コンスタンティヌスr. 306–337

Orationes › 全文

Orationes 全文

Constantine the Great · PL 8, 399B–477B

Oratio I

第I演説PL 8, 399B
1

[0399] Haec erat summa votorum meorum, carissimi, ut coetus vestri conspectu mihi quandoque frui contingeret.

PL 8, 399B

いとも親愛なる者たちよ、いつか諸君の集いをまのあたりに見る喜びにあずかること、これこそ私の願いの最たるものであった。

2

Cujus voti compos nunc factus, Deo omnium Regi gratias ago, qui praeter innumera alia beneficia, hoc omnium bonorum maximum mihi spectare concessit, ut scilicet vos in unum omnes congregatos, et conspirantibus animis unum idemque sentientes viderem.

PL 8, 400B

今その願いを叶えられ、私は万物の王なる神に感謝を捧げる。神は数え切れぬ他の恩恵に加えて、諸君がひとつに集い、心を合わせて同じことを思っているのを見るという、あらゆる善のうち最大のものを私が見ることを許したのである。

3

Nullus igitur posthac malevolus hostis felicem rerum nostrarum statum perturbet, nec post deletam funditus ac sublatam Dei Servatoris auxilio, tyrannidem eorum qui Deo bellum indixerant, rursus malignus daemon alia via ac ratione divinam legem maledictis et calumniis exponat.

PL 8, 400C

されば、今後いかなる悪意ある敵も我々の事の幸いなる状態を乱すことのないように。また、神に戦いを挑んだ者たちの僭主の地位が、救い主なる神の助けによって根こそぎ滅ぼされ取り除かれた後、悪しき悪霊が再び別の道と手立てとをもって、神の法を呪詛と讒言とにさらすことのないように。

4

Quippe intestina seditio Ecclesiae Dei, mihi quidem omni bello et concertatione gravior ac periculosior videtur; nec externae res tantum animo meo dolorem afferunt, quantum haec negotia.

PL 8, 400C

というのも、神の教会の内紛は、私には、いかなる戦争や抗争よりも重く、危険であるように思われるからである。外なる事どもも、これらの事柄ほどには、私の心に苦しみをもたらしはしない。

5

Et eo quidem tempore quo Dei nutu atque auxilio adjutus victoriam de hostibus retuleram, nihil amplius mihi superesse existimabam, quam ut tum divino Numini gratias agerem, tum una cum iis quos Deus mea opera in libertatem vindicaverat communi gaudio exultarem.

PL 8, 400C

神の意向と助けとに支えられ、敵に対して勝利を収めたその時には、私にはもはや、あるいは神威に感謝を捧げ、あるいは神が私の働きによって自由へと解き放った者たちとともに、共なる喜びに躍り上がる以外、何も残されていないように思われた。

6

Sed ubi de dissensione vestra nuntius ad me insperato perlatus est, equidem eam rem minime negligendam putavi. Quippe optans ut huic malo mea quoque opera remedium adhiberetur, absque ulla cunctatione omnes vos accersivi.

PL 8, 400D

しかし、諸君の間の不和についての知らせが思いがけず私のもとに届けられたとき、私はこの事を決して等閑に付すべきではないと考えた。すなわち、この禍にも私の働きによって手当てが施されることを願い、いささかの躊躇もなく諸君全員を呼び寄せたのである。

7

Et maximam quidem animo capio voluptatem, cum vos congregatos intueor. Sed me ex voto rem gessisse tunc demum existimabo, cum vestrum omnium animos inter se conjunctos ac permixtos videro, unamque velut omnium arbitram pacem atque concordiam, quam quidem vos, utpote Deo consecrati, aliis suadere ac praedicare debetis.

PL 8, 400D

諸君が集っているのを目にするとき、私の心は最大の喜びを覚える。しかし、諸君すべての心が互いに結ばれ、混じり合うのを見、また万事の裁定者たるひとつの平和と一致とを見るときにこそ、私はようやく事を願いどおりに成し遂げたと考えるであろう。その平和と一致とを、諸君は神に献げられた者として、他の者たちに勧め、宣べ伝えるべきなのである。

8

Date igitur operam, o carissimi Dei ministri, et communis omnium vestrum Domini ac Servatoris fideles famuli, ut sublatis quamprimum mutuae inter vos dissensionis causis, omnes controversiarum nodos pacis legibus sine ulla mora dissolvatis.

PL 8, 401A

されば、いとも親愛なる神の奉仕者たちよ、また諸君すべての共なる主にして救い主の忠実な僕たちよ、努めよ——諸君の間の相互の不和の原因を一刻も早く取り除き、争いのすべての結び目を、いささかの遅滞もなく平和の法によって解きほぐすことに。

9

Hac enim ratione et summo omnium Deo rem gratissimam facturi, et mihi conservo vestro ingens beneficium collaturi estis.

PL 8, 401A

かくすることによって、諸君は万物の至高なる神にとって最も喜ばしいことを行い、また諸君と僕を同じくするこの私に対しても、大きな恩恵をもたらすことになるであろう。

Oratio II, Caput I

第II演説 第I章PL 8, 401A
1

--PROOEMIUM MENTIONEM FACIT PASCHAE, ET QUOD CHRISTUS CUM MULTA IN OMNES HOMINES BENEFICIA CONTULISSET, AB IISDEM MALE MULCTATUS EST. [0401] Splendidius solito Solis ac diei jubar, primordium quidem resurrectionis; corporum vero jam pridem dissolutorum nova reparatio, fundamentum promissionis; via ducens ad aeternam vitam, dies videlicet Passionis nunc agitur, Doctores carissimi et reliqui omnes amici; vosque multo reliquis feliciores credentium populi, qui ipsum religionis auctorem Deum religiose colitis, et tum interiore sensu, tum linguis ac vocibus, juxta sacrorum oraculorum praescripta, ipsum sine intermissione laudatis.

PL 8, 401A

序文は過越について述べ、キリストがすべての人々に多くの恩恵を施したのに、まさにその人々から悪しく報いられたことを述べる。常より輝かしい太陽と昼の光——それは復活の始まりであり、すでに久しく朽ち果てた肉体の新たな回復であり、約束の礎であり、永遠の生命へと導く道である——すなわち受難の日が、今まさに祝われている。いとも親愛なる教師たちよ、また他のすべての友たちよ。そして、他の者たちよりもはるかに幸いなる、信じる者たちの民である諸君よ——諸君は宗教の創始者たる神をこそ敬虔に礼拝し、あるいは内なる思いによって、あるいは舌と声によって、聖なる神託の定めに従い、絶えることなく神を讃えている。

2

Tu vero, natura omnium parens, quid hujusmodi unquam ad hominum utilitatem contulisti? Aut potius quod usquam est opificium tuum? Siquidem ille omnium auctor tuae substantiae opifex fuit. Hic enim est, qui te ornavit.

PL 8, 402A

しかしお前、万物の母なる自然よ、お前はこれまで、人間の益になるようなことを何か施したことがあるだろうか。いや、そもそもお前の作品と呼べるものがどこにあるのか。お前の実体を造ったのは、あの万物の創造者たる造り主であったのだから。お前を飾ったのは、まさにこの方である。

3

Quippe ornamentum naturae est vita cum natura apte consentiens. Invaluit autem postea id quod prorsus naturae contrarium est, ut Deum omnium auctorem nemo congruo cultu veneraretur, cunctaque non divini Numinis providentia, sed casu quodam ac temere geri putarentur.

PL 8, 402A

というのも、自然の飾りとは、自然にふさわしく調和した生き方にほかならないからである。しかるにその後、自然にまったく反することが力を得るに至った——万物の創造者なる神を、ふさわしい崇敬の礼をもって崇める者が誰もいなくなり、万事が神威の摂理によってではなく、何らかの偶然によっていいかげんに運ばれていると考えられるようになった、ということである。

4

Et quamvis prophetae divino Spiritu afflati id ipsum diserte annuntiarent, quorum sermonibus fides adhiberi debuerat, tamen iniqua impietas modis omnibus repugnabat; ipsam quidem veritatis lucem odio prosequens, impenetrabiles autem tenebras erroris amplectens.

PL 8, 402A

神の霊に吹き込まれた預言者たちが、まさにこのことをはっきりと告げ知らせ、その言葉には信を置くべきであったにもかかわらず、不正なる不敬はあらゆる仕方でこれに逆らい続けた。すなわち、真理の光そのものを憎み追い立てながら、貫き通しがたい誤りの闇を抱き締めていたのである。

5

Neque vero vis ac saevitia abfuit; praesertim cum temerarium impetum vulgi principum auctoritas adjuvaret, aut, ut verius dicam, ipsi se importuni furoris duces praeberent.

PL 8, 404A

また、暴力と残虐とが欠けることもなかった。とりわけ、群衆の向こう見ずな激情を統治者たちの権威が後押ししたとき、いや、より正しく言うならば、彼ら自身がこの理不尽な狂乱の首謀者となったときには、なおさらであった。

6

Itaque haec vivendi ratio plurium aetatum usu confirmata, illorum temporum hominibus plurimas invexit calamitates.

PL 8, 404A

こうして、幾多の時代の慣行によって固められたこの生き方は、当時の人々に数多くの災いをもたらした。

7

Verum, ubi primum Servatoris nostri praesentia illuxit, statim pro injustitia aequitas; pro gravissima tempestate serenitas oborta est, et quaecumque a prophetis praedicta fuerant impleta sunt.

PL 8, 404A

しかし、我々の救い主の現臨がひとたび輝き出るや、たちどころに不正に代わって公正さが、この上ない嵐に代わって晴朗が生じ、預言者たちによって予告されていたことどもがことごとく成就した。

8

Postquam enim idem ille Servator noster ad Patris sui sublatus est domicilium, toto terrarum orbe continentiae ac modestiae radiis illustrato, Ecclesiam suam quasi sacrum quoddam virtutis templum in terris constituit, idque aeternum et incorruptum, in quo tum summo Deo ac Patri debitus, tum ipsi quoque conveniens cultus rite exhiberetur.

PL 8, 404A

というのも、かの我々の救い主が、その父の住まいへと上げられた後、全世界が節制と慎ましさとの光に照らし出されると、彼は地上に、いわば徳の聖なる神殿とも言うべき彼の教会を、しかも永遠にして朽ちることなきものとして打ち立てたからである。そこにおいて、至高の神にして父に負うべき礼拝が、また彼自身にもふさわしい礼拝が、正しく捧げられるためであった。

9

Sed quid posthaec vesana gentium malitia machinata est? Christi beneficia ac dona projicere, et Ecclesiam Dei ad salutem omnium constitutam evertere studuit, ac suam superstitionem in ejus locum substituere.

PL 8, 404B

しかしその後、諸国の民の狂った悪意は何を企んだであろうか。キリストの恩恵と賜物とを投げ捨て、万人の救いのために建てられた神の教会を覆そうと努め、その代わりに自分たちの迷信を据えようとしたのである。

10

Iterum seditiones; iterum pugnae et bella; iterum morositas et luxuriosus vitae apparatus; et cupiditas divitiarum; quae quidem praeter naturam in hominibus existens (quod proprium est malitiae) nunc spe fucata oblectat; nunc timore percellit.

PL 8, 404B

再び内紛が、再び闘争と戦争とが、再び気難しさと奢侈な生活の華美とが、そして富への欲望が生じた。この欲望は、人間のうちに自然に反して存在するものであり(それは悪意に特有のことである)、あるときは偽りの希望をもって喜ばせ、あるときは恐怖をもって打ちのめすのである。

11

Sed haec quidem, ut aequitas postulat, humi jaceat, a virtute devicta, et prae poenitentia seipsa disrumpens atque dilacerans. Nobis vero ea quae divinae doctrinae conveniunt impraesentiarum dicenda sunt.

PL 8, 404B

しかし、公正さが求めるとおり、この悪意は地に伏し、徳に打ち負かされ、後悔のあまり自らを打ち砕き引き裂くがよい。我々はといえば、今はただ、神の教えにふさわしいことどもを語らねばならない。

Oratio II, Caput II

第II演説 第II章PL 8, 404B
1

ALLOCUTIO AD ECCLESIAM ET AUDITORES, UT IGNOSCANT ET EMENDENT, SI QUID MINUS RECTE DIXERIT. [0403] Audi ergo, castitatis ac virginitatis compos nauclere; tuque infirmae ac rudis aetatis nutrix ecclesia, cui veritas et clementia curae est, ex cujus perenni fonte salutaris defluit rivus.

PL 8, 404B

教会と聴衆とに向けた語りかけ。もし何か正しからぬことを述べたならば、赦し正してほしいと願う。されば聴くがよい、汝、貞潔と童貞とを身に具えたる舵取りよ。そして汝、幼く未熟なる齢の乳母たる教会よ——真理と慈しみとを気にかける者、その尽きせぬ泉から救いの流れが絶えず流れ出る者よ。

2

Vos quoque qui sincere Deum colitis, eamque ob causam illi curae estis, faventes audite, nec tam ad verba ipsa, quam ad rerum quae dicuntur veritatem, animum intendite; nec me dicentem, sed devotionis religiosum officium spectate.

PL 8, 404C

また諸君、誠実に神を礼拝し、それゆえに神の顧みを受けている者たちよ、好意をもって聴くがよい。そして、語られる言葉そのものよりも、語られる事柄の真理にこそ心を向けよ。語っているこの私にではなく、信心の敬虔な務めにこそ目を注げ。

3

Quae enim gratia et utilitas fuerit orationis, nisi dicentis animus antea fuerit exploratus? Magna quidem fortasse praesumo. Verum insitus mihi erga Deum amor audaciae causa est; quippe qui vim affert pudori.

PL 8, 405A

語る者の心があらかじめ吟味されていなければ、語りの魅力と益がいったい何であろうか。おそらく私は大それたことをあえて企てているのであろう。しかし、私のうちに植え付けられた神への愛こそが、この大胆さの理由なのである。まさにその愛が、恥じらいを押し切るのだから。

4

Proinde vos, qui divinorum mysteriorum scientia prae ceteris instructi estis, auxilio mihi adesse velim; ut si quid forte in dicendo peccare contigerit, ipsi mea sectantes vestigia corrigatis; nec consummatam quamdam doctrinam a me exspectetis, sed potius fidei meae conatum benigne approbetis.

PL 8, 405A

されば諸君、他の誰よりも神の奥義の知識を具えたる者たちよ、私を助けてくれることを願う。もし私が語るうちに何か誤ることがあれば、諸君自身が私の足跡をたどりつつ正してほしい。私に完成された教えを期待するのではなく、むしろ私の信仰の試みを好意をもって是としてほしい。

5

Caeterum, Patris ac Filii singulare auxilium nobis in praesentia aspiret, ea dicentibus quae jusserit ac menti nostrae suggesserit.

PL 8, 405A

さらに、父と子との類なき助けが、今この場において我々に吹き入り、それが命じ、我々の心に示唆したことどもを我々が語るようにさせるように。

6

Si quis enim, aut rhetoricam aut aliam quamcumque artem professus, sperat se absque ope divini numinis opus suum cumulate posse perficere, is cum eo quod suscepit opere rudis atque imperfectus deprehenditur.

PL 8, 405A

もし誰かが、弁論術であれ他のいかなる技であれ、それを標榜しながら、神威の助けなしに自分の仕事を十全に成し遂げうると望むならば、その者は、自ら引き受けた仕事とともに、未熟にして不完全な者であることが露わになるであろう。

7

Quibus vero divini numinis semel aspiravit auxilium, ii neutiquam cessare ac torpere debent. Proinde longioris prooemii veniam a vobis deprecati, caput ac summam instituti nostri aggredi tentabimus.

PL 8, 405B

しかし、神威の助けがひとたび吹き入った者たちは、決して怠り、鈍ることがあってはならない。されば、諸君に長すぎる序言の許しを乞い願いつつ、我々は、この企ての本題と要諦とに取りかかることを試みよう。

Oratio II, Caput III

第II演説 第III章PL 8, 405B
1

QUOD DEUS PATER EST VERBI, ET OMNIUM RERUM OPIFEX, ET QUOD NULLO MODO RES POSSENT CONSISTERE, SI DIVERSAE ESSENT EARUM CAUSAE. [0405] Bonum illud quod omnia appetunt, cum suapte natura semper Deus sit, ortum non habet, ac proinde nec principium.

PL 8, 405B

神は言葉の父であり万物の造り主であること、また、もし万物の原因が異なるものであったならば、事物は決して成り立ちえなかったであろうこと。万物が求めるかの善は、その本性上つねに神であるがゆえに、生成を持たず、それゆえ始まりも持たない。

2

Ipse vero omnium quae gignuntur principium est. Qui autem ex ipso processit, rursus cum ipso conjungitur atque unitur; quippe cum disjunctio atque conjunctio non locorum spatiis, sed intellectu duntaxat in illo perficiatur.

PL 8, 405B

しかるに神自身は、生じるすべてのものの始まりである。神から出た者は、再び神と結び合わされ、一つになる。というのも、分離と結合とは、場所の隔たりによってではなく、ただ知性においてのみ、神のうちに成し遂げられるからである。

3

Neque enim ullo paternorum viscerum damno foetus ille constitit, sicut ea quae ex semine nascuntur, sed divinae providentiae dispositione editus est Servator, qui huic aspectabili mundo, et cunctis quae in eo fabricatae sunt rebus atque operibus praesideret.

PL 8, 405C

というのも、その子は、種から生まれるもののように、父なる胎の何らかの損失をもって成ったのではなく、神の摂理の配剤によって、この目に見える世界と、そのうちに造られたすべての事物と業とを司るべき救い主として、生み出されたのである。

4

Omnibus igitur quae mundi complexu continentur, subsistendi ac vivendi hinc suppetit causa. Hinc anima, hinc sensus omnis, et facultates quibus ea quae a sensibus significata sunt consummantur. Quidnam igitur haec concludit oratio?

PL 8, 405C

されば、世界という抱擁のうちに含まれるすべてのものにとって、存立し、生きることの原因はここに存する。ここから魂が、ここから一切の感覚が、また感覚によって示されたことどもを成就する諸能力が生じる。さて、この論はいったい何を結論するのか。

5

Unum scilicet esse omnium praesidem, cunctaque ejus unius dominio subjacere, tam coelestia quam terrena, naturalia quoque et organica corpora.

PL 8, 408A

すなわち、万物の支配者はただひとりであり、天のものも地のものも、自然のものも器官を備えたる物体も、すべてはこのただひとりの支配のもとに服している、ということである。

6

Nam si harum rerum quae innumerabiles sunt dominium non penes unum, sed penes multos resideret, sortitio ac divisio elementorum, ut est in veteribus fabulis, invidia ac plus habendi cupiditas, omni virium nisu superare contendens, consonam omnium rerum concordiam perturbaret; singulis videlicet eam quam sortiti essent portionem diversa ratione administrantibus.

PL 8, 408A

というのも、もしこれら数え切れぬ事物の支配権が、ただひとりの手にではなく、多くの者の手に分かれてあるとすれば——古い作り話にあるような元素の籤分けと分割とにおいてのように——妬みと、より多く持とうとする欲望とが、あらゆる力の限りをもって相手を凌ごうと争い、万物の調和した一致を乱すことになるであろう。それぞれの者が、籤で得た自分の分を、めいめい異なる仕方で治めることになるからである。

7

Verum ex eo quod universus hic mundus uno semper eodemque modo se habet, satis convincitur non sine providentia id geri, nec fortuito casu id contigisse. Quis vero universae materiae opificem unquam agnovisset?

PL 8, 408A

しかるに、この世界全体がつねに変わらず同じ仕方であり続けているという事実からして、これが摂理なしに行われているのではなく、偶然によって起こったのでもないことは、十分に確証される。だが、いったい誰が、全質料の造り主を知ることができたであろうか。

8

Cuinam primo, cuinam postremo allegandae essent preces et supplicationes? Qui fieri posset ut unum eorum colere aggressus, in reliquos impius non essem?

PL 8, 408A

誰にまず、誰に最後に、祈りと嘆願とを捧げるべきであろうか。もし私がそのうちの一柱を崇拝しようと試みたなら、他のすべてに対して不敬とならずにいることが、どうしてできようか。

9

An si forte quidpiam ad vitam hanc necessarium postulavero, ei quidem Deo qui mihi opem tulerit gratias acturus sum, illi vero qui mihi adversatus fuerit conviciaturus? Quem vero obsecraturus sum, ut mihi calamitatis causam aperiat, meque ea liberet?

PL 8, 408B

あるいは、もしこの生に必要な何かを求めたとして、私を助けてくれたその神には感謝を捧げ、私に逆らったその神を罵るべきであろうか。では私は、災いの原因を私に明らかにし、そこから私を解き放ってくれるように、いったい誰に嘆願すべきなのか。

10

Ponamus per oracula ac vaticinia nobis datum esse responsum, haec vero non esse sita in ipsorum potestate, sed ad alium Deum pertinere. Quae igitur misericordia, quae Dei erga hominem providentia?

PL 8, 408B

神託と予言とによって我々に答えが与えられ、それが、これらのことは彼ら自身の権力のうちにはなく、別の神に属する、というものであったと仮定しよう。そうであれば、いったいいかなる慈しみが、いかなる神の人間に対する摂理があろうか。

11

Nisi forte aliquis ex illis paulo humanior, adversus alterum qui nulla erga homines benevolentia affectus est, violentius commotus opem tulerit.

PL 8, 408B

ただ、彼らのうちのやや人情に厚い者が、人間に対して何の好意も抱かない別の神に対して、激しく心を動かされ、助けをもたらす場合を除いては。

12

Irae porro et simultates et convicia; omnium denique rerum perturbatio ex eo sequerentur, dum suas quisque partes minime ageret, et prae cupiditate suis rebus non contentus alienas invaderet. Quid postea?

PL 8, 408B

そこからさらに、怒りと確執と罵り合いとが生じ、ついには万事の混乱が続くことになろう。おのおのが自分の分をまったく果たさず、欲望のあまり自分の持ち分に満足せず、他人の持ち分にまで侵入するからである。その後はどうなるか。

13

Certe haec coelestium discordia inferioribus ac terrenis rebus perniciem allatura esset; tempestatum ordine ac vicissitudine, et fructuum qui singulis anni temporibus provenire solent utilitate penitus sublata; sublata etiam die, et quae diem excipit nocturna quiete. Sed de his satis. Redeamus nunc ad eas rationes quae refutari nullatenus possunt.

PL 8, 408C

確かに、この天上の者たちの不和は、下界の地上の事物に破滅をもたらすことになろう。季節の秩序と巡りとが、また年々の各時節に実る果実の恵みとが、まったく失われ、昼さえも失われ、昼の後に続く夜の憩いさえも失われるであろう。しかし、これについてはこれで十分である。今は、いかようにも論駁されえない論拠へと立ち返ることにしよう。

Oratio II, Caput IV

第II演説 第IV章PL 8, 408C
1

DE ERRORE EORUM QUI SIMULACRA VENERANTUR. [0407] Quidquid principium habuit finem quoque habeat necesse est. Porro, temporale principium generatio appellatur. Quae vero ex generatione oriuntur omnia sunt corruptioni obnoxia.

PL 8, 408C

偶像を崇める者たちの誤りについて。およそ始まりを持つものは、終わりをも持たざるをえない。そして、時間的な始まりは、生成と呼ばれる。生成から生じるものはすべて、朽廃に服するものである。

2

Ad haec formam ipsam ac speciem delet temporis longinquitas. Quonam igitur modo qui ex corruptibili generatione orti sunt, immortales esse possent.

