, Imperator maxime, quod tibi non minus onus Urbis imposuit, quam ejusdem aerumna persuasit. Itaque non plus ex eo laudis fortitudini tuae datum quam pietati tributum est, quod dum scelestos persequeris, miseros liberasti.

PL 8, 588A

いとも偉大なる皇帝よ、あなたが遂行した戦いは、都ローマへの責務があなたに課したものであるのに劣らず、その都の苦難があなたに促したものでもあった。それゆえ、この戦いから、あなたの勇敢さに与えられた誉れは、あなたの敬虔に帰せられた誉れを上回らない。悪しき者たちを追い詰めながら、あなたは哀れな者たちを解放したのだから。

6

Constituta enim et in perpetuum Roma fundata est, omnibus qui statum ejus labefactare poterant cum stirpe deletis.

PL 8, 588A

こうしてローマは打ち立てられ、永遠にその基を据えられた。その状態を揺るがしかねなかった者たちはすべて、根こそぎ滅ぼされたのである。

Caput VII

第VII章PL 8, 588A
1

Non enim, qui bellorum eventus solent esse, per varios et volubiles casus Mars dubius erravit, nec fortunae vicissitudo, quae plerumque prosperis rebus triste aliquid agglutinat, victorum laetitiam vulneravit, sed tanta hostium et tam ampla caedes, tam felix et incruenta victoria fuit, ut credas non bello ancipiti dimicatum, sed solas impiorum poenas expetitas.

PL 8, 588A

というのも、戦の常であるように、軍神マルスがさまざまに揺れ動く巡り合わせのうちを危うく彷徨うたのでもなければ、しばしば順調な事柄に何か悲しいことを貼り付ける運命の変転が、勝利者たちの喜びに傷をつけたのでもない。むしろ、敵の殺戮はこれほど大きく、これほど広範であり、勝利はこれほど幸いで血を流すことのないものであったため、危ぶまれる戦いが戦われたのではなく、ただ不敬なる者たちへの罰のみが求められたのだと、信じられるほどであった。

2

Tantum etiam inter arma bona conscientia sibi vindicat, ut jam coeperit non virtutis magis quam integritatis esse victoria.

PL 8, 588B

しかも、武器のさなかにあってさえ、正しい良心はこれほど大きくおのれの取り分を主張するので、この勝利はもはや、力の勝利であるのに劣らず、清廉さの勝利となり始めているのである。

3

Spectat enim nos ex alto rerum arbiter Deus, et quamvis humanae mentes profundos gerant cogitationum recessus, insinuat tamen sese totam servatura divinitas; nec fieri potest ut cum spiritum quem ducimus, cum tot commoda quibus alimur divinum nobis numen impartiat, terrarum se curis abdicaverit, nec inter eorum vitas dijudicet quorum utilitates gubernat.

PL 8, 588B

というのも、万物を裁定する神は、高きところより我々を見つめており、人間の心が思案の深い奥まりを抱えているとはいえ、万物を保とうとする神性は、おのれの全体をそこに滲み入らせているのである。我々が吸う息そのものを、また我々を養う数多くの恵みを、神威が我々に分け与えている以上、その神威が地上のことがらへの配慮を放棄してしまうことも、みずからその益を統べている者たちの生の間で判別を下さぬということも、あり得ないのである。

4

Illa igitur vis, illa majestas fandi ac nefandi discriminatrix, quae omnia meritorum momenta perpendit, librat, examinat: illa pietatem tuam texit, illa nefariam illius tyranni fregit amentiam, illa invictum exercitum tuum, tot victoriarum conscientia plenis pectoribus ardentem, tantis insuper viribus juvit quantas praestare aut Deus potuit, aut amor tuus debuit; ut horrendas acies, ut incognita ferri et corporum robora fulmineus miles everteret, ut quidquid instruxerat diuturni sceleris longa molitio felici congressione consumeres.

PL 8, 588B

それゆえ、あの力、正しきことと不敬なることとを見分けるあの威厳、功罪のあらゆる重みを推し量り、秤にかけ、吟味するあの力こそが——それが、あなたの敬虔を守り、あの僭主の呪わしき狂気を打ち砕き、数々の勝利の自覚に胸を燃え立たせる、あなたの不敗の軍を、神が与えうる限り、またあなたへの愛が与えるべき限りの、これほど大きな力によって助けたのである。恐るべき戦列を、鉄と肉体の未知なる強さを、雷のごとき兵士たちが打ち倒すために、そして、長きにわたる罪の企てが用意していたものすべてを、幸いなる一戦によってあなたが使い尽くすために。

Caput VIII

第VIII章PL 8, 589A
1

O tuam, Imperator, non victoriam magis quam clementiam praedicandam! Gravate etiam apud animum tuum male pereunt. Invitus pugnasti, qui tam facile vincebas.

PL 8, 589A

おお皇帝よ、あなたの勝利に劣らず、あなたの寛容こそ讃えられるべきである。悪しき者たちが滅びることさえ、あなたの心のうちでは重苦しく感じられるのだ。あなたは、これほどたやすく勝ちながらも、心ならずも戦ったのである。

2

Jamdudum quippe praevideras hominem non imperando habilem, non tantae majestatis capacem; quod magnitudo male crediti muneris extra animi angustias effluebat: quod qui tueri nequeunt, ubi sub tanto onere fortunae infirmitas lapsa est, faciunt licentiam de potestate.

PL 8, 589A

実にあなたは、はやくから、あの男が統治にふさわしくなく、これほど大いなる威厳を担いうる器ではないことを見通していた。誤って託されたその任務の大きさは、彼の狭量な心の器からあふれ出てしまっていたのである。それを守りきれぬ者たちは、その巡り合わせの重荷のもとで自らの弱さが崩れ落ちるとき、権力を放埒に変えてしまうものなのだ。

3

Quid ego referam infelicium indignissimas caedes? quid inexpletos libidinum pastus? quid miseras patrimoniorum direptiones?

PL 8, 589A

不幸な人々への、これ以上ないほど恥ずべき殺戮を、私はいったいなぜ語らねばならないのか。飽くことなき欲情の貪り食いを、なぜ語らねばならないのか。哀れな人々の財産の掠奪を、なぜ語らねばならないのか。

4

Sileantur haec sane, non tantum ne sopitam malorum memoriam oratio mea suscitet, sed ne sanctissimas principis laudes dum aliena vitia depromimus, sermo talis incestet.

PL 8, 589A

これらのことは、実に黙して語らぬがよい。それは、私の言葉が眠っていた悪しき記憶を呼び覚ますことを恐れるからだけではなく、他人の悪徳を語ることで、この上なく聖なる元首の誉れを、そのような言葉が汚してしまうことを恐れるからである。

5

Incrementum quidem adeptae felicitatis est malorum commemorata depulsio; verum ut in segetibus, etiamsi multa quae humum obsederant industria revellenda sunt, laborem tamen purgati soli nesciunt qui fructus editos intuentur; sic Constantini laudibus satis est dum efflorescentia bona cernimus ne mala excisa reputemus.

PL 8, 589B

確かに、悪しきことどもが払い除かれたことを語り伝えるのは、得られた幸いをいっそう大きく見せるものではある。しかし、畑にあっては、地面を覆っていた多くの雑草が勤勉によって抜き取られねばならぬとしても、産み出された実りを目にする者は、その土地が清められるまでの労苦を知る必要がないのと同じように、コンスタンティヌスの誉れにおいても、我々は花咲く善きことどもを見つめるだけで十分であり、取り除かれた悪しきことどもをことさら数え上げる必要はないのである。

Caput IX

第IX章PL 8, 589B
1

Ferebas tamen, Imperator, ferebas illum in tantis malis ludentem, et cum omnia tu scires, vota hominum connivendo, patiendo, fatigabas: qui ne sic quidem injuste arma caperes, etsi nondum ab homine lacessitus, jam tamen vitiorum ejus inimicus.

PL 8, 589B

それでも皇帝よ、あなたは耐えていた。これほどの悪の数々の中で戯れるあの男を、あなたは耐え忍んでいた。そして、すべてを知りながらも、見て見ぬふりをし、耐え忍ぶことによって、人々の誓願を疲れさせていたのである——たとえそのときに武器を取ったとしても、あなたは不当に取ったことにはならなかったであろう。まだあの男その人から挑まれてはいなかったとはいえ、すでに彼の悪徳の敵であったのだから。

2

Sed, quod erat consentaneum clementiae tuae, experiebaris remedia molliora, ut quod leniri quam resecari malles mitior medicina sanaret.

PL 8, 589B

しかし、あなたの寛容にふさわしいこととして、あなたはより穏やかな治療を試みていた。切り捨てるよりもむしろ和らげることを望んだそのことを、より優しい薬によって癒そうとしたのである。

3

Quin extorques animo tuo et conveniendi studium, et concordiae voluntatem? si concordiam quam veniam appellari fas est cum qui potest vincere optat ignoscere.

PL 8, 589C

それどころか、あなたは自分の心から、和解へと向かう熱意と、和合への意志とをも、無理に絞り出してはいなかったか。勝つことのできる者が許すことを望むとき、それを赦しではなく和合と呼んでよいとすればだが。

4

Et non dubito quin hanc rationem coelestis prudentia tua duxerit, quod conjunctione sua flagrantissimas hominis cupiditates vel extingueret penitus, vel modice temperaret. Nulla quippe est libido tam vecors, quam non capiat cum in consortium temperantia venerit.

PL 8, 589C

そして、あなたの天より受けた知恵がこのように考えたことを、私は疑わない。すなわち、自分との結びつきによって、あの男の燃え盛る欲望を、根こそぎ消し去るか、あるいはいくらかなりとも和らげようとしたのだと。実に、節制が仲間として入り込んでくるとき、そこに捉えられずにいられるほど狂った欲情はないのである。

5

Dejicit oculos deformis ignavia, ubi ei pulchritudo virtutis objecta est. Tergiversari atque haerere petulantiam videas gravitate, modestia et decore confusam: ut appareat te, Imperator optime, concordia imperanda non illi impunitatem vexandae Urbis daturum, sed leniorem petiisse victoriam; cum malles vitia ejus quam arma superare.

PL 8, 590A

醜い怠惰は、徳の美しさが差し向けられるとき、目を伏せるものである。放埒さが、重厚さと慎ましさと品位とに気圧されて、たじろぎ、ためらう様を、あなたは目にすることであろう。それゆえ明らかなのは、この上なくすぐれた皇帝よ、あなたが和合を命じることによって、あの男にローマを苦しめる免責を与えようとしたのではなく、より穏やかな勝利を求めていたということであり、あなたは武器よりもむしろ彼の悪徳を打ち負かすことを望んでいたのである。

Caput X

第X章PL 8, 590A
1

Sed profecto nulla vi possunt coire, quae naturali divortio dissident: nec ulla tam fidelis est copula, quae in diversum tendentia nexu suo teneat.

PL 8, 590A

しかし実に、本性上の分裂によって隔たったものどもは、いかなる力によっても一つに集まることはできない。相反する方向へと向かうものどもを、その結びつきによってつなぎとめうるほど確かな絆もまた存在しないのである。

2

Perpendit scilicet secum excellens prudentia tua, eique semper pietas applicata, omnes concordiae commoditates; illam esse fundamentum ac radicem otii, bonorum civilium seminarium, quietis publicae segetem, et almam pacis altricem.

PL 8, 590A

あなたのすぐれた知恵は、それに常に寄り添う敬虔さとともに、おのれのうちで、和合がもたらすあらゆる利点を推し量ったのである。すなわち、和合こそが平安の基礎であり根であり、公共の善の苗床であり、公けの静けさの実りであり、平和を育む慈しみ深き乳母であることを。

3

Sed o quam aeger est ad honestatem recursus his, qui jam gradum ex nequitia protulerunt! Vocas ad societatem; appetitum tuum refugit, adversatur, horrescit; nihil sibi putat tecum commune, quia nihil simile est; jam certe quiescere virtuti integrum non est.

PL 8, 590B

しかし、おお、すでに邪悪へと一歩を踏み出してしまった者たちにとって、正しさへと立ち返ることは、何と困難なことであろうか。あなたは彼を交わりへと呼びかける。だが彼は、あなたのその意向から逃げ去り、それに逆らい、それに慄く。彼はあなたと何一つ共通するものを持たぬと思っている、何一つ似たところがないからである。もはや確かに、力にとって、静観していることは許されない。

4

Nam bellum animo gerere, armis abstinentem, non concordiae ratio est, sed ignava dissensio.

PL 8, 590B

というのも、武器を差し控えながら心のうちで戦を構えることは、和合の理ではなく、臆病な不和にほかならないからである。

Caput XI

第XI章PL 8, 590B
1

Licet non sit in his ratio desideranda qui semel de via praecipites ire coeperunt, mirari tamen nequeo, cum id delatum non amplexus sit, quod impudens esset si auderet optare. Utrum Urbis funestam illam lacerationem lente ac remisse te laturum putavit?

