Caput I
第I章PL 8, 654CUnde mihi tantum confidentiae, sacratissime Imperator, ut post tot disertissimos homines, quos et in urbe sacra, et hic rursus audisti, dicere auderem: nisi nefas esse ducerem, et commissi cujusdam sacrilegii religionem vererer, si is, qui semper res a numine tuo gestas praedicare solitus essem, haec tanto majora pristinis silentio praeterirem; per quae non pars aliqua servata, sed universa sibi est respublica restituta?
PL 8, 654Cいとも神聖なる皇帝よ、聖なる都においても、またここでふたたびあなたが聞いた、これほど多くのこの上なく雄弁な人々のあとに続いて語ろうとするほどの確信を、私はどこから得たのであろうか。ただし、常にあなたの神威によって成し遂げられた事績を語り伝えることを常としてきた者でありながら、以前のものよりもはるかに大きなこの出来事を沈黙のうちに見過ごすとすれば、それを不敬なことと思い、ある冒瀆を犯したという良心の咎めを恐れたのでなければの話である。この事績によって、国家はその一部分だけではなく、そのすべてが自らへと回復されたのである。
Neque enim ignoro, quanto inferiora sint ingenia nostra Romanis. Siquidem latine et diserte loqui illis ingeneratum est, nobis elaboratum: et si quid forte commode dicimus, ex illo fonte et capite facundiae imitatio nostra derivat.
PL 8, 654Cというのも、我々の才知がローマ人のそれにどれほど劣っているか、私は知らないわけではない。なぜなら、ラテン語で雄弁に語ることは、彼らには生まれつき備わっているが、我々には労苦して身につけたものだからである。もし我々がたまたま巧みに何かを語るとしても、それは我々の模倣が、あの雄弁の源泉にして水源から引き出したものにすぎない。
Sed quamvis conscius mihi infirmitatis ingenitae, et inchoati potius studii quam eruditi; cohibere me silentio nequeo, quo minus de recuperata Urbe, imperioque romano, et tandem ex diuturna convulsione solidato, et ipse aliquid coner effari: ut inter tantos sonitus disertorum mea quoque vox tenuis exaudita videatur.
PL 8, 654Dしかし、生まれつきの非力さと、修めたというよりはむしろ始めたばかりの学びとを自覚してはいても、私は沈黙によって自らを抑えることができず、恢復された都と、ながく続いた激動の末についに強固なものとなったローマ帝国について、私自身も何かを語ろうと試みずにはいられない。こうして、これほど多くの雄弁家たちの響きのただ中にあっても、私のか細い声もまた聞き取られるように見えることを願うのである。
Etenim si in rebus bellicis ipsisque praeliis non solum tubae ac litui, sed etiam Spartanae tibiae incentivum aliquod feruntur habuisse; credo, quia magnos animos parvo licet modulo sufficit incitari: cur ego in me de tuo favore diffidam, ut sermonem meum studio potius tui cultus quam suis viribus metiaris?
PL 8, 655A実に、戦の事どもにおいても、まさに戦闘そのものにおいても、ラッパや角笛のみならず、スパルタの笛でさえいくばくかの鼓舞する力を持っていたと伝えられるのだから——大いなる心を奮い立たせるには、たとえわずかな調べであっても十分だからだと私は思う——、なぜ私が、私に対するあなたの厚意を疑うことがあろうか。すなわち、あなたが私の言葉を、それ自身の力によってではなく、むしろあなたを崇める熱意によって測ってくれるということを。
Experiar igitur, ut possum, quanquam oppletis auribus tuis, ut sic dixerim, insusurrare, sine aemulandi fiducia cupidus imitandi.
PL 8, 655Aそれゆえ私は、できる限り試みよう。あなたの耳がすでに満たされているとはいえ、いわば囁きかけるように——競い合う自信はなくとも、模倣することを望みながら。
Caput II
第II章PL 8, 655AAc primum illud arripiam, quod credo neminem adhuc ausum fuisse; ut ante de constantia expeditionis tuae dicam, quam de laude victoriae.
PL 8, 655Aまず私は、いまだかつて誰も敢えてしなかったであろうと思われることに取りかかろう。すなわち、あなたの遠征の不動の心について、勝利の称賛より先に語ることである。
Transacto enim nutu adversi ominis, et offenso revocati, utar libertate erga te nostri amoris, quem tunc inter metus et reipublicae vota suspendimus.
PL 8, 655Bというのも、凶兆の示しはすでに過ぎ去り、それが繰り返された障りもなくなったのだから〔底本は nutu … offenso revocati。ミーニュの諸家注は nutu を「示し」の意に取り(metu と読む者もある)、offenso を offensa または offensione と読んで、不吉な兆しへの恐れと、それが繰り返されたことの障りとが過ぎ去った、と言い換える。これに従って訳した〕、私は、あなたへの我々の愛がもつ自由な物言いを用いようと思う。その愛を、我々は当時、恐れと国家のための誓願とのあいだに宙吊りにしていたのである。
Tene, Imperator, tantum animo potuisse praesumere, ut bellum tantis opibus, tanto consensu avaritiae, tanta scelerum contagione, tanta veniae desperatione conflatum, quiescentibus cunctantibusque tunc imperii tui sociis, primus invaderes?
PL 8, 655B皇帝よ、あなたは、これほどの富、これほどの貪欲の一致、これほど広がった悪行の伝染、これほどの赦しへの絶望とによって組み立てられた戦争に、あなたの帝国の盟友たちがなおも静観し躊躇していたそのとき、真っ先に攻めかかるほどのことを、心のうちに先取りして決することができたというのか。
Quisnam te Deus, quae tam praesens hortata est majestas, ut, omnibus fere tuis comitibus et ducibus non solum tacite mussantibus, sed etiam aperte timentibus, contra consilia hominum, contra haruspicum monita ipse per temet liberandae Urbis tempus venisse sentires?
PL 8, 655Bいかなる神が、いかなるかくも身近に臨む威厳が、あなたを励ましたのであろうか。あなたの側近や将軍たちのほとんどが、ひそかに呟くのみならず、あからさまに恐れを見せていたにもかかわらず、人々の勧めにも、臓卜官たちの警告にも逆らって、あなた自身が、都を解放する時が来たとひとり感じ取ったのは。
Habes profecto aliquod cum illa mente divina, Constantine, secretum, quae, delegata nostri diis minoribus cura, uni se tibi dignatur ostendere. Alioquin, fortissime Imperator, sic quoque, cum viceris, redde rationem.
PL 8, 656Aコンスタンティヌスよ、あなたはまことに、かの神的な精神との間に何か秘密を持っているに違いない。その精神は、我々への配慮を下位の神々に委ねながらも、あなたただひとりにのみ自らを示すことをよしとしているのだから。さもなくば、この上なく勇猛なる皇帝よ、勝利を収めた今、それでもなお、その理由を明かしてほしい。
Rhenum tu quidem toto limite dispositis exercitibus tutum reliqueras: sed hoc majores pro te suscepimus metus, quod nobis potius quam tibi consulebas, nostramque pacem magis quam bellum, quod aggrediebare, firmaveras.
PL 8, 656Aあなたはたしかに、ライン川の全境界線に軍を配置して安全なままに残していった。しかしそれゆえにこそ、我々はあなたのためになおいっそう大きな恐れを抱いたのである。なぜなら、あなたはあなた自身よりも我々のことを配慮しており、あなたが着手しようとしていた戦争よりも、我々の平和のほうを固めていたからである。
Caput III
第III章PL 8, 656ANae tu, Imperator, nimio nostri amore nescisti ad securitatem nobis vere providere; qui non omnia tecum arma movisti, cum tua conservatio, salus nostra sit.
PL 8, 656Aまことに皇帝よ、あなたは我々への愛があまりに大きいゆえに、真に我々の安全を図ることを知らなかった。あなたの保全こそが我々の安泰であるというのに、あなたは武具のすべてを自らとともに動かしはしなかったのだから。
Et quid opus erat ipsi Rheno instructis et militibus et classibus, quem jam pridem barbaris nationibus virtutis tuae terror obstruxerat?
PL 8, 656Aそもそも、ライン川そのものに、兵士と艦隊とを配備しておく必要がどこにあったろうか。あなたの武勇に対する恐れが、すでに久しく蛮族の諸民族に対してその河を塞いでいたというのに。
An ostentare voluisti diligentiam tuam, divisis copiis inter custodiam pacis et belli; aut etiam jactanter et gloriose probare liberandae Urbi te sufficere cum paucis? vix enim quarta parte exercitus contra centum millia armatorum hostium Alpes transgressus es: ut appareret penitius considerantibus, id quod nos fugit in amore trepidantes, non dubiam te, sed promissam divinitus petere victoriam.
PL 8, 656Bそれとも、あなたは兵力を平和の守りと戦の守りとに分かつことで、自らの周到さを示そうとしたのか。あるいはまた、都を解放するにはわずかな兵で足りるということを、誇らしく、栄光に満ちたしかたで証明しようとしたのか。実に、あなたはわずか四分の一の軍勢で、十万の武装した敵に対してアルプスを越えた。それによって、より深く考える者たちには明らかとなったのである——愛ゆえに不安に駆られていた我々の目には見えなかったこと、すなわち、あなたが求めていたのは疑わしい勝利ではなく、神意によって約束された勝利であったということが。
Duxerat magnum Severus exercitum, et hostem suum perfidia desertus armaverat. Majores postea copias Maximianus admoverat, et ipse transfugis circumcisus videbatur prospere refugisse.
PL 8, 656Bセウェルスは大軍を率いていたが、裏切りによって見捨てられ、かえって自らの敵を武装させる結果となった。その後、マクシミアヌス〔ガレリウス〕がさらに大きな兵力を差し向けたが、彼自身も脱走者たちに兵を削がれながら、首尾よく逃げ帰ったかに見えた。
Ipse denique qui pater illius credebatur, discissam ab humeris purpuram detrahere conatus, senserat in illud dedecus sua fata transisse. Mille et sexaginta annis contractas ex toto orbe divitias monstrum illud, redemptis ad civile latrocinium manibus, ingesserat.
