Caput I
第I章PL 8, 1137CMiror adhuc rationem intelligendi unam inter nos non certa mente teneri: omnes recte intelligimus, nec tamen jungimur. Dicam ergo omne mysterium, omnium verba, sententias, intellectus, oratione brevi, Arium ut possimus excludere.
PL 8, 1137C我々の間で、理解の仕方がいまだ一つとして確かな心をもって保たれていないことに、私はなお驚いている。我々は皆正しく理解していながら、それでもなお一つに結ばれていないのだ。それゆえ、我々がアリウスを退け得るように、この神秘の全体を、皆の言葉、見解、知解するところを、手短な講話で語ろう。
Graeci quos Ελληνας, vel Paganos vocant, multos deos dicunt. Judaei vel Hebraei unum: nos, quia posterior veritas et gratia est, adversum Paganos unum Deum dicimus: adversum Judaeos patrem et filium: ita dicentes duos, patrem et filium, sed unum tamen Deum complexi religiones ambas, adversum utramque alterius contrario repugnamus.
PL 8, 1137Cギリシア人、すなわちヘレネスあるいは異教徒と呼ばれる者どもは、多くの神々を語る。ユダヤ人すなわちヘブライ人は、一なる神を語る。我々は、真理と恩恵とがより後にあるがゆえに、異教徒に対しては一なる神を語り、ユダヤ人に対しては父と子とを語る。かくして父と子という二者を語りながら、しかも一なる神であるとして、両方の宗教を包み込みつつ、一方に対しては他方の反対をもって、両方に対抗するのである。
Et Pagani quidem lapsi multum, et elementa et cibos suos deos esse dixerunt. Judaei errore carnali Christum negant, quem aliter confitentur. Nostrum igitur dogma est ad probandum, quod docuit veritatem, et correxit errorem.
PL 8, 1137C異教徒たちは大いに誤り、諸元素や自分たちの食物さえも神々であると言った。ユダヤ人たちは、肉的な誤りによってキリストを否定するが、別の仕方では彼を告白している。したがって我々の教義こそ是とされるべきである。それは真理を教え、誤りを正したのだから。
Id autem facile cognitu erit, si cognoscatur vis verbi a majoribus positi, quod ὁμοούσιον nominatum est, nec errare quemquam volo, cum tantum de patre et filio ὁμοούσιον dixero: quia Spiritus sanctus et a patre est, et in filio.
PL 8, 1137Dしかるに、これは、先人たちによって置かれた語——ホモウシオス(同一実体)と名づけられた語——の力が認識されるならば、容易に知られるであろう。私は誰にも誤解させたくないので言うが、私が父と子についてのみホモウシオスと言うとしても、聖なる霊もまた父から出て、子のうちにある。
- ホモウシオス(ὁμοούσιος、ラテン語 homousion/unius substantiae)=「同一実体の」。ニカイア信条(325年)が、子は父と「同一実体」であると告白した語。子が父と同じ一つの実体をもつことを言う。聖書に無い語であり、父と子の区別を消す(サベリオス的な)理解を招くとして、東方の多くの司教に警戒された。
Haec autem ratio contra Arianos, et contra haereticos maxime praevalebit. Esse Deum fatemur; ita est esse: Christum fateamur sic esse: isto modo dico, est Deus, est Christus. Quid est autem istud esse? lumen esse, Spiritum esse, Deum esse, Λόγον esse fatemur.
PL 8, 1137Dしかるに、この理は、アリウス派に対して、また異端者どもに対して、何よりも力を発揮するであろう。我々は神が存在することを認める。存在するとはそのようなことである。キリストもまたそのように存在すると認めよう。このような仕方で私は言う——神は存在する、キリストは存在する、と。しかるに、この「存在する」とは何であるか。我々は、それが光であること、霊であること、神であること、ロゴスであることだと認める。
Ergo haec nemo negat: hoc esse Graeci οὐσίαν, vel ὑπόστασιν dicunt: nos uno nomine latine substantiam dicimus. Et οὐσία Graeci pauci et rari, ὑπόστασιν omnes.
PL 8, 1137Dしたがって、これを否定する者は誰もいない。ギリシア人は、この「存在すること」をウーシアあるいはヒュポスタシスと言う。我々はラテン語で、これを一つの名、すなわち実体と言う。そして、ウーシアと言うギリシア人は少数で稀であるが、ヒュポスタシスと言う者はすべてである。
Caput II
第II章PL 8, 1138CDistat quidem; verum nunc omittamus. Scriptura divina Graece ὑπόστασιν saepe dixit, latine substantiam. Et dixit de Dei substantia propheta Jeremias (Jer. XXIII, 22, sec. LXX) : Quod si stetissent hi in substantia Domini, Verbum meum vidissent.