PL 8, 409A

さらに、時の長さは、その形そのもの、姿かたちをも消し去る。されば、朽ちるべき生成から生まれた者たちが、いったいどうして不死でありうるだろうか。

3

Caeterum, hujusmodi quaedam imperitae multitudinis opinio invaluit, apud superos nuptias fieri solere, et liberos procreari. Quod si qui gignuntur immortales sunt, semperque gignuntur novi, genus illud exuberet necesse est.

PL 8, 409A

ところで、無学な群衆の間には、天上の神々のもとでも婚姻が行われ、子が生まれるのが常であるという、この種の考えが広まっている。しかし、もし生まれる者たちが不死であり、しかも常に新たな者が生まれ続けるのであれば、その種族は必然的に溢れかえることになろう。

4

Hac autem accessione facta, quod tandem coelum, quae terra tantorum deorum examen superveniens capere possit? Quid autem dicemus de iis hominibus qui fratres Deos cum sororibus deabus matrimonii foedere conjungunt, et adulteria atque obscoenitates iisdem objiciunt?

PL 8, 409A

しかし、このように増え続けたとして、いったいどのような天が、どのような地が、かくも多くの神々の群れを新たに受け入れることができようか。また、兄弟なる神々を姉妹なる女神たちと婚姻の契りによって結びつけ、しかも彼らに姦通や淫らな行いを負わせる人々について、我々は何と言うべきであろうか。

5

Illud quoque fidenter asserimus, honores et cultum qui ipsis ab hominibus tribuitur impudicitia ac libidine plenum esse.

PL 8, 409A

また我々は、次のことも確信をもって断言する——人間たちから彼らに捧げられる栄誉と崇拝とは、恥知らずと欲情とに満ちたものである、と。

6

Enimvero peritissimus aliquis statuarius, postquam formam futuri operis prius mente complexus est, opus ex praeceptis artis excudit, ac paulo post, velut sui oblitus, proprio operi blanditur, idque pro immortali deo colit, cum tamen ipse statuae illius parens atque artifex se mortalem esse fateatur.

PL 8, 409B

まことに、ある熟達した彫像師は、まず将来の作品の形を心のうちに思い描いたのち、技の教える定めに従ってその作品を鍛え上げ、やがて、まるで自分自身を忘れたかのように、自分自身の作品にへつらい、それを不死なる神として崇拝する。それでいて、その彫像の親であり作り手であるこの彫像師自身は、自分が死すべき者であることを認めているのである。

7

Illorum porro immortalium sepulcra et arcas ipsimet ostendunt, et mortuos divinis honoribus afficiunt, ignorantes scilicet, id quod revera beatum et immortale est, iis quos mortales tribuunt honoribus non indigere.

PL 8, 409B

さらに彼らは、かの不死なる神々の墓と納骨の箱とを自ら示し、死者たちに神々しい栄誉を捧げている。すなわち、まことに祝福されて不死なるものは、死すべき者たちが捧げるような栄誉を必要としないということを、知らずにいるのである。

8

Nam quod sola intelligentia cerni et cogitatione comprehendi potest, nec formam qua dignoscatur requirit, nec figuram admittit tanquam imaginem et simulitudinem. Verum haec omnia mortuorum causa fiunt. Revera enim homines fuerunt corporibus praediti dum viverent.

PL 8, 409B

というのも、ただ知性によってのみ見て取られ、思考によってのみ把握されうるものは、見分けるための形をも必要とせず、模像や似姿としての姿かたちをも受け入れないからである。しかし、これらすべては、死者たちのために行われることなのである。実際、彼らは生きていた間、肉体を具えた人間だったのだから。

Oratio II, Caput V

第II演説 第V章PL 8, 409B
1

QUOD CHRISTUS FILIUS DEI CUNCTA CONDIDIT, ET CERTUM VITAE SPATIUM SINGULIS CONSTITUIT. [0409] Sed cur verum Deum laudaturus impuris verbis linguam polluo? Prius igitur amaram illam potionem pura obducta potione diluere constitui.

PL 8, 409B

神の子キリストが万物を創造し、おのおのに定まった生の期間を定めたこと。しかし、真の神を讃えようとしながら、なぜ私は汚れた言葉で舌を汚すのか。そこでまず、あの苦い飲み物を、清い飲み物を注ぎかけて薄めることに決めた。

2

Purus autem potus hauritur ex perenni fonte virtutum illius quem celebramus Dei. Equidem mei privati officii esse duco, Christum tum vitae sanctimonia, tum gratiarum actione, quae pro multis et maximis beneficiis ei a nobis debetur, praedicare.

PL 8, 409C

清い飲み物は、我々が讃える神の諸力の尽きせぬ泉から汲み出される。私は、キリストを、自らの生の聖さによっても、また、我々が彼に負う数多くの、この上なく大きな恩恵に対する感謝の行為によっても、宣べ伝えることを、私自身の務めであると考える。

3

Hunc ergo hujus universi constituisse principia, et hominum creationem certa lege ac ratione dimensum excogitasse dico.

PL 8, 409C

されば私は言う。この方こそが、この宇宙の諸原理を打ち立て、人間の創造を、定まった法と理とをもって測り、思案したのである、と。

4

Et illos quidem recens in lucem editos statim in beatum quemdam locum, et floribus omnique fructuum copia refertum transtulit, et boni malique imperitos initio esse voluit.

PL 8, 409C

そして、光のもとに生み出されたばかりの彼らを、直ちにある祝福された場所——花々とあらゆる果実の豊かさとに満ちた場所——へと移し、初めは善悪を知らぬ者としておくことを望んだ。

5

Tandem vero convenientem animalibus ratione praeditis sedem in terra constituit, ac tunc demum bonorum malorumque notitiam iisdem utpote ratione praeditis aperuit.

PL 8, 412A

しかしついに、理性を具えた生き物にふさわしい住まいを地上に定め、そのとき初めて、理性を具えた者としての彼らに、善悪の知識を開き示した。

6

Tunc etiam humanum genus jussit augeri, totumque illud spatium, quod salubre et morborum expers oceani ambitu terminatur, habitari coeptum. Cum autem humanum genus ita cresceret, artes ad hujus vitae usum necessariae repertae sunt.

PL 8, 412A

そのときまた、人類が増えるよう命じ、大洋の周りに限られ、健やかで病から免れたその全領域が、住まわれ始めた。そして人類がこのように増えるにつれて、この生に必要な技芸が見出されるに至った。

7

Sed et bruta animalia perinde crevere, cum in unoquoque genere propria quaedam vis ac virtus a natura insita deprehenderetur.

PL 8, 412A

また、もの言わぬ動物たちも同じように増えた。それぞれの種には、自然によって植え付けられた固有の力と働きとが見て取られた。

8

In mansuetis quidem mite ingenium et obsequens homini; in feris vero robur ac velocitas, et naturalis quaedam providentia qua se ex periculis eripiant.

PL 8, 412A

飼いならされうる動物には、穏やかな気性と人間に従順な性質とが、猛獣には、強さと速さと、危難から身を逃れるための自然な用心深さとが、それぞれ備わっていた。

9

Ac mansuetorum quidem animalium omnium curam ac tutelam Deus hominibus attribuit, adversus feras veluti certamen quoddam instituit.

PL 8, 412B

そして神は、飼いならされうる動物たちすべての世話と保護とを人間に委ね、猛獣に対しては、いわば一つの闘いを人間のために定めた。

10

Posthaec avium genus formavit, numero quidem copiosum, natura vero ac specie multiplex; insigni colorum varietate, et naturali quadam musicae scientia praeditum.

PL 8, 412B

その後、神は鳥の種族を形づくった。数において豊かで、性質と姿とにおいて多様であり、際立った色彩の変化と、生まれながらのある種の音楽の知識とを具えたものであった。

11

Caetera item quae totius mundi ambitu continentur, cum pulcherrime distinxisset, cunctisque fatalem vitae terminum definiisset, universi fabricam omnibus ornamentis decoratam absolvit.

PL 8, 412B

同様に、全世界の広がりのうちに含まれる他のすべてのものを、この上なく美しく区分し、そのすべてに定められた生の終わりを定めたのち、神はあらゆる装飾で飾られた宇宙の造作を完成した。

Oratio II, Caput VI

第II演説 第VI章PL 8, 412B
1

DE FATO, ET QUOD FALSA SUNT QUAE DE EO DICUNTUR; IDQUE OSTENDITUR TUM EX LEGIBUS HUMANIS, TUM EX REBUS CREATIS, QUAE NON TEMERE, SED ORDINE MOVENTUR; HOC FACTO DECLARANTES CREATORIS PRAECEPTUM. [0411] Verum plerique homines minus prudentes hujus rerum omnium distinctionis atque ornatus causam naturae tribuunt: alii fato vel fortuito casui assignant, hujusmodi rerum potestatem fato adscribentes.

PL 8, 412B

運命について、また運命について語られていることが偽りであること。そのことは、人間の法からも、いいかげんにではなく秩序をもって動く被造物からも示され、この事実によって創造主の命令が明らかにされる。しかるに、大方の思慮浅き人々は、この万物の区分と秩序との原因を自然に帰し、ある者は運命あるいは偶然の巡り合わせに帰して、この種の事物に対する支配権を運命に負わせている。

2

Neque intelligunt se, cum fatum nominant, nomen quidem proferre, sed nullum actum nullamque substantiam designare. Quid enim ipsum per se fatum esse possit, cum natura omnia procreaverit? aut quid censebimus esse naturam, si lex fati violari non potest?

PL 8, 412C

しかし彼らは、運命という名を口にしながら、名だけを口に出し、いかなる働きもいかなる実体をも指し示していないことに気づいていない。というのも、自然が万物を生み出したのだとすれば、運命そのものはそれ自体として何でありうるのか。あるいは、もし運命の法が犯されえないのだとすれば、我々は自然を何であると考えればよいのか。

3

Sed et ex eo quod fatalis lex esse dicitur, cum omnis lex opus sit alicujus legislatoris, satis apparet fatum ipsum, si quidem lex est, Dei opus atque inventum esse. Cuncta igitur Deo subjecta sunt, nec quicquam est ejus potentiae expers.

PL 8, 413A

また、運命の法があると言われる以上、あらゆる法は何らかの立法者の業であるからには、運命そのものも、もしそれが法であるならば、神の業であり考案であることは十分に明らかである。されば、万物は神に服しており、神の力を免れるものは何一つない。

4

Caeterum, fatum Dei voluntatem esse ac censeri minime improbamus. Sed quonam modo justitia, temperantia et reliquae virtutes fato existunt? Undenam vero contraria iisdem vitia, injustitia scilicet atque intemperantia?

PL 8, 413A

ところで、我々は、運命が神の意志であるとされることを、いささかも退けはしない。しかし、正義や節制やその他の徳は、いったいどのようにして運命から存在するというのか。また、それらの反対の悪徳、すなわち不正と無節制とは、いったいどこから来るのか。

5

Nam malitia quidem ex voluntate nascitur; virtus vero nihil aliud est quam recta actio ad mores spectans?

PL 8, 413A

というのも、悪はまさに意志から生まれるものであるが、徳とは、道徳にかかわる正しい行いにほかならないのではないか。

6

Quae autem ex bono animi proposito recte, vel quae secus fiunt, si alium atque alium exitum sortiuntur, prout fato aut fortunae visum est, jus omne, et suum cuique tribuere quomodo ex fato erit?

PL 8, 413A

しかるに、心の善き決意から正しく行われることも、そうでなく行われることも、もし運命や運によって異なる結末を割り当てられるのだとすれば、あらゆる正義も、各人にその当然の分を与えることも、いったいどうして運命から生じることになろうか。

7

Jam vero leges, orationes ad virtutem hortantes et a vitiis deterrentes, laus item ac vituperatio, supplicia quoque et cuncta quibus homines ab improbitate revocantur et ad virtutem incitantur, quomodo ex fortuna ac temerario casu, ac non potius ex justitia, quae Dei providentis propria est, proficisci dicantur?

PL 8, 413B

さらに、法律も、徳へと勧め悪徳から遠ざける言論も、称賛と非難も、刑罰も、また人間を邪悪から呼び戻し徳へと駆り立てるあらゆるものも、いったいどうして、運や向こう見ずな偶然からではなく、むしろ摂理する神に固有の正義から発すると言われないのか。

8

Etenim ille hominibus ea tribuit, quae merentur propter hanc aut illam vivendi rationem; ingruente interdum pestilentia, seditione, sterilitate; interdum ubertate frugum succedente; cunctisque his rebus tantum non edita voce diserte significantibus, hujusmodi omnia nostrae vivendi rationi aptissime convenire.

PL 8, 413B

というのも、神は、このような、あるいはあのような生き方のゆえに、人間にふさわしいものを与えるからである——あるときは疫病や内紛や不毛が襲いかかり、あるときは豊かな実りが続く。そしてこれらすべての事柄は、あたかも声を発して明言するかのように、こうしたすべてが我々の生き方にこの上なくふさわしく対応していることを示している。

9

Quippe divina substantia hominum quidem probitate delectatur, omnem vero aversatur impietatem. Et sicut animum de se modice sentientem amplectitur, ita audaciam et arrogantiam altius quam animali convenit sese efferentem odio habet.

PL 8, 413B

すなわち、神なる実体は、人間の正直さを喜び、あらゆる不敬を忌み嫌う。そして、自分について慎み深く考える心を抱きしめる一方で、生き物にふさわしい程度を超えて高ぶる大胆さと傲慢とを憎むのである。

10

Quarum rerum probationes, licet admodum perspicuae sint et ante oculos positae, tunc tamen manifestius elucent, quoties in nosmetipsos descendentes, mente in se collecta et quasi congregata, causam eorum expendimus.

PL 8, 413C

これらのことの証明は、はなはだ明白であり、目の前に置かれてはいるものの、我々自身のうちへと降り立ち、心を自分自身のうちに集め、いわば寄せ集めて、その原因を吟味するときにこそ、いっそう明らかに輝き出るのである。

11

Quocirca vitam modeste ac placide instituere debemus, nec supra naturae nostrae conditionem animum attollere, verum id reputare, adesse semper nobis omnium actuum inspectorem Deum.

PL 8, 416A

それゆえ我々は、慎ましく穏やかに生を営むべきであり、我々の本性の境遇を超えて心を高ぶらせるべきではなく、むしろ、あらゆる行いを見張る神が、つねに我々のもとにいることを、心に留めるべきである。

12

Verum alia quoque ratione expendamus, utrum omnium rerum ordinatio ac dispositio fortuito ac temerario casu constitisse recte dicatur.

PL 8, 416A

しかし、万物の秩序と配剤とが、偶然と向こう見ずな成り行きとによって成り立ったと正しく言えるかどうかを、別の観点からもさらに吟味してみよう。

13

Num igitur sidera ac coelestia corpora, terram quoque et aquam, et ignem et aerem, ventos ac temporum vicissitudinem, aestatis atque hiemis tempestivos recursus; num, inquam, haec omnia temere ac fortuito contigisse potius, quam creata fuisse credendum est?

PL 8, 416A

そもそも、星々や天上の物体、また地と水、火と空気、風と季節の巡り、夏と冬との時宜にかなった巡り来——これら、いや繰り返し言うが、これらすべてが、創造されたのではなく、いいかげんに偶然によって生じたのだと信じるべきなのか。

14

Quidam certe penitus mente capti, pleraque horum ab hominibus ad suum usum excogitata esse dicunt. Certe cum natura plurimas opes copiose suppeditet, concedamus, si placet, in rebus terrenis et corruptioni obnoxiis hanc sententiam ratione non carere.

PL 8, 416A

ある者たちは、まったく正気を失って、これらの多くが、人間が自分の用のために考え出したものだと言う。確かに、自然が実に多くの富を豊かに供給しているのだから、地上の、朽廃に服する事物についてなら、この見解にも一理あることを、よしとしよう。

15

Quid res immortales atque immutabiles? suntne hominum inventa? Istorum et aliorum ejusmodi omnium, quae a nostris sensibus semota sola intelligentia comprehendi possunt, non homo animal materia concretum, sed intelligibilis et aeterna Dei substantia procreatrix est.

PL 8, 416B

だが、不死にして不変なる事物についてはどうか。それらもまた人間の考案物であろうか。これらのものも、我々の感覚から離れ、ただ知性によってのみ把握されうる他のすべての同種のものも、その生み出す者は、質料から成る動物たる人間ではなく、知性によって捉えられ、永遠なる神の実体なのである。

16

Quin etiam ordinationis illius ratio opus est providentiae; quod dies solis radiis illustratus resplendet, et eodem occidente succedit nox; cumque successerit, non prorsus obscura relinquitur, ob astrorum chorum.

PL 8, 416B

それどころか、あの秩序立ての理は、摂理の業である。すなわち、昼は太陽の光に照らされて輝き、その太陽が沈むと夜がこれに続く。そして夜が続いても、星々の群れのゆえに、まったき闇のままに残されることはない。

17

Jam quid dicemus de luna, quae cum a sole plurimum recesserit, ex adverso ipsi opposita pleno orbe completur, minuitur vero, quoties propius ei conjungitur? An non haec intelligentiam Dei solertiamque declarant?

PL 8, 416B

さて、月についてはどう言うべきか。太陽から最も遠ざかるとき、太陽の真向かいに対座して満月となり、太陽に近づくたびに欠けてゆく。これらは、神の知性と巧みさとを示しているのではないか。

18

Ad haec solis opportunus calor, qui maturitatem fructibus confert; ventorum flatus, qui ad anni temperiem plurimum valent; imbrium refrigeratio et admirabilis concentus quo haec omnia certa lege ac ratione gubernantur, denique ordo ille perpetuus planetarum, statis temporibus ad eumdem locum recurrentium, numquid non manifeste testantur jussionem Dei, et perfectum obsequium astrorum legi divinae obtemperantium?

PL 8, 416C

さらに、果実に熟成をもたらす太陽の時宜にかなった熱、年の気候を大いに整える風の吹きよう、雨の涼しさ、そしてこれらすべてを定まった法と理とによって治める驚くべき調和、そして最後に、定まった時に同じ場所へと巡り戻る惑星たちの永遠の秩序——これらは、神の命令と、神の法に従う星々の完全な服従とを、はっきりと証ししているのではないか。

19

Praeterea montium supercilia, et vallium concavi recessus, et camporum late patentium aequabilis planities, utrum absque Dei providentia existere videntur? Quarum rerum non aspectus modo pergratus est, sed etiam usus longe jucundissimus.

PL 8, 416C

さらに、山々の眉のごとき稜線、谷々のくぼんだ奥まり、広く開けた野の平らかな広がりは、神の摂理なしに存在すると見えるであろうか。これらのものは、その眺めが快いだけでなく、その用いられ方もまた、はるかに喜ばしいものである。

20

Jam aquarum ac terrae spatia atque discidia, partim ad agriculturam idonea, partim ad ea quibus caremus ex peregrinis regionibus subvehenda, nonne accuratam et exactam divini numinis providentiam apertissime demonstrant?

PL 8, 417A

さて、水と陸との広がりと隔たりも、一方は農耕にふさわしく、他方は我々に欠けているものを異国から運び入れるのにふさわしい——これらはまさしく、神威の綿密で精確な摂理を、この上なく明らかに示しているのではないか。

21

Montes enim aquam in se continent; quam ubi subjecta planities excepit, ejusque irrigatione agros abunde recreavit, id quod residuum est effundit in mare; mare vero transmittit oceano.

PL 8, 417A

というのも、山々はその内に水を蓄え、その水を麓の平地が受け取ると、その灌漑によって畑を豊かに潤し、残った分を海へと注ぎ出す。そして海はそれを大洋へと送り渡すのである。

22

Et audemus adhuc nihilominus affirmare haec omnia casu ac temere fieri; cum tamen nullo modo designemus qua specie aut forma praeditus sit casus; res quae nec intelligentia nec sensu subsistit, sed solum est inanis sonus nominis sine re, auribus nostris circumstrepens.

PL 8, 417A

それでもなお我々は、これらすべてが偶然によっていいかげんに起こるのだと、あえて言い張ろうとする。しかも、その偶然というものがいったいいかなる種類、いかなる形を具えているのか、まったく指し示すこともできないままに。それは知性にも感覚にも立脚せず、ただ、実体を伴わぬ名の空しい響きとして、我々の耳のまわりに鳴り響くだけのものなのである。

Oratio II, Caput VII

第II演説 第VII章PL 8, 417A
1

QUOD IN REBUS QUAS INTELLIGENTIA ASSEQUI NON POSSUMUS CREATORIS SAPIENTIAM PRAEDICARE DEBEMUS, NEC CASUM AUT ALIAM PRAETER DEUM CAUSAM EXISTIMARE. [0417] Est enim revera casus vox ficta ab hominibus nulla ratione ac prudentia praeditis; sed qui causam ipsam intelligentia assequi nequeant, prae mentis suae imbecillitate existimant haec omnia, quorum rationem afferre non valent, absque ulla ratione esse disposita.

PL 8, 417A

我々が知性によって理解しえない事柄については、創造主の知恵を宣べ伝えるべきであり、偶然や神以外の原因を考えるべきではないこと。というのも、偶然とは実に、理も思慮も持たぬ人間たちがこしらえた空言だからである。しかし、原因そのものを知性によって捉えることのできない者たちは、自分の心の弱さのゆえに、その理を示すことのできぬこれらすべてが、何の理もなく配置されているのだと考えるのである。

2

Sunt certe quaedam admirabili natura praedita, quorum certa veritatis comprehensio in obscuro latet; cujusmodi sunt aquae suapte natura calidae. Nam causam quidem tanti ignis nemo facile dixerit.

PL 8, 417B

確かに、驚くべき性質を具えたものがいくつかあり、その真理の確かな把握は闇に隠れている。たとえば、おのずから熱を持つ水がそれである。これほどの火の原因を、たやすく言い当てられる者はいない。

3

Est autem mirabile, ignem illum aqua frigida undique circumseptum, suum tamen nativum calorem nequaquam amittere.

PL 8, 417B

しかも驚くべきことに、その火は、冷たい水に四方を取り囲まれていながら、その生まれながらの熱をいささかも失わないのである。

4

Atque haec rara admodum et paucissima in toto terrarum orbe reperiuntur; quo scilicet, ut equidem censeo, divinae providentiae vis ac virtus ab hominibus facile cognosci possit, quae duas res maxime inter se contrarias, frigus nimirum et calorem, ex una eademque radice manare praecepit.

PL 8, 417B

そしてこれらは、全世界を通じてもきわめて稀にしか、ごくわずかしか見出されない。それはおそらく、私の見るところ、人間が神の摂理の勢いと力とをたやすく知りうるようにするためであろう。その摂理こそが、互いに最も相反する二つのもの——冷たさと熱とを、ひとつの同じ根から流れ出るように定めたのである。

5

Sunt quidem multa ac prope innumerabilia, quae Deus ad solatium et oblectationem hominibus donavit, sed praecipue oleae fructus ac vitis. Quarum haec ad animos recreandos atque exhilarandos vim habet.

PL 8, 417C

神が人間の慰めと喜びのために与えたものは、実に多く、ほとんど数えきれぬほどであるが、とりわけオリーブの実とぶどうの実とがそうである。このうち、ぶどうは心を蘇らせ喜ばせる力を持っている。

6

Illa vero non solum ad voluptatem, verum etiam ad corporum curationem apta est. Summam quoque admirationem meretur continuus ac perennis fluminum cursus, diu noctuque perlabentium, et perpetuae aeternaeque vitae quamdam referentium similitudinem. Noctis item ac diei continua vicissitudo est perinde mirabilis.