PL 8, 656Bついには、彼の父と信じられていた当人までもが、〔息子の〕肩から引き裂かれた紫衣を剥ぎ取ろうと試みながら、自らの運命がその恥辱へと移ったことを悟ったのであった。あの怪物は、千六十年にわたって全世界から集められた富を、内乱という盗みのために買い取られた者たちの手に注ぎ込んでいた。
Adhoc aliena matrimonia, innocentium capita cum bonis passim donando, usque ad mortem devotionis obstrinxerat parricidas: omnes autem insidiatos sibi, aut palam aliquid pro libertate conatos, poenis affecerat, armis oppresserat.
PL 8, 657Aさらに、他人の妻を、また罪なき者たちの首をその財産とともにあちこちに与えることによって、その弑逆者たちを死に至るまでの献身に縛りつけていた。そして、自分に対して謀を企てた者、あるいは公然と自由のために何かを試みた者はみな、刑罰を科し、武力で押さえつけていた。
Et inter haec utebatur ejus urbis majestate quam coeperat; totam Italiam conductis ad omne facinus satellitibus oppleverat.
PL 8, 657Aそしてこうした中にあって、彼は手中にした〔底本は coeperat。ceperat と読む〕その都の威厳を利用し、あらゆる凶行のために雇われた手下たちでイタリア全土を満たしていた。
Caput IV
第IV章PL 8, 657AHaec omnia, Imperator, cum cogitares, scires, videres, nec te paterna gravitas, nec tua natura temerarium esse pateretur; dic, quaeso, quid in consilio nisi divinum numen habuisti?
PL 8, 657A皇帝よ、あなたはこれらすべてを考え、知り、見ていたのであり、しかも父ゆずりの重厚さも、あなた自身の本性も、あなたが軽率であることを許さなかったのだから、どうか教えてほしい——あなたはその決断において、神的な神威のほかに何を持っていたのか。
An illa te ratio ducebat (sua enim cuique prudentia deus est), quod in tam dispari contentione non poterat melior causa non superare; et innumerabiles licet ille copias pro se objiceret, pro te tamen justitia pugnaret?
PL 8, 657Bそれとも、あなたを導いていたのはあの理であったのか(というのも、おのおのの者にとって自らの知恵こそが神であるからだ)——すなわち、これほど不均衡な争いにおいて、より善き大義が勝たずにはいられないということ、そして彼が無数の兵力を自らのために差し出したとしても、あなたのためには正義が戦うということであったのか。
Ut enim omittam illa quae non decet comparari; quod erat ille Maximiani suppositus, tu Constantii Pii filius; ille despectissimae pravitatis, detortis solutisque membris, nomine ipso abusiva appellatione mutilato; tu, quod sufficit dicere, tantus ac talis: ut haec, inquam, omittam; te, Constantine, paterna pietas sequebatur, illum, ut falso generi non invideamus, impietas; te clementia, illum crudelitas; te pudicitia soli dicata conjugio, illum libido stupris omnibus contaminata; te divina praecepta, illum superstitiosa maleficia, illum denique spoliatorum templorum, trucidati senatus, plebis romanae fame enectae piacula; te abolitarum calumniarum, te prohibitarum delationum, te conservatio, atque homicidiarii sanguinis gratulatio.
PL 8, 657B比べることがふさわしくない事柄は措くとしよう——彼はマクシミアヌスにすり替えられた子であり、あなたは敬虔なるコンスタンティウスの子であること、彼は身をよじらせ関節の外れた、この上なく卑しむべき堕落の持ち主であり、その名そのものさえ偽りの呼び名によって損なわれていたのに対し、あなたは、こう言えば十分だが、これほど偉大でこれほど立派な者であること——このようなことは、繰り返すが、措くとしよう。コンスタンティヌスよ、あなたには父ゆずりの敬虔が付き従い、彼には——偽りの血筋を我々が妬まないように言えば——不敬が付き従っていた。あなたには寛容が、彼には残虐が。あなたにはただ一つの婚姻に捧げられた貞潔が、彼にはあらゆる姦淫によって汚された欲情が。あなたには神的な戒めが、彼には迷信じみた悪しき妖術が、そしてついには、神殿を略奪し、元老院を虐殺し、ローマの民衆を飢えで死なせたことの罪が付き従っていた。あなたには、廃された讒言と禁じられた密告とへの感謝が付き従い、あなたには〔人々の〕保全が、そして人殺しの手を免れた血をめぐる祝賀が付き従っていた〔homicidiarii の読みは疑わしい。殺戮を免れた血の意に解する〕。
In tam diversa causarum ratione divino consilio, Imperator, hoc est, tuo, non militum multitudinem, sed partium merita numerasti.
PL 8, 657C皇帝よ、これほど異なる大義の理のうちにあって、あなたは神的な思慮によって——すなわち、あなた自身の思慮によって——兵の数ではなく、双方の陣営の値打ちを数え上げたのである。
Caput V
第V章PL 8, 658AMagnus Alexander cum praeter Macedonas suos cunctae Graeciae, universo Illyrico innumerabilem dilectum posset indicere, nunquam majores quadraginta millium copias duxit, inhabile regenti ratus quidquid excederet, et turbam potius quam exercitum.
PL 8, 658A大王アレクサンドロスは、自らのマケドニア人のほかにも、ギリシア全土とイリュリクム全体に対して無数の徴兵を課すことができたにもかかわらず、四万を超える兵力を率いたことは一度もなかった。それを超えるものは、指揮する者にとって扱いにくく、軍隊というよりむしろ群衆になると考えたからである。
Tu vero etiam minoribus copiis bellum multo majus aggressus es; tanto scilicet tua virtute propria potior, quanto ille numero instructior.
PL 8, 658Aだがあなたは、それよりもさらに少ない兵力で、はるかに大きな戦争に挑んだ。すなわち、彼が兵の数において優っていたのと同じだけ、あなたは自らの武勇において優っていたのである。
Et ille quidem contra leves Medos, et imbelles Syros, et Parthorum arma volatica, et Asiaticos, optantes mutare servitium, rem gessit praelii unius eventu; tibi vincendi erant milites, pro nefas! paulo ante Romani, armis omnibus more primae classis armati, et pro facinorum conscientia nunquam nisi morte cessuri.
PL 8, 658Aそして彼は、軽装のメディア人や、戦意のないシリア人、パルティア人の飛び道具じみた武器、そして隷属を変えることを望んでいたアジアの民に対して、たった一度の戦闘の結末で事を成し遂げたにすぎない。しかし、あなたが打ち破らねばならなかったのは兵士たちであった——ああ、忌まわしいことに!——つい先ごろまでローマ人であり、第一級の装備さながらにあらゆる武具で武装し、自らの犯した悪事を自覚するがゆえに、死によってでなければ決して屈しない者たちであった。
Probavit hoc prima obstinatio eorum, qui sub ipsis Alpium jugis munitissimo licet muro ac situ tenentes oppidum ausi fuerunt te imminente resistere, ac portas claudere; non credentes illi quidem, ut audio, te ipsum adesse: quis enim crederet tam cito a Rheno ad Alpes imperatorem cum exercitu pervolasse? sed qui tamen non solum praesenti numini tuo, verumetiam nuntiato nomini cedere debuissent.
PL 8, 658Bこのことは、彼らの当初の頑迷さが証している。すなわち、アルプスの山々の麓で、堅固この上ない城壁と地の利によって町を占めていた者たちが、あなたが迫っているにもかかわらず、あえて抵抗し、門を閉ざしたのである。聞くところによれば、彼らはあなた自身がそこに来ているとは信じていなかったという。実に、これほど早くライン川からアルプスまで、皇帝が軍とともに飛ぶように来たなどと、誰が信じえただろうか。しかし彼らは、あなたのまのあたりの神威にはもちろん、その名が告げられただけでも、屈すべきであったのだ。
Luerunt igitur illico dementiae suae poenas, cum oblatam sibi a clementia tua veniam recusassent.
PL 8, 658Bそれゆえ彼らは、あなたの寛容によって差し出された赦しを拒んだがゆえに、たちどころに自らの狂気の代償を払うことになった。
Neque enim vallo fossaque obsessio inchoata est, nec cuniculis agendis, nec machinis admovendis, nec incutiendo ariete tentati quassatique sunt muri, sed statim injectae faces portis, scalae propugnaculis; nec solum fundis eminus telisque missilibus, sed hastis, gladiis. Ita res simul coepta et patrata, junctusque rebellibus fuit conatus et exitus.
PL 8, 658Bというのも、包囲は塁壁や壕によって始められたのでも、坑道を掘ることによってでも、攻城機を運び入れることによってでもなく、また城壁は破城槌を打ち込まれて揺さぶられたのでもなく、直ちに松明が門に投げ込まれ、梯子が胸壁にかけられたからである。しかも、遠くから投石紐や投げ槍によってだけでなく、槍や剣によってでもあった。かくして事は始まると同時に成し遂げられ、反逆者たちにおいては、企てと結末とが一つに結びついたのであった。
Caput VI
第VI章PL 8, 658CGomphos, urbem Thessaliae, quoniam abnueret obsequium, C. Caesar uno die sustulit. Sed ille Graeculos homines adortus est, tu subalpinos; ille solos incolas, tu etiam militare praesidium: ille non potuit captos a direptione defendere, tibi licuit clementiam tuis victoribus imperare.
PL 8, 658Cテッサリアの都市ゴンフォイは、服従を拒んだがゆえに、ガイウス・カエサルがたった一日で滅ぼした。しかし彼が攻めたのはギリシアの小人物どもであり、あなたが攻めたのはアルプス山麓の民であった。彼が攻めたのは住民だけであったが、あなたはさらに守備隊にも及んだ。彼は捕らえた者たちを略奪から守ることができなかったが、あなたは自らの勝利者たちに寛容を命じることができたのである。
Sed illi quidem Gomphensium clades documento caeteris fuit, tibi paulo post alia in Taurinatibus campis pugna pugnata est, non trepidantibus ex victoria tua rebellibus, sed iratis incensisque ad ulciscendum animis, quos fortunae inclinatio restringere debuisset: nec vero temere ac passim vagis hostibus, ut facile palantes caederentur; sed acie in cunei modum structa, descendentibus retro in altitudinem lateribus; quae cum prima avide confligeret, reflexa impeditos certamine circuiret.