PL 8, 1138C確かに両者は異なるが、いまはそれを措いておこう。神の聖書は、ギリシア語ではしばしばヒュポスタシスと言い、ラテン語では実体と言った。そして預言者エレミヤは、神の実体について、こう言った(エレミヤ23:22、七十人訳による)。「もし彼らが主の実体のうちに立っていたならば、わが言葉を見たであろうに。」
Quid autem est stare in substantia? intelligere Dei substantiam, quod verum lumen sit, quod spiritus infinitus sit. Hoc cum intellexissent, intelligerent Λόγον Domini, hoc est, Verbum Domini vidissent. Et sic et paulo post idem Jeremias loquitur (Ibid., 18) .
PL 8, 1138Cしかるに、実体のうちに立つとは何か。神の実体を知解すること、すなわち、それが真の光であり、無限なる霊であることを知解することである。もし彼らがこれを知解していたならば、主のロゴスを知解し、すなわち主の言葉を見ていたであろう。そして、少し後にも同じエレミヤは同様に語っている(同23:18)。
Dicit David (Psalm. CXXXVIII, 15) : Et substantia mea in inferioribus terrae, et de Deo dicit, et substantiam dicit, et quid sit hoc manifestum est. Dicit Apostolus ad Hebraeos (Heb. I, 3) : Qui est character substantiae ejus.
PL 8, 1138Cダビデはこう言う(詩篇138:15)。「わが実体は地の底にありき」と。彼は神について語り、また実体について語るのであり、これが何であるかは明らかである。使徒はヘブライ人への手紙でこう言う(ヘブライ1:3)。「彼はその実体の刻印なる者なり」と。
Characterem enim dixit Spiritum substantiae Dei. Sunt alia multa exempla, sed quid interest? lectum est quod sit, et dicatur Dei substantia. Et autem substantia Dei, lumen, Spiritus, Deus. Item substantia Christi est λόγος, lumen, Christus.
PL 8, 1138D彼は、神の実体の霊を「刻印」と言ったのである。他にも多くの実例があるが、それを挙げて何になろう。神の実体というものが存在し、そう呼ばれることは、聖書に読まれるとおりである。そして、神の実体とは、光であり、霊であり、神である。同様に、キリストの実体はロゴスであり、光であり、キリストである。
Hinc omnes vere dicimus Christum verum lumen de vero lumine, Deum de Deo: recte ergo dicitur ejusdem esse substantiae, hoc est ὁμοούσιον. Fatemini ergo ὁμοούσιον, cum dicitis lumen de lumine, Deum de Deo, cur repugnatis? propterea quod est Graecum?
PL 8, 1138Dそれゆえ、我々は皆、まことにキリストを、真の光からの真の光、神からの神と言う。したがって、彼が同じ実体のものである、すなわちホモウシオスであると言われるのは正しい。それゆえ、諸君は、光からの光、神からの神と言うときには、ホモウシオスを認めているのである。それなのに、なぜ諸君は反対するのか。それがギリシア語であるからか。
- ホモウシオス(ὁμοούσιος、ラテン語 homousion/unius substantiae)=「同一実体の」。ニカイア信条(325年)が、子は父と「同一実体」であると告白した語。子が父と同じ一つの実体をもつことを言う。聖書に無い語であり、父と子の区別を消す(サベリオス的な)理解を招くとして、東方の多くの司教に警戒された。
Ὁμο, tale est, ut cui jungitur nunc significet ejusdem rei, nunc simul cum re res est, utputa species, quod Graece εἶδος dicitur junguntur ista ὁμο et εἶδος, et significat ejusdem speciei: sic ὁμώνυμον, ejusdem nominis.
PL 8, 1138D「ホモ」というのは、それが結びつく語に応じて、あるときは「同一のものの」を意味し、あるときは「その事物とともにある」を意味するものである。たとえば「種」——ギリシア語でエイドスと言う——であるが、この「ホモ」と「エイドス」とが結びつくと、「同一の種の」を意味する。同様に「ホモニュモン」は「同一の名の」を意味する。
Ergo cum jungitur ad οὐσίαν ὁμο fit ὁμοούσιον, ejusdem οὐσίας, id est ejusdem substantiae. Ex hoc excluditur Arius, qui dixit, ex nihilo Christum.