PL 8, 417C

一方オリーブは、快楽のためだけでなく、肉体の治療のためにも適している。また、昼も夜も絶えず流れゆき、永遠にして不滅なる生のある種の似姿を映し出す、川々の途切れることなき尽きせぬ流れも、この上ない驚嘆に値する。同様に、夜と昼との絶えざる巡りも、劣らず驚くべきものである。

Oratio II, Caput VIII

第II演説 第VIII章PL 8, 417C
1

QUOD QUAE AD USUM NECESSARIA SUNT DEUS COPIOSE SUPPEDITAT HOMINIBUS, QUAE VERO AD VOLUPTATEM FACIUNT MODICE SUBMINISTRAT, UTRUMQUE AD UTILITATEM NOSTRAM DISPENSANS. [0417] Atque haec omnia dicta sint a nobis, ut constet nihil absque ratione et intelligentia factum fuisse, ipsam vero rationem ac providentiam Dei opus esse.

PL 8, 417C

用に必要なものは神が人間に豊かに供給し、快楽に資するものはほどほどにしか与えないこと、そのいずれもが我々の益のために計らわれていること。さて、我々がこれらすべてを語ってきたのは、何ひとつ理と知性なしに作られたものはなく、その理と摂理そのものこそが神の業であることを明らかにするためである。

2

Qui quidem auri etiam et argenti, aerisque ac reliquorum metallorum diversas species convenienti modo ac mensura produxit.

PL 8, 417D

神は、金や銀、青銅やその他の金属のさまざまな種類をも、ふさわしい仕方と分量とをもって生み出した。

3

Ea siquidem quorum multiplex ac varius usus erat futurus copiose suppeditari jussit; quae vero ad oblectationem duntaxat et luxum faciunt, liberaliter simul ac modice, et medio quodammodo inter parcimoniam et profusam largitionem.

PL 8, 417D

すなわち、多様でさまざまな用途を持つことになるものは、豊かに供給されるよう定め、快楽と奢侈にのみ資するものは、気前よくもあり同時にほどほどでもあるように、いわば倹約と過度の惜しみなさとの中間をもって定めたのである。

4

Nam si earum rerum quae ad ornatum factae sunt eadem copia concessa fuisset, metallarii prae nimia cupiditate, ea quidem quae ad agriculturam, et ad domorum ac navium constructionem utilia sunt, aes videlicet ac ferrum congerere insuper haberent, ea vero quae ad delicias et inanem ac superfluum divitiarum luxum pertinent omni studio consectarentur.

PL 8, 420A

というのも、もし装飾のために作られたものにも同じ豊かさが許されていたなら、鉱夫たちは過度の欲望のあまり、農耕や家屋・船の建造に役立つもの、すなわち青銅や鉄を積み上げることをなおざりにし、快楽や、空しく余計な富の奢侈にかかわるものをこそ、あらゆる熱意をもって追い求めたことであろう。

5

Ac propterea in auri argentique metallis inveniendis longe plus difficultatis ac laboris esse aiunt, quam in reliquis omnibus, ut vehementissimae cupiditati labor quoque vehementissimus objiciatur.

PL 8, 420A

それゆえ、金と銀の鉱脈を見出すことには、他のすべてのものよりもはるかに多くの困難と労苦とが伴うと言われる。それは、この上なく激しい欲望に対して、この上なく激しい労苦が向けられるためである。

6

Quot insuper alia divinae providentiae opera licet enumerare, quae in omnibus rebus quas nobis copiose largita est vitam hominum ad modestiam caeterasque virtutes manifeste impellit, et ab importunis cupiditatibus abducit.

PL 8, 420A

そのほかにも、神の摂理の業は数え上げればいくつも挙げられよう。それらは、我々に豊かに与えられたあらゆる事物のうちにあって、人間の生を慎ましさやその他の徳へとはっきりと駆り立て、理不尽な欲望から遠ざけるのである。

7

Quarum omnium rerum rationem investigare majus quiddam est, quam quod ab homine perfici possit. Quo enim modo veritatem accurate assequi valeat caduci atque infirmi animalis intelligentia? quo pacto Dei ab initio voluntatem comprehendere?

PL 8, 420B

これらすべての事柄の理を探求することは、人間に成し遂げられうる以上の大きな事柄である。移ろいやすく弱い生き物の知性が、いったいどうして真理を正確に捉えることができようか。まして、神の初めからの意志を、どうして理解しうるであろうか。

Oratio II, Caput IX

第II演説 第IX章PL 8, 420B
1

DE PHILOSOPHIS QUI, CUM OMNIA SCIRE VOLUISSENT, OPINIONIBUS LAPSI SUNT, ET NONNULLI DISCRIMEN VITAE SUBIERUNT. ITEM DE DOCTRINA PLATONIS. [0419] Quamobrem ea aggredi debemus quae fieri possint et quae naturae nostrae modum non excedant.

PL 8, 420B

すべてを知ろうとして臆説に陥った哲学者たちについて、また彼らのうち幾人かは命の危険にさらされたこと。あわせて、プラトンの教説について。それゆえ我々は、なしうることども、我々の本性の限度を超えないことどもにこそ、取りかかるべきである。

2

Etenim probabilitas quae in dialogis ac disputationibus reperitur plerosque nostrum a veritate abducere solet. Quod quidem multis contigit philosophis, dum in disserendo et in pervestiganda rerum natura ingenium exercent.

PL 8, 420B

実に、対話や論争のうちに見出されるもっともらしさは、我々の多くを真理から遠ざけるのが常である。このことは、論じ合い、事物の本性を探求するうちにその才知を働かせていた、多くの哲学者たちの身に実際に起こったことである。

3

Nam quoties miraculorum magnitudo inquisitionem ipsorum longe transcendit, variis argumentandi modis veritatem involvunt. Unde fit ut contraria sentiant, et alter alterius dogmata impugnet; idque cum sapientes videri velint.

PL 8, 420B

というのも、驚異の大きさが彼らの探求をはるかに超えるたびに、彼らはさまざまな論証の仕方によって真理を包み隠してしまうからである。そこから、互いに相反することを考え、一方が他方の教説を攻撃するという事態が生じる。しかも、彼らは賢者と見られたいがゆえに、そうするのである。

4

Ex quo populorum gravissimi motus, et principum acerba justitia adversus ipsos extiterunt, dum mores atque instituta majorum ab illis convelli putant. Ac saepenumero exitium ipsorum inde est consecutum.

PL 8, 420C

そこから、諸国の民のこの上なく激しい動揺と、統治者たちの彼らに対する苛烈な処断とが生じた。統治者たちは、彼らによって父祖の習わしと制度とが揺るがされていると考えたからである。そしてしばしば、そこから彼ら自身の破滅が続いて起こった。

5

Socrates certe disserendi scientia elatus, cum rationes quae infimiores erant, valentiores efficeret, et in contradicendo assidue luderet, tribulium ac civium suorum invidia interfectus est.

PL 8, 420C

ソクラテスは確かに、論じ合う知識に高ぶり、より弱い議論をより強いものにし、反論することにたえず興じていたために、自分の部族の者たちと市民たちの妬みによって殺された。

6

Sed et Pythagoras, qui temperantiam ac silentium consectari se prae caeteris profitebatur, mendacii convictus est. Quae enim ipse olim praedicta a prophetis acceperat, dum in Aegypto versaretur, ea tanquam sibi privatim a Deo patefacta Italis praedixit.

PL 8, 420C

またピュタゴラスも、誰よりも節制と沈黙とを追い求めると公言していたが、偽りを働いたことが露見した。というのも、彼はかつてエジプトに滞在していたときに預言者たちによって予告されていたことどもを受け取りながら、それをあたかも自分だけに神が明かしたことであるかのように、イタリアの人々に予告したからである。

7

Plato denique, qui reliquos omnes morum lenitate superavit, et qui hominum mentes a sensibus ad res intelligibiles eodemque semper in statu permanentes primus abduxit, et ad sublimia oculos attollere assuefecit, primum quidem Deum supra omnem substantiam esse docuit; recte omnino.

PL 8, 421A

そしてついにプラトンは、その気質の柔和さにおいて他のすべての者に優り、人間の心を感覚から、つねに同じ状態にとどまる知性的な事物へと初めて導き、崇高なものへと目を上げることに慣れさせた。彼はまず、神があらゆる実体を超えたものであると説いたが、これはまったく正しかった。

8

Huic alterum subjecit, et duas substantias numero distinxit; cum una sit utriusque perfectio, et secundi Dei substantia ex primo profisciscatur Deo. Hic enim Opifex est et moderator universorum; ac proinde omnia transcendit.

PL 8, 421A

彼は、この神にもう一つの神を従属させ、数のうえで二つの実体を区別した。とはいえ、その両者の完成はひとつであり、第二の神の実体は、第一の神から出て来るものである。というのも、この第一の神こそが、万有の造り主にして支配者であり、それゆえ万物を超越しているからである。

9

Ille vero, qui secundus ab eo est, mandatis ejus inserviens, omnium rerum constitutionem ad eum tanquam ad causam refert.

PL 8, 421A

しかるに、この神から出た第二の者は、彼の命に仕えつつ、万物の成り立ちを、原因たる彼へと差し向けるのである。

10

Itaque, juxta accuratissimam philosophandi rationem, unus fuerit qui omnium rerum curam gerit, et qui universis consulit; Deus scilicet sermo, a quo exornata sunt cuncta. Qui cum vere sit Deus, idem etiam est Filius Dei.

PL 8, 421B

されば、最も精緻な哲学の理に従うならば、万物の世話をし、万物のために計らう者はただひとりであったことになる。すなわち、神なる言葉であり、この方によって万物は飾られたのである。この方はまことに神であるがゆえに、同時に神の子でもある。

11

Quod enim aliud nomen praeter Filii appellationem ei quispiam imponens, non simul summo scelere sese obstrinxerit? Quippe ille qui est omnium Pater merito etiam sermonis sui Pater existimatur. Et hactenus quidem Plato recte sensit.

PL 8, 421B

というのも、誰かがこの方に子という呼び名以外の名を与えるとすれば、その者は同時にこの上ない罪を自らに負わせることにならないだろうか。実に、万物の父である方は、当然、その言葉の父でもあると考えられるのである。そしてここまでは、プラトンは正しく理解していた。

12

Verum in his quae sequuntur multum a vero aberrasse deprehenditur, dum et plures inducit deos, et diversas singulis formas attribuit.

PL 8, 421B

しかし、これに続くことどもにおいては、多くの点で真理から大きく逸れていることが見て取れる。彼は複数の神々を持ち出し、それぞれに異なる姿を与えているのである。

13

Quod quidem majoris adhuc erroris ansam praebuit imperitis hominibus, qui ipsam quidem summi Dei providentiam nequaquam considerant, imagines vero ad hominum et animalium quorumdam similitudinem a seipsis fictas venerantur.

PL 8, 421B

このことは、無学な人々にさらに大きな誤りの糸口を与えることになった。彼らは、至高なる神の摂理そのものについてはまったく考えることなく、自分たちで人間やある種の動物に似せて作り上げた模像を崇めているのである。

14

Atque ita contigit, ut excellens ingenium, atque doctrina summa omnium laude dignissima, hujusmodi erroribus permixta atque involuta, minus pura sinceraque esset.

PL 8, 421C

こうして、卓越した才知と、あらゆる称賛にこの上なく値する高遠な教説とが、この種の誤りと混じり合い絡み合い、それだけ純粋さと真正さとに欠けるものとなったのである。

15

Idem porro mihi videtur seipsum reprehendens, sermonem illum corrigere, dum diserte affirmat animum ratione praeditum Dei spiritum esse.

PL 8, 421C

さらに、同じプラトンは、自分自身を咎めているかのように、理性を具えた魂が神の霊であるとはっきり断言することによって、先の言葉を正しているように、私には思われる。

16

Cuncta enim in duo genera distribuit: intelligibile scilicet ac sensibile, quorum illud simplex atque incompositum, hoc est corporum compage conflatum est. Et illud quidem intellectu percipitur, hoc vero opinione cum sensu conjuncta comprehenditur.

PL 8, 421C

というのも、プラトンは万物を二つの類に分けたからである。すなわち、知性によって捉えられるものと、感覚によって捉えられるものとであり、前者は単純で複合されざるものであり、後者は物体の組み合わせから成るものである。そして前者は知性によって認識され、後者は感覚と結びついた思わくによって把握される。

17

Itaque illud divini spiritus particeps, utpote ab omni concretione et materia segregatum, aeternum est vitamque obtinet sempiternam. Illud vero quod sensibile est, cum eadem omnino ratione dissolvatur qua fuerat ante compactum, expers est sempiternae vitae.

PL 8, 421C

こうして、神の霊にあずかるその類は、あらゆる凝固と質料とから切り離されているがゆえに、永遠であり、とこしえの生を得ている。しかるに、感覚によって捉えられる類は、かつて組み立てられたのとまったく同じ理によって解体されるのであるから、とこしえの生にあずかることがない。

18

Sunt vero prorsus admiratione digna quae idem postea docet: eos qui recte vixerint, id est, animos bonorum ac sanctorum virorum, simul atque ex corpore discesserint, in pulcherrimis coeli regionibus consecrari.

PL 8, 424A

しかも、彼が後に教えていることは、まったく驚嘆に値する——正しく生きた者たち、すなわち善き聖なる人々の魂は、肉体から離れるやいなや、天の最も美しい領域において聖別される、というのである。

19

Quae quidem non solum admiratione digna, sed etiam utilia sunt imprimis. Quis enim ejus sermonibus fidem adhibens, et hujusmodi felicitatem expectans, vitam non optime instituat, et justitiam quidem ac temperantiam non consectetur, improbitatem vero aversetur?

PL 8, 424A

これらのことは、驚嘆に値するだけでなく、何よりもまず有益でもある。というのも、彼の言葉に信を置き、このような至福を待ち望みながら、この上なく善く生を営まず、正義と節制とを追い求めず、邪悪を忌み嫌わずにいられる者があるだろうか。

20

Consequenter etiam his subjungit, improborum hominum animos Acherontis ac Pyriphlegetontis fluctibus jactatos, velut fractae navis reliquias hac et illac ferri.

PL 8, 424A

さらにこれに続けて彼は、邪悪な人間たちの魂が、アケロンとピュリプレゲトンとの波に翻弄され、難破した船の残骸のようにあちらこちらへと運ばれる、と付け加えている。

Oratio II, Caput X

第II演説 第X章PL 8, 424A
1

DE IIS QUI NON SOLUM SACRAE SCRIPTURAE, SED ETIAM PHILOSOPHORUM DOGMATA RESPUUNT, ET QUOD VEL IN OMNIBUS FIDES POETIS ADHIBENDA EST, VEL IN NULLO. [0423] Sunt tamen nonnulli adeo mente capti atque corrupti, ut cum haec legerint, nec curent, nec timore ullo percellantur, sed perinde ac si fabulas quasdam audirent, spernant ac derideant.

PL 8, 424A

聖書だけでなく哲学者たちの学説をも退ける者たちについて、また、詩人たちにはすべてにおいて信を置くべきか、まったく置くべきでないかのいずれかであること。しかしながら、ある者たちは、かくも心が狂い、腐りきっているために、これらを読んでも意に介さず、何の恐れにも打たれることなく、まるで何か作り話でも聞いているかのように、あなどり嘲るのである。

2

Ac sermonis quidem ornatum et ubertatem laudibus prosequuntur, dogmatum vero aversantur severitatem. Iidem tamen poetarum fabulis fidem habent, et omnem Graeciam atque Barbariam vanis fictisque sermonibus replent.

PL 8, 424B

彼らは、その語り口の美しさと豊かさとを称賛の言葉で讃えながら、教説の厳しさは忌み嫌う。それでいて、同じ彼らが詩人たちの作り話には信を置き、ギリシアとその他の異邦の地とを、空しく作り話めいた語りで満たすのである。

3

Nam poetae quidem aiunt homines quosdam deorum filios post mortem animas judicare, eosque quasi inspectores ac censores apud inferos constituunt, judicia eorum ac severitatem celebrantes. Iidem vero poetae deorum pugnas, et quaedam inter eos belli jura commemorant.

PL 8, 424B

というのも、詩人たちは、神々の子であるある人間たちが、死後に魂を裁くのだと言い、彼らを冥界における監視者・審査者のごとき者として据え、その裁きと厳しさとを称え歌う。しかも同じ詩人たちは、神々の戦いや、彼らの間のある種の戦争の法をも語り伝えているのである。

4

Fata quoque eorumdem canunt. Et alios quidem natura acerbos; alios vero ab omni rerum humanarum cura alienos esse; quosdam etiam ex illis morosos affirmant.

PL 8, 424B

また彼らの運命をも歌う。そして、ある神々は生まれつき苛烈であり、別の神々は人間の事柄への配慮とはまったく無縁であり、さらに別の神々は気難しいのだと断言する。

5

Quin etiam deos inducunt filiorum suorum caedem lamentantes; quippe qui non solum extraneis, sed ne suis quidem suppetias ferre possint. Sed et humanis perturbationibus obnoxios eosdem fingunt, dum praelia eorum et vulnera, gaudia item ac gemitus narrant.

PL 8, 424B

それどころか、詩人たちは、神々が自分の子らの殺害を嘆く姿を描き出す——外部の者たちだけでなく、自分の身内にさえ助けをもたらすことができない神々として。しかも彼らは、同じ神々を人間的な情動に服する者としても描き、その戦いと傷、喜びと嘆きとを語るのである。

6

Haec illi cum dicunt, videntur fide digni. Cum enim divino quodam motu impulsi versus facere aggrediantur, par est ut illis fidem adhibeamus, in iis quae divino spiritu incitati pronuntiant. Sed et deorum ac daemonum calamitates referunt.

PL 8, 424C

彼らがこれらのことを語るとき、信頼に値するように見える。というのも、ある神的な衝動に駆られて詩作に取りかかるのであれば、彼らが神的な霊に促されて述べることには、我々も信を置くのがふさわしいはずだからである。しかし彼らはまた、神々や悪霊どもの災難をも語り伝えている。

7

Certe illorum calamitates omnino cum veritate consentiunt. Atenim dicet aliquis poetis mentiri licere: id enim proprium esse poeticae, ut audientium animos demulceat, veritatem vero esse, quoties ea, quae dicuntur, non alio se habent quam quo dicuntur modo.

PL 8, 424C

確かに、彼らの災難は真理とまったく一致している。しかし、詩人たちには偽りを語ることが許されている、と誰かは言うであろう——聞く者の心をなだめることこそ詩作に固有のことであり、真理とは、語られることが語られているとおりのあり方をしているときにこそ成り立つものだ、と。

8

Sit hoc proprium poeticae, interdum veritatem abscondere. Hi vero qui mentiuntur, nunquam frustra et gratis id faciunt.

PL 8, 424C

時に真理を覆い隠すことが詩作に固有のことだとしよう。しかし、偽りを語る者たちは、決して無意味に、無償でそれを行うわけではない。

9

Aut enim quaestus et cupiditatis causa mentiuntur, aut cujuspiam criminis sibi conscii; metu periculi quod leges ipsis intentant, veritatem obtegunt.

PL 8, 424D

彼らは、利得と欲望のゆえに偽りを語るか、あるいは何らかの罪状を自ら意識していて、法律が彼らに向ける危険への恐れから、真理を覆い隠すのである。

10

At qui facile poterant, meo quidem judicio, nihil de divina natura praeter veritatem dicentes, ab impio mendacio abstinere.

PL 8, 424D

しかし彼らは、私の判断では、神なる本性について真理以外の何ものも語ることなく、不敬なる偽りを差し控えることが、たやすくできたはずなのである。

Oratio II, Caput XI

第II演説 第XI章PL 8, 424D
1

DE CORPORALI DOMINI ADVENTU, QUALIS ET CUR FUERIT. [0425] Porro, quisquis optima vivendi ratione ac disciplina indignus est, sibique ipse conscius vitae male et nequiter transactae, is tandem resipiscat, et perpurgata mentis acie ad divinum respiciat numen, pristinam vivendi rationem detestatus.

PL 8, 424D

主の肉体をとっての到来について——それがいかなるものであり、また何ゆえであったか。さて、いかなる者であれ、最善の生き方と規律とにふさわしくなく、悪しく卑しく過ごした自分の生を自ら意識している者は、ついに立ち返り、澄み清められた心の眼をもって神威を仰ぎ見るがよい。かつての生き方を忌み嫌いながら。

2

Contentus tamen esse debet, si vel provecta jam aetate sapientiam assequatur. At nobis nulla quidem ab hominibus profecta doctrina adjumento unquam fuit. Sed quaecumque in hominum vita ac moribus laudem merentur judicio sapientum, Dei dona sunt ac munera.

PL 8, 425A

とはいえ、たとえ齢すでに進んでからでも知恵に達しえたなら、それで満足すべきである。しかるに我々にとっては、人間から出た教えが助けとなったことは一度もなかった。むしろ、人間の生と習わしのうちで、賢者の判断によって称賛に値するとされるものはすべて、神の賜物であり贈り物なのである。

3

Caeterum, adversus venenata illa tela quae a malo daemone fabricantur non infirmum habeo scutum quod opponam; scientiam videlicet earum rerum quae acceptae sunt Deo.

PL 8, 425A

ところで、悪しき悪霊によって作られるあの毒を塗られた矢に対して、私には差し向けるべき弱くない盾がある。すなわち、神に受け入れられる事柄についての知識である。

4

Qua quidem ex scientia ac disciplina, ea seligens quae ad praesentem sermonem accommodata sunt, summum omnium parentem laudare aggrediar.

PL 8, 425A

この知識と教えとから、この今の語りにふさわしいことどもを選び取りつつ、私は万物の至高の親を讃えることに取りかかろう。

5

Tu vero devotionis nostrae proposito favens, adesto, Servator omnium Christe, et sermonem de potentia tua institutum exorna, laudandi nobis modum rationemque praescribens. Nemo porro existimet auditurum se orationem, eximia quadam verborum elegantia excultam.

PL 8, 425B

汝よ、万物の救い主なるキリストよ、我々の献身の企てに好意を寄せ、ここに臨め。そして、汝の力について企てられたこの語りを飾り、讃えるべき仕方と理とを我々に示せ。さらに、誰も、格別に優れた言葉の技巧で飾られた演説を聞くことになるとは、思わないでほしい。

6

Quippe compertum habeo eam orationem, quae mollis sit et ad voluptatem ac lenocinium comparata, prudentibus viris displicere, cum is qui dicit plausum potius quam modestam disserendi rationem consectatur.

PL 8, 425B

というのも、私は、柔弱で快楽と媚びとに整えられた演説が、思慮ある人々の意にそぐわないことを知っているからである。それは、語る者が慎ましい論じ方よりもむしろ喝采を追い求めているときのことである。

7

Quidam impii ac dementes homines, aiunt Christum nostrum merito supplicio damnatum fuisse, et eum qui vitae auctor est viventibus vita esse privatum.

PL 8, 425B

ある不敬にして狂った人間たちは、我々のキリストが当然の報いとして刑罰に処せられたのであり、命の与え主であるその方が、生きる者たちから命を奪われたのだ、と言う。

8

Ac eos quidem qui semel pietati nuntium remiserunt, nec timore ullo aut pudore scelerum suorum affici decreverunt, ita sentire minime mirandum est.

PL 8, 425B

ひとたび敬虔に離縁状を送りつけ、自分の罪について何の恐れも恥じらいも抱かないと心に決めた者たちが、このように考えるのは、少しも驚くに当たらない。

9

Illud vero omnem excedit amentiam, quod sibi ipsis persuasisse videntur Deum immortalem vim ab hominibus passum esse, non autem a sua ipsius benignitate, et erga homines benevolentia.