PL 8, 659Aしかし彼にとっては、ゴンフォイ人の惨禍が他の者たちへの見せしめとなったのに対し、あなたにとっては、その少しあとにタウリニ人の平原でまた別の戦いが戦われた。この戦いでは、反逆者たちはあなたの勝利によって怯えるどころか、怒りと復讐への激情に燃えており、それは運命の傾きによってこそ抑えられるべきものであった。彼らは無秩序にあてどなく散らばる敵ではなく、容易に追い散らして討ち取れるようなものではなかった。むしろ、隊列は楔の形に組まれ、両翼が後方へ深く連なっていた。その先鋒が貪欲に激突すると、それを折り返して、戦いに手間取る者たちを取り囲もうとしたのである。
Sed tu id providens, praemissis utrinque qui obviam irent, et simul si quid insidiarum lateret excuterent; ipse obfirmato illo capite, dejectaque acie in fugam versa, tanto majorem in processu stragem edidisti, quanto amplioribus subsidiis instructa constiterat.
PL 8, 659Aしかしあなたはこれを見越し、両側にあらかじめ兵を送って迎え撃たせ、同時に潜んでいるかもしれない伏兵をあぶり出させた。そしてあなた自身は、あの先鋒を堅く受け止めた上で、隊列を打ち崩して敗走させ、進撃するにつれて、それがより多くの予備兵を備えて陣を構えていた分だけ、いっそう大きな殺戮をもたらしたのである。
Ita usque ad Taurinatium muros fusi caesique, obseratasque nacti portas ab incolis, etiam corporum suorum mole clauserunt.
PL 8, 659Bかくして彼らは、タウリニ人の城壁のもとまで潰走し討たれ、住民によって閉ざされた門を目の当たりにして、自らの死体の山でその門をさらに塞ぐことになったのである。
Caput VII
第VII章PL 8, 659BQuid tibi aliud sperare potuisti, miles infelix, turpissimo illi tunc devote prodigio? jam enim non insulto, sed doleo. Constantinum tu tantum sanguinis fundere coegisti. Cui, quia salutem vestram a vobis impetrare non licuit, pene displicuit ipsa victoria.
PL 8, 659B不幸な兵士よ、お前は他に何を望みえたであろうか——あの時、あのこの上なく恥ずべき怪物に身を捧げていたお前は。今や私は嘲るのではなく、悼んでいるのだ。お前は、コンスタンティヌスにこれほどの血を流させることを強いた。彼にとって、諸君の命を諸君自身から得ることが許されなかったがゆえに、その勝利そのものがほとんど不快なものとなったのだ。
At non Taurinatibus, neque caeteris Italiae civitatibus idem animus fuit, qui te, Imperator, exultantes gaudio certatim ad se vocaverunt.
PL 8, 659Bしかし、タウリニ人にも、イタリアの他の都市にも、同じ心はなかった。彼らは、皇帝よ、喜びに沸き立ちながら、われ先にとあなたを自分たちのもとへ招いたのである。
Missae ab omnibus legationes, oblati undique commeatus: ut appareret quandiu desiderassent, cui se tam prompte bello adhuc restante committerent.
PL 8, 659Bすべての都市から使節が送られ、いたるところから糧食が差し出された。それによって、戦がなお続いているにもかかわらず、これほど速やかに身を委ねる相手を、彼らがどれほど長く待ち望んでいたかが明らかとなったのである。
Qui fuit dies ille, quo Mediolanum ingressus? quae gratulatio principum civitatis? qui plausus populi? quae securitas intuentium te matrum, te virginum? quam duplici fructu fruebantur, cum pulcherrimi imperatoris formam viderent, et licentiam non timerent?
PL 8, 659Cあなたがメディオラヌムに入城したあの日は、どれほどの日であったろうか。都市の指導者たちのどれほどの祝辞、民衆のどれほどの喝采であったろうか。あなたを見つめる母たちや乙女たちの、どれほどの安心であったろうか。この上なく美しい皇帝の姿を目にしながら、しかもその放縦を恐れずにすんだとき、彼女たちはどれほど二重の喜びを味わったことであろうか。
Ostentare se omnes, et tripudiare, sine ullo de reliquiis belli metu, et auspicium victoriae tuae pro consummatione metiebantur. Non transpadana provincia videbatur recepta, sed Romana.
PL 8, 660A人々は皆、我先に姿を見せ、跳び上がって喜び、戦の残りを恐れることもなく、あなたの勝利の前兆を、すでに完成したものとみなしていた。取り戻されたのはパドゥス河向こうの属州ではなく、ローマそのものであるかのように見えたのである。
Quis enim crederet tantis successibus tuis ullum obstaculum fore, quo minus omnes exercitus se clementiae tuae traderent, cum virtutis experimentum novissent? Muros vi ceperas, acie palam viceras.
PL 8, 660A実に、あなたのこれほどの成功に対して、いかなる障害が、あなたの武勇の証しを知った軍勢すべてがあなたの寛容に身を委ねることを妨げようか、と誰が信じえただろうか。あなたは城壁を力ずくで攻め落とし、戦列を公然と打ち破っていたのだから。
Quis tam demens videbatur, ut aut obsideri auderet, aut congredi? praesertim cum tu, dies aliquot Mediolani resistens, tempus sibi omnibus consulendi dedisses, ut de te sperarent.
PL 8, 660Aあえて包囲に耐え、あるいは戦いを交えようとするほど正気を失った者が、誰かいるだろうか。とりわけあなたは、メディオラヌムで数日とどまることによって、すべての者に自ら思案する時間を与え、あなたに望みをかけさせていたのだから。
Caput VIII
第VIII章PL 8, 660BSed enim aerumnosa illa, et jampridem media aetate nostra civili sauguine maculata Verona, maximo hostium exercitu tenebatur, acerrimis ducibus, pertinacissimoque praefecto; scilicet ut quam coloniam Cnaeus Pompeius aliquando deduxerat, Pompeianus everteret.
PL 8, 660Bしかし、あの労苦重なるウェロナ——我々の時代のさなかにすでに内乱の血〔底本は sauguine。sanguine と読む〕で汚されていたその町——は、この上なく獰猛な将軍たちと、この上なく頑強な司令官に率いられた敵の大軍によって占められていた。なるほど、かつてグナエウス・ポンペイユスが植民市として築いたその町を、ポンペイアヌスなる者が覆そうとしていたというわけである。
O miserabilem Veronensium calamitatem, quos non tam tua, quam intestina satellitum pressit obsidio! quippe Athesis ille saxis asper, et gurgitibus vorticosus, et impetu ferox, oppugnationem prohibebat, omnemque retro regionem evehendis copiis tutam defensamque praestabat.
PL 8, 660Bああ、ウェロナの人々のいたましい災難よ! 彼らを苦しめたのは、あなたの包囲よりもむしろ、内なる手下たちの包囲であった。実に、あの岩に荒れ、渦巻き逆巻き、勢い猛々しいアテシス河が攻撃を阻み、その後方の全地域を、兵力を送り込むにあたって安全に守っていたのである。
Quod tamen ne diutius hostem juvaret, providentia tua factum est, cum superioribus in locis, qua lenior amnis, et ignari hostes erant, exercitus parte projecta ancipiti periculo, clausos obsessosque pejora experiri armis coegisti, adeoque omnes qui eruptionem tentaverant cecidisti, ut ipse etiam dux cum parte copiarum ad arcessenda auxilia muris excesserit, majorem miser adducturus exercitum, ut majore comitatu cladis occideret.
PL 8, 660Bしかし、それがこれ以上長く敵の助けとならぬよう、あなたの周到な計らいによって事は運ばれた。あなたは、川がより穏やかで、敵が気づいていない上流の地点に軍の一部を送り出して、敵を挟み撃ちの危険にさらし、閉じ込められ包囲された者たちに、武力によってなお悪しき事態を経験することを強いたのである。そして、脱出を試みた者たちをことごとく討ち取ったので、指揮官自身までもが援軍を呼び求めるために一部の兵とともに城壁を出たが、それは哀れにもより大きな軍勢を率いてくることになり、より多くの従者とともに敗死するためであった。
Quo quidem tempore praecipua apparuit tua, Imperator, cura simul et animi magnitudo, qui redeunti illi, minore exercitu congredi, quam obsidionem intermittere maluisti, ne respirare clausis, aut effugere, aut imminere tergo liceret.
PL 8, 661A皇帝よ、まさにこの時にこそ、あなたの並々ならぬ配慮と度量の大きさが現れた。あなたは、戻ってくる彼に少ない兵で立ち向かうことを選び、包囲を中断することを望まなかった。閉じ込められた者たちに息をつく暇を与えず、逃げることも、背後から迫ることも許さないためであった。
Caput IX
第IX章PL 8, 661AEt primo quidem, ut audio, aciem instruxeras duplicem, mox proviso adversariorum numero, explicari statim in frontem ordines, et extendi latius arma jussisti, ex tuo animo nimirum animos tuorum omnium metiens, quamvis gravius inde pondus infringi posse impetu pauciorum.
PL 8, 661A聞くところによれば、あなたは最初、二重の戦列を組んでいたが、やがて敵の数を見て取ると、隊列を直ちに前面に展開させ、陣を広く延ばすよう命じた。それはまさしく、自らの心をもって配下すべての者の心を測ってのことであった——向こう側の重みがいかに大きくとも、より少数の者の突撃によって打ち砕くことができる、と。
Laudare me existimas, Imperator, cuncta quae in illo praelio feceris? Ego vero iterum queror.
PL 8, 661A皇帝よ、私があの戦闘であなたがしたすべてを称賛していると思うのか。いや、私はふたたび嘆いているのだ。
Prospexeras omnia, disposueras universa, summi imperatoris officia compleveras, cur ipse pugnasti? cur te densissimis hostium globis miscuisti? cur salutem reipublicae in pericula tanta misisti?
PL 8, 661Aあなたはすべてを見通し、すべてを配置し、最高の司令官としての務めを果たしていた。それなのに、なぜあなた自身が戦ったのか。なぜ自らを敵の密集した群れの中に投じたのか。なぜ国家の安泰をこれほどの危険にさらしたのか。
An nescire nos putas, quod dum nimio rapereris ardore, in media hostium tela deveneras et nisi viam tibi caedibus aperuisses, spem totius generis humani et vota deceperas?
