Liber I, Caput I
第I巻 第I章PL 8, 1039A[1039] In primo sermone hujus operis, et multa et fortiora quaedam etiam horum, o amice Candide, proposita atque tractata abs te sunt; quae quanquam ut oportuit dissoluta sunt, tamen idcirco ista ex eorum epistolis audire voluimus; ut dum haec omni refutatione convincimus, illa quoque ex istorum refutatione vincamus.
PL 8, 1039A本作の第一の言論において、友カンディドゥスよ、多くのことが、しかもこれらよりいっそう強力なことさえいくつか、お前によって提示され論じられた。それらはしかるべく論破されたとはいえ、それでも我々は、まさにそのために、彼らの書簡からこれらのことを聞こうとしたのである。すなわち、これらをあらゆる論駁によって論破しつつ、これらの論駁によって、あれらをも打ち負かすためである。
Et primum definiendae sunt Arii Eusebiique sententiae, in quo nobis consentiant, in quibus discrepent, in quibus ipsi sibi videantur adversi. Arius ait, quoniam filius non est ingenitus. Item Eusebius, hoc idem quod duo non sint ingenita.
PL 8, 1039Cそこでまず、アリウスとエウセビオスの見解を定めねばならない――どの点で我々と一致し、どの点で相違し、どの点で彼ら自身が互いに矛盾していると見えるか。アリウスは、子は生まれざる者ではない、と言う。同様にエウセビオスも、生まれざるものが二つあるのではない、という同じことを言う。
Nobis quoque ista sententia est. Arius, filius, inquit, pars ingeniti non est, neque est ex aliquo subjecto: haec duo et Eusebius. Et adjicit: neque unum in duo divisum; id est autem, filium partem ingeniti non esse.
PL 8, 1039Cこれについては我々も同じ見解である。アリウスは、子は生まれざる者の部分ではなく、いかなる基体からでもない、と言う。この二点はエウセビオスも同じである。そして付け加える、一が二に分かたれたのでもない、と。すなわち、子は生まれざる者の部分ではない、ということである。
Sed Eusebius: Neque pars, neque effluentia, inquit, est. Hoc nos consimiliter negamus: nam neque pars patris filius, neque effluentia quae manando inde, minus fecerit unde manarit.
PL 8, 1039Cしかしエウセビオスは言う、部分でもなく流出でもない、と。我々も同様にこれを否定する。すなわち、子は父の部分でもなく、そこから流れ出ることによって流れ出た元をより少なくするような流出でもない。
Jam vero ex non subjecto esse ferre non possumus: non quod nos ex aliquo subjecto esse dicamus, sed quod a patre ut filium. Arius, voluntate, inquit, Dei subsistit filius ante tempora et aeones.
PL 8, 1039Dさて、基体でないものから存在するということは、我々には受け入れがたい。それは、我々が子は何らかの基体から存在すると言うからではなく、子として父から存在すると言うからである。アリウスは言う、子は時と諸アイオーン(永劫)の前に、神の意志によって自存する、と。
Idem et Eusebius: Nos ante omnes aeones, et ante omnia tempora; sed genitum dicimus, non factum, non creatum, non fundatum.
PL 8, 1039Dエウセビオスも同じことを言う。我々も、すべてのアイオーンの前、すべての時の前と言う。しかし我々は生まれた者と言うのであって、造られた者、創造された者、基礎づけられた者とは言わない。
Arius dicit: Filium factum, scilicet plenum Deum, unigenitum, immutabilem, qui antequam crearetur non fuerit, propterea quod non sit ingenitus.
PL 8, 1039Dアリウスは言う、子は造られた者であり、すなわち満ちた神であり、独り子であり、不変であり、創造される以前には存在しなかった、なぜなら生まれざる者ではないからである、と。
Haec eadem Eusebius, adjiciens, quod filius omnia facienti sit similis: nos contra, non enim similem, sed eumdem dicimus, quippe ex eadem substantia.
PL 8, 1039Dエウセビオスも同じことを言い、さらに付け加える、子はすべてを造る者に似ている、と。我々はこれに反して、似ているのではなく同一である、と言う。まさに同一の実体から出ているからである。
Praeterea addit Eusebius, principium filii sciri nec ab homine posse, neque ab aliqua superiore vel potentia, vel excogitatione, et audet tamen dicere, figmentum esse filium, voluntate et sententia patris subsistere, non ex aliquo existenti.
PL 8, 1039Dさらにエウセビオスは付け加える、子の始まりは人間にも、いかなる上位の可能態や思考にも知られ得ない、と。それでいてなお彼は、子は形づくられたものであり、父の意志と決定によって、実在する何かからではなく自存するのだ、と言う大胆さを持つ。
Istud non est principium filii dicere: si enim dicit hoc, ex non existentibus est, non est patris neque pars, neque effluentia. Non solum principia novit, sed et τοῦς λόγους principiorum.
PL 8, 1040Cこれは子の始まりを言うことではないのか。というのも、もし彼がこう言うのなら――子は実在しないものから存在し、父のものではなく、部分でも流出でもない、と――彼は諸始原を知っているだけでなく、諸始原のロゴイ(諸根拠)までも知っていることになる〔novit の主語は定かでない。前文の dicit と同じく論者と取った〕。
Si autem non, quae audacia est dicere: Hoc Deus, hoc Christus est: hoc pater, hoc filius? Nos autem dicimus, patrem ut patrem, filium ut filium.
PL 8, 1040Cもしそうでないなら、これを言うとはいかなる大胆さか――これは神である、これはキリストである、これは父である、これは子である、と。しかし我々は、父を父として、子を子として、と言う。
Liber I, Caput II
第I巻 第II章PL 8, 1040CEt primum ut ille versiculis quinque quod asserebat, docuisse se credidit, filium factum esse, non natum; sic nos filium natum primum sacra omni lectione docebimus. Deinde id ipsum, hoc est, substantialiter filium, permittente Dei spiritu, ut possumus asseremus.
PL 8, 1040Cまず、彼が五つの短い文によって、自分の主張すること、すなわち子は生まれたのではなく造られたということを論証したと信じたように、我々はまず、子が生まれたということを、聖なる書のあらゆる箇所によって示そう。次に、まさにそのこと、すなわち子が実体的に子であるということを、神の霊が許す限り、我々にできる仕方で主張しよう。
Atque ex hoc primum sumatur exordium. Paulus ad Ephesios (Ephes. III, 14-21) : Hujus rei gratia flecto genua mea ad patrem Domini nostri Jesu Christi, ex quo omnis paternitas in coelis et in terra nominatur, ut det vobis secundum divitias gloriae suae, virtute confortari per spiritum suum in interiore homine, habitare Christum per fidem in cordibus vestris, in charitate radicati et fundati, ut possitis comprehendere cum omnibus sanctis, quae sit latitudo et longitudo, et altitudo et profundum: scire etiam supereminentem scientiae charitatem Christi, ut impleamini in omnem plenitudinem Dei.
PL 8, 1040Cそこでまずここから始めよう。パウロはエフェソ人へ(エフェソ3:14-21)、「このことのゆえに、私は我々の主イエス・キリストの父に向かって膝を屈める。その方から、天と地にあるすべての父性が名づけられる。その方が、その栄光の富に従って汝らに与えてくださるように。その霊によって内なる人において力強くされ、信仰によってキリストが汝らの心のうちに住まい、汝らが愛において根ざし基礎づけられ、すべての聖なる者たちと共に、広さと長さと高さと深さがいかなるものかを理解でき、また知に勝るキリストの愛を知り、こうして神のすべての満ち満ちたものにまで満たされるように」。
Ei autem qui potest super omnia facere abundantius quam petimus aut intelligimus, secundum virtutem quae operatur in nobis, ipsi gloria in Christo Jesu, et ἐκκλησίᾳ, in omnes generationes saeculorum.
PL 8, 1040D我々が求め、あるいは知解するよりも豊かにすべてのことを成し得る方に、我々のうちに働く力に従って、その方に、キリスト・イエスにあって、またエックレーシアー(教会)にあって、すべての世代にわたって栄光あれ。
Quid ex his apparet possibile esse cognoscere Deum et Dei filium: et quomodo pater, quomodo filius? Est autem et illud in Evangelio secundum Joannem (Joan. I, 18) : Deum nullus vidit unquam: unigenitus filius qui est in gremio patris, ille exposuit.
PL 8, 1040Dこれらのことから何が明らかになるか。神と神の子を知ることが可能であるということ、そしていかに父であり、いかに子であるかということである。ヨハネによる福音書にもまたこうある(ヨハネ1:18)――神を見た者はいまだかつて無い。父の懐にいます独り子、その方が彼を説き明かした。
Possibile igitur dicere de Deo, et idcirco et de filio. Quis enim de patre exposuit? filius. Quis iste? qui est in gremio. Non solum igitur processit, sed et in gremio semper est filius, sufficiens doctor de patre. Quid enarravit? quomodo Deus.
PL 8, 1041Aそれゆえ神について語ることが可能であり、したがって子についても語ることが可能である。誰が父について説き明かしたのか。子である。この者は誰か。懐にいる者である。それゆえ子は出て行っただけでなく、懐に常にいる。父について十分な教師である。何を語り伝えたのか。神がいかなる方であるかを。
Et Judaei ante et ethnici enarraverunt: quid ergo enarravit? patrem Deum, se autem filium, et quod ex eadem substantia, et quod a patre exierit. Dicit enim (Joan. VIII, 19) : Neque me nostis, neque patrem meum. Si enim me nossetis, nossetis et patrem meum.
PL 8, 1041Aユダヤ人たちも異邦人たちも以前から語り伝えていた。ではこの方は何を語り伝えたのか。父を神として、自分自身を子として、また同一の実体から出ていること、また父から出て来たことを、である。すなわちこう言っている(ヨハネ8:19)、「汝らは私も知らず、私の父も知らない。もし汝らが私を知っていたなら、私の父も知っていたであろう」。
Hoc nunquam diceret, nossetis, nisi filius, et filius substantialiter: Si me nossetis, nossetis et patrem. Figmentum enim si esset, non ex ipso pater nosceretur, sed potentia Dei et divinitas, ut Paulus dixit: (Rom. I, 20) .
PL 8, 1041Aこれは、もしこの方が子でなければ、しかも実体的に子でなければ、決して言わなかったであろう――もし私を知っていたなら、父をも知っていたであろう、と。というのも、もし子が形づくられたものであったなら、この方から父が知られることはなく、知られるのは、パウロが言ったように、神の力と神性だけであったろう(ローマ1:20)。
Mirabilia enim ejus a creatura mundi per ea quae facta sunt, intellecta noscuntur: aeterna quoque ejus virtus ac divinitas.
PL 8, 1041Bすなわち、世界の創造以来、その方の驚くべきわざは〔底本は mirabilia。通行の聖書本文は invisibilia(見えないもの)と読む〕、造られたものを通して知解され知られる。その永遠の力と神性もまた同様である。
Et Spiritus sanctus exposuit de Christo, sicuti dicit Salvator in Evangelio secundum Joannem (Joan. XVI, 16) : Spiritus sanctus quem mittet Pater in meo nomine, ipse vos docebit omnia.
PL 8, 1041B聖なる霊もキリストについて説き明かした。救い主がヨハネによる福音書で言うとおりである(ヨハネ16:16)〔底本の箇所表示は XVI, 16。実際の箇所はヨハネ14:26〕、「父が私の名によって遣わす聖なる霊、その方が汝らにすべてを教えるであろう」。
Si igitur sic sunt ista, didicimus et patrem et filium et in sanctis scripturis, et a spiritu quem doctorem habet fide sanctus vir.
PL 8, 1041Bもしこれらがそうであるならば、我々は父と子とを、聖なる書物においても、また信仰によって聖なる人が教師として持つ霊からも学んだのである。
Liber I, Caput III
第I巻 第III章PL 8, 1041BDicamus igitur scripturas, et primum secundum Joannem: dicit enim (Joan. I, 1) , quomodo λόγος et in principio erat, et circa Deum erat, et quomodo Deus erat λόγος. Numquid de alio dicit λόγου; omnino de filio.
PL 8, 1041Bそれでは聖書を語ろう、まずヨハネによる福音書に従って。すなわちこう言っている(ヨハネ1:1)――ロゴスはいかに初めにあったか、いかに神のもとにあったか、いかにロゴスは神であった〔Deus erat λόγος。語順は逆だが「ロゴスは神であった」と訳す〕か、と。ロゴスについて他の誰かのことを言っているのか。まったく子についてである。
Quid ergo λόγος, si ex nullo est subjecto? quomodo λόγος potentiam habet, ut per ipsum creentur omnia, ipse qui sit ex nullo subjecto? Impossibile enim, semen esse omnium quae sunt, quod ex nihilo factum est.
PL 8, 1041Cでは、もしいかなる基体からでもないとすれば、ロゴスとは何であるのか。いかなる基体からでもないこの方が、いかにしてこの方を通してすべてが創造されるだけの可能態を持つのか。無から造られたものが、存在するすべてのものの種であることは不可能である。
Deinde si in principio erat, quomodo principium: secundum quod principium est, sine principio est: qui erat in principio, erat semper. Quae igitur audacia? quae blasphemia?
PL 8, 1041Cさらに、もし初めにあったのなら、始原がそうであるようにあったのである。始原である限りにおいて、この方は無始原である。初めにあった者は、常にあったのである。それゆえ、いかなる大胆さか。いかなる冒瀆か。
Non erat aliquando, dicere, toties Joanne dicente: Erat λόγος in principio, erat ad Deum, erat Deus λόγος ipse? Erat hic in principio ad Deum.
PL 8, 1041Cヨハネがこれほど繰り返し、ロゴスは初めにあった、神のもとにあった、ロゴス自身が神であった、と言っているのに、あるとき存在しなかった、と言うのか。この方は初めに神のもとにあった。
Licet enim erat praeteriti temporis significationem habeat, frequenter non sine principio; sed hic sine principio accipiendum, quoniam dixit: In principio erat.
