エウメニウスfl. c. 300

Gratiarum actio Constantino Augusto › 全文

Gratiarum actio Constantino Augusto 全文

Eumenius · PL 8, 641C–654A

Caput I

第I章PL 8, 641C
1

--Si Flavia Aeduorum tandem aeterno nomine nuncupata, sacratissime imperator, commovere se funditus atque huc venire potuisset, tota profecto coram de tuis in se maximis pulcherrimisque beneficiis una voce loqueretur; tibique restitutori suo, imo, ut verius fatear, conditori, in ea potissimum civitate gratias ageret, cujus eam similem facere coepisti.

PL 8, 641C

いとも神聖なる皇帝よ、ついに永遠の名フラウィアと呼ばれるに至ったアエドゥイ人の都市が、もし土台ごと動いてここまで来ることができたなら、その身をもって、あなたが彼女に与えたもっとも大きくもっとも美しい恩恵について、ひとつの声で語ったであろう。そして彼女は、あなたに対して――彼女を再興した者に、いや、より真実を言うならば、彼女を創り出した者に――ほかならぬこの都市において〔in ea potissimum civitate の指す都市は定かでない。演説の行われているこの都市と取った〕感謝を捧げたであろう、あなたが彼女をそれに似せようとし始めた、まさにその都市において。

2

Sed quoniam id non potest, gestit animo quod natura non patitur; clamoresque suos quibus quotidie laudes tuas tollit in coelum exaudiri a te non sinit interjecta longinquitas sua: id quod fieri decebat, gaudiorum patriae meae nuntium sponte suscepi, ut essem jam non privati studii litterarum, sed publicae gratulationis orator.

PL 8, 642B

しかし、それがかなわぬゆえに、彼女は自然の許さぬことを心に望む。彼女が日々あなたの誉れを天にまで挙げるその声は、隔たる遠さゆえに、あなたに聞き届けられることがない。そこで、こうなされるべきであったことを、私は進んで引き受け、わが祖国の喜びの使者となった。もはや私的な文学の徒としてではなく、公の祝賀を述べる弁論家として。

3

Nolui enim, sacratissime imperator, cum in illo aditu palatii tui stratum ante pedes tuos ordinem indulgentiae tuae voce divina, porrectaque hac invicta dextera sublevasti, nomini tuo gratias agere.

PL 8, 642B

いとも神聖なる皇帝よ、私は望まなかった――あなたの宮廷のかの玄関において、あなたの足もとに身を伏せた市参事会を、あなたの寛仁の神々しき声と、差し伸べられたこの不敗の右手とをもって立ち上がらせた〔indulgentiae tuae の係りは定かでない。ここでは voce divina にかけて取った〕、その場で、あなたの名に感謝を捧げることを。

4

Nec mihi verba quamvis imparata defuissent: quis enim aut praeparare se ad beneficia tam insperata potuisset, aut ab tanta gratulatione cohiberet?

PL 8, 642B

たとえ用意していなくとも、私に言葉が欠けることはなかったであろう。そもそも、これほど思いがけない恩恵に対して、誰が身構えることができ、あるいはこれほどの祝賀を差し控えることができようか。

5

Sed habui rationem loci ac temporis, ne meus ille ardor animi, studiumque dicendi tibi quidem, quod mihi ad immortalitatem sufficeret, probaretur, sed propter assistentium paucitatem minus quam te dignum esset iret in populos; et te uno die de salute nostra multa tractantem moraretur oratio, quae pro magnitudine meritorum tuorum festinare non posset.

PL 8, 642C

しかし私は場所と時とを考慮した。私のあの心の熱と語る意欲とが、あなた自身には、私に不滅の誉れをもたらすに足るものとして認められたとしても、居合わせる者の少なさゆえに、あなたにふさわしいほどには人々のあいだに広まらぬことになりかねなかったからである。また、その一日に我々の安寧について多くを扱っていたあなたを、私の演説が引き止めることにもなりかねなかった――その演説は、あなたの功績の大きさにふさわしいだけの急ぎ方をすることができないのだから。

Caput II

第II章PL 8, 642C
1

Nunc itaque cum in hac urbe, quae adhuc assiduitate praesentiae tuae prae caeteris fruitur, habebit enim felicitatis aemulam Flaviam nostram, totus tibi amicorum tuorum comitatus, et omnis imperii apparatus assistat, et cum omnes homines omnium fere civitatum aut publice missi, aut pro se tibi supplices adsint; dicam, imperator, ea quae libenter agnoscas, et caeteri nobis indulta non crederent, nisi te cognoscente dixissem.

PL 8, 642C

さて、いまこの都市――あなたの絶えざる臨在によって他のどの都市にもまして恵まれているこの都市、というのも、この都市はやがてわがフラウィアをその幸いを競う相手として持つことになるのだから――において、あなたの友人たちの随行団のすべてと帝国のあらゆる威儀とがあなたに付き従い、またほとんどすべての都市からの人々が、公に遣わされた者であれ、みずからのために嘆願する者であれ、居並ぶこの場において、皇帝よ、私は語ろう。あなたが喜んで認めるであろう事柄を、そして、あなたが承知している前で私が語るのでなければ、他の者たちがそれが我々に許されたとは信じないであろう事柄を。

2

Primum est autem, sacratissime imperator, in agendis gratiis ostendere id quod indultum sit, non fortuitae felicitatis, sed justae fuisse clementiae.

PL 8, 643A

いとも神聖なる皇帝よ、感謝を捧げるにあたってまず示すべきは、施された恩恵が偶然の幸運によるものではなく、正当な寛仁によるものであったということである。

3

Nam cum omnes homines coram non indigentes juvare boni sit principis, tum principue bene meritis et graviter affectis subvenire sapientis est.

PL 8, 643A

なぜなら、目の前にいる困窮していない人々をも助けることが善き元首の務めであるとすれば、とりわけ功績ある者、重く苦しめられた者を救うことは、賢明なる者の務めだからである。

4

Quod cum ostendero, non tam studio praedicandae patriae meae, quam officio demonstrandae providentiae tuae, tum potissime beneficiorum tuorum magnitudinem prosequar, tam majore voto quam ingenio.