PL 8, 661Bそれとも、あなたはあまりにも激しい熱情に駆られて、敵の武器のただ中に踏み込み、もし殺戮によって自ら道を切り開かなかったならば、全人類の希望と誓願とを裏切ることになったであろうということを、我々が知らないと思うのか。
Toto quippe impetu ferebare, torrenti similis amni, quem abruptae radicitus silvae, et convulsa funditus saxa sequerentur. Quid tibi est, Imperator, cum inferiore fortuna?
PL 8, 661B実に、あなたは激流のような河にも似て、全き勢いをもって進んだ。その河には、根こそぎ引き抜かれた森や、根底から揺り動かされた岩が続くのである。皇帝よ、あなたに、より下位の運命と何の関わりがあろうか。
Illos pugnare fas est, quibus suo cujusque fato aut vincendum est, aut cadendum; tu, cujus ex vita omnium fata pendent, ad ullum discrimen accedas? inter tot tela gladiosque versere?
PL 8, 661B戦うことが許されるのは、おのおのの運命によって勝つか倒れるかしかない者たちである。しかしあなたは、あなたの命にすべての者の運命がかかっているというのに、いかなる危険にも身を投じるというのか。これほど多くの武器や剣のただ中に身を置くというのか。
Quis hoc a te exigit? aut quis pati possit, ut quidquam in te belli casibus liceat? Deceat te, Imperator, hostem ferire? Imo non decet laborare.
PL 8, 661B誰がこれをあなたに求めるだろうか。あるいは、戦の巡り合わせがあなたに何かをなしうることを、誰が耐えられようか。皇帝よ、敵を討つことが、あなたにふさわしいのか。それどころか、労苦することさえふさわしくないのだ。
Caput X
第X章PL 8, 661CSpectavit ex edito monte Xerxes navale certamen. Augustus aliud agens vicit apud Actium. Fuit etiam qui sublatus in scalas invicem nexas concurrentes eminus vidit exercitus, ut nec interesset periculo, et adesset eventui.
PL 8, 661Cクセルクセスは高い山から海戦を見物した。アウグストゥスは、別のことをしながらアクティウムで勝利を収めた。互いに組み合わされた梯子の上に身を上げ、遠くから激突する軍勢を見た者さえいた。それは、危険には身を置かずして、しかも結末には立ち会うためであった。
Ignava, inquies, sunt haec exempla: sed tuta; graviorque metus est periculi tui, quam laetitia victoriae.
PL 8, 662Aこれらの実例は臆病なものだ、とあなたは言うであろう。しかし安全なものである。そして、あなたの危険への恐れは、勝利の喜びよりも重いのだ。
An non ipsi te, caesis fugatisque hostibus, interfectoque etiam ipso eorum duce, comites et Tribuni corripuere lacrymantes, amplexique illud tuum anhelum pectus, cruentas manus, et quidquid de sanguine profundae caedis emerserat, hinc atque inde clamarunt: quid egeras, Imperator?
PL 8, 662A敵が討たれ敗走させられ、その将までも討ち取られたのち、あなたの側近や軍団副官たちは涙を流しながらあなたを取り囲み、あなたのその息せき切った胸を、血にまみれた手を、深い殺戮の血からにじみ出たあらゆるものを抱きしめ、あちこちから叫んだのではなかったか——皇帝よ、あなたは何ということをしたのか、と。
In quae nos fata projeceras, nisi te divina virtus tua vindicasset? Quae haec est impatientia? aut quo tibi manus nostras, si versa vice pugnas ipse pro nobis?
PL 8, 662Aもしあなたの神的な力があなた自身を守らなかったなら、あなたは我々をいかなる運命へと投げ込んでいたことか。この焦慮は何なのか。あるいは、逆にあなた自身が我々のために戦うというなら、我々の手など何の役に立つというのか。
Haec ego non dicerem, Imperator, neque ab aliis dicta memorarem, nisi beneficio tuae lenitatis tutior esset nostra in verbis, quam tua in armis audacia.
PL 8, 662A皇帝よ、もしあなたの柔和という恩恵のおかげで、我々の言葉における大胆さが、あなたの武器におけるそれよりも安全でなかったなら、私はこのようなことを言わなかったであろうし、他の者が言ったことをも語り伝えなかったであろう。
Nova enim quadam varietate naturae, confusoque virtutum temperamento, idem es in praeliis ferocissimus, et parta securitate mitissimus.
PL 8, 662A実に、ある新しい本性の多様性によって、また諸々の徳の混じり合った配合によって、あなたは戦においてはこの上なく猛々しくありながら、安全を得た後にはこの上なく柔和な、同じ一人の者なのである。
Caput XI
第XI章PL 8, 662BCum enim dato obsessis tempore poenitendi, Aquileiam quoque de legatis eorum ac supplicibus recepisses, cunctique se tibi dedidissent, quos obsidendo servaveras, ignovisti omnibus, et vitam quam desperaverant reddidisti.
PL 8, 662Bすなわち、包囲された者たちに後悔する時を与え、アクィレイアをも彼らの使節と嘆願者たちの手から受け取ったのち、あなたが包囲することによって救っておいた者たちが皆あなたに降伏すると、あなたは彼ら皆を赦し、彼らが絶望していた命を返したのである。
Et quidem jussisti arma deponere, ut multo tutius victoris pietate tegerentur, ut tamen pertinaciae suae merita sentirent, corripi eos vincirique jussisti, non ad supplicium, sed vitam; ne conscientiae timore diffugerent, graviterque delinquerent, conservarique iterum non mererentur, si servati non fuissent.
PL 8, 662Bあなたは彼らに武器を捨てるよう命じた。それは、勝者の敬虔によってはるかに安全に守られるためであったが、それでもなお彼らが自らの頑迷さの報いを感じ取るように、あなたは彼らを捕らえ縛らせた。それは処刑のためではなく、命のためであった。すなわち、良心の恐れから逃げ散って重い罪を犯し、もし見張られていなかったならば、二度と助命されるに値しない者となることのないようにするためであった。
Sed unde tanto hominum numero tot vincula, quae continere militares, et paulo ante armatas manus possent?
PL 8, 662Bしかし、これほど多くの人数に対して、これほど多くの——先ほどまで武装していた兵士の手を拘束しうるほどの——縄目が、どこから調達されたであろうか。
Stupere milites qui producendos susceperant, et custodiae curam abnuere, et prorsus nescire quid facerent; ipsi etiam qui tibi in consilio erant, ipse etiam praefectus haerere; cum tu divino monitus instinctu de gladiis eorum gemina manibus aptari claustra jussisti, ut servarent deditos gladii sui, quos non defenderant repugnantes.
PL 8, 662B彼らを引き出す任を負った兵士たちは呆然とし、監視の務めを拒み、まったく何をなすべきか分からなかった。あなたの評議に加わっていた者たちでさえ、司令官その人でさえ、途方に暮れていた。そのとき、あなたは神的な促しに導かれ、彼らの剣から、両手にはめる二重の枷を作らせるよう命じた。それによって、降伏した者たちを、彼ら自身の剣が守ることとなった——抵抗していたときには彼らを守らなかったその剣が。
Caput XII
第XII章PL 8, 662CO pulcherrimum, et qui omnium oculis subjici debuisset, triumphum virtutis et clementiae tuae! cujus enim potentiae fuit hostibus arma deripere, ejus humanitatis deditos ad impunitatem suis armis alligare, atque ita vincire, ut eos ferri illius; quod contra te gesserant, quotidie poeniteret?
PL 8, 662Cああ、この上なく美しく、すべての人の目に晒されるべきであった、あなたの武勇と寛容の凱旋よ! 敵から武器を奪い取ることがいかなる力の業であったか、そして降伏した者たちを、その武器によって免責のために縛りつけることがいかなる人間味の業であったか——しかも彼らが、あなたに逆らって振るったその鉄を、日々悔いるようなしかたで縛りつけたのである。
Gladius ille quem in te distrinxerat hostis infestus, ipse domini sui manus tenuit, et paratus ad caedem, custos factus est ad salutem. Magnus poeta dum bellorum toto orbe surgentium discursum apparatumque describit.
PL 8, 662C敵意ある者があなたに向けて抜いたあの剣は、まさにその持ち主自身の手を捕らえ、殺戮のために備えられていたものが、安全のための番人となったのである。かの偉大な詩人は、全世界に湧き起こる戦の動きと備えを描くにあたって——
Et curvae, inquit, rigidum falces conflantur in ensem? Triste nimirum tempus id, cum instrumenta cultui pecudum praeparata, in caedem hominum verterentur.
PL 8, 662C『そして曲がった鎌は、まっすぐな剣へと打ち変えられる』と言っている。まことに、家畜の世話のために備えられた道具が、人を殺すためのものへと変えられたとき、それは悲しむべき時であった。
At nunc rigidi illi mortiferique mucrones in salutaria vincla curvantur, et exarmatum hominem non interimunt, sed coercent; deditosque hostes gladii sui collisi obtusique tutantur, qui nihil illis prodesse integri acutique potuerunt.
PL 8, 662Cしかし今や、あの硬く死をもたらす剣先は、命を救う枷へと曲げられ、武器を奪われた人を殺すのではなく、押しとどめる。そして、打ち合わされ鈍くなった彼ら自身の剣が、降伏した敵を守るのである——その剣が、無傷で鋭いままであった時には、彼らに何の益ももたらしえなかったにもかかわらず。
Caput XIII
第XIII章PL 8, 663BOmnium ergo armorum ministeria ad diversos effectus arbitrio tuo serviunt, Imperator, tibi vincunt gladii, tibi servant; te pugnante feriunt, te ignoscente custodiunt.
PL 8, 663Bかくして、皇帝よ、あらゆる武器の働きは、あなたの意のままにさまざまな結果へと仕えるのである。剣は、あなたのために勝ち、あなたのために守る。あなたが戦えば打ち、あなたが赦せば見張る。
Ut Deus ille mundi creator et dominus eodem fulmine suo nunc tristes, nunc laetos nuntios mittit: ita eadem sub numine tuo tela inimicos, aut supplices tuos pernicie, aut conservatione discernunt.