PL 8, 1041Cたしかに『あった』は過去時制の意味を持ち、しばしば無始原を意味しない。しかしここでは無始原と解すべきである、なぜなら『初めにあった』と言われているからである。
Quod et vos significatis ante tempora, ante aeonas dicentes (Ibid. 3) : Omnia, dicit, per ipsum facta sunt, et sine illo effectum est nihil. Etenim sine λόγῳ quid est, quod non ut sit accipiat?
PL 8, 1041Cこのことは、諸君も「時の前、諸アイオーン(永劫)の前」と言うことで示している。(ヨハネ1:3)「すべてのものはこの方を通して造られた。この方なしには何一つ造られなかった」と彼は言う。実際、ロゴスなしに、存在することを受けないものが何かあろうか。
Solus enim λόγός, secundum quod λόγος, est et sibi et aliis ipsum quod est, ipse praestet omnibus quae sunt. Et idcirco aequalis quidem patri. Causa enim principalis et sibi et aliis causa est, potentia, et substantia. Causa exsistens. Prae causa autem pater.
PL 8, 1041Dなぜなら、ロゴスのみが、ロゴスである限りにおいて、自らにとっても他のものにとっても、それがそれであるところのものであり、この方自身が存在するすべてのものにそれを与えるからである。それゆえ父と等しい。というのも、根源的原因は、自らにとっても他のものにとっても、可能態においても実体においても原因だからである。実在する原因である。しかし父は原因に先立つ方である〔Prae causa autem pater は圧縮されていて意味が定かでない。「原因に先立つ」と取った〕。
Unde filius distabit hoc, quod movetur et operatur in manifestationem, propter magnam divinitatem nobis incognosibiliter operante patre. Supra enim beatitudinem est pater et idcirco ipsum requiescere.
PL 8, 1041Dゆえに子はこの点において異なる、すなわち運動し、顕現へと向けて働くという点において。大いなる神性のゆえに、我々には知られ得ない仕方で働く父のゆえにである。というのも、父は至福を超えており、それゆえ父自身は静止しているのである。
Operari enim etiam, si imperfectionem operatur, in molestia motus: ista beatitudo est, secundum quod est operari perfecta.
PL 8, 1042Aなぜなら、働くことも、それが不完全さを生み出すものであるなら、運動の労苦のうちにあるからである。この至福とは、完全に働くことである限りにおける至福である。
Liber I, Caput IV
第I巻 第IV章PL 8, 1042AAudi igitur et aliud. Quod est esse, pater est: quod est operari, λόγος· et prius est quod est esse; secundum, quod est operari.
PL 8, 1042Aそれでは他のことも聞け。存在することであるもの、それは父である。働くことであるもの、それはロゴスである。存在することであるものが先であり、働くことであるものが第二である。
Habet quidem ipsum quod est esse, intus insitam operationem: si enim motu, hoc est, operatione, quae vita aut qui intellectus est: ergo non est solum esse, sed ipsum quod primum est esse, propter quod est ei quiescere solum ipsum esse: est isto modo et quod est operari, quod est secundum, quoniam non intus, sed cum foris operatur, operari dicitur.
PL 8, 1042A存在することであるもの自体は、内に植え付けられた働きを持つ。すなわち、運動によって、すなわち働きによって(存在する)のであれば、それは生命であるか、あるいは知解である。したがって単に存在するだけではなく、第一に存在することであるものなのであり、そのゆえにこそ、これにとっては存在すること自体のみが静止することなのである。このようにして、働くことであるものもまた存在し、これが第二のものである。なぜなら、内においてではなく、外に向かって働くときに、『働く』と言われるからである。
Apparente enim operatione, et est et nominatur operatio, et ut generatio sui ipsius et aestimatur et est: sic igitur id ipsum quod est operari, et ipsum esse habet, magis autem non habet: ipsum enim operari esse est; simul enim et simplex, et esse et operari, eorum quae supra sunt natura est declarans et sortita: secundum quod est requiescere, ipsum esse et substantiam; secundum autem quod est in motu esse, actionem, operationem: hoc autem quod est in motu esse, declaratio est ejus quod est esse secundum actionem.
PL 8, 1042A働きが現れるとき、それは働きであり、また働きと名づけられ、あたかも自分自身の生成であるかのように見なされ、またそうである。それゆえ、働くことであるものそれ自体は、存在することを持つ――いや、むしろ持つのではない。働くこと自体が存在することだからである。というのも、上にあるものどもの本性は、同時にかつ単純に、存在することでも働くことでもあり、それを示すものであり、またそれを割り当てられているからである。静止することである限りにおいては、存在すること自体と実体を、運動のうちに存在することである限りにおいては、現実態と働きを。この運動のうちに存在することは、存在することであるものの、現実態による顕現である。
Et idcirco (Ibid. 9) erat lumen quod est verum, quod illuminat omnem hominem venientem in mundum.
PL 8, 1042Bそれゆえ(同9節)、世に来るすべての人を照らす、真の光があった。
Λόγος ergo lumen est quod est verum; et idcirco (Ibid. 3, 4) quod est factum, in ipso vita est, et vita lumen hominum: et ipse λόγος, lumen verum (Ibid., 19) in mundo erat, et mundus per ipsum factus est; qui filius est Dei, de quo dicit (Ibid. 18) : Deum nemo vidit unquam: unigenitus filius qui est in gremio patris, ipse enarravit de λόγῳ.
PL 8, 1042Bしたがってロゴスは真の光である。それゆえ(同3-4節)、造られたものは、この方のうちに生命があり、生命は人間の光である。そしてこのロゴスこそが、真の光として世にあり、世はこの方を通して造られた。これが神の子であり、この方について(同18節)こう言われている――神を見た者はいまだかつて無い。父の懐にいます独り子、その方がロゴスについて説き明かした。
Liber I, Caput V
第I巻 第V章PL 8, 1042COmnia supra dixit et conjunxit de filio, nullum alium filium declarans, quam τὸν λόγον. Erat igitur filius ad Deum, et in principio erat, et ipse Deus erat, et per ipsum omnia facta sunt, et ipse est unigenitus: et veluti prodiens quidem a patre, ad patrem erat propter hoc quod est operari; propter vero quod est esse in gremio patris existens, enarravit de patre, declaratio patris effectus secundum quod est operari.
PL 8, 1042C以上すべてを(ヨハネは)子について語り、結び合わせた。ロゴス以外のいかなる子をも明かしてはいない。それゆえ、子は神のもとにあり、初めにあり、この方自身が神であり、この方を通してすべてが造られ、この方自身が独り子である。そして、いわば父から出て来る者として、働くことのゆえに父のもとにあった。しかし、存在することのゆえに父の懐に実在する者として、父について説き明かした。働くことに即して父の顕現とされたのである。
Quod maxime λόγος est ipse filius, ipse lumen, ipse vita. Quod Deus est filius, sic dicit Joannes (Ibid. I) : Et Deus erat λόγος. Et rursus: (Joan. III, 13) : Nullus ascendit in coelum, nisi qui de coelo descendit.
PL 8, 1042Cロゴスこそがまさに子自身であり、光自身であり、生命自身である。子が神であることは、ヨハネがこう言うとおりである(ヨハネ1:1)――そしてロゴスは神であった、と。またさらに(ヨハネ3:13)――天から下った者でなければ、誰も天に上らない、と。
Quod vita est filius (Ibid. 15) : Ut qui credit in ipsum non pereat. Et rursus (Ibid.) : Sed habeat spem, vitam aeternam. Quod filius (Ibid. 16) : Unde filium suum unigenitum tradidit. Filium dixit, et suum, et unigenitum. Quid amplius ad verum filium?
PL 8, 1042C子が生命であることは(同15節)――この方を信じる者が滅びないように、と。またさらに(同節)――むしろ永遠の生命という希望を持つように、と。子であることは(同16節)――それゆえその独り子を与えた、と。子と言い、自らのものと言い、独り子と言った。真の子であることに、これ以上何が必要か。
Quod ipse vita: ut omnis qui credit in ipsum, non pereat, sed habeat vitam aeternam. Quod ipse filius Christus est (Ibid. 17) : Non enim misit Deus filium, ut judicet mundum, sed ut salvet mundum.
PL 8, 1042Dこの方自身が生命であること――この方を信じるすべての者が滅びず、永遠の生命を持つように、と。この方自身が子キリストであること(同17節)――神が子を遣わしたのは、世を裁くためではなく、世を救うためである、と。
Quod lumen, de ipso dicit (Ibid. 19) : Quoniam lumen venit in mundum. Joannes non erat verum lumen, et idcirco dicit (Joan. I, 20) : Num sum Christus, sed quod missus sum. Missus est ergo Joannes.
PL 8, 1042D光であることについては、この方についてこう言われている(同19節)――光が世に来たからである、と。ヨハネは真の光ではなかった。それゆえこう言う(ヨハネ1:20)――私はキリストであろうか、いや、遣わされた者である、と。それゆえヨハネは遣わされた者である。
Christus autem filius (Joan. III, 31) , qui desuper venit, supra omnes est. Et rursus: De coelo veniens. Dicitur quidem quod sit missus a Deo; ut (Ibid. 17) filium enim misit Deus.
PL 8, 1043Aしかしキリストは子であり(ヨハネ3:31)、上から来た者は、すべてのものの上にある。さらに――天から来る者、と。神から遣わされたと言われているのは確かである。(同17節)すなわち、神は子を遣わした、と。
Sed ista duo, et veniens, et misit, et filium in patre, et patrem in filio esse significant; quoniam Christus vita Samaritidi dicit (Joan. IV, 10) : Tu ab eo peteres, et tibi daret aquam viventem.
PL 8, 1043Aしかしこの二つのこと――『来る』と『遣わした』とは――子が父のうちにあり、父が子のうちにあることを意味している。というのも、生命であるキリストがサマリアの女に言うからである(ヨハネ4:10)――お前が彼に求めたなら、彼はお前に生ける水を与えたであろう、と。
Et rursus (Ibid. 13, 14) : Omnis qui biberit ex aqua ista, iterum sitiet: qui autem biberit ex ista aqua quam ego dabo ipsi, non sitiet in omni saeculo: sed aqua quam ipsi dabo, efficietur in ipso fons atque scatentis in vitam aeternam.
PL 8, 1043Aさらに(同13-14節)――この水を飲む者は誰でも再び渇く。しかし私が与える水を飲む者は、永遠に渇くことがない。私が与える水は、その者のうちで、永遠の生命へと湧き出る泉となるであろう、と。
Quod Christus Salvator (Ibid. 42) : Et scimus, quoniam iste est Salvator mundi. Quod filius Dei est (Joan. V, 17) : Pater meus usque nunc operatur. Quis hoc dicit? Christus.
PL 8, 1043Aキリストが救い主であることは(同42節)――そして我々は、この方が世の救い主であることを知っている、と。神の子であることは(ヨハネ5:17)――私の父は今に至るまで働いておられる、と。誰がこれを言うのか。キリストである。
Quae blasphemia ipsius, patrem dicere qui non sit pater? quae ira Judaeorum (Ibid. 18) audientium patrem Deum, et irascentium in eum, qui dixit, quod filius esset Dei, cum non esset filius Dei: si enim non fuisset, non diceret.
PL 8, 1043B父でない者を父と言うとは、この方にとっていかなる冒瀆であろうか。神を父と聞いて、神の子であると言った者に対して怒ったユダヤ人たちの怒りは(同18節)、もしこの方が神の子でないのにそう言ったのだとすれば、いかなるものであったか。だが、もしそうでなかったなら、そうは言わなかったであろう。
Sed dixit, et Dei cultor dixit; veritate igitur dixit, et idcirco incredulitas Judaeorum punitur.
PL 8, 1043Bしかしこの方はそう言った、しかも神を敬う者としてそう言った。それゆえ真実によって言ったのであり、ゆえにユダヤ人たちの不信仰は罰せられるのである。
Liber I, Caput VI
第I巻 第VI章PL 8, 1043BPost ista, omnis responsio ad Judaeos, et filium Christum, et patrem Deum declarat (Ibid. 19-21) : Quae facit pater, et ego facio: non facit filius a semetipso, nisi viderit patrem facientem: pater enim amat filium: suscitat pater a mortuis, suscitat et filius. (Ibid. 26) : Habet pater vitam in semetipso, habet et filius.
PL 8, 1043Bこの後、ユダヤ人たちへのあらゆる答弁が、キリストが子であり、神が父であることを明らかにする(同19-21節)――父がなすことを、私もなす。子は父が行うのを見るのでなければ、自らによっては何もしない。父は子を愛し、父は死者たちのうちから起こし、子も起こす、と。(同26節)――父は自らのうちに生命を持ち、子も持つ、と。
Et omnio deinde. Quod λόγος filius, et filius Christus (Ibid. 38) : Et λόγον ejus non habebitis in vobis manentem, quoniam quem misit ille, ipsi vos non creditis. Quod filius (Joan. VI, 32) : Pater meus dat vobis panem de coelo verum.
PL 8, 1043Bそしてすべてこの後もそうである。ロゴスが子であり、子がキリストであることは(同38節)、「汝らのうちに、彼のロゴスがとどまることはないであろう、なぜなら彼が遣わした者を、汝らは信じないからである」。子であることは(ヨハネ6:32)、「私の父は、天からの真のパンを汝らに与える」。
Quod Christus non ab homine homo (Ibid. 33) : Panis enim ex Deo est, qui descendit de coelo. Quod vita: Et vitam dans mundo. Et postea dicit (Ibid. 35) : Ego sum panis vitae. Quod ex Deo (Ibid. 46) : Non vidit patrem aliquis, nisi qui est a patre.