PL 8, 590B

一度道を踏み外して真っ逆さまに突き進み始めた者たちに理屈を求めるべきではないとはいえ、それでも私は驚かずにはいられない。自分から望むことさえ厚かましいはずのものが差し出されたのに、彼はそれを受け入れなかったのである。彼は、ローマのあの痛ましい引き裂かれた姿を、あなたが緩やかに、寛大に耐え忍ぶだろうと思っていたのだろうか。

2

Sed natura affert ut injuriae ejus quem diligas etiam si re ipsa graves sunt, fiant tamen amore graviores: an credidit conserenda manu non inferiorem?

PL 8, 590B

しかし自然の成り行きとして、愛する者から受けた不正は、たとえそれ自体が重いものであろうとも、その愛ゆえにいっそう重く感じられるものである。それとも彼は、直接に手合わせをすれば自分が劣らないと信じていたのだろうか。

3

Hoc vero quam opinari non potuerit exitus docuit, cum signis tam saepe collatis, nihil unquam fuerit, quod aut spes aucuparetur, aut fortuna promitteret. Dolis, credo, existimavit decipi posse.

PL 8, 590C

しかし、それを彼が思い描くことなどできなかったことを、結末そのものが示している。というのも、これほどたびたび軍旗を交えながらも、望みをかき立てるものも、運命が約束するものも、これまで何一つなかったからである。おそらく彼は、策謀によって欺くことができると考えたのであろう。

4

Sed non virtus tua de congressione, quam prudentia est de fraude securior. Quis enim ad praesentiendum sagacior? quis vigilantior ad videndum? Quis contemplatur praesentia acrius, ventura prolixius, ambigua certius, captiosa felicius?

PL 8, 590C

しかし、あなたの力が正面からの対決について安んじているのに劣らず、あなたの知恵もまた欺きについて安んじているのである。実に、いったい誰が、あなたより先を見通すことに長け、見張ることに油断なき者であろうか。いったい誰が、目の前のことをより鋭く、来るべきことをより遠くまで、あいまいなことをより確かに、罠に満ちたことをより幸いに見通すことができようか。

5

Non hinc tecum Lynceus ille certaret, qui, ut poetae ferunt, parietum septa et arborum truncos visu facile trajiciebat; aut etiam ille quem eadem vetustas locuta est, cum in Siciliensi specula constitisset, conspicari solitum naves quae Africae portum subirent; cum prospectum hominis non aer offusus, quem crassiorem exhalatio maris faceret, non tantum disjunctarum regionum longinquitas impediret.

PL 8, 591A

この点であなたと張り合うことは、あのリュンケウスにもできぬであろう。詩人たちが伝えるところによれば、彼は壁の仕切りも木の幹も、その眼差しでたやすく貫き通したという。あるいは、同じ古伝が語る、シチリアの物見の塔に立てば、アフリカの港へと入る船を見て取るのを常としたというあの者にもできぬであろう。人の視界は、海の蒸気によって濃くされた立ちこめる大気にも、隔たった地の遠さにも、これほどまでは妨げられなかったというあの者にも。

Caput XII

第XII章PL 8, 591A
1

Cum spes omnis frigere debuerit, et voluntas pacificandi alienata sit, quis dubitet divinitus armis tuis deditum, cum eo dementiae processerit, ut ultro etiam lacesseret quem ambire deberet?

PL 8, 591A

あらゆる希望が冷めてしまい、和平を求める意志が失われてしまったとき、彼が、本来ならばこびへつらうべき相手を、みずから進んで挑発するほどの狂気にまで至ったことを見れば、彼が神意によってあなたの武器に引き渡されたのだと、いったい誰が疑うであろうか。

2

O quam acres habes dolorum aculeos contumelia quam imponit inferior! ecce enim, proh dolor! verba vix suppetunt, venerandarum imaginum acerba dejectio, et divini vultus litura deformis. O manus impiae! o truces oculi! Ita non caligastis?

PL 8, 591A

おお、劣る者が加える侮辱は、これほどまでに鋭い苦痛の棘を持つものであるのか。見よ、ああ痛ましいことよ——言葉さえほとんど見つからない——崇めるべき数々の像の酷い引き倒し、そして神々しい面影に施された醜い塗り消しを。おお不敬なる手よ、おお凶暴な目よ。それでも眩まなかったのか。

3

In quo lumen mundi obscurabatis, meritas ipsi tenebras non imbibistis? Commovere tandem, conscia virtus, nec permittas hoc furori, cui de te aliud non licebat. Sed quid tandem assequeris caeca dementia? Aboleri hic vultus non potest.

PL 8, 591B

世界の光を曇らせたまさにそのことにおいて、自らは当然の報いとしての闇を浴びなかったというのか。ついに立ち上がれ、自覚せる力よ、そして、お前に対して他のことは何一つ許されていなかったこの狂乱に、これ以上を許してはならない。しかし、盲いた狂気よ、いったい何を成し遂げようというのか。この面影を消し去ることはできない。

4

Universorum pectoribus infixus est; nec commendatione cerae, aut pigmentorum fucis retinet, sed desiderio efflorescit animorum: una demum Constantini oblivio est humani generis occasus.

PL 8, 591B

その面影は万人の胸に刻み込まれている。それは蝋の細工や絵具の彩りによって留められているのではなく、人々の心の思慕によって花咲くのである。ただコンスタンティヌスが忘れ去られるとき、それこそが人類の没落にほかならない。

5

Nunc vero commendabiliorem injuria tua faciet patientiam ejus, avidius expetent quem pictura non reddit. Flagrantiora sunt animorum desideria cum oculorum solatia perdiderunt.

PL 8, 591B

しかし今や、お前の加えた不正こそが、彼の忍耐をいっそう際立たせるであろう。絵姿がもはや映し出さぬその人を、人々はいっそう貪るように求めるようになるだろう。目に映る慰めを失ったとき、心の思慕はいっそう激しく燃え上がるものなのである。

Caput XIII

第XIII章PL 8, 591C
1

Nihil profecto gravius, nihil miserius Roma doluisti. Quamvis recondita alte magis gemeres, et ingestos quotidie luctus callo quodam obduratae patientiae sustineres, confessus est se inconsultior dolor, nec timuit deprehendi, et male clausi signa moeroris per vultus indices exierunt.

PL 8, 591C

ローマよ、お前はこれ以上重く、これ以上惨めに苦しんだことはなかった。お前は深く胸の内に秘めてこそ、いっそう深く嘆いていたのであり、日々押し寄せる悲嘆を、鈍く硬くなった忍耐の胼胝によって耐え忍んでいたとはいえ、その苦悩は思慮を失って自らを露わにし、見咎められることを恐れず、うまく閉じ込められなかった悲しみの徴が、物語る面持ちを通して外へと現れ出たのである。

2

Hoc enim, Roma, tot vulneribus saucia vindicari volebas, cum tamen praestantissimus princeps injuriae suae negligens ulcisci tuas mallet.

PL 8, 592A

というのも、ローマよ、これほど多くの傷を負ったお前は、まさにこの復讐を望んでいたのであるが、この上なくすぐれた元首は、自らの受けた不正を顧みず、むしろお前の受けた不正を晴らすことを選んだのである。

3

Ita ambo, benigni ratiocinatores officiorum, paria fecistis, tu voto, quo solo valebas, ille amore pariter et facultate, ut tantum bonorum tibi tribueret quantum te sibi velle recognosceret.

PL 8, 592A

こうして、務めを推し量ることに寛容な両者は、等しきことを成し遂げた。ローマよ、お前は、お前だけが力とすることのできた誓願によって、彼はまた、愛と能力とを等しく用いることによって、お前が彼に望むとおのれで認めるだけの善きことを、お前に与えたのである。

4

Pugnasti igitur, Imperator, coactus quidem, sed hoc maxime victoriam meruisti, quia non desiderabas. Optasti pacem, sed ignosce si plus omnium vota valuerunt.

PL 8, 592A

皇帝よ、あなたは確かに強いられて戦った。しかし、まさにそれゆえにこそ、あなたは勝利にふさわしい者であった。あなたはそれを望んでいなかったのだから。あなたは平和を望んだ——しかし、万人の誓願のほうがそれにまさったとしても、許してほしい。

5

Nec illa solita obsecundare coeptis tuis divinitas, in hoc refragata est; sed aliquid ex sententia tua non cedit, ut plus pro meritis iniret. Negata est concordia cui erat parata victoria.

PL 8, 592A

常にあなたの企てに従う神性も、この点においては逆らったのではない。ただ、あなたの意向のいくらかが通らなかったのは、あなたの功績にふさわしいものを、より大きく手にするためだったのである。勝利がすでに用意されていた者にとって、和合は拒まれたのだ。

Caput XIV

第XIV章PL 8, 592B
1

In ore denique est omnium Galliarum, exercitus visos qui se divinitus missos prae se ferebant.

PL 8, 592B

実に、ガリア全土の人々の口の端に、神意によって遣わされたと自ら称する軍勢が目撃されたことが上っている。

2

Et quamvis coelestia sub oculos hominum venire non soleant, quod crassam et caligantem aciem simplex et inconcreta substantia naturae tenuis eludat; illi tamen auxiliatores tui aspici audirique patientes, ubi meritum tuum testificati sunt, mortalis visus contagium refugerunt.

PL 8, 592B

そして、天上のものごとが人の目に触れることは常にないとはいえ——それは、単純にして凝縮せざる希薄な本性の実体が、鈍く曇った眼差しを避けるからである——それでも、あなたを助けたあの者たちは、あなたの功績を証しし終えたとき、見られること聞かれることを許しながらも、死すべき者のまなざしによる穢れからは身を退いたのである。

3

Sed quaenam illa fuisse dicitur species? qui vigor corporum? quae amplitudo membrorum? quae alacritas voluntatum? Flagrabant verendum nescio quid umbone corusci, et coelestium armorum lux terribilis ardebat: tales enim venerant, ut tui crederentur.

PL 8, 592B

しかし、それはいったいどのような姿であったと言われるのか。いかなる体の勢いであったのか。四肢のいかなる大きさであったのか。意志のいかなる敏活さであったのか。彼らは、盾の丸みにきらめきながら、何やら畏るべきものに燃え立っており、天上の武具の恐ろしい光が輝いていた。実に彼らは、あなたの兵と信じられるほどの姿でやって来たのである。

4

Haec ipsorum sermocinatio, hoc inter audientes ferebant, Constantinum petimus, Constantino imus auxilio. Habent profecto et divina jactantiam, et coelestia quoque tangit ambitio. Illi coelo lapsi, illi divinitus missi gloriabantur quod tibi militabant.

PL 8, 592B

これが彼ら自身の語り合う言葉であり、聞く者たちの間にこう伝えていた——我々はコンスタンティヌスを求めてゆく、我々はコンスタンティヌスを助けに行くのだ、と。実に、神々しきものにも誇りはあり、天上のものにさえ功名心は触れるのである。天より降ったあの者たち、神より遣わされたあの者たちは、あなたのために戦っていることを誇りとしていたのだ。

5

Ducebat hos, credo, Constantius pater, qui terrarum triumphis altiori tibi cesserat, divinas expeditiones jam divus agitabat.

PL 8, 593A

思うに、彼らを率いていたのは、父コンスタンティウスであった。彼は、地上の凱旋の栄誉をより高きあなたに譲り渡し、すでに神となって、神々しい遠征を行っていたのである。

6

Magnus hic quoque pietatis tuae fructus, quod quamvis particeps coeli ampliorem se fieri gratia tua senserit, et cujus munera in alios influere jam possent, in eum ipsum tua munera redundarint.

PL 8, 593A

これもまた、あなたの敬虔さがもたらした大いなる実りである。すなわち、彼はすでに天に与る身でありながら、あなたの恩寵によって自らがいっそう大きな者になったと感じ、その恩恵はすでに他の者たちへも流れ込みうる力を持っていたにもかかわらず、あなたの恩恵は彼その人へと溢れ返ったのである。

Caput XV

第XV章PL 8, 593A
1

Cedat tibi non recentium saeculorum modo, sed totius memoriae vetustas, quamvis illa, recti appetens, et nullo unquam depravata in officio, glorietur penes se sanctitatis famam stetisse. Sed nec leguntur praeconia hominum ubi quaeruntur judicia divina.

PL 8, 593A

あなたには、近き世のみならず、あらゆる記憶にわたる古代そのものが、道を譲るがよい。たとえ古代が、正しきことを求め、その務めにおいて一度も堕落したことがないゆえに、聖なるものとしての誉れが自らのもとに留まったことを誇ろうとも。しかし、神の裁定が求められる場においては、人間たちの称賛の言葉など読まれることはないのである。

2

Illi igitur veteres, laudati vitae moderatores, qui refrenandis cupiditatibus restricte compteque vixerunt, quorum omnis aetas armis conterebatur; quando tantam in praelio divinam opem pro merito integritatis habuerunt? ut qui longe a virtutibus tuis distant, in proximo saltem justitiae gradu reponantur.