PL 8, 428A

しかし、次のことはあらゆる狂気を超えている——彼らは、不死なる神が人間から暴力を受けたのであって、神自身の慈愛と人間への好意とによってそうなったのではない、と自らに思い込ませているように見えるのである。

10

Nec animadvertunt magnitudinem animi ac patientiam nec contumelia mutari, nec conviciis de statu suo dimoveri, sed furorem eorum qui ipsam hostiliter invadunt consilio et celsitudine animi frangere.

PL 8, 428A

彼らは気づいていない——その大いなる心と忍耐とは、侮辱によって変わることも、罵りによってその立場から動かされることもなく、むしろ、敵意をもってこれに襲いかかる者たちの狂乱を、思慮と心の高邁さとによって打ち砕くのだ、ということに。

11

Statuerat quidem divina clementia injustitiam e medio tollere; modestiam vero et aequitatem promovere.

PL 8, 428A

神の慈悲は、不正を取り除き、慎ましさと公正さとを推し進めることを、すでに定めていた。

12

Ac propterea sapientissimis hominibus in unum congregatis, pulcherrimam atque utilissimam humano generi doctrinam instituit, ut viri boni ac beati providentiam ipsius in hujus mundi rebus administrandis aemularentur.

PL 8, 428A

それゆえ、最も賢明な人々をひとつに集め、人類にとって最も美しく最も有益な教えを打ち立てた。それは、善く幸いなる人々が、この世界の事どもを治めるにあたって、神自身の摂理に倣うようにするためであった。

13

Quo quidem bono quodnam majus dici potest, ubi Deus justitiae leges praescribit, eosque qui discipuli ipsius esse meruerint, similes efficit sibi, ut tradita ac diffusa in omnes virtute, sempiterna felicitas hominibus comparetur.

PL 8, 428B

神が正義の法を定め、神の弟子たるにふさわしいとされた者たちを神に似た者とし、その徳をすべての者に伝え広めることによって、人間にとこしえの幸いがもたらされるとき、これに勝る善がいったい何と言われうるだろうか。

14

Haec est praeclara victoria; haec vera potentia; hoc opus maximum Deoque convenientissimum, omnium scilicet populorum correctio atque ad meliorem frugem conversio.

PL 8, 428B

これこそ輝かしい勝利であり、これこそまことの力であり、これこそ神にこの上なくふさわしい最大の業である。すなわち、あらゆる民の矯正であり、より善き実りへの転回である。

15

Ac nos quidem hujus triumphi gloriam, cum laudibus et acclamationibus, tibi, o Servator omnium, deferimus.

PL 8, 428B

そして我々は、おお万物の救い主よ、この凱旋の栄光を、称賛と歓呼の声とともに、汝に献げる。

16

Tu vero, improba ac detestanda blasphemia, quae mendaciis et fama pervulgatisque sermonibus efferri et gloriari soles, tu, inquam, juvenes decipis; adolescentes et viros qui puerili quodam ingenio praediti sunt blanda persuasione in fraudem inducis, a veri numinis cultu eos abducens, et simulacra constituens, quae adorent, et quibus preces allegent; adeo ut decepti suae ipsorum vecordiae mercedem recipiant.

PL 8, 428B

しかしお前、恥ずべき、忌まわしき冒瀆よ——偽りと風評と広まった言い草とによって高ぶり誇るのを常とするお前よ——お前こそが、若者たちを欺くのだ。お前は、子供じみた心を持つ青年や男たちを、甘言によって欺きへと誘い込み、まことの神威への礼拝から彼らを遠ざけ、彼らが拝み、祈りを捧げるべき像を打ち立てる。かくして、欺かれた彼らは、自分自身の狂気の報いを受けることになるのである。

17

Christum enim omnium bonorum auctorem, qui et Deus est et Dei Filius, calumniantur. An non, quaeso, hic Deus a modestissimis ac sapientissimis gentibus ac populis jure merito colitur? qui cum omnem potentiam nactus sit, propositi sui semper tenax, de insita sibi clementia nihil imminuit.

PL 8, 428C

というのも、彼らは、万物の善の創始者であり、神であり神の子でもあるキリストを、讒言するからである。この神は、この上なく慎ましく、この上なく賢明な国々と民とによって、正当に、当然の理由から礼拝されているのではないだろうか。この神は、あらゆる力を得ながらも、常に自らの決意を固く保ち、その生まれながらの慈悲を少しも減じることがないのである。

18

Abite igitur, impii, id enim vobis licet, quandoquidem sceleri vestro nulla nunc poena irrogatur, abite, inquam, ad victimarum caedes et convivia, festosque dies et compotationes. In quibus religionis specie voluptatibus et intemperantiae indulgetis.

PL 8, 429A

されば立ち去るがよい、不敬なる者たちよ。それは諸君に許されていることだ、今のところ諸君の罪に何の刑罰も科されていないのだから。立ち去るがよい、繰り返して言うが、犠牲獣の屠りと饗宴へ、祝祭の日々と酒盛りへと。そこで諸君は、宗教の見せかけのもとに、快楽と無節制とにふけっているのである。

19

Et sacra quidem a vobis celebrari simulatis, re autem vera libidines vestras expletis. Neque enim quicquam boni nostis; ac ne primum quidem summi Dei mandatum, qui et humano generi leges vivendi praescribit, filioque in mandatis dedit, ut vitam hominum moresque formaret; quo videlicet hi qui recte ac modeste vixerint, alteram vitam beatam ac felicem Filii sui judicio consequantur.

PL 8, 429A

諸君は、祭儀を執り行っているふりをしながら、実のところは自分たちの欲情を満たしているにすぎない。というのも、諸君は善きことを何ひとつ知らないからである。至高の神の第一の命令すら知らない。神は人類に生きるべき法を定め、子にもまた、人間の生と習わしとを形づくるようにと命じた。それは、正しく慎ましく生きた者たちが、その子の裁きによって、もう一つの祝福された幸いなる生に至るためであった。

20

Exposui decretum Dei de hominum vita, idque non ignoratione aberrans, ut multi, nec opinione aut conjectura ductus.

PL 8, 429B

私は、人間の生についての神の定めを説き述べた。それは、多くの者のように無知にさまよいながらでもなく、意見や憶測に導かれてでもない。

21

Sed fortasse dixerit aliquis: Undenam haec Filii appellatio, aut quae ratio gignendi, siquidem unus ac solus est Deus, idemque ab omni commixtione et coitu prorsus alienus?

PL 8, 429B

しかし、あるいは誰かはこう言うかもしれない——この「子」という呼び名はどこから来るのか、また、もし神がただひとりであり、あらゆる混淆と交わりとから全く無縁であるとすれば、いかなる生成の理があるのか、と。

22

Sciendum vero est duplicem esse gignendi rationem: alteram ex partu, quae omnibus nota est; alteram ex causa sempiterna. Cujus quidem generationis modum ac rationem, divina favente providentia, is inter homines videt, qui Deo carus fuerit.

PL 8, 429B

しかし、知るべきことがある——生成の理には二つがあるということである。一つは出産によるものであり、これは万人に知られている。もう一つは、とこしえの原因によるものである。この生成の仕方と理とを、人間のうちで見て取ることができるのは、神の摂理の助けによって、神に愛された者だけである。

23

Sapiens enim quivis ordinationis universi causam intelligit. Porro, cum nihil sit quod causam non habeat, ante omnia quae existunt, causa eorum substiterit necesse est.

PL 8, 429B

というのも、賢い者は誰であれ、宇宙の秩序立ての原因を理解するからである。さらに、原因を持たぬものは何ひとつないのであるから、存在するすべてのものに先立って、それらの原因が存在していたはずである。

24

Cum igitur mundus et cuncta quae in mundo sunt existant, cumque eorum exstet conservatio, necesse est ut ante omnia quae sunt Servator exstiterit.

PL 8, 429C

されば、世界と世界のうちにあるすべてのものが存在し、それらの保存が存在する以上、存在するすべてのものに先立って、救い主が存在していたことは必然である。

25

Adeo ut Christus ipse omnium rerum causa sit, et conservatio sit effectus, quemadmodum Pater quidem Filii causa est, Filius vero est causatum. Et ipsum quidem Christum ante omnia extitisse jam abunde probavimus. At quomodo in terras descendit et ad homines venit?

PL 8, 432A

かくしてキリスト自身が万物の原因であり、保存はその結果である。ちょうど父が子の原因であり、子が結果であるのと同じである。そして、キリストが万物に先立って存在していたことは、すでに十分に証明した。しかし、いかにして地上に降り、人間のもとに来たのか。

26

Consilium quidem ipsum, sicut prophetae praedixerant, profectum est ex cura ac sollicitudine quam pro universis rebus gerebat. Opifex enim operum suorum curam gerat necesse est.

PL 8, 432A

その計らい自体は、預言者たちが予告していたとおり、万物のために抱いていた配慮と気遣いから出たものである。造り主は、自分の作品を配慮せざるをえないからである。

27

Cum vero ad terrenum corpus accessurus esset, et inter homines, necessitate sic exigente, aliquandiu moraturus, novam quamdam nascendi rationem commentus est sibi.

PL 8, 432A

しかし、地上の肉体をまとおうとし、必要に迫られて人間の間にしばらくとどまろうとするにあたり、キリストは、自らのために、ある新たな生まれ方を考案した。

28

Nam absque nuptiis fuit conceptio, et castae virginitatis puerperium; et puella Dei mater; et aeternae naturae temporale principium; et intelligibilis substantiae sensus; et in corporei splendoris materia. Cuncta igitur quae tunc visa sunt his fuere consentanea.

PL 8, 432A

すなわち、婚姻によらぬ懐胎であり、清き童貞のままでの出産であり、一人の乙女が神の母となることであり、永遠なる本性の時間的な始まりであり、知性的な実体の感覚であり、非物体的な輝きの質料であった〔底本は in corporei。incorporei と読む〕。されば、そのとき見られたことどもはすべて、これらにふさわしいものであった。

29

Splendidissima columba ex arca Noe devolans in sinum Virginis descendit. Consentanea item sunt reliqua quae illibatum illum et omni castitate puriorem, ipsaque adeo continentia praestantiorem hymenaeum sunt consecuta.

PL 8, 432B

ノアの箱舟から飛び立った、この上なく輝かしい鳩は、乙女の懐へと舞い降りた。同じくふさわしいのは、あの汚れなく、あらゆる貞潔よりも清く、節制そのものよりもなお勝るこの婚姻に続いた、その他の出来事どもである。

30

Mirabilis ab ipsis incunabilis Sapientia Dei, et Jordanis, qui aquas ad Baptismum praebebat, cum reverentia illum suscipiens. Adhaec regalis unctio cum omnium rerum scientia conjuncta.

PL 8, 432B

その揺りかごの時からすでに驚くべき神の知恵、そして洗礼のための水を供したヨルダン川が、畏敬の念をもって彼を迎え入れたこと。さらに、万物の知識と結びついた王者の塗油。

31

Doctrina item ac potentia quae res admirabiles perpetravit, et insanabiles morbos curavit. Mira denique celeritas in hominum precibus exaudiendis. Et generaliter tota ejus vita hominum utilitati inserviens.

PL 8, 432B

同様に、驚くべき業を成し遂げ、治しがたい病を癒した教えと力。そしてついには、人々の祈りを聞き届ける驚くべき速さ。そして総じて、人間の益に仕えたその全生涯。

32

Praedicatio vero quae non prudentiam, sed sapientiam insinuaret; auditoribus non civiles virtutes, sed viam quae ad intelligibilem mundum perducit, addiscentibus; ejusque naturae quae semper uno eodemque in statu permanet, contemplationem et summi patris notionem assidua exercitatione scrutantibus.

PL 8, 432C

その宣教は、思慮ではなく知恵を教え込むものであり、聞く者たちに市民としての徳ではなく、知性的な世界へと導く道を学ばせるものであり、常に同じひとつの状態にとどまるその本性の観想と、至高の父についての認識とを、たゆまぬ修練によって探求させるものであった。

33

Jam beneficia haudquaquam mediocria. Pro caecitate, visus; pro virium ac nervorum resolutione, firma corporis valetudo; pro morte denique, vita iterum restituta.

PL 8, 433A

さらに、決して並々ならぬ恩恵の数々。盲目には視力を、力と筋の弛緩には肉体の確かな健やかさを、そしてついには、死には生命の再び回復されることを。

34

Praetereo res ad victum necessarias in solitudine large suppeditatas, et paucissimos cibos maximae hominum multitudini longo temporis spatio sufficientes.

PL 8, 433A

荒れ野において生活に必要なものが豊かに供給されたことも、ごくわずかな食べ物が、長い時のあいだ、この上なく多くの人々に十分であったことも、ここでは省く。

35

Hanc tibi gratiarum actionem, prout possumus, persolvimus, Christe, Deus ac Servator, magni Patris summa Providentia, qui et a malis liberas, et doctrinam beatissimam tradis. Neque enim haec a me dicuntur ut laudes tuas celebrem, sed ut gratias agam.

PL 8, 433A

この感謝の行いを、我々にできる限りにおいて、汝に捧げる。おおキリストよ、神にして救い主、大いなる父の至高の摂理よ——汝は悪しきものから解き放ち、この上なく祝福された教えを授ける。というのも、これらのことを私が語るのは、汝への讃美を言い広めるためではなく、感謝を捧げるためだからである。

36

Nam quis unquam inter homines te pro dignitate laudaverit? Tu quippe es qui ex nihilo res creasse diceris, et lucem eis accendisse, et confusam elementorum molem ordine ac ratione distinxisse.

PL 8, 433A

実に、人間のうちの誰が、かつて汝をその尊厳にふさわしく讃えたであろうか。汝こそは、無から事物を創造し、それらに光を灯し、諸元素の混沌たる塊を秩序と理とによって分け隔てたと言われる方である。

37

Tuae clementiae hoc praecipuum munus est, quod homines bona indole praeditos divinae ac beatae vitae aemulatores reddidisti, ac providisti ut illi optimarum rerum mercatores effecti, sapientiam ac felicitatem suam pluribus aliis impertirent, ipsique immortalem fructum virtutis perciperent; liberati quidem intemperantia, clementiae vero participes: et misericordiam quidem prae oculis habentes, fidei vero promissa sperantes; verecundiam denique et omne genus virtutis amplectentes, loco injustitiae quam prior mortalium vita moribus humanis infuderat, ut ab eo qui omnium rerum curam ac providentiam gerit exscinderetur.

PL 8, 433B

汝の慈悲のこの上なく際立った賜物は、これである——すなわち、生まれつき善き資質を具えた人間たちを、神的で幸いなる生に倣う者たらしめ、彼らが最善の事どもの商人となって、その知恵と幸いとを他の多くの者たちに分かち与え、また自らも徳の不滅の実りを得るようにと計らったこと。すなわち、無節制からは解き放たれ、慈悲にはあずかる者として。慈しみを目の前に掲げ、信仰の約束を望みとしながら。そして最後に、慎み深さと、あらゆる種類の徳を身にまとい、それまでの人間の生が人間の習わしのうちに注ぎ込んでいた不正の代わりに、万物の世話と摂理とを司る方によって、それが断ち切られるようにと〔ut … exscinderetur の主語は定かでない。不正を指すと取った〕。

38

Nullus enim alius tantorum malorum et injustitiae quae illa aetate invaluerat medicus idoneus inveniri potuisset.

PL 8, 433B

というのも、当時力を得ていたこれほど多くの悪と不正とにふさわしい医者は、他に誰も見出されえなかったであろうから。

39

Igitur providentia, ad terras usque perveniens, cuncta quae per contumeliam et intemperantiam [0433] incomposita erant nullo negotio restituit, idque non clam et occulte.

PL 8, 433C

そこで摂理は、地上にまで至り、侮辱と無節制とによって乱されていたすべてのことどもを、何の苦もなく回復した。しかもそれは、ひそかに、隠れてのことではなかった。

40

Sciebat enim quosdam esse homines qui virtutem ipsius ac potentiam mentis acie contemplarentur, alios vero, utpote brutis animantibus persimiles, magis sensibus inhaerere.

PL 8, 433C

というのも摂理は、ある人々は心の眼をもってその力と大能とを見つめる一方、別の人々は、もの言わぬ動物によく似て、むしろ感覚にしがみつくものであることを、知っていたからである。

41

Ideo palam et aperte, ne quis sive bonus, sive improbus dubitare posset, beatitudinem et admirabilem curationem omnium oculis subjecit: mortuis quidem vitam denuo restituens, eos vero qui sensibus orbati essent pristinum usum sensuum recuperare praecipiens.

PL 8, 433C

それゆえ摂理は、善人であれ悪人であれ誰も疑うことのないように、公然と、あらわに、その至福と驚くべき癒しとをすべての人の目にさらした——死者には生命を再び回復させ、感覚を奪われた者たちには、感覚の元の働きを取り戻すよう命じたのである。

42

Mare vero solidum reddidisse, et in media tempestate tranquillitatem oriri jussisse; ac postremo cum admiranda opera edidisset, et homines ab incredulitate ad robustissimam fidem traduxisset, in coelum evolavisse; cujus tandem nisi Dei et supremae cujusdam potent i ae opus fuit.

PL 8, 433C

また海を固いものとし、嵐のさなかに凪を生じさせるよう命じ、そしてついに、驚くべき業の数々を行い、人間たちを不信仰からこの上なく堅固な信仰へと導いたのち、天へと飛び去った。これがついに、神と、ある至高の力の業でなくて何であろうか。

43

Sed neque tempus illud quod passioni proximum fuit, admirandis illis spectaculis caruit; tunc cum noctis caligo diurnum splendorem obscurans, solem penitus abscondit.

PL 8, 433C

また、受難に近づいたあの時も、あの驚くべき光景を欠くことはなかった。そのとき、夜の闇が昼の輝きを覆い隠し、太陽を完全に隠してしまったのである。

44

Quippe omnes ubique populos terror pervaserat, mundi exitum advenisse jam credentes, et in pristinum chaos cujusmodi ante orbem conditum fuit cuncta reditura esse.

PL 8, 433C

実に、いたるところの民のすべてを恐怖が満たし、世界の終わりがすでに到来したのだと信じ込み、世界が創られる前の原初の混沌へと、万物が再び戻ってしまうのだと思ったのである。

45

Requirebatur causa tantae calamitatis, et quod tantum scelus adversus Dei numen ab hominibus admissum fuisset. Donec Deus placida animi magnitudine contumelias impiorum despiciens, cuncta restituisset, et consueto siderum cursu coelum omne exornavisset.

PL 8, 433C

人々は、これほどの災いの原因を、また人間たちが神威に対してどれほど大きな罪を犯したのかを、問い求めていた。ついに神は、穏やかな心の大きさをもって、不敬な者たちの侮辱を見下しながら、万物を回復し、いつもどおりの星々の運行をもって天のすべてを飾ったのである。

46

Itaque totius mundi fac i es, quae luctu ac moerore quodammodo confusa fuerat, pristinum denuo splendorem recuperavit.

PL 8, 433C

こうして、悲嘆と嘆きとによっていわば乱されていた全世界の姿は、再び元の輝きを取り戻したのである。

Oratio II, Caput XII

第II演説 第XII章PL 8, 433C
1

DE HIS QUI HOC MYSTERIUM NON COGNOVERUNT, ET QUOD VOLUNTARIA EORUM IGNORATIO EST; ET QUANTA BONA EOS MANEANT QUI ILLUD COGNOVERUNT, AC PRAESERTIM EOS QUI IN CONFESSIONE MORTUI SUNT. [0435] Sed dicet aliquis ex iis quibus solemne est impie loqui, Deum voluntatem hominum meliorem ac placidiorem facere potuisse.

PL 8, 433C

この奥義を知らなかった者たちについて、また彼らの無知が自ら望んでのものであること。そして、これを知った者たち、とりわけ告白のうちに死んだ者たちを、いかに大きな善が待ち受けているか。しかし、不敬に語ることを常とする者たちのうちの誰かは、こう言うであろう——神は人間の意志をより善く、より穏やかなものにすることができたはずだ、と。

2

Quaenam, rogo, melior via, quae ratio efficacior ad improbos homines emendandos, quam ut Deus ipse eos coram compellaret? An non ille praesens et omnium conspectui subjectus, eos ad modestiam informavit?

PL 8, 436A

だが、いったいどのような道が、邪悪な人間を正すためのどのような理が、神自らが彼らに面と向かって語りかける以上に、有効でありえただろうか。神は現に臨在し、すべての人の目にさらされて、彼らを慎ましさへと形づくったのではなかったか。

3

Quod si Dei praesentis praeceptio nihil profuit, quid absentis et inauditi prodesse potuisset? Quod igitur obstaculum fuit beatissimae illius praedicationi? Hominum feritas atque saevitia.

PL 8, 436A

もし現に臨在する神の教えが何の益ももたらさなかったとすれば、不在で聞かれることもない神が、いったい何の益をもたらしえただろうか。では、あの至福なる宣教の妨げとなったものは何であったか。人間の野蛮と残虐とである。

4

Quoties enim ea quae recte utiliterque praecepta sunt infenso animo excipimus, tunc mentis nostrae acies quibusdam quasi tenebris obscuratur. Quid quod voluptati illis erat praecepta negligere, et legi quae ferebatur fastidiosas aures praebere.

PL 8, 436A

というのも、正しく有益に命じられたことどもを敵意ある心で受け取るたびに、我々の心の眼は、いわば何かの闇によって曇らされるからである。しかも、彼らにとっては、その命令をなおざりにし、下された法に対して厭わしげな耳を傾けることこそが、快楽だったのである。

5

Nisi enim neglexissent, dignam certe audientia sua mercedem erant relaturi, non in hac tantum, verum etiam in futura vita; quae vere vita est existimanda. Eorum enim qui praeceptis Dei paruerunt merces est immortalis et aeterna vita.

PL 8, 436A

もし彼らがなおざりにしなかったならば、確かに、自分たちの聴き従いにふさわしい報いを、この生においてだけでなく、まことの生と見なされるべき来るべき生においても、受け取ったことであろう。神の命令に従った者たちの報いは、不死にして永遠の生命だからである。

6

Ad quam ii demum aspirare possunt, qui Deum cognoverint; et qui suam ipsorum vitam velut perpetuum quoddam exemplar, ad imitandum proposuerint iis, qui ad optimi cujusque aemulationem vitam suam formare instituerunt.

PL 8, 436B

この生を望みうるのは、神を知った者たちであり、また、あらゆる善きものに倣おうとして自分の生を形づくろうとした人々のために、自分自身の生を、いわば永続する模範として、倣うべきものとして差し出した者たちにほかならない。

7

Quippe idcirco doctrina sapientibus tradita est, ut quod isti praeceperint a sodalibus pura mente sedulo custodiatur, atque ita sincera ac firma mandati divini observatio perseveret.

PL 8, 436B

実に、教えが賢者たちに伝えられたのは、彼らが命じたことどもが、仲間たちによって清い心で丹念に守られ、こうして神の命令への真摯で堅固な遵守が続いていくためであった。

8

Ex hujusmodi enim observatione, et ex intemerata fide sinceraque erga Deum pietate nascitur mortis contemptus. Stat ergo hujusmodi animus obnixe contra saeculi procellas, invicto divinae virtutis robore munitus ad martyrium.

PL 8, 436B

このような遵守と、汚れなき信仰と、神への真摯な敬虔とから、死の蔑視が生まれる。かくしてこのような心は、世の嵐に対して敢然と立ち、殉教に向けて、神の力の不屈の強さによって守られている。

9

Cumque gravissimos terrores generose superaverit, corona donatur ab eo ipso cui testimonium constanter perhibuit. Nec tamen propterea gloriatur. Novit enim Dei munus esse, quod et tormenta sustinuerit, et divina praecepta alacriter impleverit.