PL 8, 1043Cキリストが人間から出た人間ではないことは(同33節)――神から出るパンとは、天から下ったものである、と。生命であることは――そして世に生命を与える、と。その後こう言う(同35節)――私は生命のパンである、と。神から出たことは(同46節)――父から出た者でなければ、誰も父を見た者はいない、と。
Quod pater et filius alius in alio (Ibid. 58) : Sicuti misit me vivens pater. Si vita filius, vivens pater, filius in patre: sicuti enim quale prius est, deinde qualitas; sic vivens primus Deus, sic vita.
PL 8, 1043C父と子とが一方は他方のうちにあることは(同58節)――生ける父が私を遣わしたように、と。もし子が生命であり、父が生ける者であるなら、子は父のうちにある。というのも、性質を持つ主体が先にあり、次に性質があるように、生ける者としての神が先にあり、生命がそれに続くからである。
Qui enim genuit vitam, vivens est: vivit vita a vivente patre. Non enim ante vita, et sic Deus vivens, sed Deus vivens prior. Sic vita, et sic vivens vita. Et idcirco deinde dicit (Ibid.) : Et ego vivo propter patrem. Ergo et pater in ipso.
PL 8, 1043C生命を生んだ者は生ける者である。生命は生ける父から生きる。生命が先にあって神が生ける者となるのではなく、生ける神が先なのである。生命はこのようにあり、生ける生命もこのようにある。それゆえその後こう言う(同節)――私は父のゆえに生きる、と。したがって父もこの方のうちにある。
Quod et panis est, et vita (Ibid.) : Et qui accipit me, ille vivet propter me (Ibid. 59) . Hic est panis de coelo descendens: Non sicuti patres vestri manducaverunt, et mortui sunt, manducans istum panem vivet in omne saeculum.
PL 8, 1043Dパンでもあり、生命でもあることは(同節)、「私を受け取る者は、私のゆえに生きるであろう」(同59節)。「これは天から下ったパンである。汝らの父祖たちが食べて死んだのとは異なり、このパンを食べる者は永遠に生きるであろう」。
Liber I, Caput VII
第I巻 第VII章PL 8, 1043DNumquid homo ista dicit de semetipso, qui sit solum homo? si enim homo ista dicit, blasphemat, et (Joan. IX, 31) peccantes Deus non audit. Sedenim dicit Christus quod audiat illum Deus: Non ergo peccator, neque homo.
PL 8, 1043D単なる人間であるにすぎない者が、自分自身についてこのようなことを言うだろうか。もし人間がこのようなことを言うならば冒瀆であり、(ヨハネ9:31)神は罪人の言うことを聞かれない。しかしキリストは、神が自分の言うことを聞いてくださると言う。それゆえ罪人ではなく、また単なる人間でもない。
Et dictum est (Psal. CVII, 3) : Vana spes in hominem. Et dicitur (Psal. XIX, 8) : Nos vero in Deum nostrum speramus. Christus ergo Deus, non ab alia substantia (Joan. VI, 58) : Vivens pater, et ego vivo propter patrem.
PL 8, 1043Dそしてこう言われている(詩篇107:3)――人間への望みは空しい、と。また言われている(詩篇19:8)――しかし我々は我々の神に望みを置く、と。それゆえキリストは神であり、他の実体からではない(ヨハネ6:58)――生ける父、そして私は父のゆえに生きる、と。
Et (Joan. VI, 35, 48) : Panis vitae sum ego (Ibid. 59) : qui istum manducat, vivet in saeculum.
PL 8, 1043Dそして(ヨハネ6:35、48)――私は生命のパンである(同59節)――これを食べる者は永遠に生きるであろう、と。
Cuncta ista unam substantiam significant: Et idcirco dicit Jesus quod desuper est, qui dicit ista (Ibid. 63) : Si igitur videritis filium hominis ascendentem ubi fuit prius? Quod spiritus Deus est, dictum est (Joan. IV, 24) : Spiritus Deus est.
PL 8, 1044Aこれらすべては一つの実体を意味している。それゆえイエスは、これらを言う自分が上から来た者であることを示して言う(同63節)――それでは、人の子が以前いた所へ上るのを見たならばどうか、と。神が霊であることは、こう言われている(ヨハネ4:24)――神は霊である、と。
Et quod filius spiritus est vivificans, quod ista fides sit perfecta in Christum, dicit Petrus (Joan. VI, 69, 70) : Verbum vitae aeternae habes: et nos credimus in te, Domine, quoniam tu es Christus filius Dei.
PL 8, 1044A子が生かす霊であること、そしてこの信仰がキリストへの完全な信仰であることは、ペトロがこう言うとおりである(ヨハネ6:69-70)――汝は永遠の生命の言葉を持つ。そして我々は、主よ、汝を信じる。汝がキリスト、神の子であるからである、と。
Quid est verbum vitae aeternae? quoniam si quis te audit, vivet in aeternum. Quod a Deo (Joan. VII, 29) : Ego scio ipsum, quod ab ipso sum. Quod substantia patris Christus (Joan. XIV, 10, 11) : Ego in patre, et pater in me.
PL 8, 1044A永遠の生命の言葉とは何か。もし誰かが汝に聞くなら、その者は永遠に生きるであろう、ということである。神から出たことは(ヨハネ7:29)――私は彼を知っている、私が彼から出たからである、と。キリストが父の実体であることは(ヨハネ14:10-11)――私は父のうちにあり、父は私のうちにある、と。
Hoc non per dignitatem solum, sed per substantiam. Si enim per dignitatem solum, quomodo ipse dicit (Ibid. 28) : Pater meus major me est: et pater mittat, mittatur filius? Rursus autem datur filio a patre dignitas: Secundum hoc igitur pater in filio.
PL 8, 1044Aこれは尊厳によってのみではなく、実体によってでもある。もし尊厳によってのみであるならば、この方はいかにしてこう言うのか(同28節)――私の父は私より大いなる方である、と。また父が遣わし、子が遣わされるのはいかにしてか。しかし尊厳もまた、父から子に与えられる。それゆえこの点においても、父は子のうちにある。
Numquid et filius dat dignitatem patri, non habenti substantiam? Igitur et pater in filio, et filius in patre.
PL 8, 1044Bでは子もまた、実体を持たない父に尊厳を与えるであろうか。したがって、父は子のうちにあり、子は父のうちにあるのである。
Liber I, Caput VIII
第I巻 第VIII章PL 8, 1044BSed ista. Et iterum quod ipse Christus, qui filius patris, et ipse est Spiritus sanctus (Joan. VII, 37, 38) : Jesus stabat, et clamabat: Si quis est qui sitit, veniat et bibat.
PL 8, 1044B以上はこれで良い。さらに、父の子であるキリストご自身が、聖なる霊でもあることについて(ヨハネ7:37-38)――イエスは立って叫ばれた、渇く者があれば、来て飲むがよい、と。
Qui credit in me, quemadmodum dixit scriptura, flumina ex ventre ipsius manant aquae viventis. Est illud quidem dictum de illo qui accipit spiritum; qui accipiens spiritum efficitur venter, effundens flumina aquae viventis.
PL 8, 1044B私を信じる者は、聖書が言ったとおり、その腹から生ける水の川が流れ出るであろう、と。これは霊を受ける者について言われたことである。霊を受ける者は腹となり、生ける水の川を注ぎ出すのである。
Dat autem hunc spiritum Christus; dat et aquam viventem, ut ipse dicit, scriptura de spiritu dixit istud.
PL 8, 1044Bこの霊を与えるのはキリストである。生ける水も与える、この方自身が言うとおりである。聖書はこれを霊について言ったのである。
Venter igitur qui accipit spiritum, et ipse spiritus venter, a quo manant flumina aquae viventis: sicut scriptura dicit (Ibid. 39) : Hoc autem dixit de spiritu quem futuri erant accipere credentes in ipsum: nondum enim spiritus erat datus, quia Jesus nondum erat glorificatus.
PL 8, 1044Cそれゆえ霊を受ける腹があり、その霊自身が腹でもある。そこから生ける水の川が流れ出る。聖書が言うとおりである(同39節)――これは、この方を信じる者たちが受けようとしていた霊について言われたのである。イエスがまだ栄光を受けておられなかったので、霊はまだ与えられていなかったからである、と。
Sed rursum iterum flumina spiritus, venter autem ex quo flumina Jesus; Jesus enim est spiritus. Jam ergo Jesus venter de quo flumina spiritus.
PL 8, 1044Cしかしまた、川は霊であり、その川が流れ出る腹はイエスである。イエスは霊だからである。したがってイエスは、そこから霊の川が流れ出る腹なのである。
Sicuti enim a gremio patris, et in gremio filius; sic a ventre filii spiritus; ὁμοούσιον ergo tres; et idcirco in omnibus unus Deus. Quod non sit ex mundo (Joan. VIII, 3) : Ego sum lumen mundi; propter ipsum enim vivit mundus, ac vivet quamdiu obedierit ei.
PL 8, 1044C父の懐から、また懐のうちに子があるように、子の腹から霊がある。それゆえ三者はホモウシオス(同一実体)であり、それゆえすべてにおいて唯一の神である。この方が世から出たのではないことは(ヨハネ8:3)――私は世の光である、と。世はこの方のゆえに生き、この方に従う限り生きるであろう。
- ホモウシオス(ὁμοούσιος、ラテン語 homousion/unius substantiae)=「同一実体の」。ニカイア信条(325年)が、子は父と「同一実体」であると告白した語。子が父と同じ一つの実体をもつことを言う。聖書に無い語であり、父と子の区別を消す(サベリオス的な)理解を招くとして、東方の多くの司教に警戒された。
Quod omnes tres spiritus, jam dixit (Joan. IV, 24) : Deus spiritus est. Et dicentibus quibusdam (Joan. VIII, 19) : Ubi est pater tuus? dixit: Neque me nostis, neque patrem meum: Si me sciretis, scire possetis et patrem meum.
PL 8, 1044C三者すべてが霊であることは、すでに言われている(ヨハネ4:24)、「神は霊である」。ある者たちが(ヨハネ8:19)「お前の父はどこにいるのか」と言ったとき、この方は言った、「汝らは私も知らず、私の父も知らない。もし私を知っていたなら、私の父をも知り得たであろう」。
Spiritus autem sanctus Spiritus manifeste; ista autem omnia et pater, et ex patre: ὁμοούσιον ergo. Non enim spiritus ut alii: illi enim a Deo, non ex Deo: ὁμοούσιον igitur ista tria.
PL 8, 1044D聖なる霊は明らかに霊である。しかしこれらすべては父であり、また父から出たものである。それゆえホモウシオスである。この霊は他の霊たちのようではない。彼らは神からのものであって、神から出たものではないからである。それゆえこの三者はホモウシオスなのである。
Quod filius verus (Joan. XVI, 27, 28) : Ego enim ex Deo exivi, ut ex gremio patris, et advenio in mundum. Quod antequam in carne esset, erat Christus (Joan. VIII, 56, 58) : Abraham, pater vester, laetabatur ut videret diem meum: et vidit et gavisus est.
PL 8, 1044D真の子であることは(ヨハネ16:27-28)、「私は神から出た、父の懐から出るようにして、そして世に来た」。肉のうちにある以前からキリストが存在したことは(ヨハネ8:56、58)、「汝らの父アブラハムは、私の日を見ることを喜び、それを見て喜んだ」。
Et rursus: Ante Abraham ego sum. Quod non homo (Joan. IX, 5) : Cum sum in mundo, lumen sum mundi. Quis autem dedit caeco visum? homo? impossibile: et ego, quod filius Dei (Joan., IX, 35-37) : Tu credis in filium Dei?
PL 8, 1044Dさらに――アブラハムが生まれる前から、私はある、と。単なる人間ではないことは(ヨハネ9:5)――私が世にいる間は、私は世の光である、と。しかし誰が盲人に視力を与えたのか。人間であろうか。それはあり得ない。私自身である。神の子であることは(ヨハネ9:35-37)――お前は神の子を信じるか、と。
Respondit ille: Quis est, Domine, ut credam in eum? Dixit ipsi Jesus: Et vidisti eum, e t qui loquitur tecum, ipse est. Quod ex eadem substantia et potentia (Joan. X, 30) : Ego et pater unum sumus. Et rursus (Joan. XIV, 10, 11) : Pater in me, et ego in ipso.
PL 8, 1045A彼は答えた――主よ、それは誰でしょうか、私が彼を信じることができるように。イエスは彼に言った――お前はすでに彼を見ている。お前と語っている者、それがその人である、と。同一の実体と可能態から出ていることは(ヨハネ10:30)――私と父とは一つである、と。さらに(ヨハネ14:10-11)――父は私のうちにあり、私は父のうちにある、と。
Liber I, Caput IX
第I巻 第IX章PL 8, 1045AUnde dictum in Paulo (Philipp. II, 6) : Qui in forma Dei existens, non rapinam arbitratus est, esse se aequalem Deo. Ista igitur significant et unam esse substantiam, et unam potentiam.
PL 8, 1045Aそれゆえパウロにこう言われている(フィリピ2:6)――神の形相において存在しながら、神と等しくあることを強奪と見なさなかった、と。これらのことは、実体が一つであり、可能態も一つであることを意味している。
Quomodo enim, Ego et pater unum sumus? et quomodo, Pater in me, et ego in patre, si non a patre substantiam habuisset et potentiam, genitus de toto totus? et quomodo, Non rapinam arbitratus est, aequalem esse patri?
PL 8, 1045Aなぜなら、もし父から実体と可能態を受けていなかったなら、全体から全体として生まれたのでなければ、いかにして『私と父とは一つである』ということがあり得ようか。またいかにして『父は私のうちにあり、私は父のうちにある』ということがあり得ようか。またいかにして『父と等しくあることを強奪と見なさなかった』ということがあり得ようか。
Non enim dixit: Non arbitratus est aequalem esse, sed, Non arbitratus esse rapinam. Vult ergo inferior esse, non volens rapinam arbitrari aequalem esse. In istis enim arbitrari est, aut non arbitrari rapinam esse aequalem, quae sunt aequalia.