PL 8, 643A

これを示したのち、私はわが祖国を称えたいという思いからというよりも、むしろあなたの摂理を明らかにする務めから、とりわけあなたの恩恵の大きさを語り継ごう――才知よりもむしろ大いなる願いをもって。

5

Quaenam igitur gens toto orbe terrarum in amore Romani nominis Aeduis se postulet anteponi?

PL 8, 643A

それゆえ、全世界のいかなる民が、ローマの名への愛においてアエドゥイ人に自らを優らせよと求めるであろうか。

6

Qui primi omnium inter illas immanes et barbaras Galliae gentes plurimis senatusconsultis fratres populi Romani appellati sunt, et cum a caeteris Rhodano ad Rhenum usque populis, ne pax quidem posset nisi suspecta sperari; soli et consanguinitatis nomine gloriati sunt, et nuper, ut media praeteream, Divum Claudium, parentem tuum, ad recuperandas Gallias soli vocaverunt, et ante paucissimos annos, quod maxime praedicandum, plurima patris tui beneficia, partim rebus effecta perceperunt, partim animo significata, laetantur.

PL 8, 643A

彼らこそ、ガリアのあの獰猛で野蛮な諸民族のうちで最初に、幾多の元老院決議によってローマ人民の兄弟と呼ばれた者たちである。そしてローヌ川からライン川に至るまでの他の諸民族のもとでは、疑いをともなってしか平和すら望めなかったというのに、彼らだけが血縁の名を誇りとし、また――途中を省くならば――先ごろ、あなたの祖である神君クラウディウスをガリア回復のために唯一招いた者たちであり、ごく数年前には、もっとも称えられるべきことに、あなたの父の数多の恩恵を、あるものは実際に施されたものとして受け、あるものは心に示されたものとして、いま喜んでいる。

Caput III

第III章PL 8, 643B
1

Fuit olim Saguntus foederata, sed cum jam taedio Punici belli novare imperium omnis cuperet Hispania; fuit amica Massilia; protegi se majestate Romana gratulabatur; imputavere se origine fabulosa in Sicilia Mamertini, in Asia Ilienses; soli Aedui non metu territi, non adulatione compulsi, sed ingenua et simplici charitate fratres populi Romani crediti sunt appellarique meruerunt: quo nomine, praeter caetera necessitudinum vocabula, et communitas amoris apparet, et dignitatis aequalitas.

PL 8, 643B

かつてサグントゥムは同盟都市であった。しかしそれは、ポエニ戦争に倦んだヒスパニア全土がすでに支配者を替えることを望んでいた時のことである。マッシリアは友邦であり、ローマの威厳に守られることを喜びとした。シチリアのマメルティニ人は、アジアのイリエンセス人は、作り話めいた起源を自らの手柄とした。しかしアエドゥイ人だけは、恐れに脅かされたのでも、阿諛に駆られたのでもなく、生まれながらの、混じり気なき情愛によってローマ人民の兄弟と信じられ、そう呼ばれるにふさわしいとされた。この呼び名においてこそ、他のあらゆる親族の呼称にもまして、愛の共有と地位の対等とが現れているのである。

2

Deinde cum finitimae nationes, ipsi illi Romanae fraternitati, non gloriae invidentes, et usque in perniciem sui odiis incitatae, Germanos sibi auxiliarios dominos invocassent, princeps Aeduus in senatum venit, rem docuit; cum quidem oblato consessu, minus sibi vindicasset quam dabatur, scuto innixus peroravit.

PL 8, 644A

その後、隣接する諸民族が、その栄光にではなくまさしくローマとの兄弟関係そのものに嫉妬し〔non gloriae invidentes の係りは定かでない。アエドゥイ人の栄光ではなくローマとの兄弟関係に嫉妬したと取った〕、身の破滅に至るまで憎しみに駆り立てられて、ゲルマン人を援軍の主人として呼び入れたとき、アエドゥイ人の首長は元老院に赴き、事の次第を説いた。席が用意されたときも、与えられたよりも少なく求め、盾に寄りかかったまま演説を終えた。

3

Imperata ope, Romanum exercitum, Caesaremque cis Rhodanum primus induxit. Semita enim Galliae usque ad id temporis Transalpina Gallia nominabatur.

PL 8, 644A

援助を願って聞き入れられると、彼は最初にローヌ川のこちら側にローマの軍勢とカエサルとを導き入れた。というのも、それまではガリアのごく一部の細い地帯だけが「アルプスの彼方のガリア」と呼ばれていたのである。

4

Sed enim Aedui totum istud quod Rheno, Oceano, Pyrenaeis montibus, cunctis Alpibus continetur Romano imperio tradiderunt, hibernis hospitaliter praebitis, suppeditatis largiter commeatibus, armis fabricandis, pedestribus equitumque copiis auxiliantibus.

PL 8, 644A

しかしアエドゥイ人は、ライン川、大洋、ピレネー山脈、アルプス全山によって囲まれるその全域を、ローマ帝国に譲り渡した。冬営地を手厚くもてなして提供し、糧食を惜しみなく供給し、武具を鍛え、歩兵と騎兵の軍勢をもって援助することによって。

5

Ita in unam pacem sociatis omnibus Celtarum Belgarumque populis, eripuere barbaris quidquid junxere Romanis.

PL 8, 644B

こうしてケルト人とベルガエ人のすべての民が一つの平和のもとに結ばれ、彼らはローマ人に結びつけたものを、そのままことごとく蛮族の手から奪い取ったのである。

Caput IV

第IV章PL 8, 644B
1

Dicet aliquis: Vetera ista sunt; et quidem hoc sanctiora, quod vetera. Bonis enim meritis cum aetate dignitas et pondus accedit.

PL 8, 644B

誰かはこう言うだろう――それは古いことだ、と。しかも、古いからこそいっそう神聖なのだ。善き功績には、歳月とともに威厳と重みとが加わるものだからである。

2

Atque ut magnos natu parentes magis magisque in dies veneramur et colimus; fratrum vero aequalitas, et liberorum soboles blandiore licet, leviore tamen animos tangit affectu; ita beneficia antiqua graviora sunt, quamvis praesentia suaviora videantur.