PL 8, 1139Aしたがって、「ホモ」が「ウーシア」に結びつくと「ホモウシオス」となり、「同一のウーシアの」、すなわち「同一の実体の」を意味する。これによって、キリストは無からのものであると言ったアリウスは退けられるのである。
Item diximus ὁμο ὁμου significare, cum jungitur rei, nihil aliud, quam simul esse rem dicere, ut ὁμοηλικὴς simul una aetate, et ὁμοτρόφους, ὁμοῦ τραφέντας, simul nutritos? ergo ὁμοούσιον, simul substantiale dicemus, vel consubstantiale.
PL 8, 1139Aまた我々はこうも言った——「ホモ」は「ホムー」を意味し、事物に結びつくときは、その事物が「ともにある」ことを言うにすぎない、と。たとえば「ホモエーリクス」は「ともに同じ年齢の」を、「ホモトロフース」すなわち「ホムー・トラフェンタス」は「ともに養われた者ども」を意味する。それゆえ、我々は「ホモウシオス」を「共に実体的な」、あるいは「同一実体の」と言うことにしよう。
Ecce habemus et latine nomina: quod si ita est, et ex hoc excluditur Arius, qui dixit, fuit quando non fuit.
PL 8, 1139A見よ、我々はラテン語の名をも得たのである。もしそうであるならば、これによっても、「彼が存在しなかったときがあった」と言ったアリウスは退けられるのである。
Etenim si dicimus, semper pater, semper filius, et si (Joan. I, 1) in principio erat λόγος et Λόγος apud Deum, quoniam principium sine ortu est, et sine tempore semper fuit Deus, semper λόγος, semper pater, semper filius.
PL 8, 1139A実に、もし我々が「常に父、常に子」と言い、また(ヨハネ1:1)「初めにロゴスあり、ロゴスは神のもとにあり」と言うならば、始まりとは生起なきものであるから、時なくして常に神はあり、常にロゴスはあり、常に父はあり、常に子はあったのである。
Hoc si ita est, exclusum est, ut dixi, fuit quando non fuit. Ecce est in utroque ὁμοούσιον, contra Arium positum, universamque Arii haeresim.
PL 8, 1139Bもしそうであるならば、私が言ったとおり、「彼が存在しなかったときがあった」ということは退けられる。見よ、ホモウシオスは、この両方の点において、アリウスに対して、そしてアリウスの異端全体に対して立てられているのである。
Caput III
第III章PL 8, 1139BHaec si vera sunt, accipite ὁμοούσιον; nam si non vultis, novelli Arii non latetis. Sed ut ex vestris actibus clarum est, dicitis quidem Christum Deum de Deo, lumen de lumine; verum factum, atque hoc modo natum non de substantia Dei, se de nihilo, idque ab aliis cogitis per argumenta vestra, ut audire possitis magis quam dicatis ipsi, et quare argumenta?
PL 8, 1139Bもしこれらのことが真であるならば、諸君はホモウシオスを受け入れるがよい。というのも、もし受け入れないなら、諸君が新手のアリウス派であることは隠しようがないからである。しかし、諸君の行いから明らかなように、諸君は、キリストを神からの神、光からの光と言いながら、しかも、これを造られたものとし、このようにして神の実体からではなく無から生まれたとする。そして諸君は、諸君自身がそう言うよりも、むしろ聞かされる方を望むかのように、自分たちの論拠によって他の者どもにそれを言わせようとしているのだ。それなら、なぜ論拠など要るのか。
- ホモウシオス(ὁμοούσιος、ラテン語 homousion/unius substantiae)=「同一実体の」。ニカイア信条(325年)が、子は父と「同一実体」であると告白した語。子が父と同じ一つの実体をもつことを言う。聖書に無い語であり、父と子の区別を消す(サベリオス的な)理解を招くとして、東方の多くの司教に警戒された。
O Deus, o Christe, succurre: si de Deo natus est Christus, aut divisus aut minutus est Deus. Haec atque hujusmodi indigna saepe profertis quasi corpus sit Deus, aut corporeus, aut hyle: heic enim divisio vel diminutio potest esse.
PL 8, 1139Bおお神よ、おおキリストよ、助けたまえ。諸君は「もしキリストが神から生まれたのであれば、神は分割されたか、あるいは減少したことになる」と言う。諸君はこのような、またこれに類する不当なことをしばしば口にするが、それはあたかも神が物体であるか、物体的なものであるか、あるいは質料であるかのようである。というのも、そのようなものにおいてこそ、分割や減少が起こり得るからである。
Sed de isto multa jam diximus, quemadmodum in divinis, in incorporeis maximeque in anima, in spiritu, in mente, et magis in Deo aut motus sit, aut partus omnimodis.