PL 8, 593A

それゆえ、称賛される生の律し手であった昔の人々、欲望を抑えて厳しく整った生を送った人々、その生涯のすべてが戦によってすり減らされた人々にしても、いったいいつ、清廉さの功に見合うこれほど大いなる神の助けを戦場で得たことがあったであろうか。あなたの徳から遠く隔たった彼らが、せめて正義の位においては、あなたに最も近い段に置かれるべきであるとしても。

3

Romano quodam in bello ferunt duos cum equis juvenes, spectatos forma pariter ac viribus, quia in dimicando praeter caeteros insignes fuissent, jussu imperatoris ad remunerandam industriam requisitos.

PL 8, 593B

かつてあるローマの戦において、馬に乗った二人の若者が、その容姿と力とにおいて等しく人目を引き、戦いのうちで他の誰よりも際立っていたがゆえに、その働きに報いるようにとの司令官(インペラトル)の命によって捜し求められたと伝えられている。

4

Ubi nulli inveniebantur, fides habita est divinos fuisse, quod cum laborem sedulo communicavissent, laboris pretium respuissent. Equidem historiae non invitus assentior.

PL 8, 593B

誰も見出せなかったとき、彼らは神々であったと信じられた。それは、労苦を熱心に分かち合いながらも、その労苦への報酬を拒んだからである。私自身、この歴史の物語には、いやいやながらではなく同意するものである。

5

Neque enim in hoc veri interpolatrix tenenda, quae se non vanam antiquitatis nuntiam pollicetur. Sed tamen illi, qui hoc annalium monumentis illigaverunt, verebantur ne apud posteros miraculi fides claudicaret.

PL 8, 593B

というのも、この点で、自らを古代の空しからぬ伝え手であると約束する物語を、真実を歪める者と見なしてはならないからである。しかし、これを年代記の記録に結びつけた者たちでさえ、後の世の人々の間で、その奇跡への信が揺らぐのではないかと恐れていたのである。

6

Estote, o gravissimi auctores, de scriptorum religione securi; credimus facta qui majora nunc sensimus. Magnitudo principis nostri gestis veterum fidem conciliat, sed miraculum detrahit. Pro auxilii copia negotiorum ratio metienda est.

PL 8, 593B

おお、この上なく重々しい著述家たちよ、諸君の書き記したことの誠実さについて、安んじているがよい。今やより大いなることを目の当たりにした我々は、その出来事を信じるのだから。我々の元首の偉大さは、昔の事績に信を与えるが、そこから奇跡としての驚きを取り去ってしまう。ことがらの重さは、助けの豊かさに応じて量られねばならないのである。

7

Duo quondam juvenes, sed nunc exercitus visi. Hoc certe uberius, nec infirmius veritate. Stat argumento duplici fides nixa. Sic Constantinus juvari meruit, sic debuit Roma servari.

PL 8, 594A

かつては二人の若者であったが、今や軍勢そのものが目撃された。これは確かに、より豊かなことでありながら、真実性において劣ることはない。信は、この二重の証しに支えられて立っている。かくしてコンスタンティヌスは助けられるにふさわしく、かくしてローマは救われるべくして救われたのである。

Caput XVI

第XVI章PL 8, 594A
1

Magnum hoc, Imperator maxime, sed de tua pietate non mirum. Adesse tibi in omnibus summam illam majestatem, quae te circumflexa tueatur, conjectura mentium tenebamus, etsi nondum ad fidem patebat oculorum.

PL 8, 594A

いとも偉大なる皇帝よ、これは大いなることであるが、あなたの敬虔からすれば何の不思議もない。あなたを取り巻き守るあの至高の威厳が、あらゆる事において、あなたのもとにあることを、我々は心の推測によってすでに捉えていたのであり、たとえそれがまだ目に見える確証としては現れていなかったとしても。

2

Etenim cum mens tua mortali contagione secreta, pura omnis, funditus sincera, ubique se promerendo Deo praestet, cum gloria tua humanum modum supergressa sit, quis est hominum quin opitulari tibi Deum credat, cum id et vita mereatur, et rerum magnitudo testetur?

PL 8, 594A

実に、あなたの心は、死すべき者の穢れから遠く離れ、すべてにおいて清らかで、根底から誠実であり、あらゆるところで神の好意を得るよう自らを差し出しており、あなたの栄光が人間の尺度を超え出ている以上、あなたの生そのものがそれにふさわしく、事の大いさがそれを証している以上、いったいどの人間が、神があなたを助けていると信じずにいられようか。

3

Parumper igitur ab instituto cursu non ingrato diverticulo recedamus. Tenebo hunc orationis modum, ut nec inhumane de caeteris muta sit, nec odiose de instantibus obloquatur.

PL 8, 594A

それゆえ、しばらくの間、定めた道筋から、不快ならぬ脇道へと逸れることとしよう。私はこの語りの形を保つことにする。それは、他の者たちについて冷淡に沈黙することもなく、現に目の前にある者について不快になるまで語ることもないようにするためである。

4

Tu, Imperator optime, inito principatu, adhuc aevi immaturus, sed jam maturus imperio, ostendisti cursum aetatis non expectandum in festinatione virtutis.

PL 8, 594B

この上なくすぐれた皇帝よ、あなたは、統治を始めた当初、年齢の上ではまだ若かったが、統治においてはすでに成熟しており、武勇が急ぐときには年齢の巡りを待つ必要のないことを示したのである。

5

Tu exinde domi militiaeque juxta bonus, nusquam gradum extulisti quin ubique te gloria quasi umbra comitata sit. Tu ferocissimis regibus, Ascarico et comite suo captis, tanta laude res bellicas auspicatus es, ut jam inauditae magnitudinis obsidem teneremus.

PL 8, 594B

それ以来あなたは、国内にあっても軍務にあっても等しく善き者であり、どこに一歩を踏み出そうとも、栄光がまるで影のようにあなたに付き従わなかったことはなかった。あなたは、この上なく獰猛な王たちであるアスカリクスとその仲間を捕らえ、これほどの誉れをもって戦の営みを始めたので、我々はすでに、前代未聞の偉大さの保証を手にしていたのである。

6

Ut Herculem ferunt tenerum adhuc atque lactentem duos angues manu elisisse, ut jam infantulo indoles futuri roboris immicaret, sic tu, Imperator, in ipsis imperii tui cunabulis, quasi geminos dracones necares, per saevissimorum regum famosa supplicia ludebas.

PL 8, 594B

ヘラクレスが、まだ柔く乳を飲む幼子でありながら、二匹の蛇を手で握りつぶしたと伝えられ、それによってすでに幼子のうちに未来の力の資質がきらめいていたように、皇帝よ、あなたもまた、あなたの統治のまさに揺り籠のうちで、あたかも双子の竜を屠るかのように、この上なく獰猛な王たちに名高き刑罰を加えながら戯れていたのである。

Caput XVII

第XVII章PL 8, 594C
1

Franci ipsi, praeter caeteros truces, quorum vis cum ad bella effervesceret ultra ipsum Oceanum aestu furoris evecta, Hispaniarum etiam oras armis infestas habebat: ii igitur sub armis tuis ita conciderunt, ut deleri funditus possent, nisi divino instinctu, quo regis omnia, quos ipse afflixeras conficiendos filio reservasses.

PL 8, 594C

他の誰にもまして猛々しいフランク人たち自身、その勢いが戦へと沸き立つとき、狂乱の高潮に運ばれてかの大洋の彼方にまで及び、ヒスパニアの沿岸をさえ武力で脅かしていた者たちであるが、彼らはあなたの武力のもとでこれほどまでに打ち倒されたので、あなたが万物を統べるときの神的な導きによって、自ら打ちのめした彼らを、息子が仕上げるようにと残しておかなかったならば、根絶やしにされてしまいかねなかったほどであった。

2

Quamquam ad gloriam vestram foecunda malis suis natio ita raptim adolevit, robusteque recreata est, ut fortissimo Caesari primitias ingentis victoriae daret, cum memoria acceptae cladis non infracta, sed asperata pugnaret.

PL 8, 595A

とはいえ、皇帝と副帝たちの栄光のために、おのれの災いをむしろ肥やしとするこの民族は、これほど急速に育ち直り、力強く蘇ったので、この上なく勇猛なる副帝に大いなる勝利の初穂を捧げることとなった。受けた敗北の記憶にくじけることなく、かえってそれに猛り立って戦ったのである。

3

Differamus parumper Italicas expeditiones, quibus Segusiensium civitatem, quae superatis Alpibus Italiae claustrum objicit, cum vi et virtute velut januam belli refregisses, inde per objectas acies, per exercitus obvios, usque ad Romana moenia inoffensus victoriarum impetus percucurrit.

PL 8, 595A

イタリアへの遠征については、しばらく先に延ばすこととしよう。その遠征において、あなたは、アルプスを越えた先でイタリアの関門として立ちはだかるセグシオ人の都市を、力と武勇とによって、いわば戦の扉として打ち破り、そこから、立ちはだかる戦列を、行く手を阻む軍勢を越えて、ローマの城壁に至るまで、勝利の勢いは何にも妨げられることなく駆け抜けたのである。

Caput XVIII

第XVIII章PL 8, 595A
1

Quid memorem Bructeros? quid Chamavos? quid Cheruscos, Vangionas, Alamannos, Tubantes? Bellicum strepunt nomina, et immanitas barbariae in ipsis vocabulis adhibet horrorem. Hi omnes sigillatim, dein pariter armati, conspiratione foederatae societatis exarserant.

PL 8, 595A

ブルクテリ族について、私はいったい何を語るべきか。カマウィ族について、ケルスキ族、ウァンギオネス族、アラマンニ族、トゥバンテス族について、何を語るべきか。これらの名はいずれも戦の響きを立て、蛮族の凶暴さは、その名そのもののうちに恐怖を宿している。彼らはみな、はじめは個々に、やがてはともに武装し、同盟を結んだ結束によって燃え立っていたのである。

2

Tu tamen, imperator, cum tantam belli molem videres, nihil magis timuisti quam ne timereris. Adis barbaros, et dissimulato principis habitu, quam proxime poteras cum duobus accedis. Nunquam est excelsior principatus quam cum se publico submittit officio.

PL 8, 595B

しかしあなたは、皇帝よ、これほど大いなる戦の重みを目にしながら、恐れられることを何よりも恐れたのである。あなたは蛮族のもとへ赴き、元首としての装いを隠して、できる限り近くまで、わずか二人を伴って近づいた。元首の地位というものは、公けの務めにおのれを低くするときほど、崇高であることはないのである。

3

Facis verba, spem illorum agitas, et versas credulitatem, negas te esse praesentem. O vere caeca barbaria, quae in illo vultu signa principis non videris, quem nec sic quidem senseris, cum intra jactum teli securus sui staret, Constantinum esse!

PL 8, 595B

あなたは言葉を交わし、彼らの望みを揺さぶり、その信じやすさを弄び、自分はその場にいないと言い張る。おお、まことに盲いた蛮族よ、あの面差しに元首の徴を見て取らなかったとは。武器の届く間近に、身の安全を疑わず立っていたその人が、コンスタンティヌスであると、それでもなお気づかなかったとは。

4

Qui hoc poterat non timere, dubitare quidquam potes per omnia subnixum Deo vadere? Invictos ducis, et solus timeris. Tot regna, tot populi et tantarum nationum congregatio, indignam se viribus tuis putat, quem credit absentem.

PL 8, 595B

これを恐れずにいられた者が、あらゆることにおいて神に支えられて進んでいることを、誰が疑いえようか〔底本は Qui … potes。Quis … potest と読む〕。あなたは不敗の者たちを率い、そしてただあなた一人が恐れられている。これほど多くの王国、これほど多くの民、これほど大いなる諸国民の結集をもってしても、あなたが不在だと信じているときでさえ、自分たちの力量がなおあなたの武力に見合わぬと思っているのである。

5

Tibi tamen incrementum laudis ex multiplicatione terroris est, magnificentius congregata obteris, quae scrupulosius dispersa sequereris.

PL 8, 595C

しかし、あなたにとっては、恐怖が幾重にも重なることこそが、誉れの増し加わるところとなる。ばらばらに散らばっていれば、こまごまと追いつめねばならなかったであろう者たちを、一つに集まっているときには、より壮麗に踏みにじることができるのだから。

6

Innumerae simul gentes ad bellum coactae, sed uno impetu tuo fusae, dum collativam vim comparant, compendiosam victoriam praestiterunt.

PL 8, 596A

数え切れぬほどの諸民族が、一時に戦へと駆り立てられながら、あなたのただ一撃によって打ち破られた。彼らは合わせた力を整えようとする間に、かえって手っ取り早い勝利をあなたにもたらしたのである。

Caput XIX

第XIX章PL 8, 596A
1

Uno hoc bello, si debitis laudibus immorari vacaret, dies integer conderetur. Nunc ita omnia praetervolans cecidit oratio, ut victoriarum tuarum non summam evolveret, sed ornamenta monstraret.

PL 8, 596A

この一つの戦だけについてすら、ふさわしい賛辞にとどまる暇があるならば、一日をまるごと費やすことになるであろう。しかし今、私の言葉はすべてを飛び越えるようにして進み、あなたの勝利の全体を語り尽くすのではなく、ただその見どころを示すにとどまったのである。

2

His rebus semper e re publica gestis tanta vi tantoque successu, ut nunquam virtus tua intremuerit, prudentia haeserit, felicitas claudicarit, satis, ut opinor, probatum est perpetuam in te benignae majestatis opem fluere: ut coelestes exercitus tui non tunc primo missi, sed tum demum intellecti esse videantur.