PL 8, 644B

そして、年老いた親を我々が日ごとにいよいよ敬い大切にするように――兄弟の対等な間柄や子らという子孫は、より甘やかではあっても、より軽い情愛でしか心に触れぬものだが――それと同じく、古い恩恵はより重く、たとえ目下の恩恵の方が快く感じられようとも。

3

Sed tamen si illa vetustate obsoleverunt, quid haec recentia quae pueri vidimus? Attende, quaeso, quanti sit, imperator, quod Divum Claudium, parentem tuum ad recuperandas Gallias primi sollicitaverunt, expectantesque ejus auxilium, septem mensibus clausi, et omnia inopiae miseranda perpessi, tum demum irrumpendas rebellibus Gallicanis portas reliquerunt, cum fessi observare non possent.

PL 8, 644B

しかし、それらが古さゆえに色褪せたとしても、我々が少年のころに見た、この近い出来事はどうであろうか。どうか心に留めよ、皇帝よ、彼らがあなたの祖である神君クラウディウスに、ガリア回復のために最初に働きかけ、その援助を待ちながら七ヶ月にわたって閉じ込められ、貧窮のあらゆる悲惨を耐え忍んだのち、疲れ果てて持ちこたえられなくなって、ついに反乱者たるガリア人らに門を破らせてしまった、その出来事の大きさを。

4

Quod si vobis et conatibus Aeduorum fortuna favisset, atque ille reipublicae restitutor implorantibus nobis subvenire potuisset, sine ullo detrimento Romanarum virium, sine clade Catalaunica, compendium pacis reconciliatis provinciis attulisset fraternitas Aeduorum.

PL 8, 645A

もし運があなたの御一門〔フラウィウス家。原文は複数の vobis〕とアエドゥイ人の企てとに味方していたなら〔ミーニュの諸家注は vobis をフラウィウス家への呼びかけと解する〕、そしてかの国家の再興者が、嘆願する我々を救うことができたなら、ローマの軍勢に何の損傷もなく、カタラウヌムの敗北もなく、アエドゥイ人の兄弟関係は、和解した属州に平和という利得をもたらしていたであろう。

5

Ob haec igitur merita, et prisca divus pater tuus civitatem Aeduorum voluit jacentem erigere, perditamque recreare, non solum pecuniis ad calendaria largiendis, et lavacris quae corruerant extruendis, sed et metoecis undique transferendis, ut esset illa civitas provinciarum velut una mater, quae reliquas urbes quodammodo Romanas prima fecisset.

PL 8, 645A

それゆえ、これらの功績と古くからの功績のゆえに、あなたの父である神君は、倒れ伏したアエドゥイ人の都市を起こし、滅びかけたそれを再び生かそうと望んだ。金銭を貸付台帳に気前よく施し、崩れ落ちていた浴場を建て直しただけでなく、各地から移住民を移し入れることによっても。それは、あの都市が諸属州のいわば一つの母となるためであった――他の都市をある意味で最初にローマ風にしたのが、この都市であったのだから。

Caput V

第V章PL 8, 645A
1

Dixi quam bene meritis Aeduis subveneris, imperator, sequitur ut dicam quam graviter afflictis: qui locus nimium quantum plus mihi suppeditaret orationis, si fas esset audiente te rebus tristioribus immorari.

PL 8, 645A

皇帝よ、私はすでに、あなたがいかに功績あるアエドゥイ人を救ったかを語った。次には、いかに重く苦しめられた彼らを救ったかを語るべきである。もしあなたが聞いている前で、より悲しい事柄にとどまることが許されるならば、この主題はさらにどれほど多くの言葉を私に与えてくれたことであろうか。

2

Ut igitur in praedicandis laudibus patriae meae verecundia modum fecit, ne arroganter insurgerem, ita in commemorandis ejusdem malis et meus dolor, et tuorum aurium consuetudo cohibebit. Nihil enim libenter audis, nisi quos pro tuis gratuleris.

PL 8, 645B

そこでわが祖国の誉れを述べ立てるにあたって、私が高慢に振る舞わぬよう慎みが節度を与えたように、その苦難を語るにあたっては、私自身の痛みと、あなたの耳に慣れ親しんだものとが、私を押しとどめるであろう。あなたは、自分のものとして喜べる者たちのこと以外、何も好んでは聞かないのだから。

3

Sed tamen, quaeso, imperator, injunge patientiam sensibus tuis, ut quemadmodum praestantes scientia medici non aspernantur vulnera inspicere quae sanant, ita nunc tu paulisper audias Aeduorum labores quos sustulisti.

PL 8, 645B

しかし、どうか、皇帝よ、あなたの感覚に忍耐を課せ。すぐれた学識ある医師が、自ら癒す傷を見ることを厭わないように、あなたもいましばらく、自ら取り除いたアエドゥイ人の労苦に耳を傾けよ。

4

Neque enim potes sine experimento misericordiae ad laudem clementiae pervenire. Jacebat illa civitas non tam innixa Romanis, quam virium defectione prostrata, ex quo eam novi census exanimaverat acerbitas.

PL 8, 646A

というのも、慈しみの経験なくして、寛仁の誉れに至ることはできないからである。あの都市は、ローマに寄りかかっているというよりはむしろ、力の衰えによって倒れ伏していた。新しい税の査定の過酷さが、彼女の息の根を止めてからというもの。

5

Nec tamen juste queri poterat, cum et agros qui descripti fuerant haberemus, et Gallicani census communi formula teneremur, qui fortunis nemini possimus aequari.

PL 8, 646A

とはいえ、正当には不平を言うこともできなかった。というのも、我々は登録された土地をそのまま保持しており、ガリア人の税の査定にあっても共通の基準に従っていたからである――もっとも、その財産において我々は誰にも匹敵しえなかったのだが。

6

Quo magis, imperator, clementiae tuae gratias agimus, qui remediis sponte concessis, fecisti ut quod non poteramus jure petere, juste obtinuisse videamur.

PL 8, 646A

それゆえにいっそう、皇帝よ、我々はあなたの寛仁に感謝を捧げる。あなたは自ら進んで救済を与えることによって、我々が権利によって求めえなかったものを、正当に得たと見えるようにしたのである。

Caput VI

第VI章PL 8, 646A
1

Habemus enim, ut dixi, et hominum numerum qui delati sunt, et agrorum modum, sed utrumque nequam; hominum segnitia, terraeque perfidia. Unde enim nobis Remus, aut Nervius, aut ipse ille de proximo Tricassinus ager, aut arator, quorum reditus cum labore contendunt?