PL 8, 436C

そして、この上なく激しい恐怖にも気高く打ち勝つと、冠を授かる。それを授けるのは、彼が変わらず証言を立て続けたその方自身である。それでいて、彼はそれゆえに誇ることはない。拷問に耐え、神の命令を喜んで果たしたことが、神の賜物であると知っているからである。

10

Porro hujusmodi vitam excipit immortalis memoria et gloria sempiterna; idque jure optimo. Siquidem martyris tum vita ipsa plena modestiae ac religiosae divinorum mandatorum observantiae deprehenditur, tum mors plena fortitudinis ac generosae indolis.

PL 8, 436C

さらに、このような生の後には、不死の記憶ととこしえの栄光とが続く。それはまったく正当なことである。というのも、殉教者の生そのものは、慎ましさと、神の命令への敬虔な遵守とに満ちていることが見て取られ、その死もまた、勇気と気高い資質とに満ちていることが見て取られるからである。

11

Proinde hymni psalmique et laudes inspectori omnium Deo posthaec canuntur. Et ejusmodi quoddam gratiarum actionis sacrificium in memoriam illorum peragitur, quod ab omni sanguine et violentia vacuum est.

PL 8, 437A

それゆえ、この後、賛歌と詩篇と讃美とが、万物を見張る神に向けて歌われる。そして、彼らの記憶のために、血と暴力とをまったく伴わない、ある種の感謝の献げ物が捧げられる。

12

Sed nec odor thuris requiritur, nec accensus rogus, sed purum duntaxat lumen, quantum satis sit ad eos qui Deum precantur illustrandos. Sobria quoque convivia celebrantur a multis, tum ad mendicorum, tum ad eorum qui patria et bonis exciderunt, inopiam sublevandam.

PL 8, 437A

そこでは、乳香の香りも、燃やされる薪の山も求められず、ただ、神に祈る者たちを照らすのに十分なだけの清い灯りのみが求められる。また、多くの者によって節度ある宴が催され、物乞う者たちの、また祖国と財産とを失った者たちの窮乏を救うために用いられる。

13

Quae si quis importuna esse existimet, is contra divinam et sacrosanctam disciplinam sapere videtur.

PL 8, 437A

もし誰かがこれを不都合なことだと考えるならば、その者は、神の、この上なく神聖な規律に反する考えを抱いているように見える。

Oratio II, Caput XIII

第II演説 第XIII章PL 8, 437A
1

QUOD NECESSARIA SIT DIFFERENTIA IN REBUS CREATIS, ET QUOD AD BONUM MALUMQUE PROPENSIO EX VOLUNTATE HOMINUM ORITUR, IDEOQUE NECESSARIUM EST JUDICIUM DEI. [0437] Quidam vero etiam in hoc Deum reprehendere juvenili audacia praesumunt.

PL 8, 437A

被造物には差異が必然的にあること、また善悪への傾きは人間の意志から生じること、それゆえに神の裁きが必要であること。しかるに、ある者たちはこの点についてさえ、若気の大胆さをもって神を非難しようと企てる。

2

Qua de causa, inquiunt, non unam eamdemque omnium naturam atque indolem fabricavit, sed multa diversa, adeoque contraria indole praedita nasci voluit? ex quo dissimilitudo morum ac voluntantum inter homines orta est.

PL 8, 437B

どうしてか、と彼らは言う、神はすべての者に唯一同一の本性と性向とを造らず、多くの異なった、しかも相反する性向を帯びて生まれることを望んだのか。そこから人間たちの間に習俗と意志の相違が生じたのだ、と。

3

Satius quidem fortassis fuisset, ut quod spectat ad observationem mandatorum Dei, et accuratam ejus contemplationem, et ad confirmationem fidei singulorum, omnes homines unius atque ejusdem moris fuissent.

PL 8, 437B

あるいはおそらく、神の戒めの遵守に関わる点、その正確な観想に関わる点、また各人の信仰の確立に関わる点について、すべての人間が唯一同一の習俗を持っていた方がよかったであろう。

4

Verum absurdum plane ac ridiculum est id optare, ut omnes homines iisdem sint moribus praediti; neque animadvertere, aliam mundi totius, aliam earum rerum quae in mundo sunt, ordinationem esse; nec res naturales ejusdem substantiae esse ac morales; nec corporis affectus eosdem esse cum affectibus animi.

PL 8, 437B

しかし、すべての人間が同一の習俗を帯びるようにと望むことは、全く不合理でこっけいなことである。世界全体の秩序と、世界の内にある諸事物の秩序とが別であること、自然の事柄が倫理の事柄と同一の実体ではないこと、肉体の情念が魂の情念と同一ではないことに、気づいていないのである。

5

Etenim universum hunc mundum longo intervallo superat anima rationalis; tanto beatior terrenis et corruptioni obnoxiis animantibus, quanto augustior est atque divinior, necnon divinae bonitatis particeps hominum genus.

PL 8, 437C

実に理性的な魂は、この世界全体をはるかな隔たりをもって凌駕している。人間という種族は、地に属し腐敗を免れぬ生き物たちよりも、それだけ幸いなのであって、それはこの種族がそれだけ気高く、神的であり、なおかつ神の善性にあずかっているからである。

6

Nec tamen omnes homines promiscue ac sine ullo discrimine participes sunt divinae bonitatis, sed ii soli qui divinam naturam scrutati sunt, et qui hoc praecipuum vitae institutum ac studium sibi proposuerunt, rerum divinarum cognitionem.

PL 8, 437C

しかしすべての人間が無差別に、いかなる区別もなく神の善性にあずかっているのではなく、ただ神の本性を探究した者たち、神的な事柄の認識をこそ生涯の第一の営みと熱心の目標として自らに課した者たちだけが、それにあずかるのである。

Oratio II, Caput XIV

第II演説 第XIV章PL 8, 437C
1

QUOD CREATURA IMMENSO SPATIO DISTAT A SUBSTANTIA INCREATA, ET QUOD HOMO PER VIRTUTEM PROXIME AD DEUM ACCEDIT. [0437] Porro ea quae orta sunt cum aeternis comparare summae profecto dementiae est. Haec enim neque principium habent, neque finem.

PL 8, 437C

被造物は無限の隔たりをもって被造ならざる実体から隔たっていること、また人間は徳によって神に最も近く達すること。しかも、生じたものを永遠なるものと比較することは、まさしく最高の狂気である。永遠なるものには初めもなければ終わりもないからである。

2

Illa vero cum orta sint et genita, cumque existendi ac vivendi certo tempore principium acceperint, exitum quoque habeant necesse est. Ea vero quae genita sunt quomodo comparari unquam possint cum eo qui ipsa gigni praecepit?

PL 8, 440A

それに対して生じたもの、造られたものは、存在し生きることの初めを定まった時に受け取った以上、終わりをも持たねばならない。しかるに、造られたものが、それらを生ぜよと命じた方と、いったいどうして比較され得ようか。

3

Nam si haec illi aequalia sunt, praeceptum quo ea gigni jussit non posset ipsi merito convenire. Sed ne coelestia quidem jure cum illo conferantur; quemadmodum nec sensibilis mundus cum intelligibili; nec imagines cum exemplari.

PL 8, 440A

もしこれらがかの方と等しいのならば、それらを生ぜよと命じたその命令は、かの方にふさわしくあり得ないであろう。しかし、天のものでさえかの方と正当に比べられることはない。感覚される世界が可知的な世界と比べられないのと同様であり、模像が原型と比べられないのと同様である。

4

At confusio et permixtio omnium rerum, nonne prorsus ridicula res est cum divinae naturae dignitas obtegatur, si homines ac bestiae comparentur cum Deo?

PL 8, 440A

しかし、もし人間や獣が神と比較されるならば、神的な本性の尊厳が覆い隠されることになり、あらゆる事物の混同と混淆とは、全くこっけいなことではないか。

5

Cupiditas vero potentiae quae aemula sit et aequalis potentiae divinae, an non est hominum prorsus amentium, et a modesta ac proba vivendi ratione alienorum? Nam si quidem ad divinam beatitudinem omnino aspiramus, vitam juxta Dei mandata instituere debemus.

PL 8, 440A

神の力に対抗し、それと等しくあろうとする力への欲望とは、全く正気を失い、慎ましく正しい生き方から縁遠い人間たちのものではないか。もし我々がひたすら神の至福を求めるのであれば、神の戒めに従って生を営まねばならない。

6

Sic enim postquam juxta legem a Deo constitutam vixerimus, fato superiores in immortalibus aeternisque sedibus aevum degemus.

PL 8, 440B

そのように神の定めた法に従って生きた後には、我々は運命に打ち勝ち、不死にして永遠なる座において時の全体を過ごすであろう。

7

Quippe haec sola in homine vis est par divinae potentiae; sincerus ac minime fucatus Dei cultus; et conversio ad ipsum; et eorum quae Deo accepta sunt, contemplatio atque meditatio; nec in terram pronum atque abjectum esse: sed ad sublimia ac coelestia, quoad fieri potest, mentem nostram erigere.

PL 8, 440B

というのも、人間のうちにあって神の力に等しい力はただこれだけだからである。すなわち、純粋で少しも偽りのない神への礼拝、神への転向、神に喜ばれる事柄への観想と黙想、そして地に伏し卑しくあることなく、できる限り我々の心を崇高で天的な事柄へと高めることである。

8

Ex hujusmodi enim studio victoria nobis paratur instar multorum bonorum. Causa igitur dissimilitudinis rerum, tum in dignitatis, tum in potentiae distantia posita, hanc habet rationem. Cui libenter quidem acquiescunt quicumque sapiunt; et maximas gratias agunt. Stulti vero ingratos sese exhibentes debitum arrogantiae suae supplicium ferunt.

PL 8, 440B

実に、このような熱意から、多くの善きものに匹敵する勝利が我々のために備えられる。かくして、尊厳における隔たりにも、力における隔たりにも存する事物の相違の原因は、このような理由によるのである。分別ある者は誰もが喜んでこれを受け入れ、この上ない感謝を捧げる。しかし愚かな者たちは恩知らずな態度を示し、その傲慢さにふさわしい刑罰を負うのである。

Oratio II, Caput XV

第II演説 第XV章PL 8, 440C
1

QUAE PRAECEPTA TRADIDERIT, ET QUAE MIRACULA PATRAVERIT, ET QUANTOPERE SUBDITIS PROFUERIT SERVATOR. [0439] Caeterum, Dei Filius omnes homines ad virtutem cohortatur, Patris mandatorum doctorem se praebens prudentibus.

PL 8, 440C

救い主がいかなる戒めを授け、いかなる奇跡を行い、いかに大きく服する者たちを益したか。しかるに、神の子はすべての人間を徳へと勧め、思慮ある者たちに対して父の戒めを教える師として自らを示す。

2

Nisi forte per summam imprudentiam ignoramus, eum utilitatis nostrae causa, id est, propter omnium felicitatem, terras peragrasse; et optimis illius temporis viris ad se convocatis, utilissimam doctrinam, velut quoddam modestae vitae pharmacum tradidisse, fidem atque justitiam eos docendo, adversus infesti daemonis invidiam, qui rudes atque imperitos allicere ac decipere solet.

PL 8, 440C

よほどの無思慮によってでもなければ、我々は知らずにいないはずである。すなわち、子は我々の益のため、つまりすべての者の幸福のために地上を巡り歩き、その時代の最も優れた人々を自らのもとに呼び集めて、慎ましい生の一種の薬とも言うべき、この上なく有益な教えを授け、彼らに信仰と正義とを教えたのであり、それは、無知な者や未熟な者を誘い惑わすことを常とする、敵意ある悪霊の妬みに対抗するためであった。

3

Igitur ille aegros quidem invisit; infirmos vero malis quibus oppressi erant levavit. Iis etiam qui ad summam inopiam atque egestatem redacti essent solatium praebuit.

PL 8, 441A

かくして子は病める者たちを訪れ、弱った者たちを、彼らを苦しめていた災いから解き放った。また、極度の貧窮と欠乏に陥っていた者たちにも慰めを与えた。

4

Idem modestiam ac civilitatem animi cum ratione conjunctam praecipue laudavit, jussitque ut omnem injuriam et contumeliam forti ac patienti animo ferremus, docens nos hujusmodi esse Patris sui visitationem, adeo ut qui casus omnes generose perferrent, ii semper victoriam reportarent.

PL 8, 441A

同じ子は、理性と結びついた心の慎ましさと礼節とを特に賞賛し、あらゆる不正と侮辱とを強く忍耐する心をもって耐えるよう命じた。そして、これこそが父の訪れというものであり、あらゆる出来事を気高く耐え忍ぶ者は常に勝利を得るのだ、と我々に教えた。

5

Hoc enim summum robur esse affirmabat; constantiam animi conjunctam cum philosophia, quae nihil aliud est quam veritatis bonique cognitio, assuefaciens homines qui divitias bonis artibus comparatas possident, eas ut pauperibus humaniter impertiant.

PL 8, 441B

これこそ最高の強さである、と子は言明した。すなわち、真理と善との認識に他ならない哲学と結びついた心の不動さである。そして子は、正しい術によって得た富を持つ人々を、それを貧しい者たちへ人間らしく分け与えるよう習わせた。

6

Dominationem vero omnino prohibet; palam denuntians se, sicut ad humiles juvandos advenit, ita et iis qui humiles despexerint gratificari desiturum.

PL 8, 441B

支配を全く禁じ、自らは卑しい者たちを助けるために来たのと同じように、卑しい者たちを見下す者たちには好意を示さなくなるであろう、と公然と告げた。

7

Hujusmodi igitur experimento cum subditorum sibi populorum fidem explorasset, eos non modo contemptores gravissimarum ac formidabilium rerum, sed etiam spei in ipsum ac fiduciae genuinos discipulos effecit.

PL 8, 441B

かくしてこのような試みによって自らに服する民の信仰を試した上で、子は彼らを、この上なく重く恐るべき事柄をものともしない者たちにしただけでなく、自らへの希望と確信との真の弟子ともした。

8

Quin etiam unum ex sodalibus suis, qui iracundia vehementius exarserat, verbis objurgans repressit. Invaserat tum ille districto gladio nescio quem, ut Servatori opem ferret.

PL 8, 441B

それどころか子は、激しい怒りに燃え立った仲間の一人を言葉で叱って抑えた。その者はそのとき、救い主を助けようとして剣を抜き、ある人に襲いかかっていたのである。

9

At Servator quiescere illum et gladium dimittere praecepit, graviter hominem objurgans, quod ipsius praesidio ac patrocinio diffidisset.

PL 8, 441C

しかし救い主は彼に静まり剣を捨てるよう命じ、自らの守りと庇護とを信頼しなかったことを厳しく叱った。

10

Hancque diserte legem tulit: eum qui ferire alterum esset aggressus, aut qui ferientem laedere conatus fuisset, et generaliter quicumque gladio uteretur, violenta morte esse periturum.

PL 8, 441C

そして子はこの法を明確に立てた。人を打とうと企てた者も、打とうとする者を傷つけようとした者も、また総じて剣を用いる者は誰であれ、暴力による死を遂げるであろう、と。

11

Haec est revera coelestis sapientia: injuriam pati malle quam facere, et quoties necessitas exegerit eo animo esse, ut damnum accipiamus potius quam inferamus.

PL 8, 441C

これこそまことに天の知恵である。不正を行うよりもむしろ被る方を選ぶこと、そして必要が迫るたびに、こちらから害を加えるよりもむしろ受ける方を選ぶ心構えでいることである。

12

Cum enim maximum malum sit injuriam facere, non is qui patitur, sed is potius qui facit injuriam, gravissimo afficitur supplicio.

PL 8, 444A

というのも、不正を行うことこそ最大の悪であるからには、それを被る者ではなく、むしろそれを行う者こそが、この上なく重い刑罰を受けるのである。

13

Ei porro qui Deo subjectus sit, integrum est, nec facere injuriam, nec pati, dummodo confidat patrocinio Dei, qui praesens ipsi adest, et auxilium affert, ne quis eorum qui ipsi parent ullo afficiatur incommodo. Quomodo vero ipse sibi succurrere conaretur?

PL 8, 444A

しかも、神に服する者にとっては、神の庇護を信頼してさえいれば、不正を行うことも被ることもない。神は現にその者のもとにあって助けをもたらし、自らに従う者が何らかの不利益を被ることのないようにするからである。しかるに、彼自身が自らを助けようと試みたとすればどうであろうか。

14

Praelium enim futurum esset inter duos, anceps vero atque incerta victoria. Atqui nemo unquam sana mente praeditus res incertas certis anteponit.

PL 8, 444A

そうすれば戦いは二人の間のこととなり、勝利は危うく不確かなものとなるであろう。しかし、健全な精神を持つ者で、不確かな事柄を確かな事柄より優先させる者は、これまで誰もいない。

15

Quonam autem modo de praesentia et auxilio Dei dubitaturus sit is, qui tot pericula expertus est, et qui ex omnibus semper discriminibus solo Dei nutu facillime evasit; qui per mare quod servatoris mandato constratum erat, et transeuntibus populis solidam praebebat viam, ambulavit?

PL 8, 444A

されば、あれほど多くの危険を経験し、あらゆる苦難からただ神のうなずき一つによって常にいとも容易く逃れ出た者、また救い主の命によって舗われ、渡る民に確かな道を提供していた海の上を歩いた者が、いったいどうして神の臨在と助けとを疑おうとするであろうか。

16

Haec enim certissima ac firmissima, ut opinor, basis est fidei; hoc fundamentum fiduciae, cum admirabiles hasce res et incredibiles Dei providentis jussu perfici videmus.

PL 8, 444B

これこそ、思うに、信仰のこの上なく確かで堅固な土台であり、確信の基礎である。我々はこれらの驚くべき、信じがたい事柄が、摂理する神の命によって成し遂げられるのを見るからである。

17

Hinc etiam fit, ut cum quis in periculum calamitatis inciderit, nequaquam illum poeniteat fidei suae, utque spem in Deo firmam atque inconcussam retineat. Qui quidem habitus, ubi semel animo inhaesit, Deus in interiori cogitatione sedem habet.

PL 8, 444B

ここからまた、人が災いの危険に陥ったときにも、その者が自らの信仰を決して悔いることなく、神への望みを揺るがぬ堅固なものとして保ち続けるということが生じる。かかる心の構えがひとたび心に根づくとき、神は内なる思念のうちに座を占めているのである。

18

Hic autem cum invictus sit, animus quoque ille qui invictum in interiori cogitatione possidet, ab ingruentibus periculis nunquam vinci poterit.

PL 8, 444B

しかるに神が不敗であるからには、内なる思念のうちにこの不敗の方を宿す心もまた、襲いかかる危険によって決して打ち負かされることはないであろう。

19

Praeterea istud ipsum ex Dei victoria didicimus: qui omnes homines providentia sua complexus, cum ab impiis et iniquis contumeliose acceptus fuisset, nullo ex passione percepto damno, triumphum maximum et immortalem coronam devicta improbitate est assecutus: quippe qui et propositum providentioe suae ac benevolentiae erga justos, ad exitum perduxerit; et impiorum injustorumque hominum crudelitatem conculcaverit.

PL 8, 444B

さらに、我々はまさにこのことを、神の勝利から学んだ。神はその摂理をもってすべての人間を包み、不敬虔で不正な者たちから侮辱をもって迎えられながらも、その受難によっていかなる損害も受けることなく、悪を打ち負かして、この上なく大きな勝利と不朽の栄冠とを得たのである。それは、神が義しき者たちへの摂理と慈しみとの企てを成し遂げ、また不敬虔で不正な人間たちの残酷さを踏みにじったからである。

Oratio II, Caput XVI

第II演説 第XVI章PL 8, 444C
1

QUOD CHRISTI ADVENTUS PRAEDICTUS SIT A PROPHETIS, ET QUOD AD SIMULACRORUM ET URBIUM SIMULACRA COLENTIUM EVERSIONEM ORDINATUS FUERIT. [0443] Caeterum et passio illius jamdudum praenuntiata fuerat a prophetis, et corporalis ejusdem nativitas.

PL 8, 444C

キリストの到来が預言者たちによって予告されていたこと、また、それが偶像とその偶像を崇拝する都市とを覆すために定められていたこと。しかるに、キリストの受難も、その肉体としての誕生も、はやくから預言者たちによって予告されていた。

2

Praedictum quoque fuerat tempus ipsum incarnationis, quo injustitiae et intemperantiae exorta germina, quae justis actibus et moribus nocent, e medio tollerentur; utque universus orbis prudentiae ac modestiae particeps fieret, lege scilicet quae a Servatore promulgata est in omnium fere mortalium mentibus praevalente, ac divini quidem numinis cultu confirmato, daemonum vero superstitione deleta.

PL 8, 444C

受肉のその時そのものもまた予告されていた。その時に、正しい行いと習わしとを害する、不正と放縦とから生じた芽が取り除かれ、救い主によって公布された法がほとんどすべての死すべき者たちの心に行き渡ることによって、全世界が思慮と慎ましさとにあずかるようになり、神なる神威への礼拝が確立され、悪霊の迷信が滅ぼされるようになる、というのである。

3

Quae quidem superstitio, non modo brutorum animalium, verum etiam humanorum corporum immolationes invexerat, et scelerata ararum piacula; quippe cum juxta leges Assyriorum et Aegyptiorum, aereis ac figlinis simulacris innocentes homines mactarentur.

PL 8, 445A

この迷信は、無分別な動物のみならず、人間の肉体をも生贄として捧げることを持ち込み、祭壇での忌まわしい償いの供犠を持ち込んだ。実に、アッシリア人やエジプト人の法に従って、青銅や陶土の像に、罪なき人間たちが屠られていたのである。

4

Unde et mercedem tali religione dignam retulerunt. Memphis, inquit, et Babylon vastabitur; et utraque deserta relinquetur cum diis patriis.

PL 8, 445A

それゆえ彼らは、そのような宗教にふさわしい報いを受けた。「メンフィスも、バビロンも荒廃するであろう。そしていずれも父祖伝来の神々もろとも見捨てられ、荒れ果てたままにされるであろう」と言われている。

5

Atque haec ego non auditione accepta commemoro, sed quae ipsemet praesens vidi, miserandae harum urbium sortis spectator factus.

PL 8, 445A

そして私は、これを人づてに聞いたこととして語るのではなく、私自身がその場に居合わせて見たこと、これらの都市の哀れな運命の目撃者となったこととして語るのである。

6

Jacet deserta Memphis, illa potentissimi quondam regis Pharaonis sedes, quem superbia elatum Moses jussu Dei percussit, et exercitum illius multarum et maximarum gentium victorem, armis probe instructum ac munitum; non telorum ac jaculorum missilibus, sed pura duntaxat precatione et quieta supplicatione delevit.

PL 8, 445B

メンフィスは荒れ果てて横たわっている。かつて最も強大であったファラオ王の座であった地である。傲慢に高ぶったこの王を、モーセは神の命によって打ち、また多くの、この上なく大きな諸民族を征服した、武具をよく備え固めたその軍勢を、槍や投げ矢の飛び道具によってではなく、ただ純粋な祈りと静かな嘆願とによって滅ぼしたのである。

Oratio II, Caput XVII

第II演説 第XVII章PL 8, 445B
1

DE SAPIENTIA MOSIS, QUAM GENTILIUM SAPIENTES AEMULATI SUNT; ITEM DE DANIELE ET DE TRIBUS PUERIS. [0445] Nullus porro beatior unquam illo populo fuit aut futurus esset, nisi mentes suas a divino spiritu abstraxisset.