PL 8, 596A

これらのことがらは、常に国家のために、これほどの力と、これほどの成功とをもって成し遂げられ、あなたの力が一度も揺らぐことなく、あなたの知恵が一度も行き詰まることなく、あなたの幸運が一度も足を踏み外すことがなかったのであるから、慈しみ深き至高の威厳の助けが絶えずあなたに注がれていることは、思うに十分に証明されたのである。それゆえ、あなたの天上の軍勢は、あの時はじめて遣わされたのではなく、あの時になってようやく我々に気づかれただけであると思われるのである。

3

Talis igitur ad liberandam Italiam et tam tutus accedis, ut cum res bellica caecos habeat eventus, in te tamen dimicandi voluntatem pro victoriae pignore teneres, etsi abessent auxilia divina.

PL 8, 596B

それゆえ、あなたはイタリアを解放するために、これほどの姿で、これほど安泰な身をもって近づいたのであり、戦の営みが先の見えない成り行きを持つものであるとはいえ、あなたにおいては、たとえ神の助けがなかったとしても、戦おうとするその意志そのものが、勝利の保証として保たれていたのである。

4

Aderat enim robustus, et florens, plenus virium, animi plenus exercitus, laetus armis, et militiae munia exequens studio magis quam necessitate, quippe cui stipendia sunt pauciora quam praelia.

PL 8, 596B

実に、あなたのもとには、頑健にして生気に満ち、力に満ち、気概に満ちた軍勢が控えており、武具を喜び、必要にというよりむしろ熱意によって軍務を果たしていた。この軍にあっては、軍務の年数よりも戦の数のほうが多かったのだから。

5

Cum dico praelia, significo victorias, praeterea tam amans tui quam tibi carus. Ignosce enim superba virtus, quantumvis fiduciae et spiritus capias, amor principis facit militem fortiorem.

PL 8, 596B

戦と言うとき、私は勝利を意味している。さらにこの軍は、あなたに愛されているのと同じだけ、あなたを愛していた。許せ、誇り高き力よ——お前がどれほど確信と気概を得ようとも、元首への愛こそが兵をいっそう強くするのである。

Caput XX

第XX章PL 8, 596B
1

Antiqua admodum res est quam proferam, sed non indigna memoratu. Illyrii quondam, despicientes Eropi regis infantiam, Macedones bello lacesserunt.

PL 8, 596B

私がこれから語ることは、まことに古い出来事であるが、語るに値しないものではない。かつてイリュリア人たちは、王アエロポスの幼さを侮って、マケドニア人に戦を仕掛けたのである。

2

Et prima quidem congressio secundum illos fuit; verum Macedones cum bellum reficerent, regem suum in cunis ad aciem detulerunt.

PL 8, 596C

そして、最初の戦いは確かに彼らに有利であった。しかし、マケドニア人たちは戦いを立て直すにあたって、揺り籠に入れたおのれの王を戦列へと運んだのである。

3

Cum illos ira, hos miseratio, illos signorum cantus, hos pueri vagitus accenderet, mutata est ratio certaminis; vicerunt qui amore pugnabant.

PL 8, 596C

彼らを怒りが、こちらの者たちを憐れみが、彼らを軍旗の響きが、こちらの者たちを幼子の泣き声が奮い立たせるとき、戦いの様相は一変した。愛によって戦った者たちが勝利したのである。

4

Quanto igitur est amor fidelior accepti beneficii memoria, quam praesumptione futuri, quod illic percepta res juvat, hic expectata blanditur, tanto tui animosius dimicaverunt, qui non puero spem gratiae munerabatur, sed principi post natos homines benignissimo meriti debitum rependebant.

PL 8, 597A

それゆえ、愛というものが、未来への期待によるよりも、すでに受けた恩恵の記憶によるほうがどれほど確かなものであるか——前者では手にしたものが人を喜ばせ、後者では期待されるものが人を誘うだけであるのだから——それと同じだけ、あなたの兵たちはいっそう気概をもって戦ったのである。彼らは、恩恵を望んで幼子に尽くしていた〔底本は munerabatur。主語に合わせて munerabantur と読む〕のではなく、人の生まれてよりこのかたこの上なく慈しみ深い元首に対して、その功に負うものを返していたのだから。

Caput XXI

第XXI章PL 8, 597A
1

Primam igitur Segusiensium civitatem, quam primam iter dederat, victoria facilis amplexa est. Quae resistendi pertinacia ita in se imperatoris vim convertit, ut pietatem tamen non alienaverit.

PL 8, 597A

それゆえ、行軍の道がまず最初に差し出したセグシオ人の都市を、まず、たやすい勝利が迎え取った。その頑なな抵抗は、皇帝の力をおのれの上に向けさせはしたものの、その敬虔を遠ざけることはなかったのである。

2

Nam cum introitus vi manu quaereretur, et portarum inflammatio ignem late distulisset, cujus facilis per adjuncta contagio partu pestifero valescebat, maxima benignissimi imperatoris fuit cura, non modo ut incendium non adjutum senesceret, sed oppressum emori posset; et longe operosior clementia quam fortitudo ejus perspecta est: cum plus in conservanda urbe quam in capienda fuerat laboris oriretur.

PL 8, 597A

というのも、力ずくで入城が求められ、城門への放火が広く火を運んで、隣接する建物へとたやすく燃え移り、災いをもたらす勢いで強まっていったとき、この上なく慈しみ深い皇帝が何よりも意を用いたのは、その火事が手を加えられぬまま自然に衰えることだけではなく、押さえ込まれて消し止められうることであった。こうして、彼の寛容のほうが、その勇敢さよりもはるかに骨の折れるものであったことが見て取られたのである。都市を攻め落とすことよりも、それを守ることにこそ、より大きな労苦が生じたのだから。

3

Itaque digrediens sic cupidam sui fecit, ut eam ad omne obsequium non victoriae metus componeret, sed admiratio lenitatis.

PL 8, 597B

こうして、皇帝はそこを立ち去るにあたって、その都市をこれほどまでに自らを慕う者としたので、それをあらゆる従順へと向かわせたのは、勝利への恐れではなく、その柔和さへの驚嘆であったのである。

Caput XXII

第XXII章PL 8, 597B
1

Optima aiunt esse remedia quae ad usum corrigendi nostri ex aliena calamitate nascuntur; verum animus pravitate, velut morbo impeditus, dilectum boni non habet.

PL 8, 597B

人は、他人の災いから生まれ、我々自身を正すために用いられる教訓こそが、最良の薬であると言う。しかし、邪悪さによって、あたかも病のように妨げられた心は、善きことを選び取る力を持たないのである。

2

Ecce jam apud Taurinos venientem pugna gravior expectat, nec Segusiensium vastitas monet ut sibi caveant; nec cogitant quod cum principe res futura sit, quod neque vis ejus resistendi spem faciat, nec mansuetudo rationem.

PL 8, 597B

見よ、すでにタウリニ人のもとでは、進みゆく者を、いっそう重い戦いが待ち構えている。セグシオ人の荒廃も、彼らに身を慎むよう促してはいない。彼らは、事が元首を相手とすることになるのだと考えもしない——その武力は抵抗の望みを与えず、その柔和さは抵抗する理由を与えない元首を相手とするのだと。

3

Campum late jacentem tantus miles oppleverat, ut non improbaret fiduciam qui instructos videret. Quae enim illa fuisse dicitur species, quam atrox visu, quam formidolosa, operimento ferri equi atque homines pariter obsepti? Clibanariis in exercitu nomen est.

PL 8, 597B

広く広がる平野を、これほど多くの兵が埋め尽くしていたので、その陣容を目にした者は、その自信を無理からぬものと認めたであろう。実にそれはいかなる姿であったと言われるのか。見るもいかに恐ろしく、いかに身の毛のよだつものであったか——馬と人とがひとしく鉄の覆いに閉ざされたその姿は。軍においては、これはクリバナリイ(かまど兵)と呼ばれている。

4

Superne omnibus tectis equorum pectoribus demissa lorica, et crurum tenus pendens, sine impedimento gressus, a noxa vulneris vindicabat.

PL 8, 597C

上からすべてが覆われ、馬の胸から垂れ下がる鎧が、脚のあたりまで垂れながらも、歩みを妨げることなく、傷の害から身を守っていたのである。

Caput XXIII

第XXIII章PL 8, 598A
1

Te tamen, Imperator, non terruit, nec quod tanto numero duplicabat armatura terrorem, nec quod vim armis numerus addebat.

PL 8, 598A

しかし皇帝よ、あなたは、これほどの数によって武具が恐怖を倍加させていたことにも、その数が武器に力を加えていたことにも、少しも怯まなかったのである。

2

Certum est enim pro negotii modo animosam esse virtutem, quod ex se rerum captum suum temperat: in parvis prope ad securitatem remissa, in mediocribus modice intensior, ubi magna venerunt, juxta magnitudinem exantlandi operis erigitur.

PL 8, 598A

実に、力というものは、ことがらの大きさに応じて気概を発揮するものであり、おのれの内から、ものごとの捉え方を自ら調整するというのは確かなことである。小さきことにあっては、ほとんど安心と言えるほどに緩み、中くらいのことにあっては、いくらか張りつめ、大いなることが到来したときには、成し遂げるべき仕事の大きさに応じて、いっそう奮い立つのである。

3

Illa armorum ostentatio, et operti ferro exercitus, qui imbelles oculos vulnerassent, invictas mentes incitaverunt: quod imbutus imperatoris exemplo totis animis ejus miles ardescit, cum invenit hostem quem vinci deceret.

PL 8, 598A

あの武具の誇示、鉄に覆われた軍勢は、戦を知らぬ目を傷つけるものであったとしても、不屈の心をかえって奮い立たせたのである。皇帝の模範に染め上げられた兵は、打ち負かすにふさわしい敵を見出すとき、心の全てをもって燃え立つのだから。

4

Cataphractos equites, in quibus maximum steterat pugnae robur, ipse tibi sumis. His disciplina pugnandi est, cum aciem arietaverint, servent impressionis tenorem, et, immunes vulnerum, quidquid oppositum sine haesitatione perrumpant.

PL 8, 598A

戦の強さの中心をなしていた重装騎兵たちを、あなた自らが引き受ける。彼らの戦いの規律はこうである——敵の戦列に体当たりを加えたなら、その突撃の勢いを保ち続け、傷を負わぬまま、立ちはだかるものが何であれ、ためらうことなく突き破ることである。

Caput XXIV

第XXIV章PL 8, 598B
1

Sed tu, imperator prudentissime, qui omnes bellandi vias nosses, opem ex ingenio reperisti, quod tutissimum est, eludere, quod est difficillimum sustinere.

PL 8, 598B

しかし、この上なく思慮深き皇帝よ、戦のあらゆる術を知り抜いていたあなたは、おのれの才知から手立てを見出した——持ちこたえるのがもっとも難しいものは、かわすのがもっとも安全である、と。

2

Diducta acie, in irrevocabilem impetum hostes effundis, dein quos ludificandos receperas reductis agminibus includis. Nihil proderat contra tendere, cum ex industria tui cederent. Flexum ad insequendum ferreus rigor non dabat.

PL 8, 598B

戦列を左右に開いて、あなたは敵を後戻りのできぬ突撃へと注ぎ出させ、次いで、あざむき誘い込んでおいた者たちを、軍勢を引き戻して包囲した。抗って踏みとどまろうとしても、何の益もなかった。あなたの兵が策略によって退いていたのだから。鉄のごとき硬さは、向きを変えて追撃することを許さなかったのである。

3

Ita nostri proditos sibi clavis adoriuntur: quae gravibus ferratisque nodis hostem vulneri non patentem caedendo defatigabant, ac maxime capitibus afflictatae, quos ictu perturbaverant, ruere cogebant.

PL 8, 598B

こうして我々の兵は、その身に晒された敵に棍棒で襲いかかった。重く鉄を打った瘤のあるその棍棒は、傷を負わせにくい敵を打ち据えて疲れ果てさせ、とりわけ頭部に打ち込まれるとき、一撃で朦朧とさせた者たちを、倒れ伏すことを余儀なくさせたのである。

4

Tunc ire praecipites, labi reclines, semineces vacillare, aut moribundi sedilibus attineri, permixta equorum clade impliciti jacere, qui reperto sauciandi loco passim equitem effreni dolore fundebant.

PL 8, 598C

そのとき、真っ逆さまに落ちてゆく者、仰け反りながら滑り落ちる者、半死のままよろめく者、あるいは死にゆきながらも鞍に留まる者、倒れた馬とともに絡まり合って横たわる者があった。馬は、傷つけうる場所を見出されるや、苦痛に手綱も効かなくなり、至るところで騎手を振り落としていたのである。

5

Ad unum interfectis, omnibus tuis integris, horrorem armorum ad miraculum victoriae transtulerunt, quod qui invulnerabiles habebantur sine tuorum vulneribus interissent.