PL 8, 646A

というのも、私が述べたとおり、我々には登録された人数も、土地の広さも確かにあるが、そのいずれも役に立たない。人の怠惰と、土地の不実さのゆえに。レミ人の土地や、ネルウィイ人の土地、あるいはすぐ近くのトリカッシニ人の耕地や耕作者のような、収穫が労苦に見合うものが、我々のどこにあろうか。

2

Quanquam merito quivis ignoscat ipsis cultoribus, quos piget laborare sine fructu. Siquidem ager qui nunquam respondet impendiis ex necessitate deseritur, etiam inopia rusticanorum, quibus in aere alieno vacillantibus nec aquas deducere, nec silvas licuit excidere.

PL 8, 646B

もっとも、誰であれ、実りなく働くことを厭う農夫たち自身を当然許すであろう。費用に決して見合わない畑は必然として見捨てられるのであり、それは借財に苦しみ揺らぐ田舎の民の窮乏によっていっそうそうなる。彼らには、水を引くことも、森を切り開くことも許されなかったのである。

3

Ita quidquid olim fuerat tolerabilis soli, aut corruptum est paludibus, aut sentibus impeditum.

PL 8, 646B

こうして、かつては耕作に堪える土地であったものはすべて、あるいは沼地に朽ち果て、あるいは茨に覆われてしまった。

4

Quin etiam ipse ille pagus Arebrignus manu seritur invida, cujus uno loco vitium cultura perexigua est: nam retro caetera, silvis et rupibus invia, securarum sunt cubilia bestiarum.

PL 8, 646B

それどころか、あのアレブリグヌスの地区でさえ、渋々とした手で耕されるのみであり、そのごく一部でのみわずかにぶどうの栽培が行われている。それより奥の残りの部分は、森と岩とに閉ざされて人の通えぬ地であり、心安らかな獣たちの巣窟となっている。

5

Illa autem quae subjecta et usque Ararim porrecta planities fuit quidem, ut audio, aliquando jucunda, cum per singulorum fines continua cultura procursus fontium vallibus patentibus evehebat; nunc autem interclusis vastitate meatibus, quidquid humilitate sua fuerat uberius in voraginem et stagna conversum.

PL 8, 647A

他方、低地に横たわりアラル川にまで及ぶあの平野は、私が聞くところでは、かつては、各人の地所を通じて絶え間ない耕作が水源からの流れを開けた谷間へと導き出していたころには、喜ばしい土地であったという。しかし今では、荒廃によって水路が塞がれ、その低さゆえに肥沃であったはずの土地はことごとく、深い淵と沼とに変わり果ててしまった。

6

Ipsae denique vineae, quas mirantur ignari, ita vetustate senuerunt, ut culturam jam pene non sentiant: radices enim vitium, quarum jam nescimus aetatem, millies replicando congestae altitudinem debitam, scrobibus excludunt et ipsam propaginem non debitam, sed obtectam, produnt imbribus eluendam et solibus perurendam.

PL 8, 647A

実に、事情を知らぬ者たちが驚嘆するぶどう畑そのものさえも、古さのゆえにすっかり老いてしまい、いまや手入れをほとんど感じ取らぬほどである。ぶどうの根は、もはやその齢さえわからぬほどに幾千度も重なり折り重なり、本来あるべき深さを穴から締め出してしまい、しかるべく埋められず、ただ土をかぶせられただけの取り木そのものを曝して、雨に洗われ、日に焼かれるままにしてしまっている。

7

Nec possumus, ut Aquitanis aliisque provinciis familiare est, novis vitibus locum ubique metari, cum supra saxa perpetua sint, infra humilitas pruinosa.

PL 8, 647A

アクィタニアや他の属州でならありふれたことである、あちこちに新しいぶどうの木のための場所を区切るということも、我々にはできない。上には絶え間ない岩があり、下には霜に覆われた低地があるのだから。

Caput VII

第VII章PL 8, 647B
1

Nam quid ego de caeteris civitatibus illius regionis loquar, quibus illacrymasse te ipse confessus es? vidisti enim, non ut per agros aliarum urbium, omnia fere culta, aperta, florentia, vias faciles, navigera flumina ipsas oppidorum portas alluentia; sed statim ab eo flexu, e quo retrorsum via ducit in Belgicam, vasta omnia, inculta, squalentia, muta, tenebrosa; etiam militaris via sit confragosa, et alternis montibus ardua atque praeceps, ut vix semiplena carpenta, interdum vacua transmittat.

PL 8, 647B

そもそも、私はあの地方の他の都市について何を語ろうか。あなた自身、それらを目にして涙したことを認めたではないか。あなたは見たのだ――他の都市の田野のように、ほとんどすべてが耕され、開け、花咲き、道は歩みやすく、船の通う川が町々の門そのものを洗っているのとは異なり、道がベルギカへと後戻りするあの曲がり角から先は、すべてが荒れ果て、耕されず、荒涼とし、物言わず、闇に閉ざされていたことを。軍用道路さえも凸凹で、交互に現れる山々のために険しくそそり立ち、半分だけ荷を積んだ荷車をやっと通し、時には空の荷車しか通さないほどであった。

2

Ex quo saepe accidit ut obsequia nostra tarda sint, cum paucarum frugum nobis difficilior sit evectio, quam caeteris plurimarum.

PL 8, 648A

それゆえ、我々の奉仕がしばしば遅れることになる。わずかな産物の運び出しでさえ、我々には、他の者たちの多くの産物の運び出しよりも困難だからである。

3

Quo magis, Imperator, pietati tuae gratias agimus, qui cum scires itinerum regionum nostrarum aditum atque aspectum tam foedum tamque asperum, tamen illo deflectere, et urbem illam sola opis tuae expectatione viventem illustrare dignatus es.