PL 8, 663Bかの世界の創造主にして主なる神が、同じ雷をもって、あるとき悲しい知らせを、あるとき喜ばしい知らせを送るように、あなたの神威のもとにある同じ武器もまた、敵と、あなたに嘆願する者たちとを、破滅によって、あるいは保全によって、分け隔てるのである。
Eripuisti, Imperator, adversariis tuis gladios, ne quis incumberet dolori. Superasti, et eosdem manibus suis innoxios reddidisti. Ut et clementiae et vindictae tuae satisfaceres; quorum sanguini peperceras arma fregisti.
PL 8, 663B皇帝よ、あなたは敵から剣を奪い取った。誰も苦悩のあまりその剣に身を伏せることのないように。あなたは勝利し、その同じ剣を彼ら自身の手にとって無害なものとした。あなたの寛容と報復との両方を満たすために、あなたはその血を惜しんだ者たちの武器を打ち砕いたのである。
Vita enim hominum, diu parta, semper servanda est, si liceat: ferrum inventu facile, usu mutabile. Ideo quae erant reparabilia conflasti, quod redivivum non erat reservasti. Quid simile fabulae ferunt? conversa esse humana corpora in fontes, aut pecudes, aut aves?
PL 8, 663Bというのも、人の命は、長い時をかけて得られたものであり、許される限りつねに守られるべきものだからである。鉄は見つけやすく、用途を変えやすいものである。それゆえ、あなたは修復できるものを鋳直し、生き返らせえないものを保ったのだ。作り話は何かこれに似たことを伝えているだろうか——人の体が泉や、家畜や、鳥に変えられたなどということを。
Foeda et degener talis conversio. Gladius mutatus in manicas: hoc est quod securitas post timorem, quod umbraculum post calorem. Splendorem mutatio perdidit, sed aciem retudit.
PL 8, 664Aそのような変転は、醜く卑しむべきものである。剣が枷に変えられること——これは、恐れの後の安心にも似、暑さの後の日陰にも似ている。変化は輝きを失わせたが、切っ先を鈍らせたのである。
Caput XIV
第XIV章PL 8, 664AStudium et humanitas tua hortata est, Imperator, hucusque ut exultatio nostra verbis illud luderet. Sed jam ad potiora redeamus.
PL 8, 664A皇帝よ、あなたの熱意と人間味とに促されて、我々の歓喜はこれまで、そのことを言葉で戯れ興じてきた。しかし今や、より重要な事柄へと立ち返ろう。
Recuperata omni cis Padum Italia, ipsa jam ad te supplices manus Roma tendebat, cui portentum illud insederat, nihil conari ausum ad tot nuntios suarum cladium. Quippe ipsa se vilissimi hominis obsidebat ignavia, et degeneres animos timor arguebat.
PL 8, 664Aパドゥス河のこちら側のイタリア全土が取り戻されると、いまやローマ自身が、あなたに向けて嘆願の手を差し伸べていた。その都には、あの怪物がのしかかっており、自らの敗北のこれほど多くの知らせを受けてもなお、何ひとつ企てようとしなかった。実に、彼は、この上なく卑しい男の臆病さによって自らを包囲し、卑しい心を恐れが暴き出していたのである。
Stultum et nequam animal nusquam extra parietes egredi audebat. Ita enim aut prodigiis, aut metus sui praesagiis monebatur. Pro pudor! intra parietum custodias, Imperator. Non ille aspirare in campum, non exerceri armis, non pulverem pati.
PL 8, 664Aその愚かで邪悪な生き物は、どこにも壁の外へ出ようとしなかった。というのも、彼はあるいは凶兆によって、あるいは自らの恐れの予感によって、そう戒められていたからである。ああ、恥ずべきことよ! 皇帝よ、壁の見張りのうちに留まるとは。彼は、野に出ることを望むこともなく、武器で鍛練することもなく、砂塵に耐えることもなかった。
Astutus quidem, ne virorum officia tentantem in illo palatio marmoratis parietibus incedere. Nam in Salustianos hortos ire, peregrinatio et expeditio putabatur.
PL 8, 664B抜け目のない彼は、男子の務めを試みることのないよう、あの大理石の壁に囲まれた宮殿の中を歩き回っていた。サルスティウスの庭園へ行くことさえ、旅であり遠征であると思われていたのである。
Et hae quidem deliciae toto illo tempore, quo orbem obsederat, semet incluserat, turpissimam hanc ejus formidinem protegebant. Non enim se imbellem, sed beatum, non inertem, sed securum videri volebat.
PL 8, 664Bそしてこの快楽こそが、彼が都を包囲していた〔底本は orbem。urbem と読む〕——実は自らを閉じ込めていた——その全期間を通じて、彼のこの上なく恥ずべき臆病さを覆い隠していたのである。というのも、彼は自らを、戦意なき者としてではなく幸せな者として、怠惰な者としてではなく憂いのない者として見せたかったからである。
Quoties milites in concionem vocabat, se solum cum illis imperatorem, alios per limites pro se militare jactabat. Fruimini, aiebat, dissipate, prodigite. Haec erat miserorum brevis et caduca felicitas.
PL 8, 664B兵士たちを集会に呼ぶたびに、彼は、自分だけが彼らとともにある皇帝であり、他の者たちは辺境で自分の代わりに戦っているのだと誇っていた。『楽しめ』と彼は言った、『浪費せよ、蕩尽せよ』と。これが、哀れな者たちの短く儚い幸福であった。
Caput XV
第XV章PL 8, 664BAc ne tum quidem cum tot adversa suorum praelia comperisset, obviam ire conatus est ad resistendum, cum Padi limite, aut Apennini jugis uteretur; sed litteras calamitatum suarum indices supprimebat.
PL 8, 664Bそして、自軍のこれほど多くの不利な戦いを知った時でさえ、彼はパドゥス河の境界線か、あるいはアペニン山脈の稜線を用いて抵抗に赴こうとはせず、むしろ自らの災難を告げる書簡を握りつぶしていた。
Interdum etiam palam, ut usque ad portas veniretur optabat; non intelligens majestatem illam Urbis qua pridem admotos exercitus sollicitaverat, jam flagitiis ipsius deformatam, et sedibus suis pulsam, ad tua auxilia transisse; nec ullis praemiis posse corrumpi quos tibi, praeter liberalitatem tuam, et sacramenti fidem, tot victoriarum gloriae dicavissent.
PL 8, 664C時には、あからさまにさえ、敵がその門のもとまで来ることを望んでいた。彼は、かつて自らがそれを用いて、差し向けられた軍勢を寝返らせたあの都の威厳が、いまや自らの恥ずべき行いによって損なわれ、その座から追われて、あなたの援けへと移っていたことを理解していなかった。また、あなたの気前のよさと誓約への忠誠とに加えて、これほど多くの勝利の栄光があなたに結びつけていた者たちが、いかなる褒賞によっても買収されえないことも理解していなかった。
Quis enim miles, qui ductu atque auspiciis tuis toties felicissime dimicasset vulnera illi sua venderet? belli jam pene confecti summam concederet?
PL 8, 665A実に、あなたの指揮と加護のもとでこれほど幸運に何度も戦った兵士のうち、誰が自らの傷を彼に売り渡すだろうか。ほとんど終わりかけていた戦の帰趨を、彼に譲り渡すだろうか。
Atenim tu idipsum de ardore totius exercitus sentiens, sine ulla haesitandi mora, qua brevissimum per eos iter est, rapto agmine advolasti; celeritatem illam in agendo Scipionis; et Caesaris, tunc maxime cupienti Romae repraesentans.
PL 8, 665Aしかしあなたは、全軍の熱意についてまさにそのことを感じ取り、ためらう間もいささかもなく、彼らを通る最短の道を、急ぎの行軍で飛ぶように進んだ。そして、当時何よりもそれを待ち望んでいたローマに対し、スキピオの、そしてカエサルのあの行動における敏速さを、まざまざと示したのである〔cupienti Romae の係りは定かでない。当時それを最も望んでいたローマへ、と取った〕。
Haec est fiducia imperatoris invicti, et suorum mentibus freti, non dubitare, nec trahere bellum, sed proximum quodque pugnae tempus putare victoriam, non enim res erat tibi, uti Quinto Maximo cum Annibale victore, ut post res asperas locum tempusque captares, sed urgere te successus tuos, et continuare victorias, sed quam primum subvenire Urbi decebat.
PL 8, 665Aこれこそ、不敗の皇帝の確信であり、自らの兵の心を頼みとする者の確信である——ためらわず、戦を長引かせず、戦のいかなる直近の機会をも勝利とみなすこと。あなたにとって事情は、クイントゥス・マクシムスが勝利者ハンニバルに対したときのように、苦しい事態の後に場所と時機をうかがうというものではなく、むしろあなた自身の成功を推し進め、勝利を続けさせ、できる限り早く都を救援することがふさわしかったのである。
Sapientis enim est imperatoris fractis rebus cunctando consulere, secundis non deesse fortunae.
PL 8, 665Bというのも、賢明な司令官とは、事態が崩れたときにはためらいをもって思案し、順調なときには運命に応えて怠らない者だからである。
Caput XVI
第XVI章PL 8, 665BItaque unum jam timebatur, ne ille conterritus his viribus, graviter afflictus, et in arctum redactus, boni consuleret, et debitas reipublicae poenas obsidione differret.
PL 8, 665Bそれゆえ、いまや恐れられていたのはただ一つのことであった——彼がこれらの兵力に脅えきり、深く痛手を受け、窮地に追い込まれて、事態を甘んじて受け入れ、国家に対して負うべき罰を、籠城によって先延ばしにするのではないかということであった。
Quippe omni Africa, quam delere statuerat, exhausta, omnibus insulis exinanitis, infiniti temporis annonam congesserat.
PL 8, 665B実に、彼が滅ぼそうと決めていたアフリカ全土を搾り取り、島々をことごとく空にして、無限とも言える期間分の糧食を蓄えていたのである。
Sed divina mens, et ipsius Urbis aeterna majestas nefario homini eripuere consilium, ut ex inveterato illo torpore ac foedissimis latebris subito prorumperet, et consumpto per desidias senio, ipsum diem natalis sui ultima sua caede signaret, ne septenarium illum numerum sacrum et religiosum inchoando violaret.