PL 8, 599A

敵は一人残らず討ち取られ、あなたの兵は誰一人として傷を負わなかった。彼らは、あの武具の恐ろしさを、勝利の驚異へと変えたのである。傷つけられぬとされていた者たちが、あなたの兵に傷一つ負わせることなく滅び去ったのだから。

6

Antoninus imperator in toga praestans, et non iners nec futilis bello, cum adversum Parthos armis experiretur, visis cataphractis, adeo totus in metum venit, ut ultro ad regem conciliatrices pacis litteras daret.

PL 8, 599A

皇帝アントニヌスは、平時の政においてすぐれ、戦においても怠惰でも役立たずでもなかったが、パルティア人を相手に武力を試みたとき、重装騎兵の姿を目にするや、すっかり恐怖に囚われ、自ら進んで王のもとへ和平を取りなす書簡を送ったほどであった。

7

Quas cum rex immodicus animi respuisset, insolentia quidem barbari debellata est, sed patefactum est in his armis tantam inesse violentiam, ut et vincendus fideret, et superaturus timeret.

PL 8, 599A

その書簡を、思い上がった心を持つ王が拒んだとき、蛮族の傲慢さこそ打ち破られはしたが、この武具のうちにはこれほどの猛威が宿っており、負けるはずの者でさえ自信を持ち、勝つはずの者でさえ恐れを抱くほどであることが、明らかになったのである。

Caput XXV

第XXV章PL 8, 599A
1

Quid ego referam post tantam et tam gravem pugnam quod apud Brixiam magnus quidem et acer equitatus esset, fuga quam visu astutior, et primo impetu tuo pulsus, Veronam usque contendit ad praesidia majora?

PL 8, 599A

これほど大きく、これほど激しい戦いの後、ブリクシアのもとに、大いなる、精強な騎兵隊がいたことを、私はいったいなぜ語らねばならないのか。彼らは、見た目よりも逃げ足の速さのほうに長け、あなたの最初の突撃によって撃退されるや、より大きな守りを求めてウェロナまで走ったのである。

2

Neque id dedecori fuit, quod excusati fugiunt qui tibi cedunt. Contingat quinimo timiditati miserae res ostentanda, fuga quae habuerit dignitatem.

PL 8, 599B

それは恥辱とはならなかった。あなたに屈する者たちは、逃げることさえ許されるのだから。むしろ、哀れな臆病さにも、誇示すべきことが起こったと言えよう——それは、品位を保った逃走であったからである。

3

Ipsa autem Verona, freta immanibus copiis, quas in unum adventus tui formido conduxerat, cum multorum jam clades accepisset, facta est parumper metu cautior, non ratione felicior. Muris se ab impetu vindicat.

PL 8, 599B

ウェロナその都市自身は、あなたの到来への恐怖が一つに寄せ集めた、途方もない軍勢を頼みとしていたが、すでに多くの者の敗北を聞き知っていたので、恐怖によっていくらか慎重にはなったものの、理によって幸いになったわけではなかった。城壁の内に籠もることで、突撃から身を守ろうとしたのである。

4

Aderat quidem Ruricius, experientissimus belli, et tyrannicorum ducum columen. Per tota admodum moenia magna vis hominum, et apud Brixiam plerique jam fracti: ut in corpore cum aliqua pars aegra est, valetudo omnis contaminari solet; sic illius multitudinis portio malo affecta, totum exercitum timoris contagio dissiparat.

PL 8, 599B

確かにそこには、戦にこの上なく熟達し、僭主方の将たちの支柱たるルリキウスがいた。城壁のほぼ全体にわたって、おびただしい数の兵がおり、ブリクシアのもとではすでに大半が打ちのめされていた。しかし、体の一部が病めば、その健やかさ全体が損なわれがちであるように、あの大軍の一部が禍に冒されたことは、全軍を恐怖の伝染によって散り散りにしてしまったのである。

5

Quam faciles lapsus infirmitas haberet, cum eam intempestiva movit audacia, cum saepe alias, tum maxime in illa obsidione perspectum est.

PL 8, 599C

弱さというものが、時ならぬ大胆さに動かされるとき、どれほどたやすく崩れ落ちるものであるかは、他の折にもたびたび見られたが、とりわけあの包囲戦において明らかに見て取られたのである。

6

Clausi impetum faciunt, et qui se aliquamdiu latendo a morte defenderant, facta pugnandi copia poenas eruptionis temerariae pependerunt.

PL 8, 599C

籠城していた者たちが突撃を仕掛け、しばらくの間身を潜めることで死から逃れていた者たちが、いざ戦う機会を得るや、無謀な出撃の報いを払わされたのである。

7

Idemque Ruricius magna suorum clade rejectus in moenia, spe jam lassa, sed adhuc mente vesana, cum se Veronam proripuisset, novos eodem egit exercitus, et praecipitante jam die bellum non detrectavit, pugnae avidior quam salutis.

PL 8, 599C

そして同じルリキウスは、味方の大きな損害によって城壁の内へと押し戻され、望みはすでにくたびれ果てていたが、なお正気を失った心のままに、ウェロナへと逃れると、新たな軍勢をそこへ引き入れ、すでに日が傾きかけていたにもかかわらず、戦いを避けようとはしなかった。彼は身の安全よりも戦いを求めることに貪欲であったのだ。

8

Sed eum exitus magis quam merita fefellerunt. Nam furorem mors domuit, quem non potuerat, nec considerati ratio, nec victi formido sanare.

PL 8, 600A

しかし彼を欺いたのは、彼の功績というよりも結末であった。というのも、思慮ある理性も、敗北の恐怖も癒すことのできなかったその狂気を、死こそが鎮めたからである。

Caput XXVI

第XXVI章PL 8, 600A
1

O nox illa aeternis saeculis monumentisque mandanda! cum spissis tenebris congressus fortunae totum liceret, tu tamen, Imperator, non intutior tempore quam Deo tectior, saevissimo hosti multus instares, et libertate caedis exultans donum noctis duceres quod pugnantem nemo servaret, per infestas acies interritus vadis, densissima quaeque perrumpis, dejicis, proteris.

PL 8, 600A

おお、あの夜こそ、永遠の世と記念とに委ねられるべきである。濃い闇にまぎれて戦の巡り合わせがすべてを許しうるときに、皇帝よ、あなたは、時によっていっそう身を危うくしたのではなく、むしろ神によっていっそう覆い守られていたのであり、この上なく凶暴な敵に対して激しく攻め寄せ、殺戮の自由を喜びとして、戦うあなたを誰も見張っていないことを夜の賜物と見なし、恐れることなく敵の戦列の中を進み、もっとも密集したところをことごとく突き破り、打ち倒し、踏みにじったのである。

2

Mortis decus perdunt quos ignoratus affligis: nisi quod te ipsa vis tua cogit agnosci. Nihil enim te permovent tubarum fractae voces, horrendus militum clamor, permissa casibus vulnera, illisi cominus gladii, cadentium graves gemitus, arma late strepentia, et in unum quemdam sonitum diversi fragoris acta confusio, quod haec omnia aut virtus negligit, aut ira non sentit.

PL 8, 600A

あなたが誰とも知られぬままに打ち倒す者たちは、死の誉れさえ失ってしまう——ただし、あなた自身の力そのものが、あなたであると気づかせずにはおかないのだが。というのも、途切れがちなラッパの音も、兵士たちの恐ろしい叫びも、偶然に任された数々の傷も、間近で打ち合わされる剣も、倒れゆく者たちの重い呻きも、あたり一面に響く武具の音も、さまざまな騒音が一つの響きへと混ざり合ったものも、あなたを少しも動じさせない。それらすべてを、力は意にも介さず、怒りは感じ取ることさえないからである。

3

Nox ipsa, justissima bellantibus causa terroris, vehementiorem te agendis stragibus fecerat.

PL 8, 600B

夜そのものは、戦う者たちにとってこの上なく当然の恐怖の因であるはずのものであったが、それはかえって、殺戮を行うあなたをいっそう激しくさせたのである。

4

Quod solum enim virtutis tuae impedimentum est, miserationem tenebrae non habent: ut intelligi liceat quantum illo in bello vis tua perfecerit, pietate non retenta, et majestate secura.

PL 8, 600B

というのも、あなたの力にとって唯一の妨げとなりうるものは、慈しみの心であるが、闇はその慈しみを持たないからである。それゆえ、あの戦いにおいて、敬虔に引き留められることなく、また威厳を案じる必要もなかったとき、あなたの力がどれほどのことを成し遂げたかが、よく理解されうるのである。

5

Praelio vix multa nocte confecto, fessus caedibus, anhelus ex bello, cruore oblitus, sed hostili, ad obsidionis vigilias recurrebas. O fortuna! O praepotens Roma! Quam tu unquam gratiam pro tantis his laboribus referes?

PL 8, 600B

戦いは夜がすっかり更けてからようやく終わり、殺戮に疲れ、戦いに息を切らし、血にまみれながらも——それは敵の血であったが——あなたは包囲の夜警の務めへと再び戻っていったのである。おお運命よ、おお至強なるローマよ、これほどの労苦に対して、お前はいったいいつになったら報いることができるのだろうか。

6

Nisi quod indulgentissimus princeps, tanquam hoc ipsum tibi debeat, eo cariorem habet quo majore labore servavit.

PL 8, 600B

ただ、この上なく寛大なる元首が、まるでこのこと自体をお前に負っているかのように、より大きな労苦によって守り抜いたがゆえに、それだけいっそうお前を大切に思っている、ということを除いては。

Caput XXVII

第XXVII章PL 8, 600C
1

Et quoniam me ad Urbis commemorationem fors quaedam intulit, non rerum ordo deduxit, neque revocare inde orationem fas est quo jamdudum contenta veniebat, praetereo te Aquileia, te Mutina, caeterasque regiones, quibus propter insecutas incredibilium bonorum commoditates gratissima fuit ipsius oppugnationis injuria.

PL 8, 600C

そして、事の順序が導いたのではなく、ある巡り合わせが私をローマの記述へと運んだのであり、また語りがとうに急ぎ向かっていたその場所から、それを引き戻すことも許されないので、アクィレイアよ、お前を、ムティナよ、お前を、そして他の数々の地方を、私は素通りすることとする。それらの地にとっては、その後に続いた信じがたいほどの恩恵の数々ゆえに、攻撃という不正そのものが、この上なく喜ばしいものとなったのである。

2

Senserunt enim translatis ad fortissimum principem fortunarum suarum gubernaculis quam facile omnia ad salubrem cursum redirent, quae ita deferebantur, ut mox aut malorum omnium scopulis illiderentur, aut miseriarum vadis adhaerescerent.

PL 8, 601A

彼らは、おのれの運命の舵取りが、この上なく勇猛なる元首の手へと移されたとき、間もなくあらゆる災いの岩礁に打ち砕かれるか、あるいは苦難の浅瀬に乗り上げるほかなかったはずのものが、これほどたやすく健やかな航路へと立ち戻りうることを、身をもって知ったのである。

3

Praetereo inquam et haec, et alia complura, quorum est et sigillatim onerosa moles, et omnium simul acervus onerosior. Nam quae diducta ferre nequeas, his congregatis subire, spei importunioris est quam fiduciae promptioris.

PL 8, 601A

これらのことも、また他の数多くのことも、私は言うとおり素通りすることとする。それらは、一つ一つを取っても重い量であり、すべてを一度にまとめれば、なおいっそう重い積み荷となるからである。というのも、ばらばらにしても運びきれないほどのものを、それらすべてを合わせて引き受けようとするのは、確かな自信によることというより、無理な望みによることだからである。

4

Recuperata igitur Italia, hic primus fuit liberandae Urbis gradus, et ad victoriam facilis ascensus, quod illum semper exedendae Urbis visceribus inhaerentem ex assuetis latebris vis divinitatis excussit.

PL 8, 601A

こうしてイタリアが取り戻された後、これこそがローマ解放への第一歩であり、勝利へのたやすい上り道であった。すなわち、常にローマの内臓を食い荒らすことに執着していたあの男を、神性の力が、慣れ親しんだ隠れ家から引きずり出したのである。

5

In quo quidem tantum momenti fuit ad perficiendae rei facilitatem, ut non tam gloriandum sit virtuti tuae, praestantissime Imperator, quod eum viceris, quam gratulandum felicitati, quod ad pugnam potueris evocare.

PL 8, 601B

この点にこそ、事を成し遂げるたやすさにとって、これほど大きな契機があったので、この上なくすぐれた皇帝よ、あなたが彼に勝ったことについて、あなたの力を誇るというよりも、むしろ、彼を戦いへと引き出すことができたという、その幸運を寿ぐべきなのである。

Caput XXVIII

第XXVIII章PL 8, 601B
1

Non enim casu, non fiducia, factum putemus, ut ultro etiam exercitum educeret adversum eum, cujus adventus stridorem ipsum perhorresceret, nisi animum jam metu devium infestior deus, et pereundi maturitas perpulisset: quod ipsa ratio disponendi exercitus docuit illum mente perdita, implicatoque consilio, cum eum pugnae locum caperet, ut interclusa fuga moriendi necessitatem imponeret, cum spem victoriae non haberet.