PL 8, 648A

それゆえにいっそう、皇帝よ、我々はあなたの敬虔に感謝を捧げる。あなたは、我々の地方への道のりの入り口と眺めとがこれほど見苦しく険しいものであると知りながら、なおそちらへ道を折れ、ただあなたの助けを待ち望むことによってのみ生き永らえていたあの都市を、訪れて栄えあるものとしたのである。

4

Boni principis est libenter suos videre felices, sed melioris invisere etiam laborantes. Dii boni! quisnam illa tum nobis illuxit dies, jam enim ad praedicanda remedia numinis tui ordine suo pervenit oratio, cum tu, quod primum nobis signum salutis fuit, portas ipsius urbis intrasti? quae te habitu illo in sinum reducto, et procurrentibus utrinque turribus amplexu quodam videbantur accipere.

PL 8, 648A

善き元首の務めは、自らの民が幸せであるのを喜んで見ることであるが、さらに優れた元首の務めは、苦しんでいる者をも訪れることである。おお、善き神々よ、あの日はいったいどのような日として我々に輝き出たのか――今や私の演説は、順を追って、あなたの神威がもたらした救済を語るべきところにまで至ったのである――あなたが、我々にとって救いの最初の徴となった、あの都市そのものの門に入った、あの日は。その都市は、両側から前へと張り出す塔とともに、あたかも懐に迎え入れるような身振りで、ちょうど抱擁するかのようにあなたを迎え入れたように見えたのである。

Caput VIII

第VIII章PL 8, 648B
1

Miratus es, Imperator, unde se tibi tanta obviam effunderet multitudo, cum solitudinem ex vicino monte vidisses. Omnes enim ex agris omnium aetatum homines convolaverunt, ut viderent quem superstitem sibi libenter optarent.

PL 8, 648B

皇帝よ、あなたは、近くの山から見たときには人けのない地であったのに、これほど多くの群衆がどこからあなたを出迎えに押し寄せたのかと驚いた。あらゆる年齢の人々が、あらゆる田野から駆けつけたのだ。誰が自分たちより長らえてほしいと心から願う者であるかを、その目で見るために。

2

Quod enim ad propagandos aliorum principum solemni verborum more juratur tibi, Constantine, soli, ultra omnium nostrum fata victuro: secure vovemus, cui tam longa aetas propria debeatur.

PL 8, 648B

他の元首たちの長寿を祈るために慣例の文句で誓われることが、コンスタンティヌスよ、あなたに対してだけは――我々すべての定めを超えて生き永らえるべき者として――安んじて誓われる。それほど長い齢が、まさにあなた自身のものとして負われているのだから。

3

Magna est profecto vis post diuturnam aegritudinem atque moestitiam surgentium gaudiorum. Caluit in nobis ultra vires nostras animus ad laetitiam, et quodam praesagio futurae felicitatis elati, tanta te exultatione suscepimus, quasi jam indulgentiam quam daturus eras haberemus.

PL 8, 648B

長い苦しみと悲しみののちに湧き上がる喜びには、実に大きな力がある。我々の心は、我々自身の力を超えて喜びに沸き立ち、来るべき幸いを予感するかのように高揚し、あなたが与えようとしていた寛仁をすでに得ているかのように、これほどまでの歓喜をもってあなたを迎えたのである。

4

Exornavimus vias quibus in palatium pervenitur paupere quidem supellectile: sed omnium signa collegiorum, omnium deorum nostrorum simulacra protulimus, paucissima clarorum instrumenta modulorum, per compendia saepius tibi occursura protulimus.

PL 8, 649A

我々は、宮殿へと通じる道々を、確かに乏しい調度をもってではあるが飾り立てた。あらゆる組合の標章、あらゆる我々の神々の像を持ち出し、名高い楽器のごくわずかな道具を、近道を通って幾度もあなたの行く手に現れるよう持ち出したのである。

5

Divites nos crederet, qui veritatem studio aestimaret. Sedenim providentiam tuam latere non potuit, quamvis bene dissimulata paupertas, intellexisti officiosam et honestam inopum vanitatem.

PL 8, 649A

もしその熱意によって真実を推し量るならば、我々を裕福な者と信じたであろう。しかし、たとえ貧しさがうまく隠されていたとしても、それがあなたの摂理の目を逃れることはできなかった。あなたは、貧しき者たちの、それでいて義理堅く立派な見栄を見抜いたのである。

Caput IX

第IX章PL 8, 649A
1

Sponte nos ad numinis tui aditum vocas; sponte affari, sponte quid opis desideraremus, interrogare dignatus es.

PL 8, 649A

あなたは自ら進んで我々をあなたの神威への拝謁へと招き、自ら進んで語りかけ、自ら進んで、我々がいかなる助けを望んでいるかを尋ねてくれた。

2

Haec sunt, Imperator, vera beneficia, quae non precibus efflagitata, sed ex voluntaria tua bonitate proveniunt, et citra ullam petendi molestiam, adipiscendi voluptatem dederunt.

PL 8, 649B

皇帝よ、これこそ真の恩恵である。祈願によって強いて求められたのではなく、あなたの自発的な善意から生じ、求める煩わしさを経ずして、得るという喜びを与えてくれたものだからである。

3

Neque enim parvi negotii est imperatorem totius orbis pro se peculiariter rogare, sub tantae majestatis aspectu perfricare frontem, vultum componere, confirmare animum, verba concipere, trepidanter dicere, apte desinere, expectare responsum.

PL 8, 649B

というのも、全世界の皇帝に自分のためだけに願い出るということは、決して些細な事柄ではないからである。かくも大いなる威厳のまなざしの前で、額をこすって恥じらいを拭い、表情を整え、心を固め、言葉を組み立て、震えながら語り、適切に語り終え、返答を待つ――これらすべてがそうなのである。

4

Has omnes difficultates, Imperator, verecundiae nostrae remisisti, non solum ultro percunctando, quid remedii posceremus, sed etiam tibi ipsi suggerendo quae nos tacebamus, dum nos jacentes ad pedes tuos clementissimo attollis affatu.

PL 8, 649B

皇帝よ、あなたは我々の慎み深さのために、これらすべての困難を免じた。自ら進んで、我々がいかなる救済を求めるかを尋ねただけでなく、我々が黙していたことをも自ら言い当て、あなたの足もとに伏す我々を、この上なく慈しみ深い言葉によって立ち上がらせたのである。

5

Vidimus misericordiam tuam humentibus oculis eminentem. Ibant per haec ora lacrymae, nobis salutares, tibi gloriosae; et nos invicem jam dolore discusso flebamus gaudio.