PL 8, 1139Cしかし、これについては我々はすでに多くを語った——いかにして神的なるものにおいて、非物体的なるものにおいて、なかんずく魂において、霊において、精神において、そしてなおのこと神において、あらゆる仕方における運動や分娩というものがあるのか、と。
Etenim perfecta neque augeri, neque minui possunt, maxime circa substantiam, αὐτόγονα enim cum sunt et αὐτοδύναμα, de Deo dico de spiritu, qualia ipsa sunt, talia emittunt: nec ibi generatio immutatione generatio, neque ulla passio ibi, vel phantasia aliqua passionis.
PL 8, 1139C実に、完全なものは増すことも減ずることもあり得ない。なかんずく実体においてはそうである。というのも、それらは——私は神について、霊について言っているのだが——自ら生まれ、自ら力あるものであるから、それら自身がそうであるとおりのものを生み出すのであり、そこには変化による生成もなければ、いかなる受動も、受動のいかなる見せかけもないからである。
Interea his rationibus vestris quid cogitis nos fateri de nihilo Christum esse natum? Num minor vestra blasphemia est, cum vos eadem sentiatis? Aut cur non est aperta vestra professio, si ita sentitis?
PL 8, 1139Cそれにしても、諸君はこれらの理屈によって、我々にキリストが無から生まれたと告白させようとするが、それは一体何のためか。諸君が同じことを考えているとすれば、諸君の冒瀆はいっそう軽いとでも言うのか。あるいは、もし諸君がそう考えているのなら、なぜ諸君の告白は公然としないのか。
Verum contraria vos loqui non videtis: dicitis enim Deum de Deo, lumen de lumine. Hoc de nihilo est, cum dicatis unde. Ergo de Deo Christus, non ergo de nihilo, de lumine non de nihilo; de Deo enim, de ipsius substantia intelligitur.
PL 8, 1139Cしかし諸君は、自分たちが矛盾したことを語っているのに気づいていない。というのも、諸君は「神からの神、光からの光」と言うからである。諸君はその「由来」を言っているのに、これが無からであろうか。したがって、キリストは神から出たのであって、無からではない。光から出たのであって、無からではない。というのも、「神から」とは、神自身の実体から、と理解されるからである。
Nam aliud est quod a Deo est: nam omnia a Deo, Christus autem de Deo est: ipse vero Christus Λόγος est, vel Λόγος Christus est.
PL 8, 1140Aというのも、「神によって」あるものは別だからである。すなわち、万物は神によってあるが、キリストは神から出てあるのである。しかるにキリスト自身はロゴスであり、あるいはロゴスがキリストである。
Caput IV
第IV章PL 8, 1140APostremo quaerite quid sit Λόγος, et invenietis Λόγος de nihilo esse non posse. Sed illi vos fallunt, illi, inquam, qui non intelligentes modum generationis, dicunt (Isa. LIII, 8) , Nativitatem Domini quis enarrare potest?
PL 8, 1140A最後に、諸君はロゴスとは何であるかを問うてみるがよい。そうすれば、ロゴスが無からのものであり得ないことが分かるであろう。しかし、諸君を欺いているのは、彼らである——生成の様態を理解せずに、こう言う者ども、すなわち(イザヤ53:8)「主の生誕を誰が語り得ようか」と言う者どもである。
Primum de hominibus dictum videri potest, quis? vel, nemo. Spiritus autem sanctus et insinuare, et narrare potest. Unde et nos Dei patris, et Jesu Christi Domini nostri permissu diximus: et certe non desperatum hoc, sed cum miraculo dictum est.
PL 8, 1140Aまず、人間について言えば、「誰が」あるいは「誰も語り得ない」と見なされ得るだろう。しかし聖なる霊は、それをほのめかすことも、語ることもできる。それゆえ我々もまた、父なる神と、我々の主イエス・キリストとの許しによって語ったのである。そして確かに、この言葉は望みを断つものとして語られたのではなく、驚嘆をもって語られたのである。
Deinde sit modus generationis ignotus, nos de substantia loquimur: si pater et filius, ὁμοούσιον. Quomodo autem Deus pater, et quomodo Λόγος filius sit, cognitu difficile.
PL 8, 1140A次に、たとえ生成の様態が知られないとしても、我々は実体について語っているのである。父と子であるならば、ホモウシオスである。しかるに、いかにして神が父であり、いかにしてロゴスが子であるかは、知ることの困難なことである。
- ホモウシオス(ὁμοούσιος、ラテン語 homousion/unius substantiae)=「同一実体の」。ニカイア信条(325年)が、子は父と「同一実体」であると告白した語。子が父と同じ一つの実体をもつことを言う。聖書に無い語であり、父と子の区別を消す(サベリオス的な)理解を招くとして、東方の多くの司教に警戒された。
Nunc autem hoc non videtur esse quaerendum: prius enim confitendum, quod de substantia patris filius, et sic quomodo filius; qui modus est vere difficilis, et a nobis alibi tractatus.