PL 8, 1045Aなぜなら、『等しくあるとは見なさなかった』とは言わず、『強奪とは見なさなかった』と言ったからである。それゆえ子は、等しくあることを強奪と見なそうとはせずに、劣った者であることを欲するのである。というのも、等しくあることを強奪と見なすか見なさないかということは、互いに等しいものどもにおいてこそ起こるからである。
Sed putavimus aequalem, secundum potentiam dictum esse. Primum non est illud Arii dogma, quod major est pater dignitate, potentia, claritate, divinitate, actione: aequalia enim dixit: et si secundum istud aequalia, impossibile secundum istud aequalia esse, si non et substantia eadem, Dei enim eadem ipsa est et potentia, et substantia, et divinitas, et actio: Omnia enim unum, et unum simplex.
PL 8, 1045Bしかし我々は、『等しい』とは可能態に即して言われたのだと考えた。まず、父が尊厳・可能態・輝き・神性・現実態において大いなる方である、というアリウスのあの教えは成り立たない。なぜなら(パウロは)等しいと言ったからである。そしてもしこの点において等しいのなら、実体もまた同じでなければ、この点において等しくあることは不可能である。神においては、可能態も実体も神性も現実態も同じものだからである。すべては一つであり、一なる単純なものだからである。
Huc accedit, si ab alia substantia erat filius, et si maxime ex nihilo; quae illa substantia recipere valens istas divinitates et potentias? aequalitas aequali connectitur, et simile simili.
PL 8, 1045Bさらにこれに加わることがある。もし子が別の実体から出ていたなら、まして無から出ていたなら、いかなる実体がこれほどの神性と可能態とを受け容れ得るであろうか。等しさは等しいものに結びつき、似たものは似たものに結びつくのである。
Aequalis igitur filius et pater, et propterea et filius in patre, et pater in filio, et ambo unum.
PL 8, 1045Cそれゆえ子と父とは等しく、それゆえに子は父のうちにあり、父は子のうちにあり、両者は一つなのである。
Liber I, Caput X
第I巻 第X章PL 8, 1045CSed ista nunc. At vero illa Joannis videamus. Ipse Salvator dicit (Joan. XI, 25) : Ego sum resurrectio, quoniam ipse vita: Quis autem iste? Martha dicit (Ibid. 27) : Quoniam tu es Christus filius Dei, qui in mundum venisti.
PL 8, 1045Cこれはこれでよい。それでは今度はヨハネのあの箇所を見よう。救い主ご自身がこう言われる(ヨハネ11:25)――私は復活である、私自身が生命だからである、と。ではこの方は誰であるか。マルタがこう言う(同27節)――汝はキリスト、世に来た神の子である、と。
Quod non sic filius, quemadmodum nos: Nos enim adoptione filii, ille natura. Etiam quadam adoptione filius et Christus, sed secundum carnem (Ps. II, 7) : Ego hodie genui te.
PL 8, 1045Cこの方が子であるのは、我々のような仕方ではない。我々は養子縁組によって子であるが、この方は本性によって子である。キリストもまた、ある意味で肉に即して養子縁組によって子であるとも言える(詩篇2:7)――私は今日お前を生んだ、と。
Si enim istud, solum hominem filium habet: sed (Joan. VIII, 58) Ante Abraham ego sum, dicens quod natura filius erat primum, declaravit. Non igitur Photinianum dogma verum. Deinde nos non gentes solum, sed et qui dispersi sunt filii.
PL 8, 1045Cもしこれのみであれば、単なる人間としての子を持つにすぎないことになる。しかし(ヨハネ8:58)『アブラハムが生まれる前から私はある』と言うことによって、この方はまず本性によって子であったことを明らかにされた。それゆえフォティヌス派の教えは真ではない。さらに、我々は異邦人だけでなく、散らされた者たちも子である。
Dei igitur filius Christus; filii et nos: sed nos per adoptionem, nos per Jesum Christum, nos ut filii dispersi: num et Christus sic filius? Natura igitur Jesus filius, nos adoptione filii.
PL 8, 1045Dそれゆえキリストは神の子であり、我々もまた子である。しかし我々は養子縁組によって、イエス・キリストを通して、散らされた子らとして子であるにすぎない。キリストもこのような仕方で子であろうか。それゆえイエスは本性によって子であり、我々は養子縁組によって子であるのである。
Quod natura filius, et ipse dicit saepe (Joan. XI, 41) : Pater gratias tibi ago quod me audisti. Et (Joan. XII, 27) : Pater, salva me ex ista hora. Et rursus (Joan. XVI, 28) : Ego ex ore patris processi.
PL 8, 1045D本性によって子であることは、この方自身もたびたびこう言われる(ヨハネ11:41)――父よ、私の願いを聞いてくださったことを感謝します、と。また(ヨハネ12:27)――父よ、私をこの時から救ってください、と。またさらに(ヨハネ16:28)――私は父の口から出た、と。
Ista non, ut nos dicimus, secundum patrem Deum dicta sunt: Non enim mendax Deus, nec impius, filium se dicens, et patrem Deum qui omnino non esset: sed propter corpus passionem induxit, ut implerentur omnia in mysterio.
PL 8, 1045Dこれらのことは、我々が言うような仕方で、父なる神に即して言われたのではない。神は偽り者でも不敬虔な者でもなく、まったく父ではない神を父と呼びつつ自らを子と称することはないからである。しかし肉体のゆえに苦しみを身に受けたのであり、それはすべてが秘義において満たされるためである。
Quod et antequam in corpore, fuit Christus (Joan. XII, 28) : Et glorificavi, et rursum glorifico: in mysterio enim in carne humiliavit semetipsum. Ergo ante istud et post istud glorificatus est Jesus.
PL 8, 1046A肉体のうちにある以前からキリストが存在したことは(ヨハネ12:28)――私はすでに栄光を与えた、そしてまた栄光を与えよう、と。というのも、秘義において、肉のうちにあって自らを低くしたからである。それゆえ、この受肉の前にも後にも、イエスは栄光を受けられたのである。
Quod propter mysterium et timens inducitur, et postulans aliqua (Ibid. 30) : Non propter me venit haec vox, sed propter vos. Eadem similiter ista facio, non propter me, sed propter vos.
PL 8, 1046A秘義のゆえに、恐れる者として、また何かを願い求める者として描かれることは(同30節)、「この声が来たのは私のためではなく、汝らのためである」。同様に、「私がこれらのことをするのも、私のためではなく、汝らのためである」。
Liber I, Caput XI
第I巻 第XI章PL 8, 1046AQuod filius hominis ipse Christus, lumen in mundo filius Dei est (Ibid. 34, 35) : Nos audivimus a lege, quoniam Christus manet in aeternum: et quomodo dicis tu, quod filium hominis oportet altificari? Quis est filius hominis.
PL 8, 1046A人の子であるキリストご自身が、世における光であり神の子であることは(同34-35節)――我々は律法から、キリストは永遠にとどまる、と聞いている。それなのにお前は、人の子は上げられねばならないと、いかにして言うのか。人の子とは誰か、と。
Dixit ipsis Jesus: Adhuc paululum tempus lumen in vobis est. Et deinde (Ibid. 36) : Quamdiu lumen habetis, credetis in lumen, ut filii luminis efficiamini. Quod ὁμοούσιος Deo (Joan., XIV, 6, 7) : Ego sum via, et veritas et vita.
PL 8, 1046Bイエスは彼らに言われた、「あとしばらくの間、光は汝らのうちにある」。そしてさらに(同36節)、「光を持っている間に、光を信じ、光の子らとなりなさい」。神とホモウシオスであることは(ヨハネ14:6-7)、「私は道であり、真理であり、生命である」。
- ホモウシオス(ὁμοούσιος、ラテン語 homousion/unius substantiae)=「同一実体の」。ニカイア信条(325年)が、子は父と「同一実体」であると告白した語。子が父と同じ一つの実体をもつことを言う。聖書に無い語であり、父と子の区別を消す(サベリオス的な)理解を招くとして、東方の多くの司教に警戒された。
Nullus venit ad patrem, si non per me. Si cognovistis me, et patrem meum cognoscetis: et amodo cognoscitis ipsum, et vidistis ipsum. Et rursum ad Philippum (Ibid. 9, 10) : Qui vidit me, vidit et patrem. Non credis quod ego in patre, et pater in me est?
PL 8, 1046B「私を通してでなければ、誰も父のもとに来ない。もし汝らが私を知っているなら、私の父をも知るであろう。そして今から汝らは彼を知り、彼を見たのである」。さらにフィリポに向かって(同9-10節)、「私を見た者は父をも見たのである。私が父のうちにあり、父が私のうちにあることを、お前は信じないのか」。
Et rursus ista et talia, in quibus manifestum est, quod et pater est juxta quod est, et filius est juxta quod est, et idcirco duo sunt. Sed quoniam et pater in filio, et filius in patre, ὁμοούσιοι.
PL 8, 1046Bさらにこれらおよびこれに類することからは、父はそれ自身に即して存在し、子もそれ自身に即して存在すること、それゆえ両者は二つであることが明らかである。しかし、父が子のうちにあり、子が父のうちにある以上、両者はホモウシオスである。
Non oportet igitur dicere duae personae, una substantia; sed duo pater et filius, ex una substantia; dante patre a sua substantia filio substantiam in hoc in quo genuit filium et ex ὁμοούσιοι ambo.
PL 8, 1046Bそれゆえ、『二つの位格、一つの実体』と言うべきではなく、『父と子という二者、一つの実体から』と言うべきである。父が自らの実体から子に実体を与えたのは、子を生んだというまさにこの点においてであり、それゆえ両者はホモウシオスなのである。
Quod ipse facit, et faciet omnia, quoniam ego a patre (Ibid. 13) : Et quod resurgitis in nomine meo, hoc faciam, ut glorificetur pater in me.
PL 8, 1046Cこの方自身がすべてを行い、また行うであろうことは、私が父から出ているからである(同13節)、「汝らが私の名によって求めることは〔底本は resurgitis(復活する)。ミーニュの注(諸家の注)は petieritis(求める)と読むべきだとし、ヨハネ14:13 の引用とする。それに従った〕、私がそれを行うであろう、父が私において栄光を受けられるように」。
Quod paracletus et Christus (Ibid. 15, 16) : Si me dilexeritis, et mandata mea custodieritis: et ego rogabo patrem, et alium paracletum dabit vobis, ut vobiscum sit in aeternum.
PL 8, 1046Cパラクレートス(弁護者)とキリストとについては(同15-16節)、「もし汝らが私を愛し、私の戒めを守るなら、私は父に願い、父はもう一人のパラクレートスを汝らに与えて、永遠に汝らと共にいさせるであろう」。
Quis autem est alius paracletus (Ibid. 17) : Spiritus veritatis, quem mundus videre non potest: quod eum non videt. Alium autem paracletum, id est, Christum viderunt; quod in carne, non crediderunt in ipsum.
PL 8, 1046Cではもう一人のパラクレートスとは誰か(同17節)――真理の霊であり、世はこの方を見ることができない、というのは、世が彼を見ないからである、と。世は、もう一人のパラクレートス、すなわちキリストを見はした。だが肉のうちにあったがゆえに、この方を信じなかったのである。
Quod potentia Christi sit paracletus (Ibid.) : Vos autem cognoscitis ipsum, quoniam apud vos manet. Ergo dedit ipsum ipsis Christus, dixit enim: Manet in vobis, et in vobis est.
PL 8, 1046Cパラクレートスがキリストの可能態であることは(同節)、「しかし汝らはこの方を知っている、この方が汝らのもとにとどまっているからである」。それゆえキリストはこの方を彼らに与えたのである。すなわちこう言われたからである、「汝らのもとにとどまり、汝らのうちにある」。
Liber I, Caput XII
第I巻 第XII章PL 8, 1046DEx his quid apparet? Si Deus spiritus, et Jesus spiritus, et sanctus Spiritus, spiritus, ex una substantia tria; ὁμοούσια ergo tria. Quod a Christo Spiritus sanctus, sicut Christus a Deo, et idcirco unum tria (Ibid. 18) : Non vos relinquam orphanos, veniam ad vos.
PL 8, 1046Dこれらから何が明らかになるか。もし神が霊であり、イエスが霊であり、聖なる霊が霊であるなら、三者は一つの実体から出ている。それゆえ三者はホモウシオスである。聖なる霊がキリストから出ているのは、キリストが神から出ているのと同じであり、それゆえ三者は一つである(同18節)、「私は汝らを孤児として残しはしない、汝らのもとに来る」。
- ホモウシオス(ὁμοούσιος、ラテン語 homousion/unius substantiae)=「同一実体の」。ニカイア信条(325年)が、子は父と「同一実体」であると告白した語。子が父と同じ一つの実体をもつことを言う。聖書に無い語であり、父と子の区別を消す(サベリオス的な)理解を招くとして、東方の多くの司教に警戒された。
Et rursus dicit (Joan. XIV, 20) : Illa die cognoscetis, quoniam ego in patre meo, et vos in me, et ego in vobis: Secundum spiritum ista: Quod a filio paracletus (Ibid. 26) : Paracletus autem sanctus Spiritus, quem pater mittet in nomine meo, ille vos docebit omnia quae ego dixero.
PL 8, 1046Dさらにこう言われる(ヨハネ14:20)、「その日、汝らは、私が私の父のうちにあり、汝らが私のうちにあり、私が汝らのうちにあることを知るであろう」。これは霊に即して言われている。パラクレートスが子から出ることは(同26節)、「しかし父が私の名によって遣わすパラクレートス、聖なる霊は、汝らに、私が語ったすべてのことを教えるであろう」。
Manifestum ex his, quod in Christo Deus, et in sancto Spiritu Christus, primum paracletus Christus, paracletus sanctus Spiritus. Deinde misit Christus Deus: quae locutus est Christus, ipsa loquitur sanctus Spiritus.