PL 8, 649B

我々は、あなたの慈しみが、潤んだ瞳のうちに際立つのを見た。涙がこれらの顔を伝って流れた――我々にとっては救いとなり、あなたにとっては栄えとなる涙が。そして我々もまた、すでに苦しみを振り払いながら、互いに喜びのあまり涙を流していた。

6

Nam sicut agros diuturno ardore sitientes expetitus votis imber ubertat; ita lacrymae tuae pectora nostra gaudiis irrigabant: ut quamvis nefas esset te flente laetari, vinceret tamen gratulatio religionem, cum lacrymae illae pietatis essent indices, non doloris.

PL 8, 649C

というのも、長い日照りに渇いた田畑を、祈り求められた雨が潤すように、あなたの涙は我々の胸を喜びで潤したからである。それゆえ、あなたが涙しているときに喜ぶことは不敬であったはずなのに、それでも祝賀ははばかりに打ち勝った。あの涙が、悲しみのしるしではなく、敬虔のしるしであったがゆえに。

Caput X

第X章PL 8, 649C
1

Et haec quidem nobis ad summam gratulationem sufficere potuissent, etiamsi remediorum nostrorum spem distulisses, et quibus nos opibus levaturus esses, dubium reliquisses: sed tam prompta in te est natura bonitatis, ut quod pia mente conceperis, statim voce declares.

PL 8, 649C

たしかに、たとえあなたが我々の救済への望みを先延ばしにし、いかなる手立てによって我々を助けようとしているかを未定のままにしておいたとしても、これらのことだけで我々にとって最上の祝賀に足りたであろう。しかし、あなたのうちにある善性の本性はかくも即座であるので、あなたは敬虔な心に思い描いたことを、たちどころに言葉によって明らかにするのである。

2

Sic ingenui largique fontes ut ubique prosint, ire festinant; sic celeriter in terras coelo missa perveniunt; sic denique divina illa mens, quae totum mundum hunc gubernat, quidquid cogitavit illico fecit.

PL 8, 649C

こうして、豊かで気前のよい泉は、あまねく益をもたらすために急いで流れ出る。こうして天から遣わされたものは速やかに地上に到達する。そしてついには、この全世界を統べるかの神的な精神は、思い描いたことをただちに為したのである。

3

In quo tamen, Imperator, si consilium amici callidioris admitteres, esset quod fortasse reprehenderetur; nimium te scilicet facile ea quae sis tributurus aperire, et sine ullo artificio cito promere, quae sperari diu debeant.

PL 8, 649C

しかし、皇帝よ、もしこの点であなたがより狡猾な友の助言を容れたなら、あるいは咎められることがあったかもしれない――すなわち、あなたが与えようとしていることをあまりにたやすく明かし、長く待ち望まれるべきことを、何の技巧もなく速やかに示してしまう、ということが。

4

Nescis, Imperator, tua commendare beneficia, praestandi celeritate occupas tempus optandi. Sedenim indulgentiae celeritate vicisti, Imperator, ipsa elementa quibus animamur et vivimus.

PL 8, 649C

皇帝よ、あなたは自らの恩恵を引き立たせることを知らない。施すことの速さによって、望むための時をも先取りしてしまうのだ。しかし、皇帝よ、あなたはその寛仁の速さにおいて、我々が息づき生きるよりどころであるあの元素そのものにさえ勝っている。

5

Diu venturi hominis partus optatur, diu vagitus inconditi locuturam differunt vocem; diu fruges hyems cohibet, ver elicit, aestas flore solidat, calor ematurat; tu nobis vitam pariter totam dedisti; tu fructus meritorum tuorum statim nos metere, et in conditis referre jussisti.

PL 8, 650B

生まれくる人の誕生は長く待ち望まれ、整わぬ産声は、やがて語る声となるまで長く時を隔てる。穀物は冬のあいだ長く押しとどめられ、春がそれを誘い出し、夏が花を実らせ、暑さが熟させる。しかしあなたは、我々に生命そのものをひとしく丸ごと与えた。あなたは、あなたの功績の実を、我々がただちに刈り取り、蔵に納めるようにと命じたのである。

6

Relevaturus censum, definisti numerum. Reliqua debita remissurus, quantum deberemus interrogasti. Quae interrogatio manifesta promissio fuit.

PL 8, 650B

税の査定を軽くしようとして、あなたは数を定めた。滞納分の負債を免除しようとして、我々がいかほど負っているかを尋ねた。その問いこそが、明白な約束であった。

7

Nam cum is qui omnia potest quid sibi debeatur interrogat, non curiose percunctatur ut sciat, sed liberaliter cupit audire quantum remittat.

PL 8, 650B

というのも、すべてをなしうる者が、自分に何が負われているかを問うとき、それは知るために興味本位で尋ねているのではなく、いかほどを免除すべきかを聞き取ろうとして、気前よく望んでいるのだからである。

Caput XI

第XI章PL 8, 650B
1

Separate igitur utraque dicam: neque enim quasi per saturam confundenda sunt tanta beneficia. Septem millia capitum remisisti, quartam amplius partem nostrorum censuum; et tamen utrum sufficeret hoc nobis saepius requisisti.

PL 8, 650B

それゆえ、二つのことを分けて語ろう。これほどの恩恵を、ごた混ぜにして一つにしてしまうべきではないからである。あなたは七千の課税単位を免除した――我々の税の査定の四分の一を超える分である。それでいながら、これで我々に十分であるかどうかを、あなたはたびたび重ねて尋ねた。

2

O nos utrumne verecundos dicam nimium, an satis gratos? qui reticuimus, haesimus, indulgentiae tuae ample fluenti modum fecimus. Plus adhuc praestare cupiebas, si ausi fuissemus exposcere.