PL 8, 665Bしかし、神的な精神と、都そのものの永遠なる威厳とが、その悪逆非道な男から思慮を奪い去り、あの長年にわたる無気力とこの上なく恥ずべき隠れ家から突然飛び出させ、怠惰のうちに六年を使い果たした末に、自らの誕生日そのものを、自らの最後の殺戮によって刻印させたのであった。あの聖なる敬すべき第七の数を、始めることによって汚すことのないようにと。
At quomodo instruxit aciem tot annorum vernula purpuratus? Ita prorsus ne quis evadere, ne quis, ut fit, loco motus referre gradum, et instaurare praelium posset; cum a fronte armis, a tergo Tiberi flumine premeretur.
PL 8, 665Cしかし、これほど長年、紫の衣をまとった宮廷の奴隷であった者が、どのように戦列を整えたであろうか。まさに、誰ひとり逃れることができず、誰ひとり、よくあるように、位置を動いて後退し、戦いを立て直すことができないようにであった。前方からは武器に、背後からはティベリス河に押し迫られていたのである。
In quo ille non mehercule cogitavit necessitatem resistendi, sed propinquitatem refugiendi.
PL 8, 666Aその配置において、彼はまことに、抵抗する必要性ではなく、逃げ場の近さを考えていたのであった。
Nisi forte jam sentiens diem sibi venisse fatalem ad solatium suae mortis voluit secum trahere quam plurimos, ut omnes essent exitus sui comites, qui scelerum participes extitissent.
PL 8, 666Aあるいは、すでに自らの運命の日が来たことを感じ取り、自らの死の慰めのために、できるだけ多くの者を道連れにしようとしたのかもしれない。自らの悪行に加担した者たちがみな、自らの最期の道連れとなるようにと。
Quid enim aliud illum sperasse credendum est, qui jam ante biduum palatio emigraverat, et cum uxore ac filio in privatam domum sponte concesserat, ut res est, ominibus terribilibus agitatus, et nocturnis pulsus ultricibus; ut tu jam olim exspectatus habitator sacris illis aedibus diu exhalatis expiatisque succederes?
PL 8, 666A実に、それ以外の何を彼が望んでいたと信じるべきだろうか。彼はすでに二日前に宮殿を退去し、妻子とともに自ら進んで私邸へと移っていた——事実そうであったように、恐ろしい前兆に苛まれ、夜ごとの復讐の女神たちに追い立てられて。それは、あなたがすでに久しく待ち望まれていた住まい手として、長い時をかけて穢れを吐き出し浄められたあの聖なる館の跡を継ぐためではなかったか。
Et adeo ipse verum sibi dixerat, et venturo tibi cesserat, quamvis in praelium ingrederetur armatus, cum excedendo palatio jam se abdicasset imperio.
PL 8, 666Aかくして、彼自身がすでに自らに真実を告げ、来たるべきあなたに道を譲っていたのであった。たとえ武装して戦いに臨んだとはいえ、宮殿を退去することによって、彼はすでに帝位を自ら退いていたのだから。
Caput XVII
第XVII章PL 8, 666BAd primum igitur aspectum majestatis tuae, primumque impetum totius tui victoris exercitus hostes territi, fugatique, et angustiis Milvii pontis exclusi; exceptis latrocinii illius primis auctoribus, qui desperata venia locum quem pugnae sumpserant texere corporibus, caeteri omnes in fluvium abiere praecipites, ut tandem aliquod caedis compendium fessis tuorum dexteris eveniret, cum impios Tiberis hausisset.
PL 8, 666Bこうして、あなたの威厳をひと目見ただけで、また、あなたの勝利の全軍のひと突きだけで、敵は恐れをなして敗走し、ミルウィウス橋の狭さに閉じ込められた。あの盗賊行為の首謀者たちだけは、赦しを絶望して、自らが戦いのために占めた場所をその屍で覆ったが、その他の者はことごとく真っ逆さまに川へと逃げ込んだ。それは、あなたの兵の疲れ果てた右手に、ようやく殺戮のいくばくかの手間の省きが訪れるためであった——不敬な者たちをティベリス河が飲み込んでしまえば。
Ipsum etiam illum cum equo, et armis insignibus, frustra conatum per abrupta ripae ulterioris evadere, idem Tiberis correptum gurgite devoravit, ne tam deforme prodigium vel hanc obitus sui relinqueret famam, quod alicujus viri fortis gladio telove cecidisset.
PL 8, 666B彼自身もまた、馬とその華麗な武具とともに、対岸の切り立った岸を越えて逃れようと空しく試みたが、同じティベリス河がその渦に捕らえて呑み込んだ。それは、これほど醜い怪物が、いずれかの勇者の剣や槍によって倒れたという評判さえも、自らの死の名声として残すことのないようにするためであった。
Et aliorum quidem hostium corpora et arma praeceps fluvius volvendo devexit, illum autem eodem quo extinxerat loco tenuit, ne diu populi Romani laetitia dubitaret, si putaretur aliquo profugisse, cujus mortis probatio quaereretur.
PL 8, 666Bそして、他の敵たちの遺骸と武具は、その急流が転がしながら押し流していったが、彼だけは、命を絶ったその同じ場所に留め置いた。もし彼がどこかへ逃げ延びたと思われて、その死の証拠が探し求められるようなことになれば、ローマ人民の喜びが長く疑わしいままとなってしまうからである。
Caput XVIII
第XVIII章PL 8, 666CSancte Tybri, quondam hospitis monitor Aeneae, mox Romuli conservator expositi, tu nec falsum Romulum diu vivere, nec parricidam Urbis passus es enatare.
PL 8, 666C聖なるティベリスよ、かつては客人アエネーアースに警告を与え、やがては捨てられたロームルスを救った河よ、お前は、偽りのロームルスが長く生き延びることも、都の弑逆者が泳ぎ着くことも、許さなかったのだ。
Tu Romae tuae altor copiis subvehendis, tu munitor moenibus ambiendis, merito Constantini victoriae particeps esse voluisti, ut ille hostem in te propelleret, tu necares. Neque enim semper es rapidus et torrens, sed pro temporum ratione moderatus.
PL 8, 667Aお前は、糧食を運び入れることによって自らのローマを養う者であり、城壁を巡ることによってそれを守る者である。それゆえ、お前はふさわしくもコンスタンティヌスの勝利にあずかることを望んだのだ——彼が敵をお前の中へと追い込み、お前がそれを殺すために。というのも、お前はつねに急流で激しいのではなく、時に応じて穏やかにもなるからである。
Tu quietus armatum Coclitem revexisti. Tibi se placido Cloelia virgo commisit. At nunc violentus et turbidus hostem reipublicae sorbuisti, et ne tuum laterum obsequium, eructato cadavere prodidisti.
PL 8, 667Aお前は、静かに流れて、武装したコクレスを運び戻した。乙女クロエリアは、穏やかなお前に身を委ねた。しかし今、お前は猛り狂い荒れ狂って国家の敵を呑み込み、そして自らの奉仕が隠れたままとならぬよう〔底本は laterum。lateret と読む〕、その遺骸を吐き出して明かしたのである。
Reperto igitur, et trucidato corpore, universus in gaudia et vindictam populus Romanus exarsit: nec desiit tota Urbe, qua suffixum hasta ferebatur caput illud piaculare foedari: cum interim, ut sunt joci triumphales, rideretur gestantis injuria, cum alieni capitis merita pateretur.
PL 8, 667Aかくして、その屍が見つけられ、切り刻まれると、ローマ人民はこぞって喜びと報復とに燃え立った。そして、槍の先に刺し貫かれてかの罪科にまみれた首が都じゅうを運ばれる間、それが辱められることは止まなかった。そうする間にも、凱旋の戯れの常として、それを担う者への不当な仕打ちが笑いの種となった——他人の首の報いを、我が身に受ける羽目になったのだから。
Caput XIX
第XIX章PL 8, 667BSed quid ego hucusque jocularia? Tecta ipsa, ut audio, commoveri, et altitudo culminum videbatur attolli, quacumque numen tuum tardo molimine currus inveheretur: tanta te populi densitas, tanta senatus stipatio provehebat simul et attinebat.
PL 8, 667Bしかし、私はなぜこれまで戯れごとを語ってきたのか。聞くところによれば、あなたの神威を乗せた車が、ゆるやかな歩みで運ばれていくところではどこでも、屋根そのものが揺れ動き、屋根の高さまでもが持ち上げられるように見えたという。それほどまでに、民衆の密集と元老院の随行とが、あなたを前へと押し進めながら、同時に引き留めていたのである。
Felices qui te propius aspicerent, longius positi nominabant: quos praeterieras, loci quem occupaverant poenitebat.
PL 8, 667Bより遠くに位置した者たちは、あなたをより近くで見る者たちを幸せな者と呼んだ。あなたが通り過ぎてしまった者たちは、自分が占めていた場所を悔やんだ。
Vicissim omnes inde discedere, hinc sequi: certare innumerabilis multitudo, et impulsu vario fluctuare, et tantum sibi hominum animi post illam sexennii cladem superesse memorabant.
PL 8, 667Bかわるがわる、ある者はそこから立ち去り、ある者はここからついて行った。数えきれない群衆は先を争い、さまざまな押し合いに揺れ動きながら、あの六年間の惨禍の後にも、これほどの気力が人々のうちに残っていたことを、口々に語り合った。
Ausi etiam quidam ut resisteres poscere, et queri tam cito accessisse palatium, et cum ingressus esses non solum oculis sequi, sed pene etiam sacrum limen irrumpere.
PL 8, 667Bある者たちは、あなたに立ち止まってほしいと求める大胆さまで見せ、あなたがあまりにも早く宮殿に着いてしまったことを嘆き、あなたが入ると、目で追うだけでなく、ほとんど聖なる敷居にまで押し入らんばかりであった。
Inde omnibus circumfusis, ut inde excederes opperiri, prospicere, optare, sperare: ut viderentur eum, a quo obsidione liberati fuerant obsidere.