PL 8, 1140Bしかるに今は、これを問うべきではないと思われる。まず告白すべきは、子が父の実体から出たということであり、そのうえで、いかにして子であるかである。この様態はまことに困難であり、我々は他所ですでにこれを論じた。
Ergo nunc de ὁμοούσιον, certe ut satisfiat vobis (pacem enim volumus cum omnibus), habemus quomodo exprimamus ὁμοούσιον, primum consubstantiale vel simul consubstantiale.
PL 8, 1140Bそれゆえ、今はホモウシオスについて、確かに諸君を満足させるために(我々はすべての者との平和を望むのだから)、我々はホモウシオスをどう表現するかを持っている——まず「同一実体の」、あるいは「共に同一実体の」〔2.8 では simul substantiale であり、ここも本来そうであった可能性がある〕と。
Deinde si dicimus Deum de Deo, lumen de lumine: lumen autem pater est, item filius lumen: cum dicamus quia in patre est filius, et in filio pater est, dicamus etiam qui recte dicimus Deum de Deo, lumen de lumine: quod verum erit, et plenum ὁμοούσιον. An dubitatis?
PL 8, 1140B次に、もし我々が「神からの神、光からの光」と言うならば——光とは父であり、同様に子も光である——、我々は「子は父のうちにあり、父は子のうちにある」と言うのだから、「神からの神、光からの光」と正しく言う我々は、さらにこのことをも言おうではないか。それは真であり、完全なホモウシオスとなるであろう〔dicamus etiam の目的語が示されておらず、本文が脱落している可能性もある〕。それとも諸君は疑うのか。
Quid si et hoc lectum est? blasphemia est contradicere. David (Psalm. XXXV, 10) : Est enim fons vitae; et (Psalm. ibid.) : In lumine tuo videbimus lumen. Fatetimini jam et hoc, et ὁμοούσιον.
PL 8, 1140Bこれもまた聖書に読まれているとすればどうであろうか。それに反対することは冒瀆である。ダビデはこう言う(詩篇35:10)。「そは命の泉なればなり」。また(同詩篇)「汝の光のうちに我々は光を見ん」。今こそ諸君は、これをも、そしてホモウシオスをも認めよ〔底本は Fatetimini。fatemini の命令法と取った〕。
Similiter hoc objici potest ei qui dicit similem substantiam: eamdem enim nos dicimus et simul substantiam, certe dictum in Isaia (Isa. XLIII, 10) : Nemo ante te, Deus, et nemo post te similis, Deus. Et David (Psalm. XXXIV 10) : Quis tibi similis erit, Deus?
PL 8, 1140C同様のことは、「類似の実体」と言う者に対しても反論として提示され得る。というのも、我々が言うのは「同一にして共同の実体」だからである。確かにイザヤにこう言われている(イザヤ43:10)。「神よ、汝の前に誰もなく、汝の後に汝に類する者、神は誰もなし」。またダビデは(詩篇34:10)「神よ、誰が汝に類するであろうか」と言う。
Haec adversus eos, qui similem substantiam dicunt: sed et multa praetereo, quae plenius uberiusque tractata sunt, contra eos tractatus, quos ipsi miserunt.
PL 8, 1140Cこれらは「類似の実体」と言う者どもに対してのことである。しかし、彼ら自身が送ってよこした論考に対して、より十全に、より豊かに論じられた多くのことは、ここでは省略する。
Nam de illis non loquendum, qui dissimilem dicunt: nec de illis, qui eos qui ista tractant quae dicimus, Patripassianos putant. Omnes enim isti et alii haeretici facile refutati sunt majore tractatu.
PL 8, 1140Cというのも、「非類似」と言う者どもについては語るべきではないし、我々の言うこれらのことを論じる者たちを「聖父受苦説論者」と見なす者どもについても語るべきではないからである。これらすべての者ども、また他の異端者どもは皆、より大きな論考においてたやすく論駁されているからである。
Deus adesto Pater, et Deus Domine Jesu Christe, ut sit in plebe tua ὁμοούσία per ὁμοούσιον. Amen.
PL 8, 1140C神なる父よ、来たりたまえ。神なる主イエス・キリストよ、汝の民のうちに、ホモウシオスによってホモウシア(同一実体性)があらんことを。アーメン。