PL 8, 1047Aこれらから明らかなのは、キリストのうちに神があり、聖なる霊のうちにキリストがあることである。第一に、キリストはパラクレートスであり、聖なる霊もパラクレートスである。次に、神なるキリストが(聖なる霊を)遣わした。キリストが語ったことを、聖なる霊が語るのである。
Sed Christus locutus est in parabolis, et fecit signa: ergo in occulto omnia, quod ipse in carne erat; sicut ipse intus, sic et verum intus in parabolis et signis.
PL 8, 1047Aしかしキリストはたとえによって語り、しるしを行った。それゆえ、この方が肉のうちにあった限り、すべては隠されていたのである。この方自身が内にあったように、たとえとしるしのうちにある真理もまた内にあったのである。
Spiritus autem sanctus docet omnia: et enim Spiritus sanctus loquitur spiritui hominum; ipsum quod est loquitur, et quod est loquitur in nulla figura: Et ideo ipse docebit vos. Et quae loquitur? Quaecumque dixero, dixit Christus. Dixero, de futuro est.
PL 8, 1047Aしかし聖なる霊はすべてを教える。すなわち聖なる霊は人間の霊に語りかけ、それがそれであるところのものそのものを語り、いかなる比喩によらずに語る。それゆえ「この方が汝らに教えるであろう」。では何を語るのか。「私が語るであろうすべてのこと」を、とキリストは言った。『語るであろう』は未来のことである。
De quo futuro? Non eo quod nunc, sed eo quod est post ascendere ad patrem. Et si iste paracletus veniens a Deo in nomine Christi, illa docet quae dicit Jesus: ipse ergo Jesus, an ipse alter Jesus? an ipso altero paracleto, hoc est, Spiritu sancto inest Jesus, sicut in ipso Deus?
PL 8, 1047Bいかなる未来のことか。今のことではなく、父のもとに上った後のことである。もしこのパラクレートスが、キリストの名によって神から来る者として、イエスが語ることを教えるのであれば、この方はイエスご自身であるのか、それとも別のもう一人のイエスであるのか。それとも、もう一人のパラクレートス、すなわち聖なる霊のうちに、ちょうど神がこの方のうちにあるように、イエスが内在しているのか。
Ista hac serie tribus existentibus, et unum sunt tria, et ὁμοούσιον: quippe dicente Christo (Joan. XIV, 28) : Eo et venio ad vos: a Deo alius dabitur vobis paracletus, qui quaecumque habet, a me habet, et quaecumque habet pater, tradidit mihi omnia.
PL 8, 1047B三者がこの順序で実在するので、三者は一つであり、ホモウシオスである。すなわちキリストがこう言われるとおりである(ヨハネ14:28)、「私は去って、また汝らのもとに来る。神からもう一人のパラクレートスが汝らに与えられるであろう。この方が持つものはすべて私から持ち、父が持つものはすべて、父は私にすべてを渡された」。
Etenim omne mysterium hoc est, pater inoperans operatio, filius operans operatio, id est quod est regenerare: sanctus autem Spiritus operans operatio in quod est regenerare.
PL 8, 1047Bまさにすべての秘義はこれである――父は働かない働きであり、子は働く働き、すなわち再生させるという働きであり、聖なる霊は再生させることにおいて働く働きである。
Liber I, Caput XIII
第I巻 第XIII章PL 8, 1047CSed ista quidem et in aliis dicta. Quod λόγος, hoc est, Jesus vel Christus, aequalis est patris, et inferior (Ibid.) : Eo ad patrem, quoniam pater major est me. Item dicit Paulus (Philipp. II, 6) : Non rapinam arbitratus est se aequalem esse Deo.
PL 8, 1047Cこれらのことはすでに他の箇所でも語られた。ロゴス、すなわちイエスあるいはキリストが、父と等しくありながら劣ってもいることは(同節)――私は父のもとに行く、父は私より大いなる方だからである、と。同様にパウロも言う(フィリピ2:6)――神と等しくあることを強奪と見なさなかった、と。
Et id quod dictum est (Joan. X, 30) : Ego et pater unum sumus. Et quod operatio et pater, et filius: et quod non diceret, me major est pater, nisi fuisset aequalis: accedit etiam, si totus ex toto, et lumen ex lumine, et si omnia quae habet pater dedit filio: omnia autem sunt et substantia, et potestas, et dignitas, aequalis patri, sed major pater: quod ipse dedit ipsi omnia, et causa est ipsi filio ut sit, ut isto modo sit.
PL 8, 1047Cまた(ヨハネ10:30)『私と父とは一つである』と言われていること、また父も子も働きであること、また『父は私より大いなる方である』とは、等しくなかったなら言わなかったであろうこと。さらに、もし全体から全体として出ているなら、また光から光として出ているなら、また父が持つすべてのものを子に与えたのなら――そしてそれらすべては実体であり、権力であり、尊厳である――子は父に等しい。しかし父はより大いなる方である。父が子にすべてを与え、子がそれであること、このような仕方であることの原因が父だからである。
Ad hoc autem major, quod actio inactuosa: beatior enim quo sine molestia, et impassibilis, et fons omnium quae sunt, requiescens, a se perfecta; et nullius egens: filius autem ut esset, accepit, et in id quod est agere, ab actione procedens, in perfectionem veniens, motu efficitur plenitudo.
PL 8, 1047Cしかし父がより大いなる方であるのは、この点においてである――父の現実態は働きを持たない現実態であり、それゆえより至福である、労苦なく、受苦し得ず、存在するすべてのものの泉であり、静止しており、自らによって完全であり、何ものをも必要としないからである。しかし子は、存在するために受け取り、働くということへと、現実態から進み出て、完全性へと至り、運動によって充満とされるのである。
Sed quoniam in ipso, et in ipsum, et per ipsum gignuntur omnia; semper plenitudo, et semper receptaculum est, qua ratione et impassibilis et passibilis. Ergo aequalis et inaequalis: Major igitur pater.
PL 8, 1047Dしかし、この方のうちに、この方に向けて、この方を通してすべてのものが生み出されるがゆえに、子は常に充満であり、常に受容する器でもある。この点において、受苦し得ぬ者でもあり受苦し得る者でもある。それゆえ等しくもあり等しくなくもある。したがって父の方がより大いなる方である。
Quod paracletus a Deo, et a Christo (Joan. XV, 26) : Cum venerit paracletus, quem ego mittam vobis a patre, Spiritum veritatis, qui a patre adveniet. Quod duplex potentia τοῦ λόγου ad Deum: una in manifesto, Christus in carne: alia in occulto, Spiritus sanctus.
PL 8, 1047Dパラクレートスが神から出、またキリストから出ることは(ヨハネ15:26)、「私が父のもとから汝らに遣わすパラクレートス、真理の霊が来るとき、この方は父のもとから来られる」。神に対するロゴスの可能態が二重であることは――一つは顕現においてであり、肉におけるキリストである。もう一つは隠れたところにおいてであり、聖なる霊である。
In praesentia ergo cum erat λόγος, hoc est Christus, non poterat venire λόγος in occulto, hoc est, Spiritus sanctus (Joan. XVI, 7) : Etenim si non discedo, paracletus non veniet ad vos.
PL 8, 1048Aそれゆえ、ロゴス、すなわちキリストが現臨していた間は、隠れたところのロゴス、すなわち聖なる霊は来ることができなかった(ヨハネ16:7)。「もし私が去らないなら、パラクレートスは汝らのもとに来ないであろう」。
Duo ergo et isti, ex alio alius, ex filio Spiritus sanctus, sicuti ex Deo filius conrationaliter, et Spiritus sanctus ex patre.
PL 8, 1048Aそれゆえこの二つも、一方から他方が出る――子から聖なる霊が出るのであり、それはちょうど神から子が出るのと同様である。そして同じ理によって、聖なる霊もまた父から出るのである。
Quod omnia tria unum, pater non silens silentiam, sed vox in silentio, filius jam vox; paracletus vox vocis (Ibid. 13, 14) : Cum venerit Spiritus veritatis, praeibit vobis in veritate omni: non autem verum dicit a semet: Christus enim veritas: sed quaecumque audiet, loquetur, et ventura dicet vobis: Ille me honorabit, quoniam ex meo accipiet, et nuntiabit vobis.
PL 8, 1048A三者すべてが一つであることは――父は沈黙する沈黙ではなく、沈黙のうちにある声であり、子はすでに声であり、パラクレートスは声の声である(同13-14節)。「真理の霊が来るとき、汝らをすべての真理へと導くであろう。この方はご自身からは真理を語らない。キリストが真理だからである。しかし聞くことを語り、来たるべきことを汝らに告げるであろう。この方は私に栄光を帰するであろう、私のものから受けて、汝らに告げるからである」。
Deinde adjungit (Ibid. 15) : Omnia quae habet pater, mea sunt. Dicit ergo: ex meo accipiet, quod una motio, hoc est, actio agens Christus est, et Spiritus sanctus: et primum est vivere, et ab ipso quod est vivere, intelligere: vivere quidem Christus, intelligere Spiritus: ergo Spiritus a Christo accipit, ipse Christus a patre, et idcirco et Spiritus a patre.
PL 8, 1048Bさらに付け加えて言われる(同15節)――父が持つものはすべて私のものである、と。それゆえ『私のものから受ける』と言うのは、キリストと聖なる霊とが一つの運動、すなわち働く働きだからである。第一は生きることであり、生きることそれ自体から知解することがある。生きることはキリストであり、知解することは聖なる霊である。それゆえ聖なる霊はキリストから受け、キリストご自身は父から受け、それゆえ聖なる霊もまた父から受けるのである。
Liber I, Caput XIV
第I巻 第XIV章PL 8, 1048BOmnia igitur unum, sed a patre. Quod Christus et a patre processit, hoc est, quod Deus ipsum misit, hoc est, a Deo processit, dicit enim (Ibid. 27, 28) : Quoniam ego a Deo processi: processi a patre: Cognoscendum quod et dixit: et exivi.
PL 8, 1048Bしたがってすべては一つであるが、父から出ている。キリストが父から出たこと、すなわち神がこの方を遣わしたこと、すなわち神から出たことは、こう言われているとおりである(同27-28節)――私は神から出た、父から出た、と。この方はまた『出た』とも言われたことに注意すべきである。
Sed quod a Deo praeposuit, a Deo processi: quod significat, quod Deus ipsum misit. Credite igitur hoc primum, quoniam ego a Deo exivi. Quod autem a Deo, et ut quis? Ab illo Deo qui pater meus est: Exivi igitur a patre, et veni in mundum.
PL 8, 1048Bしかし、『神から』を先に置いて『神から出た』と言ったのは、神がこの方を遣わしたことを意味する。それゆえ、まずこれを信じなさい、私は神から出た、と。しかし神から、とはいかなる者としてか。私の父であるあの神からである。それゆえ私は父から出て、世に来た、と。
Hujus orationis naturalis ordo iste est: Processi a patre, exivi a Deo, veni in mundum. Sed effectus et locutionis ordo ab hominibus: quoniam vos dilexistis me et credidistis, quod a Deo exivi; hoc enim primum in fidem.
PL 8, 1048Cこの言葉の自然な順序はこうである、「私は父から出た、神から出た、世に来た」。しかし、人々に対する効果と語りの順序は、「汝らは私を愛し、私が神から出たことを信じた」というものである。信仰においては、これが第一のことだからである。
Deinde autem processi de patre, exponens a superioribus cujus erat dixit, unde et ipsi dicunt (Ibid. 30) : Credimus quod a patre existi.
PL 8, 1048C次に、『私は父から出た』というのは、より上位のことから、自分が誰のものであるかを説き明かして言われたことであり、それゆえ弟子たちもこう言う(同30節)――汝が父から出たことを、我々は信じる、と。
Quid autem supra dimisit Deum et patrem? non dicit enim (Joan. VIII, 16) , non sum solus; quoniam pater mecum est; et non est intelligere quod pater passus est: neque enim ipse, sed homo ejus.
PL 8, 1048Cでは、上の箇所で、この方は神であり父である方を後にしたのか。そうではない。こう言われているではないか(ヨハネ8:16)――私は一人ではない、父が私と共におられるからである、と。そしてこれは、父が苦しみを受けたという意味に解してはならない。苦しんだのはこの方自身ではなく、この方の人間だからである。
Quod in resurrectionem carnis venit? (Joan. XVII, 1, 2) Glorifica filium, ut filius glorificet te sicut ei dedisti potestatem universae carnis, ut omne quod dedisti ipsi, det ipsi vitam aeternam. Ergo non solum homo Christus, sed Deus in homine.
PL 8, 1048Cこの方が肉の復活のために来られたことは(ヨハネ17:1-2)――子に栄光を与えてください、子が汝に栄光を帰することができるように。汝が彼にすべての肉に対する権力を与えたように、汝が彼に与えたすべての者に、彼が永遠の生命を与えることができるように、と。したがってキリストは単なる人間ではなく、人間のうちにある神なのである。
Quod hoc sit vitam habere, credere in Dominum et in filium ejus (Ibid. 3) : Est autem aeterna vita, ut cognoscant te unum et verum Deum, et quem praemisisti Jesum Christum.
PL 8, 1048D生命を持つとは、主とその子を信じることであることは(同3節)――永遠の生命とは、唯一まことの神である汝を知り、汝が遣わしたイエス・キリストを知ることである、と。
Quod fuit ante mundum (Ibid. 5) : Et nunc glorifica me, pater, apud te ipsum gloria, quam habui antequam mundus esset. Quod homines a Deo, non tamen ex Deo (Joan. XVII, 6, 7) : Manifestavi tui nomen hominibus quos dedisti mihi.