PL 8, 445B

モーセの知恵について——異教徒の賢者たちがこれを張り合おうとしたこと。またダニエルと三人の若者たちについて。しかも、もしあの民がその心を神の霊から引き離しさえしなかったならば、あの民ほど幸いな民はかつてなく、また今後もなかったであろう。

2

Mosem vero quis est qui pro merito laudare possit? Qui cum confusam antea Judaeorum multitudinem in certos ordines digessisset, eorumque animos obsequio et verecundia exornasset, pro servitute quidem libertatem eis reddidit; pro moestitia vero hilaritatem.

PL 8, 445B

しかるに、モーセをその功にふさわしく讃えることができる者があろうか。彼は、それまで混乱していたユダヤ人の群衆を確かな秩序へと整え、彼らの心を従順と慎みとで飾り、隷属の代わりに自由を、悲しみの代わりに喜びを彼らに返したのである。

3

Qui eorumdem animos tantopere erexit, ut ob insperatam rerum suarum in melius mutationem, et ob prosperos successus atque victorias fastu quodam et insolentia efferrentur.

PL 8, 448A

彼は彼らの心をこの上なく高め上げたので、彼らは自分たちの境遇が思いがけず好転したことと、幸運な成功や勝利とのゆえに、ある種の高慢と不遜さとをもって高ぶるほどであった。

4

Qui reliquos omnes qui ipsum aetate praecesserant sapientia usque adeo superavit, ut qui a gentilibus plurimum celebrantur seu sapientes, seu philosophi, sapientiae illius aemulatores exstiterint.

PL 8, 448A

彼は、自分より前の時代に生きた他のすべての者たちを知恵において凌駕したので、異教徒たちの間で最も名高い賢者や哲学者たちでさえ、彼の知恵に張り合う者となったほどである。

5

Pythagoras certe sapientiam ejus aemulatus, modestiae causa tantopere celebratus est, ut Plato, vir modestissimus, abstinentiam illius velut exemplum sibi ad imitandum proponeret.

PL 8, 448A

実にピュタゴラスは彼の知恵に張り合い、その慎ましさのゆえにこの上なく名高くなったので、この上なく慎ましい人であったプラトンでさえ、彼の節制をあたかも模範として自らに示し、それに倣おうとしたほどである。

6

Daniel quoque, is qui futura praedixit, et qui summae cujusdam magnitudinis animi specimen edidit, morumque et totius vitae sanctitate excelluit, qualem et quam asperam tyranni illius qui tum in Syria dominabatur saevitiam superavit?

PL 8, 448A

また、未来を予告した者、この上なく大いなる心の証を示した者、習わしと生涯全体の聖さとにおいて抜きん出た者であるダニエルは、当時シリアを支配していたあの僭主のいかに、いかほど過酷な残虐さを乗り越えたことであろうか。

7

Nomen huic erat Nabuchodonosor; cujus stirpe omni funditus deleta, ingens illa et formidabilis potentia ad Persas translata est.

PL 8, 448B

この者の名はナブコドノソルといい、その血統は根こそぎ滅ぼされ、あの巨大で恐るべき権勢はペルシア人へと移された。

8

Erant in ore omnium, sicut in hunc usque diem multis hominum sermonibus celebrantur, opes regis illius; et circa illicitam religionem importuna sedulitas, et ad fabricanda deorum simulacra ingens copia cujusque generis metallorum; templorum item culmina coelum ipsum, ut ita dicam, contingentia, formidabiles denique religionis leges et ad saevitiam comparatae.

PL 8, 448B

あの王の富は、今日に至るまで多くの人々の言葉で語り継がれているように、すべての者の口にのぼっていた。禁じられた宗教をめぐる執拗な熱心も、神々の像を鋳造するためのあらゆる種類の金属の莫大な蓄えも、天そのものにいわば触れんばかりの神殿の頂も、そして残虐へと備えられた宗教の恐るべき法律も、同様であった。

9

Verum haec omnia ob sinceram in Deum pietatem Daniel contemnens, importunum illud tyranni studium, gravissimi cujusdam mali causam fore praedixit. Nec tamen tyranno persuasit. Opum quippe affluentia maximo impedimento est ad recte sentiendum.

PL 8, 448B

しかし、神への純粋な敬虔のゆえに、ダニエルはこれらすべてを蔑み、僭主のその執拗な熱心が、この上なく重い禍いの原因となるであろうと予告した。しかし僭主を説得することはできなかった。実に、富の溢れんばかりの豊かさは、正しく思うことへの最大の妨げとなるものである。

10

Tandem vero mentis suae feritatem rex declaravit; justum atque insontem feris bestiis laniandum objici jubens. Fratrum item illorum in martyrio subeundo consensio generosa fuit imprimis.

PL 8, 448C

ついに王はその心の獰猛さを明らかにし、正しく罪なき者を猛獣に引き裂かせるべく投げ与えるよう命じた。同じくかの兄弟たちの、殉教を引き受けるにあたっての気高い一致は、とりわけ優れたものであった。

11

Quos posteri deinceps imitati, ingentem gloriam ob fidem erga Servatorem retulerunt. Qui ab igne et fornace caeterisque cruciatibus ad consumenda ipsorum corpora comparatis nullatenus laesi, inclusas undique in fornace flammas, castorum corporum objectu contactuque propulerunt.

PL 8, 448C

後の世の人々は彼らに倣い、救い主への信仰のゆえに大いなる栄光を得た。彼らは、その肉体を焼き尽くすために用意された火と炉、その他の責め苦によっても全く害を受けず、炉の内に四方から閉じ込められた炎を、その貞潔な肉体を差し出し触れさせることによって押し退けたのである。

12

Porro Assyriorum imperio Dei ultione et fulminum jactibus exciso, Daniel divina providentia ad Cambysem Persarum regem se contulit. Hic vero etiam illum vexavit invidia; et exitiales Magorum insidiae; et multorum maximorumque discriminum continua successio.

PL 8, 448C

さて、アッシリア人の帝国が神の報復と雷の一撃とによって断ち切られると、ダニエルは神の摂理によってペルシア王カンビュセスのもとへ赴いた。しかしそこでもまた、彼は妬みによって、また魔術師たちの命取りとなる陰謀によって、そして数多くの、この上なく大きな危難の絶え間ない連続によって苦しめられた。

13

Quibus omnibus, adjuvante Christi providentia, facillime liberatus, in omni genere virtutis spectatus enituit.

PL 8, 449A

しかし、キリストの摂理の助けによって、これらすべてからいとも容易く解き放たれ、あらゆる種類の徳において傑出していると認められて輝いた。

14

Nam cum ter quotidie preces ad Deum funderet, magnaque et insolita memorabilium operum miracula ederet, Magi invidia adducti hanc precum efficaciam calumniari coeperunt, tantam vim hominis admodum pericolusam esse regis auribus insusurrantes; eique tandem persuaserunt, ut vir ille qui tot ac tantorum bonorum reip.

PL 8, 449A

というのも、彼が一日に三度神へ祈りを注ぎ、記憶に値する数々の業の、大きく並外れた奇跡を行っていたので、魔術師たちは妬みに駆られてこの祈りの効力を中傷し始め、この人物のかくも大きな力はまことに危険なもの〔底本は pericolusam。periculosam と読む〕であると王の耳に囁き入れ、ついには王を説き伏せて、これほど多くの、これほど大きな善を国家に

15

Persarum auctor fuisset, immanibus leonibus devorandus objiceretur. Damnatus igitur Daniel, non periturus, sed ad sempiternam gloriam in foveam conjectus est.

PL 8, 449A

——ペルシア人の国家に——もたらしたその人物を、獰猛な獅子に貪り食わせるべく投げ与えさせた。かくして断罪されたダニエルは、滅びるためではなく永遠の栄光のために、穴の中に投げ込まれたのである。

16

Cumque in medio ferarum versaretur, leniores eas ac mansuetiores ipsis a quibus fuerat in foveam contrusus expertus est. Omnes enim illas bestias, licet suapte natura rabidas, precatio modestiae ac temperantiae auxilium ferens, mansuefecit.

PL 8, 449B

そして獣たちの真っただ中にいながら、彼はそれらの獣が、自分を穴に突き落とした者たち自身よりもなお柔和で穏やかであることを経験した。実に、慎ましさと節制との助けとなる祈りが、生来荒々しいそれらすべての獣を飼い馴らしたのである。

17

Quae cum accepisset Cambyses (neque enim fieri poterat, ut tam stupenda divinae potentiae miracula occultarentur), rerum quae nuntiatae fuerant admiratione perculsus est; subiitque eum poenitentia, quod Magorum calumniis adeo faciles aures praebuisset.

PL 8, 449B

カンビュセスはこのことを聞き知ると(神の力のかくも驚くべき奇跡が隠されたままでいることなどあり得なかったからである)、報告された事柄への驚嘆に打たれ、魔術師たちの中傷にかくも容易く耳を貸してしまったことを悔いた。

18

Nihilominus tamen ipse ejus rei spectator esse voluit. Cumque Danielem quidem vidisset sublatis in altum manibus Christum laudantem, leones vero submissos, et hominis vestigia quodammodo adorantes, confestim magos qui ipsi illud persuaserant leonibus objici jussit.

PL 8, 449B

それにもかかわらず、王は自らその事の目撃者たろうとした。そして、ダニエルが両手を高く挙げてキリストを讃美しているのを、また獅子たちが従順になり、いわばこの人の足跡を拝んでいるかのようであるのを見ると、直ちに、自分にそのことを説き勧めた魔術師たちを獅子に投げ与えるよう命じた。

19

At bestiae, quae paulo ante Danielem palpaverant, statim in Magos impetum fecerunt, omnesque eos pro naturae suae feritate discerpserunt.

PL 8, 449B

しかし、少し前にダニエルに擦り寄っていたその獣たちは、直ちに魔術師たちに襲いかかり、その生来の獰猛さのままに彼らすべてを引き裂いた。

Oratio II, Caput XVIII

第II演説 第XVIII章PL 8, 449B
1

DE SIBYLLA ERYTHRAEA, QUAE IN ACROSTICHIDE CARMINUM QUIBUS VATICINATA EST DOMINUM ET PASSIONEM DESIGNAT.

PL 8, 449B

エリュトライのシビュラについて——彼女は預言した詩の離合詩において、主とその受難とを示している。

2

EST AUTEM ACROSTICHIS HAEC: JESUS CHRISTUS, DEI FILIUS, SERVATOR, CRUX. [0449] Libet etiam aliud testimonium de Christi divinitate ab extraneis desumptum commemorare.

PL 8, 449B

その離合詩とはこうである。イエス・キリスト、神の子、救い主、十字架。さて、キリストの神性についての別の証しを、外部の者たちから得たものとして語ることも、私には快い。

3

Sic enim ii qui probis illum ac maledictis incessere solent, illum Deum Deique Filium esse cognoscent; siquidem suorum sermonibus fidem velint adhibere.

PL 8, 449C

というのも、こうすることで、常日頃キリストを罵り呪いの言葉で攻撃する者たちも、もし自分たちの側の者たちの言葉を信じようとするならば、キリストが神であり神の子であることを知るに至るであろうからである。

4

Sibylla igitur Erythraea, quae sexta post diluvium aetate se vixisse dicit, sacerdos fuit Apollinis; quae coronam capite gestans non secus ac deus ille quem colebat, et tripodem cui serpens circumvolutus erat custodiens, oracula edebat interrogantibus, a stultis parentibus huic cultui mancipata, ex quo nihil honestum ac probum, sed furor pudoris expers ingeneratur.

PL 8, 449C

さて、大洪水の後、六代目の時代に生きたと自ら語るエリュトライのシビュラは、アポロンの祭司であった。彼女は、自ら崇拝するその神と同じように頭に冠を戴き、蛇の巻きついた三脚台を守りつつ、問う者たちに神託を告げていた。愚かな両親によってこの崇拝に捧げられたのであり、そこからは何ら誠実で正しいものは生まれず、恥知らずな狂乱が生まれるばかりであった。

5

Cujusmodi sunt ea quae de Daphne memorantur. Haec igitur cum aliquando in adyta importunae superstitionis irrupisset, divino plane Spiritu impulsa, cuncta quae eventura erant de Deo vaticinari versibus coepit, primis versuum elementis (quod genus acrostichis vocatur) historiam adventus Jesu Christi apertissime declarans.

PL 8, 452A

ダフネについて伝えられていることも、これと同種のものである。さて彼女は、あるとき、この執拗な迷信の奥所に躍り込むと、まさしく神的な霊に衝き動かされて、神について将来起こるべきすべての事柄を詩によって予言し始め、各詩行の最初の文字によって(この種のものは離合詩と呼ばれる)、イエス・キリストの到来の次第をこの上なく明白に告げ知らせた。

6

Est autem acrostichis ejusmodi: JESUS CHRISTUS, DEI FILIUS, SERVATOR, CRUX. Versus autem hi sunt: Judicii signum tellus sudore madescet. E coelo tunc rex veniet per saecla futurus, Scilicet ut totum praesens dijudicet orbem.

PL 8, 452A

離合詩とはこのようなものである。イエス・キリスト、神の子、救い主、十字架。その詩行は次の通りである。 審判の徴に、大地は汗して湿るであろう。 そのとき天より、代々にわたり来たるべき王が来るであろう、 すなわち、来たりて全世界をことごとく裁くために。

7

Visurique Deum infidi sunt atque fideles, Sublimem in carne humana, sanctaque caterva Cinctum, completo qui tempore judicet omnes. Horrida tunc tellus dumis silvescet acutis. Rejicient simulacra homines aurique metalla.

PL 8, 452B

不信な者も信ずる者も、神を見るであろう、 人間の肉のうちに高くあり、聖なる群れに 囲まれて、時満ちて、すべての者を裁く方を。 そのとき荒れ果てた大地は、鋭い茨で覆われるであろう。 人々は偶像と、黄金の金属とを投げ捨てるであろう。

8

Inferni portas facto simul impete rumpent Squallentes manes, et pura luce fruentur. Tetros atque bonos index tum flamma probabit. Voce latens facinus quod gessit quisque loquetur; Subdolaque humani pandentur pectoris antra.

PL 8, 452B

冥界の門を、一挙になされる突撃によって打ち破るであろう、 汚れた死者の霊たちが。そして彼らは清らかな光を享受するであろう。 そのとき炎という審判者が、汚れた者と善き者とを見分けるであろう。 おのおのの者は、声をもって、自らが犯した隠れた凶行を語るであろう。 そして人の胸の狡猾な洞窟が開かれるであろう。

9

Dentum stridor erit, gemitusque et luctus ubique. Et sol astrorumque chorus percurrere coelum Insimul absistent, lunae quoque flamma peribit. Fundo cernentur valles consurgere ab imo. In terris nihil excelsum spectare licebit.

PL 8, 452B

歯ぎしりがあり、至るところに呻きと嘆きとがあるであろう。 そして太陽も星々の群れも、天を駆け巡ることを 一斉にやめるであろう、月の光もまた滅びるであろう。 谷々は底の底から立ち上るのが見られるであろう。 地上には、高く聳えるものを見ることは許されなくなるであろう。

10

Lataque planities montes aequabit, et aequor Intactum rate stabit, adustaque fulmine tellus. Una deficiet flagrans cum fontibus amnis. Stridula de coelo fundet tuba flebile carmen, Supremum exitium lamentans fataque mundi.

PL 8, 453A

広大な平地は山々と等しくなり、また海は 船一つ触れることなく凪ぎ、大地は雷火に焼かれるであろう。 燃え立つ川は、その水源もろとも一時に涸れ果てるであろう。 甲高いラッパが天より、悲しみの調べを注ぎ出すであろう、 この上ない終焉と、世界の運命とを嘆きながら。

11

Et subito stygium chaos apparebit hiatu; Reges divinum stabunt cuncti ante tribunal; Undaque sulphureae descendet ab aethere flammae; Ac cuncti in terris homines mirabile signum Tunc cernent oculis, sanctis optabile signum.

PL 8, 453A

そして突然、冥府の混沌が裂け目をもって現れるであろう。 王たちはみな、神の法廷の前に立つであろう。 そして硫黄の炎の奔流が、天空より降り来るであろう。 そして地上のすべての人間は、驚くべき徴を そのとき目にするであろう、聖なる者たちには望ましいその徴を。

12

Omnibus id justis vitae est melioris origo; Rursus vesani dolor atque offensio mundi, Collustrans undis bisseno in fonte fideles. Regnabit late pascentis ferrea virga. Unus et aeternus Deus, hic Servator et idem Xristus, pro nobis passus, quem carmina signant.

PL 8, 453A

その徴は、義しき者すべてにとってはより善き生の始まりであり、 他方では、狂った世界にとっては苦しみとつまずきである、 十二の泉の水をもって信ずる者たちを照らし清めながら。 牧する者の鉄の杖が、広く支配するであろう。 唯一にして永遠なる神、この者こそ救い主、また同じく キリスト、我々のために苦しみを受けた者、この詩が示すのはこの者である。

13

Et haec quidem divino, ut credibile est, afflatu a virgine praedicta sunt. Ego vero illam eo nomine beatam judico, quod Deus vatem illam ac nuntiam suae erga nos providentiae delegit.

PL 8, 453A

そしてこれらのことは、信じてよいとおり、神的な霊感によって、この処女によって予告されたのである。私は、神が彼女を、我々に対するその摂理の予言者、また告知者として選んだという、その一事において、彼女を幸いな者と判じる。

Oratio II, Caput XIX

第II演説 第XIX章PL 8, 453B
1

QUOD HAEC DE CHRISTO VATICINATIO A NEMINE CHRISTIANORUM CONFICTA EST, SED AB ERYTHRAEA SIBYLLA CONSCRIPTA, CUJUS LIBROS CICERO ANTE ADVENTUM CHRISTI LATINIS VERSIBUS REDDIDIT; ET QUOD VIRGILIUS EJUS MENTIONEM FACIT SIMULQUE PARTUS VIRGINEI, OBSCURE CELEBRANS MYSTERIUM METU POTENTIORUM. [0453] Multi tamen huic praedictioni fidem derogant, quamvis Sibyllam Erythraeam revera vatem fuisse fateantur.

PL 8, 453B

キリストについてのこの予言が、いかなるキリスト教徒によっても捏造されたものではなく、エリュトライのシビュラによって書き記されたものであること。その書物はキリストの到来より前に、キケロがラテン語の詩に移したこと。またウェルギリウスがこれに言及し、同時におとめ〔Virgo(マリア)を本サイトでは「おとめ」と訳す〕の出産について、有力者たちを恐れて秘義を覆い隠しつつ讃えていること。しかし多くの者は、エリュトライのシビュラが実に予言者であったことは認めながらも、この予告への信を拒む。

2

Suspicantur autem a quodam ex nostrae religionis hominibus, poeticae artis non ignaro, eos versus esse confictos, et falso ac supposititio titulo Sibyllae adscribi; cum sententias contineant vitae humanae admodum utiles, quibus et voluptatum effrenata licentia comprimitur, et via sternitur ad modestiam ac temperantiam.

PL 8, 453B

彼らは、この詩行が我々の宗教に属する、詩作の術に無知でない、ある人物によって捏造され、偽りの、成りすましの表題のもとにシビュラの名に帰せられたのだと疑っている。それは、この詩行が人間の生に極めて有益な教えを含み、それによって快楽の放縦な自由が抑えられ、慎ましさと節制とへの道が開かれるからである、というのである。

3

Sed veritas ipsa in propatulo est omnibus; cum hominum nostrorum diligentia temporum seriem adeo accurate collegerit, ut jam nemo suspicari possit, post adventum et condemnationem Christi, carmen illud esse compositum, falsoque divulgari, quasi Sibylla hos versus diu ante vaticinando profuderit.

PL 8, 453B

しかし真理そのものは、すべての人にとって明らかである。我々の側の人々の勤勉が、時の順序をこの上なく正確に集めたので、もはや誰も、キリストの到来と断罪との後にこの詩が作られ、あたかもシビュラがこれらの詩行をはるか以前に予言によって注ぎ出したかのように偽って広められたのだ、と疑うことはできない。

4

Quippe inter omnes constat Ciceronem, cum hoc carmen legisset, latino sermone illud interpretatum esse, ac suis operibus inseruisse. Hunc postea Antonius summa rerum potitus interfecit.

PL 8, 456A

実に、キケロがこの詩を読んで、これをラテン語に訳し、自らの著作に挿入したことは、すべての者の間で確かなことである。この人物を、後に権力の頂点に立ったアントニウスが殺害した。

5

Antonius vero posthaec superatus est ab Augusto, qui sex et quinquaginta annis imperium obtinuit.

PL 8, 456A

しかしそのアントニウスは、その後アウグストゥスに打ち破られた。アウグストゥスは五十六年にわたって帝国を保持した。

6

Huic deinde successit Tiberius; quo tempore Servatoris adventus orbi illuxit, et sanctissimae religionis mysterium vigere coepit, et nova quaedam populi fetura ac successio instituta est; de qua princeps latinorum poetarum sensisse mihi videtur, cum dicit: Jam nova progenies coelo dimittitur alto.

PL 8, 456A

彼の後を継いだのがティベリウスであり、その治世に救い主の到来が世に光をもたらし、この上なく聖なる宗教の秘義が力を持ち始め、民のある新しい生まれ変わりと継承とが定められた。ラテン詩人たちの頭領〔ウェルギリウス〕がこのことを感じ取っていたと私には思われる。彼はこう言っている。「いまや新しい世代が、高き天より遣わされる」と。

7

Et rursus in alio Bucolicorum loco: Sicelides musae, paulo majora canamus. Quid hoc apertius? Addit enim: Ultima Cumaei venit jam carminis aetas. Cumaeam, scilicet Sibyllam, intelligens.

PL 8, 456A

そして再び『牧歌』の別の箇所ではこう言う。「シケリアのムーサたちよ、いま少し大いなることを歌おう」と。これより明白な何があろうか。彼はさらにこう付け加える。「クマエの歌の最後の時代がいまや来た」と。すなわちクマエの女、シビュラを指しているのである。

8

Nec his contentus, ulterius progressus est, quasi necessitas ipsa testimonium ejus requireret. Quid igitur dicit? Magnus ab integro saeclorum nascitur ordo: Jam redit et virgo; redeunt Saturnia regna. Quaenam ergo est virgo illa quae redit?

PL 8, 456B

しかもこれで満足せず、彼はさらに進んだ。あたかも必然そのものが彼の証言を求めているかのように。それでは彼は何と言っているか。 大いなる代々の秩序が、新たにいちから生まれる。 おとめもいままた帰り来たり、サトゥルヌスの王国も帰り来たる。 ではその帰り来たるおとめとは、いったい誰であろうか。

9

Nonne illa quae plena et gravida fuit Spiritu Sancto? Quid autem obstat quominus ea quae Spiritu divino praegnans est puella semper et virgo permaneat. Redibit etiam optabilis rex et orbem terrarum adventu suo sublevabit.

PL 8, 456B

それは、聖なる霊に満ち、身ごもっていたあの方ではないか。神的な霊によって身ごもった娘が、常におとめのままであることを妨げる何があろうか。望ましき王もまた帰り来て、その到来によって全世界を高く引き上げるであろう。

10

Sic enim addit poeta: Tu modo nascenti puero, quo ferrea primum Desinet, ac toto surget gens aurea mundo, Casta fave, Lucina. Hoc duce, si qua manent sceleris vestigia nostri, Irrita perpetua solvent formidine terras.