PL 8, 601B

彼が、その到来の音そのものにさえ震え上がるはずの相手に対して、みずから進んで軍を率いて出たのは、偶然によることでも、自信によることでもないと、我々は考えるべきである。すでに恐怖によって道を踏み外していた彼の心を、いっそう険しい神が、また滅びの機の熟したことが、駆り立てたのでなければ、そうはならなかったであろう。というのも、軍の配置そのものの仕方が、彼が正気を失い、思案も乱れたまま、戦いの場を選ぶにあたって、退路を断つことで死の必然を自らに課してしまったこと——勝利の望みを持たぬままに——を示しているからである。

2

Quod quidem imperatori nostro optandum largiter fuit, qui hoc uno maxime offenditur, si certamen lubricum faciat spes prompta fugiendi. Relaxaverit acies, aut frons impulsa titubaverit, fiducia manuum ad pedes migrat.

PL 8, 601B

これは実に、我々の皇帝にとって大いに望ましいことであった。皇帝は、逃げやすいという望みが戦いを覚束ないものにすること、ただその一事に何よりも不満を覚える人だからである。戦列が緩み、あるいは押された前線がぐらつけば、手にあった自信は足へと移ってしまうものなのだ。

3

Non amas, Imperator, bella, nisi ferventem hostem in gradu suo praecisa fuga teneat, ut aut ferro concidat, aut miseratione servetur.

PL 8, 601C

皇帝よ、あなたは、退路を断たれた敵が、その場に踏みとどまり、剣によって倒れるか、あるいは憐れみによって救われるかしかないという戦いでなければ、戦を好まないのである。

4

Apud Tiberim igitur suos instruxit, sic ripae locatos, ut ultimorum vestigia praesagio quodam eventurae cladis unda fatalis allueret: ita vero multitudine suppeditante, ut ultra quam visus agi posset, extenta acies pertineret; non quo frons imbecilla tractu invalido duceretur, sed tanta subsidiorum atque ordinum confirmatione, ut acies non porrectior quam robustior murum utrinque praeberet; quod eam nec constipatio contraxisset, nec longitudo tenuaret.

PL 8, 601C

それゆえ彼はティベリス河のほとりに軍を配置し、後方の者たちの足跡を、来るべき敗北をあらかじめ告げるかのように、宿命の川波が洗うほどに川岸ぎりぎりに据えたのである。しかも、その多勢は、目の届く限りを超えて、戦列が長く延び渡るほどであった。とはいえ、前線が弱々しく間延びした配置によって導かれていたのではなく、予備隊と隊列の配置がこれほど強固であったので、戦列は長く延びていると同時にそれに劣らず頑丈であり、両翼にわたって城壁のごとき備えを示していた。それは、密集によって縮こまることも、長さによって薄くなることもなかったからである。

Caput XXIX

第XXIX章PL 8, 602A
1

Praetermittam hoc loco, Constantine maxime, disponendi militis tui miram incredibilemque rationem: hoc enim persequi vellem, quem tenuisset locum coelestis exercitus dicam.

PL 8, 602A

いとも偉大なるコンスタンティヌスよ、この場では、あなたの兵の配置における驚くべき、信じがたいほどの手並みについては省くこととする。それを詳しく語ろうとすれば、あの天上の軍勢がどの位置を占めていたかを語ることになってしまうだろうから。

2

Quanquam non illos arbitror stetisse nisi tecum; difficillimam enim pugnae partem tibi diligis, et tanquam pro fortunae gradu modus virtutum debeatur, ita inter tuos non vis principatu magis excellere quam labore.

PL 8, 602A

とはいえ、彼らはあなたとともにでなければ立っていなかったであろうと、私は思う。というのも、あなたは戦いのもっとも困難な部分を、自らのために選び取るのであり、あたかも、地位の高さに応じて徳の量が課せられるべきであるかのように、あなたは、あなたの兵たちの間で、元首の地位においてよりも労苦において抜きん出ることを望むのである。

3

Cumulatissimum quidem principis munus est, si manu cesset, non cessasse consilio; sed tu non segnior gerere quam jubere, simul exercitus tuos monitu regis, opere juvas, incendis exemplo.

PL 8, 602A

確かに、元首にとってこの上ない務めとは、たとえ自らの手を休めるとしても、知略において休むことがないということである。しかし、あなたは命じることに劣らず自ら行うことにも怠りなく、あなたの軍勢を、諭しによって導きながら、同時にその働きによって助け、その手本によって奮い立たせるのである。

4

Quod hic etiam facis promptius quam in caeteris praeliis; quod in praesenti erat tam ampla pugnae merces, quam pugnator illustris; et statim Roma victoris. Cujus rei cum imaginem coepi, dicturus horresco. Invadis primus aciem, solus irrumpis.

PL 8, 602A

そして、あなたはこの戦いにおいて、他のいかなる戦いよりも、これをいっそう進んで行った。というのも、目前には、戦い手の輝かしさに劣らぬほど大いなる戦いの報酬が控えており、勝者にはただちにローマが与えられることになっていたからである。私はその情景を思い描きはじめると、これから語ろうとするだけで身震いを覚える。あなたは真っ先に戦列に躍り込み、ただ一人で敵中へと突き入るのである。

5

Obumbrant euntem telorum irriti jactus, sonat ictibus umbo securus. Hos quos trabalis hasta dejicit, insultans ferus proterit. Fulget nobilis galea, et corusca luce gemmarum divinum verticem monstrat. Auro clypeus, auro arma collucent.

PL 8, 602B

進みゆくあなたの周りには、当たることのない投げ矢の数々が影を落とし、あなたの盾の丸みは、打たれても揺るがぬまま音を立てる。梁のごとき槍が打ち倒す者たちを、猛き馬が跳びかかって踏みにじる。気高い兜がきらめき、宝石のまばゆい光が、神々しい頭を示している。黄金は盾に、黄金は武具に照り輝いている。

6

O quantam vim possides virtus, quae in hoc habitu plus terroris praeferas quam decoris! Secuti hunc ardorem fortissimi milites, et dignos se ductu ejus imperioque testati, sic viritim laboraverunt, quasi summa res singulorum manu niteretur.

PL 8, 602B

おお、力よ、お前はなんと大いなる勢いを備えていることか、この装いにおいて、美しさよりもむしろ恐ろしさを示すとは。この激しさに従った、この上なく勇猛な兵士たちは、その指揮と統率とにふさわしいことを証しながら、あたかも事の全体が一人一人の手にかかっているかのように、めいめい力を尽くして戦ったのである。

Caput XXX

第XXX章PL 8, 602B
1

Non commemorabo hic tectas continuis stragibus ripas, non oppletum acervis corporum Tiberim, et inter congestas alte cadaverum moles aegro nixu ac vix eluctantibus gurgitibus exeuntem, quodque illum ipsum tyrannum non mors virilis, sed fuga turpis prodidit, et dignum ignaviae et saevitiae exitu fluctus sanguinei necaverunt.

PL 8, 602B

私はここで、絶え間ない殺戮に覆われた河岸のことも、死体の山で埋め尽くされ、高く積み重なった屍の塊の間を、苦しい足搔きで、渦がかろうじてもがき出るようにして流れゆくティベリス河のことも、また、あの僭主その人を、雄々しい死ではなく、恥ずべき逃走が裏切ったこと、そして、その臆病さと残虐さにふさわしい最期として、血に染まった激流が彼を溺れ死なせたことも、語らないでおくこととする。

2

Perstringi haec satis est, quod et pridie prolixius mihi dicta sunt, neque pro dignitate exequi copia est, et ne pugna raptim gesta diutius narrata quam confecta videatur. O si nunc mihi facultas daretur sermonis pro rerum dignitate figurandi!

PL 8, 602C

これらのことは、簡潔に触れるだけで十分である。すでに前日、私によってより詳しく語られたことでもあり、その品位にふさわしく語り尽くす力量も私にはなく、また、速やかに戦われた戦いが、実際に成し遂げられた時間よりも長く物語られたように見えることを恐れるからでもある。おお、今、事の品位にふさわしく言葉を形作る力が私に与えられたならば、どれほどよいことか。

3

Adhiberem omnes flosculos, et abuterer exquisito quodam lepore ac venustate dicendi. Jam strepitus Martii, jam tubarum sonores festivis vocibus resultanti favore mutantur.

PL 8, 602C

私はあらゆる修辞の花を用い、選び抜かれた語りの妙味と美しさとを存分に費やしたことであろう。すでに軍神マルスの喧騒は、すでにラッパの響きは、祝祭の声へと、こだまする歓呼のうちに変わりつつある。

4

Dicendus in Urbem ingressus est imperatoris; et in exprimendo senatus populique Romani maximo gaudio, ingrata nisi et ipsa lasciviat oratio.

PL 8, 603A

皇帝のローマ入城こそ語られねばならない。そして、元老院とローマ人民のこの上ない喜びを言い表すには、この言葉そのものが、うきうきと弾むのでなければ、不快なものとなってしまうであろう。

5

Nullus post Urbem conditam dies Romano illuxit imperio, cujus tam effusa tamque insignis gratulatio aut fuerit, aut esse debuerit; nulli tam laeti triumphi quos annalium vetustas consecratos in litteris habet.

PL 8, 603A

都市建設以来、ローマ帝国に、これほど溢れんばかりの、これほど際立った慶祝がふさわしかった日、あるいはあった日は、他に一日もない。年代記の古きが文書のうちに聖なるものとして留めている、いかなる凱旋式も、これほど喜ばしいものはなかったのである。

Caput XXXI

第XXXI章PL 8, 603A
1

Non agebantur quidem ante currum vincti duces; sed incedebat tandem soluta nobilitas. Non conjecti in carcerem barbari; sed educti e carcere consulares. Non captivi alienigenae introitum illum honestaverunt, sed Roma jam libera.

PL 8, 603A

戦車の前に、縛られた将たちが引かれてゆくのではなく、ついに解き放たれた貴族たちが歩み進んでいたのである。牢獄に投げ込まれる蛮族がいるのではなく、牢獄から連れ出される元執政官たちがいたのである。異国の捕虜たちが、あの入城を飾ったのではなく、すでに自由になったローマその都市がそれを飾ったのである。

2

Nihil ex hostico accepit, sed seipsam recuperavit, nec praeda auctior facta est, sed esse praeda desivit, et, quo nihil adjici ad gloriae magnitudinem majus potest, imperium recepit, quae servitium sustinebat.

PL 8, 603A

ローマは敵地から何一つ受け取ったのではなく、おのれ自身を取り戻したのである。戦利品によって富み増したのではなく、戦利品であることをやめたのである。そして、栄光の大きさにこれ以上何も付け加えようのないことに、隷属を耐え忍んでいたローマは、支配権そのものを取り戻したのである。

3

Duci sane omnibus videbantur subacta vitiorum agmina, quae Urbem graviter obsederant. Scelus domitum, victa perfidia, diffidens sibi audacia et importunitas catenata; furor vinctus, et cruenta crudelitas inani terrore frendebant: superbia atque arrogantia debellatae, luxuries coercita, et libido constricta nexu ferreo tenebantur.

PL 8, 603B

実に、人々の目には、ローマを重く包囲していた悪徳の軍勢が、征服されて引き立てられてゆくかのように見えた。罪は制せられ、不実は打ち負かされ、おのれを信じられなくなった大胆さと、無遠慮とが鎖につながれていた。狂気は縛められ、血に汚れた残忍さは、空しい恐怖の中で歯ぎしりしていた。傲慢と尊大は打ち破られ、奢侈は抑え込まれ、欲情は鉄の枷に締め上げられていたのである。

4

Sequebatur hunc comitatum suum tyranni ipsius teterrimum caput; ac, si qua referentibus fides est, suberat adhuc saevitia, et horrendae frontis minas mors ipsa non vicerat. Injiciebantur vulgo contumeliosissimae voces.

PL 8, 603B

この行列に続いていたのは、僭主その人の、この上なく忌まわしい首であった。そして、語り伝える人々の言葉に信を置くならば、そこにはなお残忍さが潜んでおり、その恐ろしい額の脅しを、死そのものさえも消し去ることができなかったという。群衆からは、この上なく侮蔑に満ちた罵声が浴びせられていたのである。

5

Nam et ludibriis oppressoris sui auspicari libertatem juvabat, et mira cum voluptate conceptus e vita terror, insultatione interitus obterebatur.

PL 8, 603B

というのも、人々は、おのれを抑圧していた者を嘲ることをもって、自由の始まりを祝うことを喜びとしたからであり、また、その生きていた間に人々の心に刻まれた恐怖は、その死への侮蔑によって、驚くべき快さとともに踏みにじられたのである。

Caput XXXII

第XXXII章PL 8, 603C
1

Quis triumphus illustrior? quae species pulchrior? quae pompa felicior? Dicam itaque, Imperator, quo uno satis mihi videor divinam gloriam tuam significaturus. Quot in illo turpitudinum notas extinxeras, tot in te laudum infulae refulserunt.