PL 8, 1048D世の前に存在していたことは(同5節)――そして今、父よ、世界が存在する前に私が持っていたあの栄光を、汝ご自身のもとで私に与えてください、と。人間たちが神からのものであるが、神から出たものではないことは(ヨハネ17:6-7)――私は汝が私に与えた人々に、汝の名を示した、と。
Ex isto manifestum quod non omnes tui erant, et mihi eos dedisti, et verbum tuum custodierunt: Nunc cognoverunt, quoniam omnia quae mihi dedisti, a te sunt. Et quid mirabile, si homines a Deo, si et caro, quod ipse eam formavit?
PL 8, 1049Aこれから明らかなのは、すべての者が汝のものであったのではなく、汝が彼らを私に与えたということ、そして彼らが汝の言葉を守ったということである――今、彼らは、汝が私に与えたすべてのものが、汝から出ていることを知った、と。人間たちが神からのものであるとしても、また肉も、この方ご自身が形作ったのだから神からのものであるとしても、何の不思議があろうか。
Quid igitur? numquid sic et Christus? Absit. Totus hic locus hoc struit, quod homines a Deo sunt, sed non omnes.
PL 8, 1049Aそれでは、キリストもこのようであろうか。決してそうではない。この箇所全体が構築しているのは、人間たちは神からのものであるが、すべての人間がそうなのではない、ということなのである。
Rursus et istud, quod Christus erat ante constitutionem mundi, quod omnia tradidit pater filio, si et nomen dedit, dicit enim (Ibid. 12) : Custodivi eos in nomine tuo, quos mihi dedisti.
PL 8, 1049Aさらにまた、キリストが世界の創建以前に存在していたこと、父が子にすべてを渡したこと、そして名をも与えたことについては、こう言われている(同12節)――汝が私に与えた者たちを、私は汝の名において守った、と。
Liber I, Caput XV
第I巻 第XV章PL 8, 1049AHabemus ergo quod Christus habet nomen patris, et quod vita est, et habet protestatem dare vivere. Quod ipse vita est, et pater vita, dictum est (Joan. VI, 58) : Misit me pater vivens. Et haec est substantia Dei et Christi, ὁμοούσιοι ergo.
PL 8, 1049Aしたがって我々は、キリストが父の名を持ち、生命であり、生きることを与える権力を持つことを得た。この方自身が生命であり、父も生命であることは、こう言われているとおりである(ヨハネ6:58)――生ける父が私を遣わした、と。そしてこれが神とキリストの実体である。それゆえ両者はホモウシオスなのである。
- ホモウシオス(ὁμοούσιος、ラテン語 homousion/unius substantiae)=「同一実体の」。ニカイア信条(325年)が、子は父と「同一実体」であると告白した語。子が父と同じ一つの実体をもつことを言う。聖書に無い語であり、父と子の区別を消す(サベリオス的な)理解を招くとして、東方の多くの司教に警戒された。
Deinde dictum est, lumen Christus, et Deus verum lumen: ista enim ad intelligentiam: num aliud est Spiritus sanctus? Nihil. Quod deinde lumen, non substantia: sic ergo ὁμοούσια. Et omnia quae habet Deus, habet filius, ὁμοούσια ergo. Sed de isto posterius.
PL 8, 1049B次に言われている、キリストは光であり、神は真の光である、と。これらは知解の点においてである。では聖なる霊は何か別のものか。否である。次に、光であることは実体ではない。それゆえこのようにホモウシオスである。そして神が持つすべてのものを子も持つ。それゆえホモウシオスである。しかしこれについては後で述べよう。
Quod natus est (Joan. XVIII, 11) : In istud natus sum, et in istud veni in mundum, ut regnem. Quod a Christo Spiritus sanctus (Joan. XX, 21) : Insufflavit Christus et dixit: Accipite Spiritum sanctum. Ista omnia secundum Evangelium Joannis.
PL 8, 1049B生まれたことは(ヨハネ18:11)――このために私は生まれ、このために世に来た、支配するためである、と。聖なる霊がキリストから出ることは(ヨハネ20:21)――キリストは息を吹きかけて言われた、聖なる霊を受けよ、と。これらすべてはヨハネによる福音書に従っている。
Videamus etiam et secundum Matthaeum pauca; similia enim praetereo. Quod et satanas fatetur Christum Dei esse filium, dicit enim (Matth. IV, 3, 6) : Si tu es Filius Dei.
PL 8, 1049Bマタイによる福音書によるものもいくつか見よう。類似のものは省く。サタンさえもキリストが神の子であることを告白することは、こう言われているとおりである(マタイ4:3、6)――もしお前が神の子であるなら、と。
Et istud ter dicit: Sed in secundo confitens de filio Dei tentavit, si ipse esset Christus, dicit enim: Filius es tu Dei, mitte te deorsum. Scriptum est enim: quod Angelis suis praecipiet de te.
PL 8, 1049Bこれを三度言う。しかし第二の誘惑において、神の子であることを認めながら、この方がキリストであるかどうかを試みた。すなわちこう言う――お前は神の子である、身を下に投げよ。神はその天使たちにお前について命じる、と書いてあるからである、と。
Confitetur; qui dicit, de te, Dei filium confitetur, et hunc confitetur. Deinde confitentur rursus daemones (Luc. IV, 41) .
PL 8, 1049C告白している。『お前について』と言う者は、神の子であることを告白しており、この方を告白しているのである。次に悪霊たちもまた告白する(ルカ4:41)。
Exibant etiam daemonia a multis, exclamantia et dicentia: Tu es filius Dei Audi, Ari, audi, Eusebi, et omnes audite, Ariani, et maxime qui dicitis ab eo quo est esse Christum: sed secundum serpentis intellectum: quoniam pater ὂν est, qui fecit Christum: Ideo ex eo quod est esse filium dicentes.
PL 8, 1049C多くの人々から悪霊たちも出て行き、叫んで言った――お前は神の子である、と。聞け、アリウスよ、聞け、エウセビオスよ、そしてすべてのアリウス派の者たちよ、聞け。とりわけ、キリストは存在するものから存在すると言う諸君は。だがそれは蛇の知解に従ってのことである〔secundum serpentis intellectum 以下の論理の運びは定かでない。論敵の主張を皮肉に引くものと取った〕。父はオン(存在するもの)であり、キリストを造ったのだから、というのである。それゆえ諸君は、子は存在するものから存在すると言うのである。
Audite ergo, filium dicit Dei satanas, cui promisit regnum mundi, scit omnia quae in supernis: inde enim est. Quid enim post tertiam tentationem, quod diabolus abscessit, confessus est filium esse Dei?
PL 8, 1049Cそれゆえ聞け――サタンは、この方に世の支配を約束した者でありながら、この方を神の子だと言う。天上にあるすべてのことを知っているのであり、そこから出た者だからである。実際どうであろう、第三の誘惑の後、悪魔が立ち去ったということによって、彼はこの方が神の子であることを告白したのではないか。
Quod et daemones dixerunt filium esse Dei (Marc. I, 24) : Quid nobis et tibi, fili Dei, venisti? Quod non oportet dubitare de Christo (Matth. XI, 6) : Beatus est qui non scandalizatur in me.
PL 8, 1049C悪霊たちもまたこの方が神の子であると言ったことは(マルコ1:24)――我々とお前と何の関わりがあるのか、神の子よ、来たのか、と。キリストについて疑うべきでないことは(マタイ11:6)――私につまずかない者は幸いである、と。
Quod omnia patris filius habet (Ibid. 27) : Omnia mihi tradita sunt a patre, nullus cognoscit filium nisi pater, nec patrem nisi filius cognoscit, et cui vult filius revelare.
PL 8, 1049D子が父のすべてを持つことは(同27節)――すべては私に父から渡された。父のほかに子を知る者はなく、子と、子が示すことを望む者のほかに、父を知る者もいない、と。
Quae causa, solum filium scire patrem, aut patrem ut cognoscat filium? nisi quod nullus habet substantiam ejus. Omnia enim quae in claritudine, et in divinitate, in potentia, in ipsa actione et cognoscunt patrem, et colunt.
PL 8, 1049D子のみが父を知り、あるいは父のみが子を知るという理由は何か。それは、この方の実体を他の誰も持たないからにほかならない。輝きにおいても、神性においても、可能態においても、現実態そのものにおいても存在するすべてのものは、父を知り、また崇めるのである。
Sed quoniam cognoscere, hoc est, scire ipsius Dei, ipsum quod est ei esse, hoc est, substantiam ejus: idcirco nullus cognoscit Deum, nisi substantiam eamdem habens filius, et habens ab ipso.
PL 8, 1049Dしかし、神ご自身を知ること、すなわち神について知ることとは、神にとって存在することであるものそのもの、すなわちその実体を知ることであるがゆえに、同一の実体を持ち、しかもそれを神ご自身から持つ子のほかには、誰も神を知ることがないのである。
Alio enim modo nullus potuit videre, sicuti dictum est (Joan. I, 18) : Unigenitus, qui est in gremio patris, ille enarravit.
PL 8, 1049Dなぜなら、他のいかなる仕方によっても、誰も見ることができなかったからである。こう言われているとおりである(ヨハネ1:18)――父の懐にいます独り子、その方が説き明かした、と。
Quod est esse Deum? in gremio enim, et in μήτρᾳ substantiae, ὁμοούσιον, uterque, et substantia et divinitate consistens, uterque in utroque, et cognoscit uterque utrumque.
PL 8, 1050A神であるとはいかなることか。懐において、また実体のメートラー(母胎)において、両者はホモウシオスであり、実体と神性とにおいて成り立ち、両者は互いのうちにあり、両者は互いを知るのである。
Liber I, Caput XVI
第I巻 第XVI章PL 8, 1050AQuid igitur, et tu Valentine, dicis? Processit primus αἰὼν, et volens videre patrem non potuit. In gremio patris esse filium, et semper esse Joannes dicit. Non solum ergo patrem videt, sed etiam in patre semper est.
PL 8, 1050Aそれでは、お前ウァレンティヌスよ、何と言うのか。第一のアイオーンが出て行き、父を見ようとしたが見ることができなかった、と。ヨハネは、子が父の懐にあり、常にそうであると言う。それゆえ子は父を見るだけでなく、常に父のうちにあるのである。
Quod est magnum peccatum adversum sanctum Spiritum dicere (Matth. XII, 31, 32) : Omnis blasphemia et peccatum remittetur hominibus.
PL 8, 1050A聖なる霊に対して語ることが大いなる罪であることは(マタイ12:31-32)――あらゆる冒瀆と罪とは人間たちに赦されるであろう、と。
Et si quis dixerit sermonem adversum filium hominis, remittetur ei: Qui autem dixerit adversum sanctum Spiritum, non remittetur ei neque in isto saeculo, neque in futuro. Primum respiciendum, quod Spiritus sanctus Dei est.
PL 8, 1050Aそして誰かが人の子に対して言葉を語ったなら、それは赦されるであろう。しかし聖なる霊に対して語った者は、この世においても来るべき世においても赦されないであろう、と。まず注目すべきは、聖なる霊が神のものであるということである。
Dixit enim (Ibid., 28) : In spiritu Dei ego ejicio daemonia. Deinde de blasphemia et peccato quod peccarunt Judaei, sicuti dixit, quale esse in sanctum Spiritum. Primum, quod blasphemia et peccatum in Spiritum sanctum non remittetur alicui.
PL 8, 1050Bこう言われているからである(同28節)――私は神の霊によって悪霊を追い出す、と。次に、ユダヤ人たちが犯した冒瀆と罪について、聖なる霊に対するそれがいかなるものであるかを、この方は言われたとおりである。第一に、聖なる霊に対する冒瀆と罪は、誰にも赦されないということである。
Peccatum est, blasphemiter cum voluntate dicere. Sed istud non sufficit. Dixit secundum: etiamsi invitus aliquis dicit qualemcumque sermonem, quod non est peccatum, non relinquetur illi in omni saeculo.
PL 8, 1050B罪とは、意志をもって冒瀆的に語ることである。しかしこれだけでは十分ではない。第二のことを言われた――たとえ誰かが心ならずも何らかの言葉を語ったとしても、それが罪でないとしても〔quod non est peccatum の係りは定かでなく、この文の論理は取りにくい。字面どおり訳した〕、それはいかなる世においてもその者に赦されないであろう、と。
Si igitur sanctus Spiritus; Dei Spiritus est, et sanctus Spiritus a Dei filio omnia habet; una substantia tribus a substantia patris, ὁμοούσια: ergo tria, hoc est, simul οὐσία.
PL 8, 1050Bそれゆえ、もし聖なる霊が神の霊であり、聖なる霊が神の子からすべてを受けるのであれば、父の実体から出た一つの実体が三者にあり、ホモウシオスである。それゆえ三者、すなわち共に一つのウーシア(実体)なのである。
- ホモウシオス(ὁμοούσιος、ラテン語 homousion/unius substantiae)=「同一実体の」。ニカイア信条(325年)が、子は父と「同一実体」であると告白した語。子が父と同じ一つの実体をもつことを言う。聖書に無い語であり、父と子の区別を消す(サベリオス的な)理解を招くとして、東方の多くの司教に警戒された。
Si enim patris substantia Spiritus; et filius, Spiritus, sanctus autem Spiritus, patris est Spiritus? In quo ordine ponitur sanctus Spiritus? et praecedit enim, si patris est Spiritus; et sequitur, si a filio habet quod est.
PL 8, 1050Bもし父の実体が霊であり、子もまた霊であるなら、聖なる霊は父の霊であろうか。聖なる霊はいかなる順序に置かれるのか。父の霊であるならば先立ち、子からその存在を受けるならば後に続くことになる。
Et rursus filius, secundum quod Spiritus, unus est et pater, et est in filio pater, et omnes in alternis existentes: ergo ὁμοούσιοι sunt, unam et eamdem substantiam habentes, et semper simul ὁμοούσιοι divina affectione secundum actionem subsistentiam propriam habentes.