PL 8, 456B

詩人はこのようにさらに付け加える。 汝はただ、生まれ来るこの子のために——この子によって鉄の種族がまず 終わりを迎え、黄金の種族が全世界に立ち上るであろう—— 清らかなるルキナよ、恵みを垂れよ。 この子を導きとして、もし我々の罪のなにがしかの痕跡がなお残るとも、 それは消え去り、永遠の恐れから大地を解き放つであろう。

11

Quae quidem aperte simul et obscure per allegoriam dicta esse intelligimus. Nam iis quidem qui versuum vim ac sententiam altius scrutantur, divinitatem Christi oculis quodammodo subjiciunt.

PL 8, 456C

我々は、これらのことが、寓意によって明白であると同時に秘められた仕方で語られたのだと理解する。なぜなら、詩行の力と意味とをより深く究める者たちには、キリストの神性がいわば目に見えるものとして示されるからである。

12

Ne vero quisquam ex regiae urbis primoribus poetam criminari posset quod contra patrias leges scribere esset ausus, et traditas olim a majoribus de diis opiniones everteret, veritatem de industria occultat.

PL 8, 456C

しかし、王都の指導者たちのうちの誰であれ、この詩人が父祖の法律に反して書くことをあえてした、また祖先たちからかつて伝えられた神々についての見解を覆した、と告発することのないように、彼は意図的に真理を隠しているのである。

13

Notat enim, ut equidem censeo, beatum et salutare Servatoris nostri mysterium. Itaque, ut immanem hominum crudelitatem evitaret, audientium animos ad inolitam ipsis consuetudinem deduxit; aitque recens nato altaria ac templa esse exstruenda, et sacra facienda. Caetera quoque consentanea subjunxit; in gratiam eorum qui ita sentirent, ait enim:

PL 8, 456C

私が思うに、彼はここで我々の救い主の幸いなる救済の秘義を指し示しているのである。それゆえ、人々の恐るべき残虐さを避けるために、彼は聞く者たちの心を、彼らに根づいた習わしへと導き、生まれたばかりのこの子のために祭壇と神殿とが建てられ、祭儀が行われるべきである、と述べた。そして彼はさらに、それにふさわしい残りのことも付け加えた。そのように思う者たちに合わせて、彼はこう言うのである。

Oratio II, Caput XX

第II演説 第XX章PL 8, 457A
1

ALII VERSUS VIRGILII MARONIS DE CHRISTO, EORUMQUE INTERPRETATIO, IN QUIBUS OSTENDITUR OBSCURE, UT POETIS MORIS EST, INDICATUM ESSE MYSTERIUM. [0457] Ille Deum vitam accipiet, Divisque videbit Permistos heroas, et ipse videbitur illis: Justis scilicet.

PL 8, 457A

ウェルギリウス・マロのキリストについてのほかの詩行、およびその解釈——そこには、詩人たちの習わしのままに、秘義がひそかに示されていることが明らかにされる。 かの子は神の生を受け、神々と共に 入り混じる英雄たちを見るであろう。そして自らも彼らに見られるであろう—— すなわち義しき者たちに、である。

2

Pacatumque reget patriis virtutibus orbem. At tibi prima puer nullo munuscula cultu Errantes hederas passim cum baccare tellus, Mistaque ridenti colocasia fundet acantho.

PL 8, 457A

そして父の力によって、鎮まった世界を治めるであろう。 されど汝のために、幼子よ、大地は何の耕作もなく最初の贈り物として はびこる蔦を、あちこちにバッカルと共に、 そして笑うアカントゥスに混じるコロカシアを注ぎ出すであろう。

3

Vir porro admirabilis et omni doctrinae genere excultus, cum cognitam haberet illorum temporum crudelitatem, haec addidit: Ipsae lacte domum referent distenta capellae Ubera, nec magnos metuent armenta leones. Vera utique dicens.

PL 8, 457A

さて、あらゆる種類の学識に秀でた、この驚嘆すべき人物は、当時の残虐さを知っていたので、こう付け加えた。 山羊たちは自ら、乳で張った 乳房を家に持ち帰るであろう、そして家畜の群れは大きな獅子を恐れないであろう。 まことのことを語りながら。

4

Neque enim palatii proceres formidatura erat fides. Ipsa tibi blandos fundent cunabula flores, Occidet et serpens, et fallax herba veneni Occidet; Assyrium vulgo nascetur amomum. Quibus nihil verius, nihil Servatoris virtuti convenientius dici potest.

PL 8, 457B

というのも、信仰は宮廷の高官たちを恐れる必要がなかったからである。 揺りかごそのものが汝のために、愛らしい花々を注ぎ出すであろう、 そして蛇は死に絶え、毒ある欺きの草も 死に絶えるであろう。アッシリアの香草アモムムが、あまねく生えいずるであろう。 これより真実なこと、救い主の力にふさわしいことは、何も語られ得ない。

5

Ipsa enim Dei cunabula, divini spiritus vis tanquam flagrantissimos quosdam flores novellae obtulit genti.

PL 8, 457B

というのも、神の揺りかごそのものを、神的な霊の力は、あたかもこの上なく香り高い花々であるかのように、新しい民に差し出したのだからである。

6

Occidit vero serpens, et venenum serpentis sublatum est: ejus scilicet serpentis qui primos homines in fraudem primus induxit eorumque animos ab innata temperantia ad voluptatum traduxit illecebras, ut malum quod ipsorum capitibus incumbebat minime intelligerent.

PL 8, 457B

実に蛇は死に絶え、蛇の毒は取り除かれた。すなわち、最初の人間たちを欺きへと最初に誘い込み、彼らの心を生まれながらの節制から快楽の誘惑へと引き渡し、自分たちの頭上にのしかかっていた悪を全く悟らせなかった、あの蛇の毒である。

7

Etenim ante Servatoris nostri in terras adventum, serpens ille mentes hominum ignoratione immortalis justorum vitae occaecatas, ac nulla bonorum spe fultas subverterat.

PL 8, 457C

実に、我々の救い主の地上への到来より前に、かの蛇は、義しき者たちの不死なる生についての無知によって盲いた、また善きものへの何の望みにも支えられていなかった人間たちの心を、覆していたのである。

8

Post passionem vero Domini nostri, cum corpus illud quod acceperat, a sanctissimae animae societate aliquanto tempore divulsum fuisset, patefacta est hominibus resurrectionis fides: et si quae labes humanorum scelerum remanserat, sacrosancto lavacro penitus abstersa est.

PL 8, 457C

しかし我々の主の受難の後、主が受け取ったその肉体が、この上なく聖なる魂との結びつきから、しばらくの間引き離されると、復活への信仰が人間たちに開かれた。そして人間の罪のいかなる汚れが残っていようとも、それはこの上なく神聖な洗いの業によって完全に拭い去られた。

9

Tunc demum subditos suos bono animo Christus esse jubet, et ex veneranda et illustri sua resurrectione similia sperare. Jure ergo dictum est occidisse omnium venenatorum genus. Occidit etiam mors ipsa; et resurrectio confirmata est.

PL 8, 460A

そのときついに、キリストは自らに服する者たちに良き心でいるよう命じ、自らの畏敬すべき輝かしい復活から、同様のことを望むようにと命じた。それゆえ、あらゆる毒あるものの種族が死に絶えた、と言われたのは正当である。死そのものもまた死に絶え、復活が確証されたのである。

10

Occidit quoque Assyriorum genus, qui fidei in Deum principes atque auctores extiterant. Amomum vero ubique nasciturum cum dicit, multitudinem Christianorum sic appellat.

PL 8, 460A

アッシリア人の種族もまた死に絶えた。彼らはかつて神への信仰の先導者であり創始者であった〔「死に絶えた」と並ぶため文意に緊張があるが、ラテン訳の字義どおりに訳した〕。そして、アモムムがあまねく生えいずるであろうと言うとき、彼はこれによってキリスト教徒の群衆を指しているのである。

11

Quae non secus ac innumerabiles rami amoenissimis floribus ornati, et modico rore irrigati, ex una radice pullulat. Docte igitur haec a te dicta sunt, o Maro, poetarum sapientissime.

PL 8, 460A

この群衆は、あたかも数えきれぬ枝々が、この上なく心地よい花々で飾られ、わずかな露に潤されて、ただ一つの根から萌え出るのと違わない。かくして、これらのことはお前によって学識豊かに語られたのだ、おおマロよ、詩人たちのうちで最も知恵ある者よ。

12

Sed et reliqua cum his consentiunt: At simul heroum laudes et facta parentis Jam legere, et quae sit poteris cognoscere virtus. Per laudes heroum intelligit opera justorum virorum: per parentis virtutes, constitutionem mundi, et mansuram perpetuo constructionem.

PL 8, 460B

しかも、残りの詩行もこれらと一致している。 汝はやがて、英雄たちの誉れと、父なる方の業とを 読み取り、いかなる力であるかを知ることができるであろう。 『英雄たちの誉れ』によって彼は義しき人々の業を意味し、『父なる方の力』によって、世界の構成と、永遠に存続するその組み立てとを意味している。

13

Fortasse etiam intelligit leges, quibus Deo amabilis Ecclesia utitur: ex justitiae ac temperantiae praeceptis vitam instituens.

PL 8, 460B

あるいはまた、神に愛される教会が用いる法律をも意味しているのかもしれない。正義と節制との戒めから生を築き上げつつ。

14

Admiratione quoque digna est vitae hominum inter bonos malosque medio quodam gradu consistentium ad sublimiora promotio, cum tamen ejusmodi vita repentinam mutationem non admittat. Molli paulatim flavescet campus arista.

PL 8, 460B

また、善き者と悪しき者との間のある中間の段階に立つ人間たちの生が、より崇高なものへと引き上げられていくことも、驚嘆に値する。もっとも、そのような生は突然の変化を許さないのであるが。 野は次第に、柔らかな穂によって黄金色になるであろう。

15

Id est, fructus divinae legis ad hominum utilitatem producetur. Incultisque rubens pendebit sentibus uva. Quae quidem in injusta ac depravata hominum vita minime cernebantur. Et durae quercus sudabunt roscida mella.

PL 8, 460B

すなわち、神の法の実りが人間の益のために生み出されるであろう、ということである。 手入れされぬ茨にも、赤らむ葡萄が実るであろう。 これらのことは、不正で堕落した人間の生にあっては全く見られなかったことである。 そして硬い樫の木も、露のような蜜を滴らせるであろう。

16

Hominum illius temporis stuporem ac duritiem mentis designat. Ac fortasse etiam innuit, eos qui Dei causa labores pertulerint, tolerantiae suae suavem fructum esse percepturos: Pauca tamen suberunt priscae vestigia fraudis: Quae tentare Thetin ratibus, quae cingere muris Oppida, quae jubeant telluri infindere sulcos.

PL 8, 460C

これは、当時の人間たちの心の鈍さと硬さとを示している。そしてあるいは、神のために労苦を耐え忍んだ者たちが、その忍耐の甘美な実りを受け取るであろうことをも仄めかしているのかもしれない。 されど、いにしえの欺きの痕跡はなお僅かに残るであろう。 テティスを船で試みさせ、城壁で 町々を囲わせ、大地に畝を切り開かせる、その痕跡が。

17

Alter erit tum Tiphys, et altera quae vehat Argo Delectos heroas, erunt etiam altera bella, Atque iterum ad Trojam magnus mittetur Achilles. Recte, vates sapientissime. Poeticam quippe licentiam quo usque decebat provexisti.

PL 8, 461A

そのとき、もう一人のティピュスが現れ、選ばれた英雄たちを運ぶ もう一艘のアルゴ船が現れ、さらにまた別の戦もあるであろう、 そして再び、偉大なるアキレウスがトロイアへと遣わされるであろう。 正しきかな、この上なく知恵ある予言者よ。お前は詩の自由を、ふさわしい限りにまで推し進めたのである。

18

Neque enim tibi propositum erat oracula fundere, cum propheta non esses. Obstabat etiam, credo, praesens periculum, quod eorum capitibus qui institutas a majoribus caeremonias confutare vellent, imminebat.

PL 8, 461A

というのも、お前が預言者ではなかった以上、神託を告げることはお前の目的ではなかったからである。思うに、祖先たちによって定められた祭儀に反駁しようとする者たちの頭上に迫っていた、現実の危険もまた妨げとなっていたのであろう。

19

Provide itaque et tuto quantum fieri poterat, veritatem exponens intelligentibus, dum causam confert in turres ac bella, quae in hominum vita etiamnum cernuntur, describit Servatorem ad Trojanum bellum proficiscentem. Per Trojam vero orbem universum intelligit.

PL 8, 461A

それゆえ彼は、できる限り慎重に、また安全に、真理を悟る者たちに示しつつ、事の次第を、人間の生において今なお見られる城塞や戦にすり替えることで、救い主がトロイア戦争へと出征するかのように描いたのである。そして『トロイア』によって、彼は全世界を意味しているのである。

20

Christus enim adversus oppositas nequissimorum daemonum acies bellum gessit; partim providentiae suae arbitrio, partim summi Patris mandato in terras missus. Sed quid postea idem poeta dicit? Hinc ubi jam firmata virum te fecerit aetas.

PL 8, 461B

実にキリストは、この上なく邪悪な悪霊たちの、立ち向かう軍勢に対して戦を交えたのである。一つには自らの摂理の判断によって、一つには至高の父の命によって、地上に遣わされて。しかるに、同じ詩人はその後何と言っているか。 やがて、堅固になった年齢が汝を一人前の男とするとき、

21

Id est, postquam virilem aetatem ingressus, cuncta quae humanam vitam infestant mala sustuleris, et universum orbem terrarum pacis legibus composueris. Cedet et ipse mari vector, nec nautica pinus Mutabit merces: omnis feret omnia tellus.

PL 8, 461B

すなわち、汝が成人の年齢に入った後、人間の生を害するあらゆる悪を取り除き、全世界を平和の法によって整えるとき、ということである。 航海者自身も海から退き、航海の松材の船も 商品を交易することはないであろう。すべての大地が、すべてのものを産み出すであろう。

22

Non rastros patietur humus, non vinea falcem, Nec varios discet mentiri lana colores. Ipse sed in pratis aries jam suave rubenti Murice, jam croceo mutabit vellera luto. Sponte sua Sandyx pascentes vestiet agnos.

PL 8, 461B

大地は鋤を受けず、葡萄畑は鎌を受けず、 羊毛はもはや様々な色を装うことを学ばないであろう。 しかし牡羊自らが、牧場にありながら、すでに心地よい紅の 貝紫に、あるいはサフラン色の黄に、その毛を自ら変えるであろう。 緋色の染料が、おのずから、草を食む子羊たちを装わせるであろう。

23

Aggredere, o, magnos, aderit jam tempus, honores, Cara Deum soboles, magnum Jovis incrementum. Aspice convexo nutantem pondere mundum, Terrasque tractusque maris coelumque profundum. Aspice, venturo laetentur ut omnia saeclo.

PL 8, 461C

進み行け、おお、大いなる栄誉へ、その時はいまや来たのだから、 神々に愛される子よ、ユピテルの大いなる末裔よ。 見よ、丸く曲がるその重みにたわむ世界を、 もろもろの地と、海の広がりと、深き天とを。 見よ、来たるべき代を迎えて、すべてのものが喜んでいるさまを。

24

O mihi tam longe maneat pars ultima vitae, Spiritus et quantum sat erit tua dicere facta; Non me carminibus vincet nec Thracius Orpheus, Nec Linus, huic mater quamvis atque huic pater adsit.

PL 8, 461C

おお、我が生涯の最後の部分がそれほど長く残らんことを、 また、汝の業を語るに十分なほどの息吹きが残らんことを。 詩にかけては、トラキアのオルペウスも我に勝ることなく、 リノスもまた勝ることはないであろう、たとえこの者に母が、かの者に父がついていようとも。

25

Pan etiam Arcadia, mecum si judice certet, Pan etiam Arcadia dicat se judice victum. Aspice, inquit, nutantis mundi et omnium elementorum laetitiam.

PL 8, 461C

パンでさえ、もしアルカディアを審判者として私と競おうとも、 パンでさえ、アルカディアを審判者として、自らの敗北を認めるであろう。 「見よ」と彼は言う、「たわむ世界と、あらゆる元素との喜びを」と。

Oratio II, Caput XXI

第II演説 第XXI章PL 8, 461C
1

QUOD DE NUDO AC SIMPLICI HOMINE DICI HAEC NON POSSUNT, ET QUOD INFIDELES OB DIVINI CULTUS IGNORANTIAM, NE ORTUS QUIDEM SUI CAUSAM NORUNT. [0463] Haec fortasse aliquis ex numero eorum qui prudentia minus valent, de hominis ortu dici existimaverit.

PL 8, 461C

これらのことが、ただの平凡な人間について語られたものではあり得ないこと、また不信仰な者たちは、神への礼拝を知らないがゆえに、自分自身の生まれの由来すら知らないこと。これらのことを、思慮に乏しい者たちのうちのある者は、あるいは、ただの人間の誕生について語られたものと考えるかもしれない。

2

Verum, quae ratio est ut hominis filio in lucem edito, nec aratrum ac sementem tellus, nec vitis falcem et reliquam culturam desideret. Quomodo haec de hominis prole dicta esse intelligantur?

PL 8, 464A

しかし、人間の子が光のもとに生み出されたからといって、大地が鋤や種蒔きを、葡萄が鎌やその他の手入れを必要としなくなる、というのはいかなる理由によるのであろうか。これらのことが、人間の子孫について語られたものだと、どうして理解され得ようか。

3

Est enim natura divinae voluntatis ministra, non humanis famulans jussionibus. Adde quod omnium elementorum laetitia, adventum Dei, non hominis cujuspiam conceptum designat.

PL 8, 464A

というのも、自然は神の意志に仕える者であって、人間の命令に従う者ではないからである。さらに、あらゆる元素の喜びは、何らかの人間の懐胎ではなく、神の到来を示すものである。

4

Jam vero quod poeta vitam sibi diutius prorogari optat, id plane argumentum est Deum invocantis. Vitam enim et salutem nobis a Deo postulare, non ab homine solemus.

PL 8, 464A

さて、詩人が自らの生をより長く延ばされることを望んでいるということは、明らかに、神を呼び求める者の証しである。というのも、我々は生と救いとを、人間にではなく神に求めるのを常とするからである。

5

Et Erythraea quidem sibylla Deum sic affatur: Cur mihi, inquit, Domine, vaticinandi necessitatem imponis, ac non potius sublimem raptam e terra, ad diem usque beatissimi adventus tui servas?

PL 8, 464A

そしてエリュトライのシビュラは、神にこう語りかけている。「主よ、なにゆえ私に予言することの必然を課し、むしろ地より高く引き上げて、汝のこの上なく幸いなる到来の日まで私を守らないのか」と。

6

Virgilius vero, post versus quos supra retulimus, haec subjungit: Incipe, parve puer, risu cognoscere matrem. Matri longa decem tulerunt fastidia menses. Incipe, parve puer, cui non risere parentes, Nec Deus hunc mensa, Dea nec dignata cubili est.

PL 8, 464B

しかしウェルギリウスは、我々が上に引いた詩行の後に、このように付け加えている。 始めよ、幼子よ、微笑みをもって母を知ることを。 十月の長きにわたり、母はつわりの苦しみを負ったのだから。 始めよ、幼子よ——されど、その両親が微笑みかけなかった子は、 神がその食卓に、女神がその寝所に、ふさわしいとは認めなかった子である。

7

Quomodo enim parentes ei arrisissent. Etenim pater illius Deus, expers qualitatis vis est. Et figura quidem ipse omni caret, in aliorum tamen circumscriptione existit; nec humano praeditus est corpore. Tori quoque expertem esse Spiritum divinum quis ignorat?

PL 8, 464B

というのも、いかにしてその両親が彼に微笑みかけることがあろうか。実に彼の父なる神は、性質を持たぬ力である。そして神自身はあらゆる形を欠いているが、しかし他のものを限り囲むことのうちに存している。人間の肉体を備えてはいない。神的な霊が寝床というものと無縁であることを、誰が知らずにいようか。

8

Quod enim desiderium, quae cupiditas inesse posset in affectu summi boni, cujus desiderio reliqua omnia ducuntur? quid omnino sapientiae potest esse commune cum voluptate?

PL 8, 464B

というのも、他のすべてがその欲望によって導かれるところの至高の善の情動のうちに、いかなる欲望、いかなる欲求があり得ようか。そもそも知恵と快楽との間に、何の共通点があり得ようか。

9

Verum sic loqui liceat illis, qui humanam quamdam Christi generationem sibi fingunt; neque operam dant ut animum suum ab omni impio facinore ac sermone integrum servent.

PL 8, 465A

しかし、キリストのある種の人間的な誕生を自ら思い描く者たち、そしてあらゆる不敬虔な凶行と言葉とから自らの心を清らかに保つよう努めない者たちには、そのように語らせておけばよい。

10

Te hic, pietas, appello; tuum subsidium ad ea quae dicuntur imploro: quae nihil aliud es quam lex castimoniae et sanctitatis, omnium bonorum maxime optabile, sanctissimae spei magistra, immortalitatis certa promissio. Te veneror, o pietas atque clementia.

PL 8, 465A

敬虔よ、私はここでお前に呼びかける。語られる事柄のために、お前の助けを求めて嘆願する。お前は、貞潔と聖性との法にほかならず、あらゆる善きもののうちで最も望ましいものであり、この上なく聖なる希望の教師であり、不死の確かな約束である。私はお前を崇敬する、おお敬虔と寛仁よ。

11

Tibi pro beneficio curationis tuae qua opus habebamus gratias debemus. At vulgus hominum tui auxilii expers, prae insito quo adversus te flagrat odio, Deum ipsum aversatur nec intelligit, suae ipsius ac reliquorum impiorum vitae causam ex divini Numinis cultus atque obsequio pendere. Totus enim mundus et quaecumque in mundo continentur illius est possessio.

PL 8, 465A

我々はお前に、我々が必要としていたお前の癒やしの恩恵のゆえに、感謝を負っている。しかるに民衆は、お前の助けにあずからず、お前に対して生まれながらに燃え立つ憎しみのゆえに、神そのものから顔を背け、自らの生と、他の不敬虔な者たちの生との根拠が、神なる神威への礼拝と服従とにかかっていることを悟らない。実に全世界と、世界のうちに含まれるすべてのものとは、神の所有物なのである。

Oratio II, Caput XXII

第II演説 第XXII章PL 8, 465A
1

GRATIARUM ACTIO IMPERATORIS, QUA VICTORIAS ET RELIQUA BONA SUA CHRISTO ACCEPTA FERT; ET CONFUTATIO MAXIMINI TYRANNI, QUI PERSECUTIONIS CRUDELITATE CHRISTIANAE RELIGIONIS GLORIAM AUXERAT. [0465] Equidem meam felicitatem meaque omnia pietati accepta refero.

PL 8, 465A

皇帝の感謝——そこで皇帝は、自らの勝利とその他の善きものすべてをキリストに帰する。また、迫害の残虐さによってキリスト教という宗教の栄光を高めた僭主マクシミヌスへの論駁。私は確かに、我が幸運と我がすべてのものとを、敬虔に帰するものである。

2

Testes sunt rerum eventus qui ex voto mihi responderunt: testes sunt pugnae atque victoriae, et tropaea de hostibus parta. Scit et laudibus ea celebrat urbs Roma.

PL 8, 465A

証人となるのは、私の願いに応えてくれた事の成り行きである。証人となるのは、もろもろの戦いと勝利、そして敵から得た戦勝記念碑である。ローマの都市もこれを知り、賛美をもって讃えている。

3

Idem sentit populus urbis mihi charissimae, licet falsa spe deceptus, indignum sua majestate principem elegerit, qui mox convenientem sceleribus suis exitum sortitus est.