PL 8, 650C

ああ、我々のことを、あまりに慎み深いと言うべきか、それとも十分に感謝していたと言うべきか。我々は口をつぐみ、ためらい、豊かに流れるあなたの寛仁に自ら限りを設けてしまった。もし我々が求める勇気を持っていたなら、あなたはさらに多くを施したいと望んでいたのだから。

3

Quantum sit hoc, Imperator, beneficium, quam necessarium nobis, quam utile etiam devotionis officiis, non queo satis dicere.

PL 8, 650C

皇帝よ、この恩恵がどれほどのものであり、我々にとっていかに必要であり、献身の務めにとってさえいかに有益であるか、私には十分に語り尽くすことができない。

4

Remissione ista septem millium capitum, viginti quinque millibus dedisti vires, dedisti opem, dedisti salutem; plusque in eo consecutus es quod roborasti, quam recidisti in eo quod remisisti.

PL 8, 651A

その七千の課税単位の免除によって、あなたは二万五千の単位に力を与え、助けを与え、安寧を与えた。そして、免除したことによって切り捨てた分よりも、力を与えたことによって得た分の方が大きいのである。

5

Quater tantum tibi firmum certumque redditum est, id quod irrito petebatur. Siquidem desperatio perferendi debiti etiam id quod dari poterat inhibebat, nec erat ratio conandi, cum non esset spes ulla complendi.

PL 8, 651A

むなしく求められていたものが、いまや免除した額の四倍にあたる分、確かなものとしてあなたに納められるのである。実に、負債を果たすことへの絶望は、支払いうるはずのものさえも押しとどめていた。果たしうる望みが全くないところに、試みる理由もなかったのである。

6

O divinam, Imperator, tuam in sananda civitate medicinam! Sicut aegra corpora et onerata stupentium torpore membrorum, resecata aliqua sui parte sanantur, ut imminuta vigeant quae exaggerata torpebant; ita nos nimia mole depressi, levato onere consurgimus.

PL 8, 651A

おお、皇帝よ、都市を癒すあなたの神々しき医術よ。病んだ身体、麻痺した四肢の鈍さに重くのしかかられた身体が、その一部を切り取ることによって癒され、過重であったがゆえに鈍っていたものが、減じられることでかえって活気づくように、我々もまた、あまりに重い荷に押しつぶされていたのが、その荷を軽くされることによって立ち上がるのである。

Caput XII

第XII章PL 8, 651A
1

Nescit taxare indulgentiam tuam, qui te putat septem millia capitum sola donasse. Donasti omnia quae stare fecisti.

PL 8, 651A

あなたが七千の課税単位だけを与えたと考える者は、あなたの寛仁を推し量ることを知らない者である。あなたは、あなたが立たせたものすべてを与えたのだ。

2

Quanquam enim adhuc sub pristina sarcina vacillemus, tamen levior videtur, quia non omnis perfertur: exonerandi praesumptio dat patientiam sustinendi.

PL 8, 651A

というのも、我々はいまだ以前のままの重荷の下でよろめいているとはいえ、それでもその重荷は軽く感じられる。すべてを担いきる必要がなくなったからである。荷を軽くしてもらえるという見込みが、耐え忍ぶための忍耐を与えてくれるのだ。

3

Certe et nunc liberi parentes suos chariores habent, et mariti conjuges non gravate tuentur, et parentes adultorum non poenitet filiorum quorum onera sibi remissa laetantur.

PL 8, 651A

実に今や、子らは自分の親をいっそう愛おしく思い、夫たちは重荷とも思わずに妻を守り、成人した子を持つ親たちは、その負担が自分たちから取り除かれたことを喜び、子を持ったことを悔いることもない。

4

Ita omnium pietas olim fessa respirat, et suos quemque juvat numerare securum, cum plures adjuvant obsequia paucorum. Quo magis spe futuri temporis elevamur.

PL 8, 651A

こうして、かつて疲れ果てていたすべての人々の敬虔の情は息を吹き返し、各人が安んじて自分の身内を数え上げることを喜びとするようになった。多くの者が少数の者の納めるべき務めを助けるようになったからである。それゆえにいっそう、我々は将来への希望によって心を高めるのである。

5

Recreatur animus securitate praeteriti remissisque reliquis nihil est quod respectandum timendumque sit, quod aliquid virium venturis pensitationibus necet.

PL 8, 651A

過去に対する安心によって心はよみがえり、滞納分が免除されたことで、振り返るべきもの、恐れるべきものは何もなくなった。来るべき支払いのために力を奪うようなものも、もはや何もないのである。

6

Ita duorum temporum, quae sunt maxima, molestia liberati sumus, unum, atque id minimum, brevi labore transigimus.

PL 8, 651A

こうして我々は、もっとも大きな二つの時――過去と未来――の重荷から解放され、ただ一つの、しかもごくわずかな時を、短い労苦のうちに過ごすばかりとなったのである。

7

Nam cum praeteritum tempus pro modo suo longum, futurum autem infinitum sit; praesens tempus breve, et semper in partem utramque, mutabile, cum et a praeterito relinquatur, et transeat in futurum; unus hic annus prope sensum non habet difficultatis, duorum temporum indulgentiis coarctatus, et quasi terminus quidam positus felicitati et utriusque confinis, quae nos et praeterito liberos facit, et in futuro securos.

PL 8, 651C

というのも、過去の時はそれ自身の尺度において長く、未来の時は限りないものであるのに対し、現在の時は短く、つねに両側へと移ろいゆくもの、過去から離れゆき、未来へと移りゆくものだからである。この一年は、二つの時にわたる寛仁によって挟み込まれ、ほとんど困難の実感を持たぬほどであり、いわば幸いのために据えられた一つの境界であり、両方の時に接するものである。それは我々を過去において自由にし、未来において安んじさせてくれるのである。

Caput XIII

第XIII章PL 8, 652A
1

Quinque annorum nobis reliqua remisisti. O lustrum omnibus lustris felicius! O lustrum quod merito hanc imperii tui aequavit aetatem! Nobis ergo praecipue te principem dii creaverunt, quibus singulis haec est nata felicitas, ex quo tu imperare coepisti.