PL 8, 603C

いったいどのような凱旋が、これより輝かしいであろうか。どのような光景が、これより美しいであろうか。どのような行列が、これより幸いなものであろうか。それゆえ皇帝よ、私は、これ一つで、あなたの神々しい栄光を十分に示しうると思われることを語ろう。あなたが彼の身に消し去った恥辱の徴の数だけ、あなたの上には誉れの飾り帯が輝いたのである。

2

Fraudari indulgentissimus princeps ea gratia neminem voluit, quominus omnia quo odium ejus pervaserat, spectaculum tyrannici funeris expiaret.

PL 8, 603C

この上なく寛大なる元首は、誰一人としてこの恩恵から漏らすことを望まなかった。彼への憎しみが行き渡っていたあらゆる場所が、あの僭主の最期の見世物によって、その恨みを晴らすことができるようにと。

3

Ubique jam quidem laetitiam gestae rei diffuderat fama velox, et ad celeritatem nuntii pennata victoria; insequebatur tamen uberiore cum gaudio ipsius rei fructus, quod ad animum languidius accedunt quae aurium via manant, quam quae oculis hauriuntur.

PL 8, 603C

すでに至るところに、速やかな風評が、成し遂げられた出来事の喜びを撒き広げており、翼をつけた勝利が、その知らせの速さに劣らず伝わっていた。しかし、その事の実りは、なおいっそう大きな喜びをもって後から到来したのである。耳を通って流れ込むものは、目によって汲み取られるものに比べて、心にはより鈍く伝わるものだからである。

4

Itaque tanti per Italiam concursus hominum excitabantur, tantae ex oppidis effusiones, ut facile anteacti terroris testificatio in praesenti exultatione luceret.

PL 8, 604A

こうしてイタリアの至るところで、これほど大勢の人々の群れが沸き起こり、町々からこれほど多くの人が溢れ出たので、今この喜びのうちに、以前の恐怖の証しが、たやすく見て取れるほどであった。

5

Pari studio missum ejusdem tyranni ad permulcendam Africam caput, ut quam maxime vivus afflixerat, laceratus expleret.

PL 8, 604A

同じ熱意によって、あの僭主の首は、アフリカを慰めるために送られた。彼が生前もっとも激しく苦しめたその地を、切り裂かれた姿で満足させるためである。

6

Et nondum satis tempestivo mari, affuerunt tamen navigantibus felices aurae, et fluctus secundi, beatissimamque victoriam ipsa etiam elementa juverunt. Caput, in quo titulus tantae laudis circumferebatur, reddidit Tiberis, prosecuti sunt venti, maria servarunt.

PL 8, 604A

海はまだ十分に航海に適した時季ではなかったが、それでも航海する者たちには幸いな風が恵まれ、波は順風となり、この上なく幸いなる勝利には、四大元素そのものさえもが手を貸したのである。これほどの誉れの標を負って運ばれるその首を、ティベリス河は差し出し、風はそれに付き従い、海はそれを守り抜いたのであった。

7

Quonam modo te, potens Africa, quanto laetitiae fremitu, quam insolenti voluptate jactasti? nihil quippe est immoderatius quam post longam tristitiam repens gaudium. Impetu suo fervet; nec ut primum liberum, continuo defaecatum, statim purum est.

PL 8, 604B

おお、力あるアフリカよ、お前はいったいどのようにして、これほどの歓喜のどよめきをもって、これほど並外れた快さをもって、おのれを誇り示したのであろうか。実に、長きにわたる悲しみの後に来る不意の喜びほど、際限を失うものはない。それはおのれの勢いに沸き立ち、自由を得たばかりのときには、直ちに澄み渡ることも、直ちに清らかになることもないものなのである。

8

Nam ut fistulae cum diu interceptae sunt, exitu dato, quo largiores, eo crassiores aquas evomunt; sic vota hominum metu interclusa turbide aliquid egerunt cum cumulata eruperunt.

PL 8, 604B

というのも、長く堰き止められていた水道管が、いざ出口を与えられると、豊かであればあるほど、いっそう濁った水を吐き出すように、恐怖によって堰き止められていた人々の誓願も、それが積もりに積もって噴き出したとき、幾分か濁りを帯びて現れたのである。

Caput XXXIII

第XXXIII章PL 8, 604B
1

Hae victoriarum gratulationes. Nec minus uberes fructus reliquarum virtutum fuerunt. Implicatam quidem atque obsitam Urbem gravissimis malis evolverunt indefessa vis atque eximia fortitudo: sed quantum boni prudentia excogitavit, benignitas et clementia contulerunt?

PL 8, 604B

これらが、勝利への慶祝である。しかし、他の力がもたらした実りも、それに劣らず豊かなものであった。この上なく重い災いに絡め取られ、覆われていたローマを解きほぐしたのは、倦むことなき力と、並外れた勇敢さであった。しかし、知恵が考え出した善きことは、いったいどれほどのものであったろうか。また、慈愛と寛容とがもたらしたものは、いったいどれほどであったろうか。

2

Quorum quid magis juverit difficilis aestimatio est. Nam et calamitate obsessis, finis est voti miseria liberari, et mox vacuitas miseriarum parum grata est, nisi laetitia consequatur.

PL 8, 604C

これらのうちどれがより大きな助けとなったかを見定めることは難しい。というのも、災いに苦しめられた者たちにとって、願いの終着点は苦しみから解放されることであるが、その苦しみからの解放も、間もなく、喜びが続かなければ、あまり喜ばしいものとはならないからである。

3

Ita pro se quaeque officiis suis functae fortitudo et liberalitas imperatoris, cumulatissimum Urbis beatitudinem exhaurienda, et congerendis commodis reddiderunt.

PL 8, 604C

こうして、皇帝の勇敢さと気前のよさとは、それぞれおのれの務めを果たしながら、災いを汲み尽くすことと、恵みを積み重ねることとによって、ローマにこの上なく満ち溢れる幸いをもたらしたのである。

4

Facilior quidem et multo proclivior laedendi quam commodandi semper est via, vulnerare integrum quam sauciato mederi, dissipare rapta quam divulsa componere, cessit tamen rerum haec conditio Principi nostro.

PL 8, 604C

確かに、益を施すことよりも害を加えることのほうが、常にはるかにたやすく、傾きやすい道である。無傷の者を傷つけるほうが、傷ついた者を癒すよりもたやすく、奪ったものを蕩尽するほうが、散らばったものをまとめ直すよりもたやすい。しかし、この事の常も、我々の元首には道を譲ったのである。

5

Nam quidquid mali sexennio toto dominatio feralis inflixerat, bimestris fere cura sanavit.

PL 8, 605A

というのも、あの死をもたらす支配が六年もの間にわたって加えたあらゆる災いを、彼はほぼ二か月ほどの配慮によって癒したのである。

6

Sanavit dico: redintegratio status pristini, permulcendo dolori satis est, non et arcessendae gratulationi, nec amplius postules quam ut eum sui non poeniteat, qui solitario modo id egit ut recuperatis quae amiserat non doleret, non etiam ut novorum adoptione gauderet.

PL 8, 605A

癒したと私は言う——以前の状態への復旧は、痛みを和らげるには十分であるが、慶祝を呼び起こすには足りない。失ったものを取り戻して嘆かずにすむようになっただけで、新たなものを得て喜ぶまでには至らなかった者には、自分の境遇を悔やまずにいること以上を求めることはできないのである。

7

Praetereo, privatim reddita omnibus patrimonia, quos illa monstrosa labes extorres domo fecerat, praetereo inquam, quia vix sufficit oratio facta publicitus explicare: quanquam cum ex singulis sit coagmentata respublica, et quidquid in eam confertur, ad omnes proportione permanat; et vicissim necesse est quod sigillatim omnes adipiscuntur in commune reipublicae redundare.

PL 8, 605A

私的な財産が、あの怪異な災禍によって家を追われた人々のすべてに返還されたことについては、私は素通りすることとする——重ねて言うが、素通りすることとする。というのも、公けになされたことを言葉で語り尽くすことは、とうてい及ばないからである。とはいえ、国家というものは個々の人々によって組み立てられているのであるから、そこに注ぎ込まれるものは何であれ、応分にすべての人々へと行き渡り、また逆に、一人一人が個別に得るものも、必ず国家全体の益へと溢れ返るのである。

Caput XXXIV

第XXXIV章PL 8, 605B
1

Jam illa vix audeo de tanto principe commemorare, quod nullam matronarum cui forma emendatior fuerit boni sui piguit, cum sub abstinentissimo imperatore species luculenta non incitatrix licentiae esset, sed pudoris ornatrix.

PL 8, 605B

これほど偉大な元首について、私はもはやほとんど口にする勇気を持たぬほどのことを、あえて語ろう。すなわち、この上なく節度ある皇帝のもとにあっては、輝くばかりの美貌を持つ既婚婦人は、誰一人としておのれの美を悔いる必要がなかった。それは、放埒を誘う色香ではなく、慎ましさを飾るものとなっていたからである。

2

Quae sine dubio magna, seu potius divina laudatio, saepe et in ipsis etiam philosophis, non tam re exhibita, quam disputatione jactata.

PL 8, 605B

これは疑いなく大いなる、いや、むしろ神々しいとさえ言える誉れであり、哲学者たちの間でさえ、しばしば、事実として示されるよりも、議論の中で誇らしげに語られるにとどまっていたことなのである。

3

Sed remittamus hoc Principi nostro, qui ita temperantiam ingenerare omnibus cupit, ut eam non ad virtutum suarum decus adscribendam, sed ad naturae ipsius honestatem referendam arbitretur.

PL 8, 605B

しかし、これについては、我々の元首に譲ることとしよう。彼は、節度をすべての人々に植え付けようと望みながらも、それをおのれの徳の誉れに帰すべきものとしてではなく、本性そのものの品位に帰すべきものと考えているのだから。

4

Quid? faciles aditus, quid? aures patientissimas, quid? benigna responsa, quid? vultum ipsum augusti decoris gravitate, hilaritate permixta, venerandum quiddam et amabile renidentem quis digne exequi possit?

PL 8, 605B

さらに言えば、たやすく叶う拝謁を、この上なく忍耐強い傾聴を、慈しみに満ちた返答を、そして、威厳ある品位と朗らかさとが入り混じり、崇めるべき何かと愛すべき何かとを輝かせるその面差しそのものを、いったい誰がふさわしく語り尽くすことができようか。

5

Quarum rerum miraculo sic omnes devinciebantur, ut non tam omnes dolerent quod illum tyrannum ita diu tulerant, quam quod tali principe tam sero fruerentur.

PL 8, 605C

これらのことの驚異に、人々は皆これほど心を捉えられたので、あの僭主をこれほど長く耐え忍んだことを嘆くよりもむしろ、これほどすばらしい元首をこれほど遅くまで享受できずにいたことを、より深く嘆いたのである。

Caput XXXV

第XXXV章PL 8, 606A
1

Longum est ex illo percensere beneficia principis, quae in orbem sine modo redeuntia, contexta ejus benignitate fulserunt, ita infinita numero, commodis magna, ut nunquam oblivione gratiam obductura sit vel multitudo omnium, vel utilitas singulorum.

PL 8, 606A

その時以来の元首の恩恵を数え上げることは、あまりに長い務めであろう。それらは、際限なく世界へと繰り返し及び、彼の慈愛に織り込まれて輝いており、その数において無限であり、益において大いなるものであるから、その総体においても、一人一人にもたらされた益においても、感謝が忘却によって覆われることは決してあり得ないであろう。

2

Sensisti, Roma, tandem arcem te omnium gentium, et terrarum esse reginam, cum ex omnibus provinciis optimates viros curiae tuae pigneraveris: ut senatus dignitas non nomine quam re esset illustrior, cum ex totius orbis flore constaret.

PL 8, 606A

ローマよ、お前はついに、あらゆる諸国民の頂点であり、この地の女王であることを実感したのである。あらゆる属州から、すぐれた人々をお前の元老院に迎え入れたときに。こうして元老院の品位は、名において輝かしいというより、実においていっそう輝かしいものとなった。全世界の精華から成り立っていたのだから。

3

Populi vero Romani vis illa et magnitudo venerabilis, ad imaginem antiquitatis relata, non licentia effraenis exultat, non abjecta languide jacet, sed sic assiduis divini principis monitis temperata est, ut, cum ad nutum ejus flexibilis et tenera ducatur, morigeram se non terrori ejus praebeat, sed benignitati.

PL 8, 606A

そしてローマ人民のあの力と崇めるべき偉大さは、古の姿を思い起こさせつつ、締まりのない放埒によって浮かれ立つのでもなく、投げ捨てられたように力なく横たわるのでもなく、神々しき元首の絶え間ない教えによって整えられているので、彼の意向のままにしなやかに、素直に導かれつつも、その恐ろしさゆえにではなく、その慈愛ゆえに従順であるのだ。

4

Placidam quippe rerum quietem, et profundum Urbi otium gentes perdomitae condiderunt. Vacat remissioribus animis delectamenta pacis adhibere.