PL 8, 668Aそこから人々はみなあなたを取り囲み、あなたがそこから出てくるのを待ち、見つめ、望み、希望した。まるで、自分たちを包囲から解放してくれたその人を、自分たちが包囲しているかのように見えたのである。
Gloriatus sit licet, et vere, summus orator humeris se Italiae in patriam reportatum te, Constantine, senatus populusque Romanus et illo die et aliis, quacumque progressus es, et oculis ferre gestivit.
PL 8, 668Aかの最高の弁論家が、自分がイタリアの肩に担われて祖国へ運び戻されたことを誇ったのは、たとえそうであれ、まことのことであったろう。しかしコンスタンティヌスよ、元老院とローマ人民は、あの日にも、その他の日にも、あなたが進むところどこでも、あなたを目で担うことを熱望したのである。
Nec quidquam aliud homines diebus munerum sacrorumque ludorum, quam te ipsum spectare potuerunt; qui tuus esset fulgor oculorum, quae totius corporis circumfusa majestas, quae oris dignitas.
PL 8, 668A見世物や神事の競技の日々にも、人々はあなた自身を見つめること以外、何も見ることができなかった。あなたの目の輝きがいかなるものか、あなたの全身を包む威厳がいかなるものか、あなたの面持ちの品位がいかなるものかを。
Gaudere cuncti spectaculorum mora, et familiaribus sibi artificibus ob hoc solum favere, quod te praesente certarent.
PL 8, 668A人々は皆、見世物の長引くことを喜び、自分たちの贔屓の芸人を応援したのも、ただあなたの面前で競うからという、その一事のためであった。
Caput XX
第XX章PL 8, 668BNam quid ego de tuis in curia sententiis atque actis loquar, quibus senatui auctoritatem pristinam reddidisti, salutem, quam per te receperant, non imputasti, memoriam ejus in pectore tuo sempiternam fore spopondisti?
PL 8, 668Bさて、元老院におけるあなたの意見と行いについて、私は何を語ろうか——それによってあなたは、元老院にかつての権威を返し、彼らがあなたによって得た安泰を恩に着せることなく、その記憶が永遠にあなたの胸のうちにあり続けると約束したのである。
Dicerem plura de divinis orationibus tuis, de oblata potius quam impetrata benignitate: nisi mallem dicta reticere, dum propero facta laudare. Quamlibet verba tua in senatu habita nobis nota sint, tamen qualia fuerint, clementiae tuae gloria nuntiavit.
PL 8, 668Bあなたの神的な演説について、また、求められてではなくむしろ自ら差し出した慈愛について、私はもっと多くを語るところであろう——もし、行いを称えることを急ぐあまり、言葉のほうは黙して語らずにおきたいと思わなかったならば。元老院で述べたあなたの言葉が我々に知られているとはいえ、それがどのようなものであったかは、あなたの寛容の栄光そのものが告げているのである。
O tandem felix civili, Roma, victoria! Irrupit olim te Cinna furiosus, et Marius iratus, qui non solo se Octavii consulis capite satiarunt, sed luminibus civitatis extinctis exempla, quae nunc toto sexennio passa es reliquerunt.
PL 8, 668Bああ、ローマよ、ついに内乱の勝利によって幸せになったことよ! かつて、狂乱のキンナと激怒のマリウスがお前に乱入し、彼らは執政官オクタウィウスの首だけでは満足せず、都の光ともいうべき人々を消し去ることによって、お前がいままさに六年間にわたって耐え忍んできたその先例を残していったのである。
Vicit tibi iterum ante portam Collatinam Sylla: felix, si se parcius vindicasset, sed enimvero multis capitibus Rostra complevit.
PL 8, 669Aお前のために、ふたたびコッラティナ門〔底本は Collatinam。史実ではコッリナ門であるが、底本どおりとした〕の前でスッラが勝利を収めた。もし彼が控えめに報復していたなら幸いであったろうが、しかし実際には、多くの首でロストラを埋め尽くしたのであった。
Constantinus victoriae licentiam, fine praelii terminavit: gladios ne in eorum quidem sanguinem distringi passus est quos ad supplicia poscebat.
PL 8, 669Aコンスタンティヌスは、勝利の放縦を戦いの終わりとともに終わらせた。処刑に引き渡すよう求められていた者たちの血にさえ、剣を抜かせることを許さなかったのである。
Caput XXI
第XXI章PL 8, 669ADeditam sibi idem Sylla exarmatamque legionem in villa publica trucidavit, perculsumque morientium gemitu senatum, monuit ne timeret, quod ipse jussisset. At iste victor non modo hostium, sed etiam victoriae suae, quidquid militum bello superfuit, tibi reservavit.
PL 8, 669Aあの同じスッラは、自らに降伏し武装を解かれた軍団を、公館において虐殺し、瀕死の者たちの呻きに打たれた元老院に対して、それは自分が命じたことだから恐れるなと告げたのであった。しかし、敵のみならず自らの勝利にも打ち勝ったこちらの勝利者は、戦に生き残った兵士すべてを、お前のために取っておいたのである。
Tibi enim jam militant, quos exutos armis imperator adversus hostes barbaros rursus armavit.
PL 8, 669Aというのも、皇帝が武装を解いた者たちを、蛮族の敵に対してふたたび武装させ、彼らはいまやお前のために戦っているのだから。
Jam obliti deliciarum circi maximi, et Pompeiani theatri, et nobilium lavacrorum: Rheno Danubioque praetenduntur, excubias agunt, latrocinia compescunt, certant denique cum victoribus ut civili bello victi hostibus comparentur.
PL 8, 669Aいまや彼らは、大競技場の享楽も、ポンペイユスの劇場も、高名な浴場も忘れ、ライン川とドナウ川の防衛線に配置され、夜警の任にあたり、盗賊を取り締まり、そしてついには、内乱では敗れた者たちが、蛮族の敵に対しては勝利者たちと肩を並べようと競い合っているのである。
Nec tamen id mirum videri potest cum qualemcumque militem fortissimum facias tuo, Imperator, exemplo.
PL 8, 669Bしかし、皇帝よ、あなたが自らの模範によって、いかなる兵をもこの上なく勇敢にするのであれば、これは何ら不思議なこととは思われまい。
Non enim fessus praeliis, et expletus victoriis, ut natura fert, otio te et quieti dedisti, sed eodem impetu, quo redieras in Gallias tuas, perrexisti ad inferiorem Germaniae limitem; magna scilicet intercapedine temporis, ac brevi locorum distantia post annuam expeditionem statim bello auspicatus, a Tiberi ad Rhenum, imo, ut omen et similitudo nominis sit, et tua, Imperator, magnitudo animi pollicetur, a Tusco Albula ad Germanicum Albim prolaturus imperium.
PL 8, 669B実に、あなたは戦に疲れ、勝利に満ち足りたからといって、人の常のように休息と静けさに身を委ねることはなく、あなたのガリアへ戻ったのと同じ勢いのままに、下ゲルマニアの境界線へと進んだ。なるほど、時の隔たりはたっぷりとあり、場所の隔たりはわずかであったというわけである——一年の遠征の後、あなたはすぐさま新たな戦いを始めたのだから。ティベリス河からライン川へと——それどころか、その名の前兆と類似が示すとおり、また皇帝よ、あなたの度量の大きさが約束するとおり、エトルリアのアルブラ河からゲルマニアのアルビス河へと、帝国を広げようとしているのである。
Caput XXII
第XXII章PL 8, 669CQuisnam iste est tam continuus ardor? quae divinitas perpetuo vigens motu? Omnium rerum intervalla sunt.
PL 8, 669Cこれほどたゆみない情熱とは、一体何なのか。絶えざる動きのうちに躍動するこの神性とは、いかなるものか。あらゆる事物には休止の間があるものなのに。
Cessat terra novalibus, dicuntur interdum flumina resistere, et ipse dies noctibus acquiescit; tu, Constantine, solus infatigabilis bellis bella continuas, victorias victoriis cumulas. Quasi praeterita sint obliterata si desinas, non putas te vicisse nisi vincas.
PL 8, 669C大地は休閑地によって休み、河でさえ時には流れを止めると言われ、昼そのものも夜によって安らう。だがコンスタンティヌスよ、あなたひとりは疲れを知らず、戦いに戦いを継ぎ、勝利に勝利を積み重ねる。まるで、あなたが止まれば過去のことが消し去られてしまうかのように、あなたは、勝ち続けなければ自分が勝ったとは思わないのだ。
Ruperat fidem gens levis et lubrica barbarorum et robore atque audacia lectis eruptionis auctoribus, institisse Rheno nuntiabantur. Illico obvius affuisti, et praesentia tua ne auderent transitum terruisti.
PL 8, 669C軽薄で当てにならない蛮族の民が信義を破り、力と大胆さによって突破の首謀者たちを選び出して、ライン川に迫っていると伝えられた。あなたは直ちに立ちはだかり、あなたの存在そのものによって、彼らが渡河を敢えてしないよう恐れさせたのである。
Etiam videbaris rem votis tuis fecisse contrariam, quod inhibita eruptione non foret materia victoriae; sed inopinato consilio usus abeundo enim, simulato nuntio, majoris in superiore limite tumultus occasionem stolidis ac ferinis mentibus obtulisti in nostra veniendi; relictis in occulto ducibus qui securos adorirentur.
PL 8, 669Cあなたは、自らの望みに反することをしたようにさえ見えた。というのも、彼らの渡河を阻んでしまえば、勝利の材料がなくなってしまうからである。しかし、あなたは思いもよらぬ計略を用いた。すなわち、上流の境界線でより大きな騒乱が起きたという偽りの知らせを装って立ち去ることによって、あの愚かで野蛮な心の者たちに、我々の側へ来る機会を与えたのである。ひそかに将軍たちを残しておいて、油断した彼らを襲わせるために。
Quo cum venissent, consilium tuum sequitur fortuna. Toto Rheni alveo oppleto navibus devectus terras eorum ac domos moestas lugentesque populatus es, tantamque cladem vastitatemque perjurae genti intulisti, ut vix post illud nomen habitura sit.