PL 8, 652A

あなたは我々に五年分の滞納分を免除した。おお、あらゆる五年紀にもまして幸いなる五年紀よ。おお、当然にもあなたの治世のこの歳月に等しくなった五年紀よ。それゆえ神々は、とりわけ我々のためにこそあなたを元首として創り出したのだ。あなたが統治を始めてこのかた、我々のひとりひとりに、この幸いが生まれたのだから。

2

Quinquennalia tua nobis etiam perfecta celebranda sunt. Illa enim quinto incipiente suscepta, omnibus populis jure communia, nobis haec propria quae plena sunt. Praeclara fertur Catonis oratio de lustri sui felicitate.

PL 8, 652A

あなたの五年祭を、我々はその満了にあたっても祝わねばならない。というのも、五年目の始まりにあたって行われるあの祭りは、すべての民に等しく共通のものであるが、この満ち足りた祭りは、我々に固有のものだからである。カトーの、自らの五年紀の幸いについての演説が名高く伝えられている。

3

Jam tunc enim in illa vetere republica, ad censorum laudem pertinebat si lustrum felix condidissent, si horrea messis implesset, si vindemia redundasset, si oliveta larga fluxissent.

PL 8, 652A

実に当時、あの古い共和政においては、監察官たちが幸いなる五年紀を築いたかどうか、収穫が穀倉を満たしたかどうか、ぶどうの収穫があふれるほどであったかどうか、オリーブ畑が豊かに実ったかどうかが、彼らの誉れに関わることであった。

4

Quid ergo nos convenit gratulari de hoc indulgentiae tuae lustro? lustro quo licet nulla frugum cessarit ubertas, fecisti tamen ut omnia videantur fuisse largiora quam fuerint.

PL 8, 652B

それでは、あなたの寛仁のこの五年紀について、我々はどう祝うのがふさわしいであろうか。この五年紀においては、産物の豊かさが尽きたわけでは決してなかったが、それでもあなたは、すべてのものが実際にあった以上に豊かであったかのように見えるようにしたのである。

5

Valet enim nos tantum habuisse; quantum debere desinimus, valet plena fuisse horrea, plenas cellas, cum in nullis reliquis haereamus. Hoc nobis est ista largitio quod terra mater frugum, quod Jupiter moderator aurarum. Quidquid illi parcius dederant, nobis tamen ex beneficio tuo natum est.

PL 8, 652B

というのも、我々が負うことをやめただけの分だけ、それだけ我々は多く持っていたに等しいからである。何の滞納分にも縛られていないならば、穀倉が満ち、蔵が満ちていたのに等しいのである。この寛大な施しは、我々にとって、産物の母なる大地であり、大気を司るユピテルであるようなものだ。彼らが控えめにしか与えなかったものは、それでもあなたの恩恵から我々のもとに生まれ出たのである。

Caput XIV

第XIV章PL 8, 652B
1

Quaenam toto orbe terrarum auri argentique metalla tam larga sunt, quis Tagus, quisve Pactolus tanto fluxerunt auro, quantum liberalitate tua consecuti sumus? non enim majoris est muneris abs te accepisse.

PL 8, 652B

全世界において、これほど豊かな金銀の鉱山がどこにあろうか。タグス川であれ、パクトルス川であれ、あなたの気前よさによって我々が得たほどの黄金を流したことがあろうか。あなたから〔金銀そのものを〕受け取ったとしても、これより大きな贈り物にはならなかったのだから〔non enim majoris est muneris abs te accepisse の趣旨は定かでない〕。

2

Quin imo, quanto est durius extorqueri, quod proprium fuerit, quam non acquirere quod fuerit alienum; tanto dulcior est remissa solvendi necessitas, quam lucrandi optata commoditas.

PL 8, 652C

それどころか、自分のものであったものを奪い取られることは、他人のものであったものを手に入れずにいることよりも、はるかにつらいことである。それゆえ、支払いの必要が免除されることは、望まれた利得の好機を得ることよりも、はるかに甘美なのである。

3

Quam multi, Imperator Auguste, quos inopia latitare per saltus, aut etiam in exilium ire compulerat, ista remissione reliquorum in lucem exeunt, in patriam revertuntur, desinunt pristinam accusare pauperiem, desinunt odisse agrorum suorum sterilitatem, resumunt animos operi, praeparant culturam, melioribus annituntur auspiciis, revisunt domos, referunt vota templis?

PL 8, 652C

アウグストゥスたる皇帝よ、貧しさゆえに山林に身を隠し、あるいは追放の身にまでなることを強いられていた者が、どれほど多く、この滞納分の免除によって光のもとに出てき、祖国に帰り、かつての貧窮を非難することをやめ、自らの土地の不毛を憎むことをやめ、労働への意欲を取り戻し、耕作の備えをし、より良き前兆に頼り、家々を再び訪れ、神殿に誓願の礼を返していることであろうか。

4

Praesertim cum tu omnium nostrorum conservator adveneris, et quasi ille majestatis tuae comes et socius, flagrabit tota civitas, gaudiis perstrepet, et cum proficisceris fortasse retinebit. Dabis enim veniam, amoris nostri contumeliam feres.

PL 8, 653A

とりわけ、あなたが我々すべての守り手として来たのであるから、都市全体は、あなたの威厳のいわば伴侶であり同志であるかのように、燃え立ち、喜びに沸き返り、あなたが出発するときには、あるいは引き止めることさえあろう。あなたは許すであろう、我々の愛のもたらす無礼を、あなたは耐え忍ぶであろう。

5

Omnium sis licet dominus urbium, omnium nationum, nos tamen etiam nomen accepimus tuum jam, non antiquum. Bibracte quidem hucusque dicta est Julia, Pola, Florentia: sed Flavia est civitas Aeduorum.

PL 8, 654A

あなたはすべての都市、すべての民族の支配者であるとしても、我々はすでにあなたの名を受けており、もはや古い名ではない。たしかにビブラクテは、ポラやフロレンティアと同じく、これまでユリアと呼ばれてきた〔ミーニュの諸家注に引くウァレシウスは、ビブラクテはイストリアのポラ、トゥスキアのフロレンティアと同じくユリウス・カエサルから名を受けてユリアと呼ばれたが、アエドゥイ人の主邑アウグストドゥヌムは再興者であるフラウィウス家の皇帝たちにちなんでフラウィアと呼ばれる、と説明する。これに従って訳した〕。しかしアエドゥイ人の都市はフラウィアなのである。