PL 8, 1050Cさらに子は、霊である限りにおいて、父と一つであり、父は子のうちにあり、すべては互いのうちに実在している。それゆえホモウシオスであり、一つの同じ実体を持ち、常に共にホモウシオスでありながら、神的な親和性のうちに、現実態に即して各々固有の自存を持っているのである。
Liber I, Caput XVII
第I巻 第XVII章PL 8, 1050CSed ista rursus sufficiunt nobis quae dicta sunt in Evangeliis. Quod Christus Dei filius ipse Salvator dicit (Matth. XXII, 43, 46) : Quomodo dicunt Christum filium David esse, et ipse David dicit in libro Psalmorum: Dixit Dominus Domino meo, sede a dextris meis?
PL 8, 1050C福音書において語られたこれらのことは、我々にはこれで十分である。キリストが神の子であることは、救い主ご自身がこう言われるとおりである(マタイ22:43、46)――どうして人々はキリストをダビデの子と言うのか。ダビデ自身が詩篇の書でこう言っているではないか――主は我が主に言われた、私の右に座れ、と。
David ergo Dominum vocat, et quomodo filius ejus? In isto Christum et antequam esset in carne mea, et spiritum Dei esse, et Deum esse ipse haec demonstrat.
PL 8, 1050Dそれゆえダビデは主と呼んでいるのに、いかにしてこの方の子であろうか。この箇所において、キリストが肉のうちにある〔底本は in carne mea。mea は文法的に浮いており、本文が崩れているらしい。訳では取らなかった〕以前から存在していたこと、また神の霊であること、また神であることを、この方ご自身が示しているのである。
Videamus igitur et Apostolum, dicit enim de Christo ad Romanos: Quoniam Deus est Christus (Rom. II, 5) in diem irae et revelationis justi judicii Dei. Sine dubio hoc de Christo: ipse enim judicabit: quoniam apud Deum τὸ μὴ ὂν nihil est.
PL 8, 1050Dそれでは使徒も見よう。ローマ人へ、キリストについてこう言っている――キリストは神である(ローマ2:5)、怒りの日、神の正しい裁きの現れの日のために、と。疑いなくこれはキリストについてである。この方こそが裁くからである。神のもとには、メー・オン(存在しないもの)は何もないからである。
Exemplum de Genesi inducit Paulus (Rom, IV, 17): Quia patrem multarum gentium posui te ante eum cui credidisti Deo, qui vivificat mortuos, et vocat ea quae non sunt tanquam sint.
PL 8, 1050Dパウロは創世記からの例を引く(ローマ4:17)――私はお前を多くの国民の父と定めた、お前が信じたその神の前で、死者を生かし、存在しないものを存在するもののように呼ばれる神の前で、と。
Quoniam Spiritus Dei Spiritus Christi, et idem Spiritus sanctus (Rom. VIII, 9) : Vos vero non estis in carne, sed in spiritu: si tamen spiritus Dei habitat in vobis: si quis autem spiritum Christi non habet, hic non est ipsius.
PL 8, 1050D神の霊がキリストの霊であり、同じ聖なる霊であることは(ローマ8:9)、「汝らは肉のうちにではなく、霊のうちにいる、もし神の霊が汝らのうちに住んでいるなら。しかし、もしキリストの霊を持たない者があれば、その者はこの方のものではない」。
Totius mysterii virtus in baptismo est, ejus potentia in accipiendo spiritu. Hoc si ita est, dictum est: vos in spiritu estis: quem sanctus Spiritus dedit vobis. Qui iste est Spiritus, adjunxit: Si tamen Spiritus Dei habitat in vobis. Quis est iste?
PL 8, 1051Aすべての秘義の力は洗礼にあり、その可能態は霊を受けることにある。もしそうであるなら、こう言われている、「汝らは霊のうちにいる、聖なる霊が汝らに与えたその霊のうちに」。この霊が何であるかについて、付け加えて言う、「もし神の霊が汝らのうちに住んでいるなら」。この霊とは誰か。
Si quis autem spiritum Christi non habet. Idem ergo Dei spiritus et Christi spiritus. In quo et illud perspiciendum, quod idem est spiritus Christi, quod ipse Christus. Sequitur enim (Rom. VIII, 10) : Si autem Christus in vobis ). Unde et spiritus Dei, Deus.
PL 8, 1051A「もしキリストの霊を持たない者があれば」。それゆえ神の霊とキリストの霊とは同じである。ここでまた見て取るべきは、キリストの霊はキリストご自身と同じである、ということである。すなわち続けてこう言われるからである(ローマ8:10)、「もしキリストが汝らのうちにおられるなら」。それゆえ神の霊は、神なのである。
Una igitur substantia, quia idem spiritus: sed in tribus, ὁμοούσιον igitur. Unde non similis substantia, quia idem spiritus: nec tamen idcirco passiones eaedem et in patre, quia unus spiritus: in duobus enim tantum velut passiones, quia jam progressi spiritus sunt.
PL 8, 1051Aそれゆえ実体は一つである、霊が同じだからである。しかし三者のうちにあり、それゆえホモウシオスである。それゆえ、類似の実体ではない。霊が同じだからである。とはいえ、霊が一つであるからといって、父においても同じ受苦があるわけではない。というのも、いわば受苦と呼べるものは二者においてのみあるのであり、それは子と霊とがすでに父から進み出た者だからである。
- ホモウシオス(ὁμοούσιος、ラテン語 homousion/unius substantiae)=「同一実体の」。ニカイア信条(325年)が、子は父と「同一実体」であると告白した語。子が父と同じ一つの実体をもつことを言う。聖書に無い語であり、父と子の区別を消す(サベリオス的な)理解を招くとして、東方の多くの司教に警戒された。
Liber I, Caput XVIII
第I巻 第XVIII章PL 8, 1051BSed ista plenius postea (Rom. XI, 36) : Quoniam ex ipso; et per ipsum, et in ipso omnia. Ex ipso: dicitur, ut de patre: Per ipsum: ut de Christo: In ipso, ut de Spiritu sancto. Alibi autem sic dicit: In ipso, per ipsum, ad ipsum.
PL 8, 1051Bしかしこれについては後でさらに詳しく述べよう(ローマ11:36)――彼から、また彼を通して、また彼のうちに、すべてがある、と。『彼から』は父について、『彼を通して』はキリストについて、『彼のうちに』は聖なる霊について言われている。しかし他の箇所ではこう言う――彼のうちに、彼を通して、彼に向けて、と。
Quod Deus Christus (Rom. IX, 5) : Ex quibus Christus secundum carnem, qui est super omnes Deus benedictus per omnia saecula saeculorum. Ad Corinth. prima (I Cor. II, 8) : Si enim cognovissent, nunquam Dominum majestatis crucifixissent.
PL 8, 1051Bキリストが神であることは(ローマ9:5)――彼らから肉に即してキリストが出ており、この方はすべてのものの上にあり、世々限りなく祝福される神である、と。コリント人への第一の手紙(一コリント2:8)――もし知っていたなら、威光の主〔底本は majestatis。通行の聖書本文は「栄光の主」〕を決して十字架につけなかったであろう、と。
Quod Christus, sicuti Deus; incomprehensibilis, aut vix comprehensibilis est, sed et quemadmodum dictum est (Ibid., 9) : Quae oculus non vidit, quae auris non audivit, et in cor hominis non ascenderunt, quae praeparavit Deus diligentibus se.
PL 8, 1051Bキリストが、神と同じように、把握し得ない、あるいはほとんど把握し得ない方であることは、こう言われているとおりである(同9節)――目が見ず、耳が聞かず、人間の心に上らなかったもの、神を愛する者たちのために神が備えられたもの、と。
Deinde dicit, quod intelligit ista (Ibid. 11) : Sicut spiritus hominis ea quae in homine, sic et ea quae Dei, spiritus Dei. Si de Christo ista dicit, his apparet, quod non est facile scire generationem filii.
PL 8, 1051C次に、これらを知解するのは霊であると言う(同11節)――人間の霊が人間のうちにあることを知るように、神のことも神の霊が知る、と。もしこれをキリストについて言っているのなら、これらのことから、子の生成を知ることが容易ではないことが明らかである。
Nam neque νοῦς percipit Dei filium, nec modum generationis scire potest. Si autem de praesentia ejus, et istud supra oculum, supra auditum, supra νοῦν est.
PL 8, 1051Cなぜなら、ヌース(知性)も神の子を捉えることができず、その生成の仕方を知ることもできないからである。もしこれがこの方の現臨について言われているのなら、これもまた目を超え、耳を超え、ヌースを超えているのである。
Si autem, ut quidam intelligunt, dicit ista de his quae praeparavit Deus diligentibus ipsum: multo magis mirabilis est generatio, et vix comprehensibilis.
PL 8, 1051Cしかし、もし、ある人々が理解するように、これが神を愛する者たちのために神が備えられたことについて言われているのならば、なおいっそう、この生成は驚くべきものであり、ほとんど把握し得ないものである。
Si ista sic sine intellectu sunt, quid ex his queas dicere, ab his quae non sunt, esse Christum aut, aut similis substantia est Christus? Comprehensibilia et definita. At vero esse ὁμοούσιον non solum incomprehensibile, et habet contradictiones multas.
PL 8, 1051Cもしこれらがこのように知解の及ばないものであるとすれば、これらから、キリストが存在しないものから出ている、あるいはキリストは類似の実体である、といったことを、いったいどうして言えるだろうか。それらは把握可能で限定されたものである。しかしホモウシオスであることは、把握し得ないだけでなく、多くの矛盾を含んでもいる。
- ホモウシオス(ὁμοούσιος、ラテン語 homousion/unius substantiae)=「同一実体の」。ニカイア信条(325年)が、子は父と「同一実体」であると告白した語。子が父と同じ一つの実体をもつことを言う。聖書に無い語であり、父と子の区別を消す(サベリオス的な)理解を招くとして、東方の多くの司教に警戒された。
Si enim ὁμοούσιος et ipse ingenitus: si ὁμοούσιος quomodo alter, quomodo alius pater, alius filius? Si ὁμοούσιος, quomodo alius passus est, alius non? Ex isto enim Patripassiani.
PL 8, 1051Cなぜなら、もしホモウシオスであるなら、この方自身も生まれざる者であることになる。もしホモウシオスであるなら、いかにして別の者、いかにして父は父、子は子と別々でありうるのか。もしホモウシオスであるなら、いかにして一方は苦しみを受け、他方は受けないということがありうるのか。まさにここから聖父受苦説の者たちが生じるのである。
Sed quoniam Dei voluntate inquirit omnia, et ea quae Dei, Spiritus qui in nobis inhabitat, invenietur modus divinae generationis, juxta quem et ὁμοούσιος manifestabitur, et illa exterminabuntur (I Cor. II, 12) : Nos enim accepimus non mundi spiritum, sed Dei.
PL 8, 1051Dしかし、神の意志によってすべてを探り、神のことを探る、我々のうちに住む霊によって、神的な生成の仕方が見出されるであろう。それに即して、ホモウシオスであることも明らかにされ、また先の諸矛盾も取り除かれるであろう(一コリント2:12)――我々は世の霊ではなく、神の霊を受けたからである、と。
Quod idem spiritus Deus et Christus est, et sanctus Spiritus, et idem unus spiritus (I Cor. XII, 3-6) : Propter quod notum vobis facio, quod nullus in spiritu Dei dicit, anathema Jesu. Et nullus potest dicere Dominum Jesum, nisi in Spiritu sancto.
PL 8, 1051D神とキリストと聖なる霊とが同じ霊であり、同一の一つの霊であることは(一コリント12:3-6)、「それゆえ私は汝らに知らせる、神の霊にある者は誰も、イエスは呪われよ、とは言わない。そして聖なる霊によらなければ、誰も主イエスと言うことができない」。
Divisiones autem gratiarum sunt, idem autem spiritus: et divisiones ministeriorum sunt, sed idem Dominus, et divisiones operationum sunt, idem autem Deus, qui omnia in omnibus operatur.
PL 8, 1051D賜物には様々な分与があるが、霊は同じである。務めにも様々な分与があるが、主は同じである。働きにも様々な分与があるが、神は同じであり、すべてのもののうちですべてを働かせる方である。
Si igitur in spiritu nullus dicit Anathema Jesu, ipse est spiritus et Dei, et sancti Spiritus. De quo idem istud dicit: Et nullus potest dicere Dominum Jesum, nisi in Spiritu sancto.
PL 8, 1052Aそれゆえ、もし霊にある者が誰もイエスは呪われよとは言わないのなら、その霊は神の霊であり、また聖なる霊でもある。同じことについてこう言われている――そして聖なる霊によらなければ、誰も主イエスと言うことができない、と。
Praeterea amplius istud dicit quod divisiones gratiarum a spiritu sunt, a Deo quidem gratiae, divisiones autem a spiritu; in actionem enim alia existentia Spiritus sanctus, in substantia ὁμοούσιον, quoniam Spiritus sanctus sicut et ministerium Domini: ipse etenim dividit ministeria in operatione vitae operans, et ipse in substantia sua secundum operationem vitae.
PL 8, 1052Aさらにパウロはこれを言う――賜物の分与は霊から出ている。すなわち賜物は神から出るが、その分与は霊から出るのである。というのも、聖なる霊は現実態に向かっては別の実在でありながら、実体においてはホモウシオスだからである。聖なる霊は主の務めのようでもある。この方自身が、生命の働きにおいて働きつつ務めを分与し、また自らの実体において、生命の働きに即してそうするのである。
In substantia autem ὁμοούσιος. Quod spiritus et operationes a Deo. Operationes autem multae, sed in omnibus idem Deus.