PL 8, 670B彼らがそこへやって来ると、幸運はあなたの計略に従った。ライン川の川床いっぱいを船で満たして運ばれると、あなたは彼らの土地と、悲しみ嘆く家々とを蹂躙し、この誓いを破った民に、これほどの惨禍と荒廃とをもたらしたので、その後は、その名すらほとんど残らないほどであった。
Caput XXIII
第XXIII章PL 8, 670BIte nunc omnes, si placet, barbarae nationes, et exitiales vobis movete conatus: habetis exemplum.
PL 8, 670Bさあ、蛮族の諸民族よ、よければ皆で出て来るがよい。そして、諸君にとって破滅的な企てを起こすがよい。諸君には実例があるのだから。
Quamvis enim imperator noster amicorum regum admittat obsequia; idque ipsum valeat ad laudem victoriae, quod a nobilissimis regibus timetur et colitur; augeri tamen gloriam virtutis suae gaudet, quoties provocatur.
PL 8, 670Bというのも、我々の皇帝は、友好的な諸王の恭順を受け入れており、この上なく高貴な王たちから恐れられ崇められているというそのこと自体が、勝利の誉れに資するとはいえ、それでもなお、挑まれるたびに、自らの武勇の栄光が増し加わることを喜ぶからである。
Nam quid hoc triumpho pulchrius, quod caedibus hostium utitur etiam ad nostrum omnium voluptatem, et pompam munerum de reliquiis barbaricae cladis exaggerat, tantam captivorum multitudinem bestiis objici, ut ingrati et perfidi non minus doloris ex ludibrio sui, quam ex ipsa morte patiantur?
PL 8, 670C実に、この凱旋よりも美しいものが何かあろうか——それは、敵の殺戮を我々すべての快楽のためにさえ用い、蛮族の敗残の中から見世物の行列を積み上げ、これほど多くの捕虜の群れを猛獣に投げ与えることで、恩知らずで不実な者たちが、死そのものからと同じくらい、自らが嘲弄の的とされることからも苦しみを味わうようにするのである。
Inde est quod cum exitum differre liceat, perire festinant, seseque letalibus vulneribus et mortibus offerunt. Ex quo ipso apparet, quam magnum sit vicisse tam prodigos sui.
PL 8, 671Aそれゆえ、彼らは最期を先延ばしにできるにもかかわらず、死に急ぎ、自ら致命傷や死へと身を投げ出す。まさにこのことからして、これほど自らの命を惜しまぬ者たちに勝つことが、いかに大きなことであるかが明らかになるのである。
Caput XXIV
第XXIV章PL 8, 671AFacile est vincere timidos et imbelles, quales amoena Graecia, et deliciae Orientis educunt, vix leve pallium, et sericos sinus vitando sole tolerantes, et siquando in periculum venerint, libertatis immemores, ut servire liceat orantes.
PL 8, 671A臆病で戦意のない者たちに勝つのはたやすい——心地よいギリシアや東方の贅沢が育てるような者たち、日差しを避けて軽い外套や絹の衣の裾をようやく身にまとうことに耐え、もし危険に陥れば、自由のことなど忘れて、隷属することを許してほしいと乞い願う者たちに。
Romanum vero militem, quem qualemque ordinat disciplina, et sacramenti religio confirmat, aut trucem Francum, ferina sola carne distentum, qui vitam pro victus sui vilitate contemnat, quantae molis sit superare, vel capere?
PL 8, 671Aしかし、規律がそのような者へと整え上げ、誓約への畏敬が固めるローマの兵士を、あるいは、獣の肉だけで腹を満たし、その暮らしの粗末さゆえに命を軽んじる猛々しいフランク人を、打ち負かし、あるいは捕らえることが、どれほどの大事業であると思うか。
Quod tu, imperator, et nuper in Italia, et in ipso conspectu barbariae paulo ante fecisti. Ita sine ullo discrimine omnia genera bellorum, armorum, hostium uni tibi cedunt, cedunt ex omni etiam memoria condita litteris monumenta virtutum.
PL 8, 671B皇帝よ、それをあなたは、つい先ごろイタリアにおいて、また少し前には蛮族の目の前で、まさになし遂げたのである。かくして、あらゆる種類の戦争も、武器も、敵も、いささかの区別もなく、ひとりあなたに屈する。文書に記されたあらゆる記憶の中にある武勲の記念すら、あなたに屈するのである。
Nec vero tantummodo vetera illa Dictatorum, et consulum ac deinceps magnorum principum, sed etiam rectissima et pulcherrima divi patris tui facta superasti, sordet enim alios ex proximo tempore comparare, ipsum inquam divum Constantium jam primis imperii tui lustris, rerum gestarum laude cumulasti.
PL 8, 671Bそして、あなたが凌いだのは、独裁官たちや執政官たち、さらにはその後の偉大な元首たちの、あの古の事績だけではない。神君たるあなたの父の、この上なく正しく美しい行いさえも凌いだのである。近い時代の他の者たちと比べることは卑しむべきことであるからだ——すなわち、あの神君コンスタンティウスその人を、あなたはすでに帝位の最初の数年のうちに、事績の誉れをもっていっそう豊かにしたのである。
Caput XXV
第XXV章PL 8, 671BInvitus hoc forte accipis, Imperator, sed ille, dum dicimus, gaudet coelo, et jampridem vocatus ad sidera adhuc crescit in filio, et gloriarum tuarum gradibus ascendit.
PL 8, 671B皇帝よ、あなたはおそらくこれを不本意に受け止めるであろう。しかし、彼は、我々がこう語っているまさにその間にも、天にあって喜んでおり、久しく星々へと召されていながら、なおも息子のうちで成長し、あなたの栄光の階梯とともに昇っていくのである。
Purgavit ille Bataviam, advena hoste depulso, tibi se ex ultima barbaria indigenae populi dedidere. Ille Oceanum classe transmisit, tu et Alpes gradu, et classibus portus Italicos occupasti.
PL 8, 671C彼はバタウィアを、よそ者の敵を追い払うことによって清めたが、あなたには、最果ての蛮地から、土着の民が自ら降伏してきた。彼は艦隊で大洋を渡ったが、あなたは徒歩でアルプスを、そして艦隊でイタリアの港々を制圧したのである。
Recuperavit ille Britanniam, tu nobilissimas Africi maris insulas, quae populi Romani fuere provinciae. Ignoscat, inquam, divus ipse Constantius. Quid habeo quod comparem Italiae, Africae, Romae?
PL 8, 672A彼はブリタンニアを取り戻したが、あなたは、かつてローマ人民の属州であったアフリカ海のこの上なく高貴な島々を取り戻した。私は言う——神君コンスタンティウス自身が、これを許してくれるように。私には、イタリアに、アフリカに、ローマに比べうるものが何かあろうか。
Merito igitur tibi, Constantine, et nuper senatus signum dei dedit, et paulo ante Italia scutum et coronam, cuncta aurea dedicarunt, ut conscientiae debitum aliqua ex parte relevarent. Debetur enim divinitati et simulacrum aureum, et virtuti scutum, et corona pietati.
PL 8, 672Aそれゆえ、コンスタンティヌスよ、あなたにふさわしく、つい先ごろ元老院は神の像を贈り、少し前にはイタリアが盾と冠を、すべて黄金でこしらえて捧げたのである。それは、良心の負い目をいくらかでも軽くするためであった。というのも、神性には黄金の像が、武勇には盾が、そして敬虔には冠が、それぞれ捧げられるべきものだからである。
Caput XXVI
第XXVI章PL 8, 672AQuamobrem te, summe rerum sator, cujus tot nomina sunt, quot gentium linguas esse voluisti, quem enim te ipse dici velis scire non possumus: sive in te quaedam vis mensque divina est, qua toto infusus mundo omnibus miscearis elementis, et sine ullo extrinsecus accedente vigoris impulsu per te ipse movearis: sive aliqua supra omne coelum potestas es, quae hoc opus tuum ex altiore naturae arce despicias: te, inquam, oramus et quaesumus, ut hunc in omnia saecula principem serves: parum est enim optare tantae virtuti tantaeque pietati, quem longissimum habet vita progressum.
PL 8, 672Aそれゆえ、万物の至高の生みの主よ——汝は、汝が存在せしめようと欲した諸民族の言語の数だけ、多くの名を持つ。汝自らが何と呼ばれることを欲するのか、我々には知りえないからである——汝のうちに、ある種の力と神的な精神とがあって、それによって汝が全世界に満ち渡りつつあらゆる元素と交わり、外からいかなる力の働きかけも受けることなく、自らによって動くのであれ、あるいは汝が全天の上にある何らかの権力であって、汝のこの業を自然のより高い砦から見下ろしているのであれ、汝に、私は言う、我々は祈り、乞い願う——この元首をあらゆる世にわたって守るように、と。これほどの武勇とこれほどの敬虔とに対しては、生が持つかぎり最も長い歩みを願うだけでは足りないのである。
Est certe summa in te bonitas, est et pietas, et ideo quae justa sunt velle debes: nec abnuendi est causa, cum possis. Nam si est aliquid, quod a te benemeritis denegetur, aut potestas cessavit, aut bonitas.
PL 8, 672B汝のうちには、たしかに至高の善性があり、また敬虔もある。それゆえ、汝は正しいことを望むはずである。汝にできることであれば、拒む理由はない。もし、功績ある者たちに対して汝が拒む何かがあるとすれば、それは権力が尽きたか、善性が尽きたかのいずれかであろう。
Fac igitur, ut quod optimum humano generi dedisti, permaneat aeternum, omnesque Constantinus in terris degat aetates.
PL 8, 672Bそれゆえ、汝が人類に与えたこの上なく善きものが永遠にとどまるようにし、コンスタンティヌスが地上のあらゆる時代を生き続けるようにせよ。
Quamvis enim, Imperator invicte, jam divina soboles tua ad reipublicae vota successerit, et adhuc speretur futura numerosior: illa tamen erit vere beata posteritas, ut cum liberos tuos gubernaculis orbis admoveris, tu sis omnium maximus imperator.
PL 8, 672Bというのも、不敗の皇帝よ、あなたの神的な子孫は、国家の誓願に応えてすでに生まれ出ており、なお今後さらに数を増すことが望まれているとはいえ、真に幸いな後代となるのは、あなたが自らの子らを世界の舵取りへと就けたときにも、あなたが万人のうちで最も偉大な皇帝であり続ける、そのことによってなのである。