PL 8, 606B

実に、平定された諸国民が、事の穏やかな静けさと、ローマにとっての深い安らぎとを打ち立てたのである。くつろいだ心には、平和の楽しみに身をゆだねる暇があるのだ。

5

Celeberrima quaeque Urbis novis operibus enitescunt: nec obsoleta modo per vetustatem redivivo cultu insigniuntur; sed illa ipsa quae antehac magnificentissima putabantur nunc auri luce fulgentia indecoram majorum parcimoniam prodiderunt.

PL 8, 606B

ローマの、この上なく名高い場所のすべてが、新たな造営によって輝きを増している。古びて朽ちていたものが、生まれ変わったかのような装いによって際立たせられるだけではない。かつてはこの上なく壮麗であると思われていたそのものさえもが、今や黄金の光に照り輝いて、先人たちの見苦しいまでの質素さを露わにしてしまったのである。

6

Circo ipsi maximo sublimes porticus, et rutilantes auro columnae, tantum inusitati ornatus dederunt, ut illo non minus cupide conveniatur loci gratia quam spectaculi voluptate.

PL 8, 606B

大競技場そのものにも、高くそびえる柱廊と、黄金に照り映える柱とが、これほど並外れた飾りを与えたので、そこには見世物の快楽に劣らず、その場所そのものの魅力によって、人々が競って集うようになったのである。

Caput XXXVI

第XXXVI章PL 8, 606B
1

Tantorum Roma compos bonorum, quae quidem ei sunt cum toto orbe communia, haurit in super ingentis spei fructum, quem propositum sibi ex Caesaribus nobilissimis habet, eorumque fratribus, quorum jam nomina ipsa veneramur, etsi vota nostra interim proferuntur.

PL 8, 606B

これほど多くの善きことがらを我がものとしたローマは——それらは確かに全世界と分かち合うものであるが——さらにその上に、大いなる希望の実りを汲み取っている。それは、この上なく高貴な副帝たちと、その兄弟たちとに、おのれの前途として掲げられているものである。我々の誓願はさしあたり先に延ばされているとはいえ、その兄弟たちの名を、我々はすでに崇めているのである。

2

Nec Lacedaemoniis magis licuerit hoc instituto rempublicam tueri suam, cum regem nisi ex stirpe Herculis non haberent. Tuos, Constantine maxime, tuos liberos ac deinceps nepotes tecum optat ut tanto a pluribus petantur, quanto ad majora nascuntur.

PL 8, 606C

ラケダイモン人でさえ、ヘラクレスの血統からでなければ王を戴かなかったこの制度によって、おのれの国家をこれ以上手厚く守ることはできなかったであろう。いとも偉大なるコンスタンティヌスよ、ローマは、あなたの子らを、そしてそれに続く孫たちを、あなたとともに求め、彼らがより大いなることのために生まれるほどに、より多くの人々によって求められることを望んでいるのである。

3

Declarant ecce rationem cupiditatemque votorum facta Crispi Caesarum maximi, in quo velox virtus aetatis mora non retardata pueriles annos gloriis triumphalibus occupavit: cujus ita jam uberes scatent laudes, ut plenae possent videri, nisi coepisse et patrem cogitaremus.

PL 8, 607A

見よ、副帝たちのうちこの上なく偉大なるクリスプスの数々の行いが、この誓願の理由と熱望とを明らかに示している。彼にあっては、疾き武勇が年齢の遅れに引き止められることなく、少年の日々を凱旋の栄光で満たしたのである。彼への賛辞はすでにこれほど豊かに湧き出ているので、父もまたそのように始めたことを我々が思い起こさなければ、それだけで満ち足りたものと見えるほどである。

4

Qui quidem nunc nobilissimus Caesar venerandi patris, fratrum, suorumque omnium fruitur aspectu, seque fruendum omnibus praebet.

PL 8, 607A

この上なく高貴なる副帝である彼は、今や、崇めるべき父の、兄弟たちの、そして彼に連なるすべての人々の姿を目にする喜びを享受しており、また自らも、すべての人々に、その姿を享受される者として身を差し出しているのである。

5

Cruda adhuc hieme iter gelu intractabile, immensum spatio, nivibus infestum incredibili celeritate confecit: ut intelligamus, alacritatibus nihil asperum, qui ipsam quam a suis petebat tam laboriosam instituerit voluntatem.

PL 8, 607A

まだ厳しい冬のさなか、凍てついて手に負えぬ道のりを、その距離の途方もない長さと、雪の脅威とを越えて、信じがたいほどの速さで踏破したのである。それゆえ我々は、部下に求めていたあれほど骨の折れる心構えを、みずから率先して示したこの若者にとって、その熱意に困難なことは何一つないのだと悟るのである。

Caput XXXVII

第XXXVII章PL 8, 607B
1

Quae tuum, Constantine maxime, mite pectus inundavit gratulatio, cui tanto intervallo videre filium licuit, et videre victorem?

PL 8, 607B

いとも偉大なるコンスタンティヌスよ、これほど長い間隔を経て、息子の姿を、しかも勝利者となった息子の姿を目にすることが許されたあなたの、その穏やかな胸を、いったいどれほどの慶びが満たしたことであろうか。

2

Narravit utique exhausta bella, et hoc ad suam gratiam, non ad sui ostentationem, qualis excipiendo hoste, quam resistenti vehemens, quam facilis supplicanti.

PL 8, 607B

彼は当然、成し遂げた戦のことを語ったであろう。しかもそれは、自らを誇示するためではなく、父の好意を得るためであった。すなわち、敵を迎え撃つときにはいかなる者であったか、抵抗する者にはいかに激しかったか、嘆願する者にはいかに寛大であったか、を。

3

Audivit haec frater intentus, et puerilem animum spes laeta et blanda gaudia titillarunt; cumque miraretur fratrem, etiam sibi favit, quod ex annis ejus quam proximus tantae gloriae esset agnovit.

PL 8, 607B

兄弟はこれを一心に聴き入り、その幼い心を、喜ばしい希望と甘やかな喜びとがくすぐった。そして兄に感嘆しながらも、兄の年齢から考えて、自分がこれほどの栄光にどれほど近いところにいるかを知り、みずからをも喜んだのである。

4

Nunc te, Constantine maxime, omnes rogamus, cum praesentem laudaveris, cum jam reipublicae flagitanti, cum Gallis desiderantibus reddes, iterum atque iterum moneas revertentem, neque enim persuaderi facile potest, ut si quando armis vestris contusa barbaria aliquid tamen moverit, sit ille animo, sit consilio tui similis.

PL 8, 607B

いとも偉大なるコンスタンティヌスよ、我々は皆、今あなたに願う——あなたが彼を目の前で讃え、彼を、それを求める国家へと、それを待ち望むガリアの人々へと送り返すとき、去りゆく彼に、幾度も幾度も戒めを与えてほしい、と。というのも、皇帝たちの武力によって打ちのめされた蛮族が、いつか何か事を起こすようなことがあれば、彼が気概においても思慮においてもあなたと同じであるとは、たやすく信じがたいことだからである。

5

Temperet modo dextrae, manui parcat, et sit aliquid, quaesumus, in quo te iterum nolit imitari.

PL 8, 607C

ただ、その右手を抑え、その手を惜しんでほしい。そして、何か一つだけでよいから、彼があなたにふたたび倣おうとはしないところがあることを、我々は願うのである。

6

Te vero, Constantine Caesar, incrementum maximum boni publici, quibus votis amplectitur Romana felicitas? quae de te tantum expectat quantum nomine polliceris: et licet aetas adhuc revocet ab imitatione virtutis paternae, jam tamen ad pietatem ejus natura deducit? jam maturato studio litteris habilis, jam felix dextera fructuosa subscriptione laetatur.

PL 8, 607C

しかしあなた、副帝コンスタンティヌスよ——公共の善のこの上ない増し加わりであるあなたを、ローマの幸いは、いかなる誓願をもって抱きしめていることであろうか。ローマは、あなたの名がすでに約束しているだけのことを、あなたに期待しているのである。たとえ年齢がいまだ父の徳に倣うことを引き止めているとしても、すでに本性はあなたを父の敬虔へと導いてはいないだろうか。すでに、熟した熱意によって文学に長け、すでに、その幸いなる右手は、実り豊かな署名を記すことを喜びとしているのである。

7

Delegat multa indulgentissimus parens, et quae per te concedit, referri ad gratiam tuam mavult.

PL 8, 608A

この上なく寛大なる父は、多くのことをあなたに委ね、あなたを通じて許すことがらについては、その恩恵があなたの好意に帰せられることをこそ望んでいるのである。

Caput XXXVIII

第XXXVIII章PL 8, 608A
1

Quid igitur his temporibus fortunatius, cum beneficio Constantini maximi, qui tam mature nobis Caesares dedit, utamur maximis eorum commodis, et integra aetas supersit?

PL 8, 608A

それゆえ、この時代よりも幸いなことが、いったい何かあるだろうか。これほど早くから我々に副帝たちを与えた、いとも偉大なるコンスタンティヌスの恩恵によって、我々はその最大の益を享受しながら、なおその若々しい年齢の全体を先に残しているのである。

2

Nihil imminuitur, et plurimum sumitur: ut, cum res largiter suppetat, spes tamen illibata permaneat.

PL 8, 608A

何一つ損なわれることなく、しかも極めて多くのものが得られている。それゆえ、事がすでに豊かに満たされていながらも、なお望みが少しも損なわれることなく保たれているのである。

3

Quinquenniis igitur feliciter inchoatis, decennia Caesarum nobilissimorum, ultra posteros nostros extendenda, quam impense rogare et orare nos conveniat, ipsis bonis temporum, et reipublicae utilitatibus admonemur.

PL 8, 608A

それゆえ、幸いのうちに始まった五年祭に続いて、この上なく高貴な副帝たちの十年祭が、我々の子孫の代を越えてまでも続けられるようにと、我々はどれほど熱心に願い求めるべきであるか——そのことを、この時代そのものの善きことがらと、国家の益とが、我々に教えているのである。

4

Jacet in latere Galliarum, aut in sinu tuo fusa barbaria: Persae ipsi, potens natio, et post Romanam magnitudinem in terris secunda, amicitiam tuam, Constantine maxime, non minus trepide, quam amabiliter petiverunt.

PL 8, 608B

蛮族は、ガリアの側にあっても、あなたの懐深くにあっても、打ち倒されて横たわっている。ペルシア人たち自身でさえ——この地上でローマの偉大さに次ぐ、力ある民族でありながら——いとも偉大なるコンスタンティヌスよ、あなたとの友好を、親しみを込めてというに劣らず、恐れおののきながら求めたのである。

5

Nulla in terris tam ferox natio est, quae te non metuat aut diligat. Omnia foris placita, domi prospera, annonae ubertate, fructuum copia. Exornatae mirandum in modum, ac prope de integro conditae civitates.

PL 8, 608B

この地上に、あなたを恐れず、あるいは愛さずにいるほど猛々しい民族は一つもない。対外においてはすべてが平穏に定まり、国内においてはすべてが順調であり、穀物は豊かに実り、果実は満ち溢れている。数々の都市は、驚くべきほどに飾り立てられ、ほとんどまったく新たに建て直されたかのようである。

6

Novae leges regendis moribus et frangendis vitiis constitutae. Veterum calumniosae ambages recisae, captandae simplicitatis laqueos perdiderunt. Pudor tutus; munita conjugia.

PL 8, 608B

風紀を正し、悪徳を打ち砕くための新たな法律が定められた。昔からの、人を陥れる回りくどい訴訟の手口は断ち切られ、純朴な人々を罠にかけようとするその仕掛けは失われた。慎み深さは守られ、結婚生活は堅く保たれている。

7

Securae facultates ambitione sui gaudent, nec aliquis habendi quam plurimum metus; sed in tanta bonorum affluentia magna verecundia non habendi. Hic denique status rerum est, ut obtinendae potius felicitatis votum geramus, quam augendae cupiditatis.

PL 8, 608B

安泰な財産は、おのれを誇ることを喜びとし、できる限り多くを持つことへの恐れは、もはや誰にもない。むしろ、これほどの善きものの溢れる中では、持たずにいることこそ、大いなる恥と見なされるのである。つまるところ、事の有様はこうであるから、我々が抱くべき誓願は、欲望を増し加えることよりも、むしろこの幸いを保ち続けることなのである。

8

Unum modo est, quo fieri posset Roma felicior, maximum quidem, sed tamen solum, ut Constantinum, conservatorem suum, ut beatissimos Caesares videat, ut fruendi copiam pro desiderii modo capiat, ut vos alacris excipiat; et cum reipublicae ratio digredi fecerit, receptura dimittat.

PL 8, 608C

ただ一つだけ、ローマがいっそう幸いになりうる道が残されている。それはこの上なく大きなことでありながら、ただ一つのことである。すなわち、おのれの守護者であるコンスタンティヌスを、この上なく幸いなる副帝たちを、ローマが目にすることであり、その望みに応じただけの享受のゆとりを得ることであり、皇帝と副帝たちを喜びをもって迎え入れることであり、そして国家の理が立ち去らせるときには、再び迎え入れることを期しつつ送り出すことなのである。