PL 8, 465A

私にとってこの上なく愛しいこの都市の民も、同じように感じている。もっとも、その民は偽りの望みに欺かれて、自らの威厳にふさわしくない皇帝を選んでしまい、その者は間もなく、自らの罪にふさわしい最期を遂げることになったのであるが。

4

Verum ea nunc commemorare nefas esse arbitror: mihi praesertim qui te, pietas, alloquor, et qui curam omnem ac diligentiam adhibeo, ut te castis sermonibus bonisque verbis compellem. Dicam tamen aliquid, quod nec turpe nec indecorum videbitur.

PL 8, 465B

しかし、それらを今語ることは、不敬なことであると私は思う。とりわけ、敬虔よ、お前に語りかけ、清らかな言葉と良き言葉とをもってお前に呼びかけようと、あらゆる心づかいと配慮とを用いる私にとっては。それでも、恥ずべきでも見苦しくもないと思われることを、いくらか語ろう。

5

Bellum inexpiabile, plenum amentiae et inauditae crudelitatis, adversus te, pietas, et adversus omnes sanctissimas ecclesias tuas a tyrannis gerebatur. Nec deerant in urbe Roma, qui tantis malis et publica calamitate laetarentur.

PL 8, 465B

贖いえぬ戦、狂気と前代未聞の残虐さに満ちた戦が、敬虔よ、お前に対して、またお前のこの上なく聖なるすべての教会に対して、僭主たちによって仕掛けられていた。そしてローマの都市には、これほどの禍いと公けの災いとを喜ぶ者たちが欠けてはいなかった。

6

Erat et campus ad praelium constitutus. Tum vero tu in medium progressa, temetipsam ultro tradidisti, fide in Deum fulta atque innixa.

PL 8, 465B

戦のための戦場もまた定められていた。しかしそのとき、お前は進み出て、神への信仰に支えられ寄りかかりつつ、自ら進んで自身を差し出した。

7

At crudelitas hominum impiorum, cum instar flammae obvia quaeque depasta esset, admirabilem quamdam et celeberrimam tibi gloriam conciliavit. Hinc enim stupor ac veneratio tui spectatores ipsos invasit.

PL 8, 468A

しかし、不敬虔な人間たちの残虐さは、炎さながらに行く手にあるものすべてを食い尽くしながら、お前にある驚嘆すべき、この上なく名高い栄光をもたらした。ここから、お前への驚嘆と崇敬とが、見る者たち自身をとらえたのである。

8

Ac tortores quidem ac carnifices, in cruciandis piorum corporibus defessos, et ad inopiam consilii redactos cernere licebat: vincula autem resoluta, laxatos equuleos; et restinctas quae admoveantur flammas: contra vero invictam constantiam ac libertatem piorum, qui ne tantulum quidem de gradu suo dimovebantur.

PL 8, 468A

拷問者や処刑人たちが、敬虔な者たちの肉体を苛むことに疲れ果て、なすすべを失うさまを見ることができた。鎖はほどけ、拷問台は緩み、当てられるべき炎は消され、それに対して、敬虔な者たちの、いささかもその立場から動かされることのない、不敗の不動の心と自由とが見られた。

9

Talia igitur aggressus quid profecisti, omnium hominum impiissime? Quod malum causa fuit furoris tui? Dices fortasse, in honorem deorum haec a te gesta. At quorum deorum? Aut quam notionem divina dignam natura animo concepisti?

PL 8, 468A

かくのごとき事をなして、お前は何を成し遂げたのか、すべての人間のうちで最も不敬虔な者よ。いかなる悪がお前の狂乱の原因であったのか。お前はおそらくこう言うであろう、これらのことは神々への敬意のためになされたのだ、と。しかし、いかなる神々のためか。そもそもお前は、神的な本性にふさわしいいかなる観念を、心に思い描いていたのか。

10

Deosne perinde atque te iracundos esse existimabas? Quod si tales erant, eorum potius consilium mirari oportebat, quam impudentibus mandatis, quibus justos viros injuste trucidari jubebant, obtemperare.

PL 8, 468B

神々がお前と同じように怒りっぽいものであると思っていたのか。もしそうであったなら、義しき人々を不当に殺害せよと命じる、その恥知らずな命令に従うよりも、むしろ彼らの分別にこそ驚くべきであったろう。

11

Sed forte dices, te ob instituta majorum, et propter hominum opinionem ista gessisse. Ignosco. Sunt enim instituta illa, his quae a te geruntur simillima, et ex unius ejusdemque imperitiae fonte manantia.

PL 8, 468B

しかし、おそらくお前はこう言うであろう、祖先たちの制度のゆえに、また人々の世論のゆえに、これらのことをなしたのだ、と。私はそれを許そう。というのも、その制度は、お前がなしていることと極めて似通っており、同一の無知という一つの源泉から流れ出たものだからである。

12

Existimasti forsan eximiam quamdam inesse vim atque virtutem in simulacris a fabris et artificibus humana effigie formatis. Idcirco igitur ea colebas summam adhibens curam ac sollicitudinem, ne sordibus inquinarentur. Magni scilicet ac praecipui dii hominum cura indigent.

PL 8, 468B

お前はあるいは、職人や工匠たちによって人間の姿に形作られた像のうちに、ある卓越した強さと力とが宿っていると考えたのかもしれない。それゆえにお前は、それらが汚れで穢されぬようにと、この上ない心づかいと配慮とを用いて、それらを崇拝していたのである。なるほど、偉大で卓越した神々も、人間の世話を必要とするというわけだ。

Oratio II, Caput XXIII

第II演説 第XXIII章PL 8, 468B
1

DE CHRISTIANORTUM INSTITUTIS, ET QUOD DEUS DILIGIT EOS QUI VIRTUTEM SECTANTUR, ET QUOD AG JUDICIUM RETRIBUTIONEM SPERARE OPORTET. [0467] Confer, si placet, religionem nostram, cum tuis ritibus.

PL 8, 468B

キリスト教徒の制度について。また、神は徳を追い求める者たちを愛すること。また、裁きに際して報いを望むべきであること。よければ、我々の宗教を、お前の祭儀と比べてみるがよい。

2

Nonne apud nos quidem germana concordia et perpetua humanitas? nonne apud nos reprehensio culpae est ejusmodi, quae correctionem afferat, non perniciem: et curatio quae ad salutem proficiat, non ad crudelitatem?

PL 8, 468C

我々のもとには、真実の一致と絶えざる人間性とがあるではないか。我々のもとでの過ちの叱責は、破滅ではなく矯正をもたらすようなものであり、治療は残酷さにではなく救いに資するものではないか。

3

Nonne apud nos sincera fides, primum quidem erga Deum, deinde vero erga naturalem hominum societatem? Nonne apud nos misericordia erga eos quos fortunae calamitas oppresserit?

PL 8, 468C

我々のもとには、まず神への誠実な信仰が、次いで人間の自然な交わりに対する誠実な信義があるではないか。我々のもとには、運命の災いに打ちひしがれた者たちへの慈しみがあるではないか。

4

Nonne vita simplex, nullo simulationis fuco occultam tegens improbitatem, et veri atque unius Dei cuncta moderantis cognitio? Haec est vera pietas; haec integra atque incorrupta religio.

PL 8, 469A

我々のもとには、隠れた悪意をいかなる見せかけの粉飾によっても覆い隠すことのない、単純な生があり、すべてを治める真実にして唯一の神の認識があるではないか。これこそ真の敬虔であり、これこそ純正で腐敗なき宗教である。

5

Haec sapientissima vivendi ratio; quam qui amplexi sunt, tanquam augusta quadam via ad aeternam vitam tendunt.

PL 8, 469A

これこそこの上なく知恵ある生き方であり、これを抱いた者たちは、あたかも荘厳な一つの道を通るかのように、永遠の生命へと向かうのである。

6

Nemo enim qui hujusmodi vivendi rationem inierit, et qui animum habeat ab omni corporis labe purgatum, moritur omnino; sed functionem sibi a Deo indictam implere, potius quam mori dicendus est. Is namque qui Deum confessus est, nec contumeliae cedit nec iracundiae.

PL 8, 469A

というのも、このような生き方に入り、肉体のあらゆる汚れから清められた心を持つ者は、決して死ぬのではなく、むしろ神から自らに課せられた務めを果たすのだと言われるべきだからである。神を告白した者は、侮辱にも怒りにも屈しないのである。

7

Sed forti animo necessitatem sustinens, tolerantiae suae experimentum, velut viati cum quoddam habet ad conciliandam sibi divini Numinis clementiam. Neque enim dubium est, quin Deus homines virtute praeditos amplectatur.

PL 8, 469A

むしろ強い心をもって必然に耐え、自らの忍耐の証しを、あたかも神なる神威の慈悲を自らに得るための旅の糧のごとくに持つのである。神が徳を備えた人間たちを抱き入れることに、疑いはないのである。

8

Quippe absurdissimum esset, tam praepotentes quam inferioris loci homines, adversus eos a quibus observantur aut beneficiis afficiuntur, grato animo esse, et vicissim illos beneficiis afficere, eum vero qui omnium summus sit, et qui omnibus imperet, ipsumque sit summum bonum, negligentem in referrenda gratia esse.

PL 8, 469B

実に、権勢ある者も、低い身分の者も、自分を敬い、あるいは自分に恩恵を施してくれる相手に対しては感謝の心を抱き、それに応えて恩恵を施すのに、すべてのものの中で最も高くあり、すべてを支配し、自ら至高の善である方に対してだけは、感謝を返すこと〔底本は referrenda。referenda と読む〕を怠るというのでは、この上なく不合理であろう。

9

Qui in omni vita nos ubique comitatur, et qui praesto nobis adest, quotiescumque boni aliquid agimus. Et illico quidem fortitudinis et obedientiae causa nos collaudans remuneratur: plenam tamen et perfectam solutionem in aliud tempus differt.

PL 8, 469B

神は生涯を通じて至るところで我々に伴い、我々が何か善いことをするたびに、我々のもとに現に来る。そして神はただちに、我々の勇気と従順とのゆえに我々を誉め讃えて報いるが、完全で申し分のない償いは、別の時へと延ばしている。

10

Tunc enim totius vitae nostrae summa ad calculos revocabitur. Ac si quidem cuncta recte se habuerint, aeternae vitae merces sequetur: improbi vero debito supplicio afficiendi sunt.

PL 8, 469B

というのも、そのとき我々の生涯全体の総勘定が呼び戻されるからである。そしてもしすべてが正しくあったなら、永遠の生命の報いが続くであろう。しかし悪しき者たちは、しかるべき刑罰を受けねばならない。

Oratio II, Caput XXIV

第II演説 第XXIV章PL 8, 469B
1

DE DECII, VALERIANI ET AURELIANI CALAMITOSO VITAE EXITU OB PERSECUTIONEM ECCLESIARUM. [0469] Te nunc interrogo, Deci, qui justorum laboribus olim insultabas, qui Ecclesiam odio prosequebaris, qui viros summa vitae sanctitate praeditos supplicio affecisti.

PL 8, 469B

デキウス、ワレリアヌス、アウレリアヌスが、教会への迫害のゆえに、生涯を悲惨な最期で終えたことについて。お前に、いまこそ問おう、デキウスよ。かつて義しき人々の労苦をあざ笑い、教会を憎しみをもって追い立て、この上ない生の聖さを備えた人々を刑罰に処したお前に。

2

Quid rerum nunc agis post hanc vitam? quantis et quam difficilibus aerumnis premeris? Tuam certe infelicitatem satis superque declaravit illud temporis spatium, quod inter vitam ac mortem tuam intercessit; cum tu in campis Scythicis una cum omni exercitu prostratus, imperium romanum tantopere ubique celebratum Gothorum contemptui ac ludibrio exposuisti.

PL 8, 472A

この生の後、お前はいま何をしているのか。いかほど、いかに厳しい苦難に押しつぶされているのか。お前の不幸は、お前の生と死との間に横たわったあの時の隔たりが、十分すぎるほどに明らかにしている。すなわち、お前はスキュティアの野で全軍もろとも打ち倒され、あれほど至るところで讃えられたローマ帝国を、ゴート人の侮蔑と嘲笑とにさらしたのである。

3

Tu quoque, Valeriane, cum eamdem crudelitatem in famulos Dei declarasses, justum Dei judicium omnium oculis subjecisti, captus ab hostibus et in vinculis circumductus cum chlamyde purpurea et reliquo imperiali cultu: tandem vero a Sapore persarum rege, detracta tibi cute, condiri jussus, sempiternum calamitatis tuae tropaeum spectandum praebuisti.

PL 8, 472A

お前もまた、ワレリアヌスよ、神の僕たちに同じ残虐さを示したがゆえに、神の正しい裁きをすべての人の目にさらけ出した。敵に捕らえられ、紫の外套とその他の帝王の装いのままに、鎖につながれて引き回され、ついにはペルシア王サポルによって皮を剥がれ、なめし固められるよう命じられ、お前の災いの永遠なる戦勝記念碑を、見世物として供したのである。

4

Tu item, Aureliane, fax omnium vitiorum; quam praesenti et perspicua divini Numinis vindicta, dum furore percitus Thraciam percurreres, in medio viae publicae caesus, sulcos aggeris publici impio sanguine complevisti?

PL 8, 472B

お前もまた、アウレリアヌスよ、あらゆる悪徳の炬火であった者よ。お前は、神なる神威のいかに現前して明白な報復によって、怒りに駆られてトラキアを駆け巡っていたその最中に、公道の真ん中で斬り倒され、公けの土手の溝を、不敬なるお前の血で満たしたことであろうか。

Oratio II, Caput XXV

第II演説 第XXV章PL 8, 472B
1

DE DIOCLETIANO, QUI TURPITER IMPERIO SE ABDICAVIT, ET QUI OB ECCLESIARUM PERSECUTIONEM FULMINE PERCUSSUS EST. [0471] Diocletianus vero post cruentam persecutionis saevitiam, suamet ipse sententia damnatus, ob vitium insaniae, vili quodam clausus domicilio poenas dedit.

PL 8, 472B

ディオクレティアヌスについて——彼は恥ずべき仕方で帝位を退き、また教会への迫害のゆえに雷に撃たれた。しかるにディオクレティアヌスは、血なまぐさい迫害の残虐の後、自らの判断によって自ら断罪され、狂気の病のゆえに、ある卑しい住まいに閉じ込められて、刑罰を受けた。

2

Quid igitur illi profuit bellum Deo nostro intulisse? ut scilicet fulminis ictum assidue metuens, reliquam deinceps vitam exigeret. Testatur haec urbs Nicomedia: nec silent hi qui rem oculis viderunt, quorum ex numero etiam ipse sum.

PL 8, 473A

それゆえ、我々の神に戦を挑んだことが、彼に何の益をもたらしたであろうか。すなわち、雷の一撃を絶えず恐れながら、残りの生涯を送ることになったのみである。このニコメディアの都市がそれを証しており、事の次第をその目で見た者たちも沈黙してはいない。私自身もその数のうちに入る。

3

Vastabatur palatium, et Diocletiani ipsius conclave, fulmine ac coelesti quodam incendio illud depascente. Ac eventus quidem earum rerum a prudentibus viris praedictus fuerat.

PL 8, 473A

宮廷は荒らされ、ディオクレティアヌス自身の居室も、雷と、ある種の天からの火とがそれを食い尽くしながら、荒廃させられた。そしてこれらの事の成り行きは、分別ある人々によってあらかじめ予告されていたのである。

4

Neque enim tacere poterant, nec gemitum suum in tanta rerum indignitate occultabant, sed palam et aperte ipsi inter se summa cum libertate hos sermones jactabant: Quis hic furor? quae tanta potentiae insolentia, ut homines Deo bellum inferre audeant, et sanctissimam justissimamque religionem contumelia afficere; utque tantae multitudinis, adeoque hominum aequissimorum, sine ulla ipsorum culpa, caedem atque exitium machinari non dubitent?

PL 8, 473A

というのも、彼らは黙っていることができず、これほどの事の不当さのうちで自らの嘆きを隠すこともできなかったからである。むしろ、公然と、あからさまに、この上ない自由さをもって互いにこう語り交わしていた。「これはいったい何の狂気か。人間が神に戦を挑み、この上なく聖なる、この上なく正しい宗教を侮辱で汚すとは、いかなる力の不遜さであるのか。そしてこれほど多くの、しかもこの上なく公正な人々を、彼ら自身には何の罪もないのに、殺戮と滅亡を企てることを、ためらいもしないとは」と。

5

O praeclarum magistrum modestiae omnium subditorum! o praeclarum institutorem curae ac sollicitudinis quam milites pro civibus suis gerant! Pectora tribulium suorum perfodiebant hi, qui nunquam in acie terga hostium viderant.

PL 8, 473B

おお、すべての臣下たちの慎ましさの見事な教師よ。おお、兵士たちが自国の市民のために抱くべき配慮と心づかいの見事な創始者よ。戦列にあって敵に背を見せたことなど一度もなかった者たちが、自らの同胞の胸を刺し貫いていたのである。

6

Tandem vero divini Numinis providentia tam impiorum facinorum poenas ab illis exegit; nec tamen sine damno Reipublicae.

PL 8, 473B

しかしついに、神なる神威の摂理が、これほど不敬虔な凶行の刑罰を彼らから取り立てた。もっとも、国家の損害なしにではなかったが。

7

Tot porro tantaeque factae sunt caedes nostrorum, ut si tantae unquam factae essent barbarorum strages, suffecturum id fuerit ad perpetuam nobis pacem comparandam.

PL 8, 473B

さらに、我々の側の者たちの殺戮はこれほど多く、これほど大きなものとなったので、もし異民族に対してこれほどの殺戮がかつてなされていたなら、それだけで我々に永遠の平和をもたらすのに十分であったろう。

8

Totus enim ille supra memorati imperatoris exercitus, cum in potestatem venisset hominis ignavi qui imperium Romanum per vim rapuerat, Deo tandem urbi Romanae libertatem restituente, multis et maximis praeliis penitus extinctus est.

PL 8, 476A

実に、先に述べた皇帝のその全軍勢は、ローマ帝国を力ずくで奪い取った臆病な人間の権力のもとに帰したとき、神がついにローマの都市に自由を取り戻すにあたって、数多くの、この上なく大きな戦いによって完全に滅ぼされたのである。

9

Sed et voces Deum adjutorem inclamantium tunc cum opprimerentur, et innatam sibi libertatem omnibus votis optarent, laudes item post malorum depulsionem, cum gratiarum actione Deo persolutae, cum libertas et contractuum aequitas ipsis reddita esset; an non singularem Dei providentiam, et paternam adversus homines caritatem modis omnibus declarant?

PL 8, 476A

しかし、圧迫されていたときに神を助け手として呼び求めた者たちの声、そして生まれながらの自由をあらゆる願いをもって望んだ声、また悪の駆逐の後に、自由と契約の公正とが彼らに返されたときに、感謝の行いとともに神へ捧げられた讃美の声、これらは、あらゆる仕方で、神の並外れた摂理と、人間に対する父のごとき愛とを明らかにしているのではないか。

Oratio II, Caput XXVI

第II演説 第XXVI章PL 8, 476A
1

QUOD DEUS CAUSA FUIT PIETATIS IMPERATORIS, ET QUOD EVENTUS PROSPEROS A DEO POSCERE, EIQUE ACCEPTOS FERRE DEBEMUS; SECUS AUTEM GESTA, NEGLIGENTIAE NOSTRAE IMPUTARE. [0475] Meam porro operam cum laudant, quae ex divini Numinis instinctu sumpsit exordium; an non aperte confirmant, fortium facinorum meorum Deum auctorem fuisse?

PL 8, 476A

神が皇帝の敬虔の原因であったこと、また、我々は幸いな成り行きを神に求め、それを神に帰すべきであり、他方うまくいかなかった事柄は我々自身の怠慢に帰すべきであること。さて、人々が我が働きを、神なる神威の促しからその端緒を得たものとして讃えるとき、それは、私の勇敢な功業の創始者が神であったことを、公然と確証していることにならないだろうか。

2

Ita certe. Dei enim proprium est optima quaeque agere, hominum vero obsequi. Illud porro optimum ac praestantissimum ministerium est, cum quis antequam manum operi admoveat, sedulo prospicit ut cuncta quam tutissime gerantur.

PL 8, 476B

まさしくそうである。というのも、最善のことを行うのは神に固有のことであり、それに従うのは人間のことだからである。さて、これこそ最善で最も優れた務めである。すなわち、人が事に手を下す前に、すべてが最も安全になされるよう、注意深く見通すことである。

3

Norunt quidem omnes mortales harum manuum sanctissimum ministerium Deo debere cum pura ac sincera fide, et precibus ac supplicationibus cum manuum opera conjunctis, quicquid actum est pro hominum utilitate, feliciter esse confectum: quippe cum tantum utilitatis et privatim et publice in omnes redundaverit, quantum quisque tum sibi, tum necessariis suis optaverat.

PL 8, 476B

すべての死すべき者たちは、この手のこの上なく聖なる務めを神に負っていること、そして純粋で誠実な信仰と、手の働きに結びついた祈りと嘆願とをもって、人間の益のためになされたことは何であれ幸いに成し遂げられたことを、確かに知っている。実に、私事においても公けにおいても、おのおのがそのとき自分自身のため、また自らの近しい者たちのために望んだのと同じだけの益が、すべての者に溢れ流れたからである。

4

Pugnas etiam viderunt, et spectatores fuerunt praelii, cum divina providentia victoriam populo largita est: animadverterunt faventem precibus nostris atque aspirantem Deum.

PL 8, 476C

人々はまた、神の摂理が民に勝利を与えたときの戦いを見、その戦の目撃者となった。彼らは、我々の祈りに好意を示し、それに息吹きを与える神に気づいたのである。

5

Quippe invicta res est, justa precatio, nec unquam voto suo excidit, qui sancte Deo supplicasset. Neque enim locus repulsae relinquitur, nisi quoties vacillaverit fides. Etenim Deus semper propitius adest, hominum probitatem benigno excipiens vultu.

PL 8, 477A

実に、正しい祈りは不敗のものであり、聖なる仕方で神に嘆願した者が自らの願いにおいて外れることは決してない。というのも、信仰が揺らぐときを除いては、拒絶の余地は残されないからである。実に神は常に恵み深く臨在し、人間の正直さを慈しみ深い面持ちで受け入れる。

6

Quamobrem interdum quidem labi humanum est; humanorum vero lapsuum nequaquam auctor est Deus.

PL 8, 477A

それゆえ、時に過つのは人間的なことであるが、人間の過ちの創始者は決して神ではない。

7

Quicumque ergo pietatem consectantur, gratias omnium Servatori, pro nostra suaque ipsorum salute, et pro Reipublicae prospero statu agere debent, sanctisque precibus et continuis supplicationibus Christum nobis propitium reddere, ut beneficia sua perpetua esse velit.

PL 8, 477A

それゆえ、敬虔を追い求める者は誰であれ、我々自身の、また彼ら自身の救いのため、そして国家の繁栄のために、万人の救い主に感謝を捧げるべきであり、聖なる祈りと絶え間ない嘆願とによって、キリストが自らの恩恵を永続させることを望むよう、キリストを我々に恵み深いものとすべきである。

8

Hic enim auxiliator invictus, et propugnator est justorum. Idem judex optimus, antesignanus immortalitatis, et vitae aeternae largitor.

PL 8, 477B

というのも、この方こそ不敗の援助者であり、義しき者たちの擁護者だからである。同じ方が、最善の審判者であり、不死の先導者であり、永遠の生命の授与者である。