PL 8, 1052Aしかし実体においてはホモウシオスである。霊も働きも神から出ている。働きは多くあるが、そのすべてにおいて神は同じである。
Differt autem Deus, quod ipse facit divisiones operationum, ipse tamen in omnibus omnia operans; ipsum enim esse operationis causa cum sit, operationum divisiones facit, et ipse Deus juxta substantiam spiritus cum sit ὁμοούσιον actioni, omnia ergo tria actione ὁμοούσια et substantia ὁμοούσια. Quod omnia tria spiritus, et quod a patre Spiritus: a patre substantia.
PL 8, 1052Bしかし神が異なるのは、神ご自身が働きの分与をなしながら、しかもご自身がすべてのもののうちですべてを働かせる、という点においてである。というのも、存在すること自体が働きの原因である以上、それが働きの分与をなすのであり、また神ご自身は、実体に即して霊であって、現実態とホモウシオスである以上、三者すべては現実態においてホモウシオスであり、実体においてもホモウシオスなのである。三者すべてが霊であること、そして霊が父から出ていること――実体が父から出ているように。
Liber I, Caput XIX
第I巻 第XIX章PL 8, 1052BQuod Christus vita est, et quod spiritus, dictum est (Joann. XVI, 63) : Spiritus autem vivificat. Et ibi rursum dicit (II Cor. III, 17) : Dominus autem spiritus est.
PL 8, 1052Bキリストが生命であり、また霊であることは、こう言われているとおりである(ヨハネ6:63)――霊は生かす、と。またそこで再びこう言う(二コリント3:17)――主は霊である、と。
Quod Christus de Deo, non ex his quae non sunt (II Cor. IV, 4) : Ut non splenderet illis illuminatio Evangelii gloriae Christi, qui est imago Dei. Si imago Dei Christus de Deo Christus. Imago enim imaginalis imago. Imaginalis autem Deus; imago ergo Christus.
PL 8, 1052Bキリストが神から出ており、存在しないものから出たのではないことは(二コリント4:4)――神の像であるキリストの栄光の福音の輝きが、彼らを照らさないように、と。もしキリストが神の像であるならば、キリストは神から出ている。というのも、像とは、原像であるものの像だからである。しかし原像とは神である。それゆえキリストは像なのである。
Sed imago imaginalis imago est, et quod imaginale est principale. Imago autem secunda, et aliud secundum substantiam ab eo quod imaginale. Sed non intelligimus ibi imaginem sicuti in sensibilibus.
PL 8, 1052Cしかし、像は原像の像であり、原像であるものが第一のものである。像は第二のものであり、原像であるものとは実体において異なる別のものである。しかしここでの像を、感覚的なものにおける像と同じように理解してはならない。
Hic enim nec substantiam intelligimus imaginem: umbra enim quaedam est in aere, aut in aqua per quoddam corporale lumen corporalis effluentiae per reflexionem figura, ipsa per semet nihil, nec proprii motus, imaginalis solum substantia, neque corpus, neque sensum, neque intelligentiam habens, et ablato aut turbato in quo figuratum est, omnino nihil et nusquam est.
PL 8, 1052Cこちら(感覚的なもの)では、我々は像を実体として理解するのではない。というのも感覚的な像とは、空気中の、あるいは水中の、ある種の物体的光による物体的流出の反映によって生じる形にすぎない影のようなものであり、それ自体としては何ものでもなく、固有の運動も持たず、原像となるものの実体のみに依存し、身体も感覚も知解も持たず、それが映し出されている当のものが取り除かれるか乱されるかすれば、まったく無に帰し、どこにも存在しなくなるものだからである。
Alio igitur modo dicimus Christum imaginem Dei esse, primum esse, et per semet esse; et quae sit intelligens esse; et viventem dicimus imaginem, et vivefacientem, et semen omnium quae sunt: λόγος enim per quem omnia, et sine isto nihil.
PL 8, 1052Cそれゆえ我々は、別の仕方で、キリストが神の像であると言う。第一の存在であり、自らによって存在するものとして、また知解する存在であるものとして。そして我々は、この像を生ける像、生かす像、また存在するすべてのものの種であると言う。というのも、ロゴスとはこの方を通してすべてが在り、この方なしには何もないところの方だからである。
Sed ista omnia etiam Deo attributa sunt: ergo ὁμοούσιοι Deus et λόγος. Et quare imago Dei λόγος?
PL 8, 1052Dしかしこれらすべてのことは神にも帰せられる。それゆえ神とロゴスとはホモウシオスである。ではなぜロゴスが神の像なのか。
- ホモウシオス(ὁμοούσιος、ラテン語 homousion/unius substantiae)=「同一実体の」。ニカイア信条(325年)が、子は父と「同一実体」であると告白した語。子が父と同じ一つの実体をもつことを言う。聖書に無い語であり、父と子の区別を消す(サベリオス的な)理解を招くとして、東方の多くの司教に警戒された。
Quoniam Deus in occulto, in potentia enim; λόγος autem in manifesto: actio enim; quae actio habens omnia quae sunt in potentia, vita, et cognoscentia secundum motum producit et manifestat omnia: propter quod omnia quae sunt in potentia imago est actio, unicuique eorum quae in potentia sunt speciem perficiens, et existens per semet, a nihilo enim nulla substantia.
PL 8, 1052D神は隠れたところにあるから、すなわち可能態においてあるからである。しかしロゴスは顕現においてある、すなわち現実態である。この現実態は、可能態においてあるすべてのものを持ち、生命であり認識であって、運動に即してすべてを産み出し、顕現させる。それゆえ、可能態においてあるすべてのものにとって、現実態こそがその像なのであり、可能態にあるものそれぞれに種(形相)を完成させ、自らによって実在する。無からはいかなる実体も生じないからである。
Omne enim esse inseparabilem speciem habet; magis autem ipsa species, ipsa substantia est: non quod prius sit ab eo quod est esse species, sed quod definitum facit species illud, quod est esse species.
PL 8, 1052Dあらゆる存在することは、分かちがたい種(形相)を持つ。むしろ、その種自体が実体そのものである。存在することであるものより種が先にあるのではなく、種であるということが、存在することであるものを限定するのである。
Etenim quod est esse, causa est speciei esse in eo, quod esse est. Et ideo quod est esse, pater est. Quod species, filius. Rursus quod ipsum quod est esse, praestat speciei ipsum quod est esse: esse autem speciei, imago est ejus quod est esse.
PL 8, 1053Aまさに、存在することであるものは、存在することであるもののうちに種が存在することの原因である。それゆえ存在することであるもの、それは父である。種であるもの、それは子である。さらに、存在することであるもの自体が、種に存在することそのものを与える。種の存在すること、それは存在することであるものの像なのである。
Quod est juxta causam: Primum quod est esse ὁμοούσιον, ergo esse ipsis duobus, et secundum esse imago est primi esse sine tempore: primum et secundum dico juxta causam. Aliud alio ad ipsum quod est esse pater et filius.
PL 8, 1053Aこれは原因に即してのことである。第一の存在することであるものはホモウシオスであり、それゆえ存在することは両者にとって共通であり、第二の存在することは、時を隔てることなく、第一の存在することの像である。第一、第二とは原因に即して言うのである。父と子とは、存在することであるものに関して、互いに異なる者である。
Quod autem non retrorsum causa, idcirco pater pater, et filius filius. In eo autem quod esse est, ambo simul sunt, et semper ambo, ὁμοούσιον juxta quod est esse, secundum autem quod est potentia et actione, potentia pater, actione filius.
PL 8, 1053Aしかし原因は逆にはならない。それゆえ父は父であり、子は子である。しかし、存在することであるものにおいては、両者は同時にあり、常に両者である。存在することに即してホモウシオスである。しかし可能態と現実態とに即して言えば、父は可能態であり、子は現実態である。
Natus igitur filius, habens in actione et potentialiter esse, sicuti potentialiter esse habet ipsum actionem esse in semetipso, quod est potentialiter esse. Ipsum autem habet, secundum intellectum accipite, non enim habet, sed ipsum est. Simplicia enim ibi omnia.
PL 8, 1053Bそれゆえ子は生まれた者であり、現実態において、また可能態的に存在することを持つ。ちょうど、可能態的に存在することが、自らのうちに現実態としての存在することを持つのと同様であり、それが可能態的に存在することなのである。しかし『持つ』ということは、知解に即して受け取られるべきである。というのも、そこでは持つのではなく、それがそれであるからである。そこではすべてが単純だからである。
Sed dixi secundum Evangelium (Joann. XVI, 15) : quaecumque habet pater, eadem habet filius. Secundum istam rationem et pater in filio est, et filius in patre, et ὁμοούσιον ambo, et imago filius patris; ipsum enim esse duorum ὁμοούσιον.
PL 8, 1053Bしかし私は福音書に即して言った(ヨハネ16:15)――父が持つものはすべて、子も持つ、と。この理に即して、父は子のうちにあり、子は父のうちにあり、両者はホモウシオスであり、子は父の像である。というのも、両者の存在すること自体がホモウシオスだからである。
Quod autem alterum ab altero, imaginale et imago. Et rursus, quod alter ab altero, unum ingenitum, aliud genitum; sine tempore autem ista, quod in principio ista, et ab aeterno in aeternum.
PL 8, 1053Bしかし、一方が他方から異なるのは、原像と像としてである。さらに、一方が他方から異なるのは、一方は生まれざる者であり、他方は生まれた者である、という点においてである。しかしこれらのことは時を超えている。これらは初めにあり、永遠から永遠へとあるからである。
Neque igitur qui hominem dicunt Christum, neque qui ex nihilo, neque qui ex aliquo tempore nec alii hujusmodi in ista perspectione locum habent.
PL 8, 1053Bそれゆえ、キリストを単なる人間だと言う者たちも、無から出たと言う者たちも、ある時から出たと言う者たちも、その他これに類する者たちも、この観照のうちには居場所を持たないのである。
Liber I, Caput XX
第I巻 第XX章PL 8, 1053CVideamus autem et istud. Dicit Moyses dictum Dei (Gen. I. 26) : Faciamus hominem secundum imaginem nostram et secundum similitudinem.
PL 8, 1053Cさて、次のことも見ておこう。モーセは神の言葉を伝えて言う(創世記1:26)。「我々の像に、また似姿にかたどって、人を造ろう」と。
Deus dicit ista, faciamus: cooperatori dicit, necessario Christo, et secundum imaginem dicit; ergo homo non imago Dei, sed secundum imaginem: solus enim Jesus imago Dei, homo autem secundum imaginem, hoc est, imago imaginis. Sed dicit secundum imaginem nostram.
PL 8, 1053C神はこう「造ろう」と言うが、それは協働者に、すなわち必然的にキリストに向かって言うのであり、しかも「像にかたどって」と言う。ゆえに人間は神の像そのものではなく、像にかたどられたものである。イエスのみが神の像であり、人間は像にかたどられたもの、すなわち像の像である。しかし神は「我々の像にかたどって」と言う。
Ergo et pater et filius imago una. Si imago patris filius est, et ipsa imago pater, imagine ergo ὁμοούσιοι. Ipsa enim imago substantia est: unum enim est et simplex et ibi esse et operari: ita autem sunt et substantia et species.
PL 8, 1053Cゆえに父も子もひとつの像である。子が父の像であるなら、その像こそ父でもあり、ゆえに像においてホモウシオス(同一実体)である。というのも、その像そのものが実体だからである。そこでは、存在することと働くこととが一であり単純だからであり、実体と形相もまたそのようにあるのである。
- ホモウシオス(ὁμοούσιος、ラテン語 homousion/unius substantiae)=「同一実体の」。ニカイア信条(325年)が、子は父と「同一実体」であると告白した語。子が父と同じ一つの実体をもつことを言う。聖書に無い語であり、父と子の区別を消す(サベリオス的な)理解を招くとして、東方の多くの司教に警戒された。
Substantia autem cum sit imago, ὁμοούσιοι pater et filius, patre existente secundum quod est esse, etiam quod est agere: filio autem existente secundum quod est agere, etiam quod est esse, unoquoque habente id quod sit, juxta quod maxime est, antiquius existente quod est esse, ab eo quod est agere.
PL 8, 1053C実体が像であるからには、父と子はホモウシオスである。父は「存在すること」において存在し、また「働くこと」においても存在する。子は「働くこと」において存在し、また「存在すること」においても存在する。それぞれは、自らがもっとも多くそれであるところのものに即して、自らが何であるかを持つのであり、「存在すること」のほうが「働くこと」よりも古く存在する〔antiquius existente 以下の構文は取りにくく、別の解もありうる。「存在すること」が先行すると取った〕。
Pater autem quod est esse, et maxime pater ipsum quod est esse, cui inest et actio potentialiter. Et rursus ut juniore existente quod est agere filius, ut junior ab eo quod est esse, habens filium in eo quod est agere a primo quod est esse.
PL 8, 1053D父は「存在すること」であり、しかも父はまさしく「存在すること」そのものであって、それには働きも可能態として内在している。またさらに、子は、より若いものである「働くこと」であって、「存在すること」より若い者として、第一のものである「存在すること」から、「働くこと」において子であることを持つのである〔habens filium は子について言うと取った。父を主語とする解もありうる〕。
Propter quod unus pater juxta quod est esse, unus filius juxta quod agere, uterque simul existens in utroque, sicut demonstratum est: ὀμοούσιοι ergo. Dicamus ergo: Faciamus hominem, et ad imaginem quid est? et quid est ad nostram?
PL 8, 1053Dそれゆえ、父は「存在すること」において一であり、子は「働くこと」において一であるが、すでに示されたとおり、両者は互いのうちに共に存在する。ゆえにホモウシオスである。さて、「人を造ろう」と言われたことについて、「像にかたどって」とは何を意味するのか、また「我々の」とは何を意味するのかを言おう。
Deinde hoc quid est; et juxta similitudinem: sic enim dictum, differentiam significat et imaginis et similitudinis.
PL 8, 1054Aさらに、これは何を意味するのか。すなわち「似姿にかたどって」とは。このように言われることは、像と似姿との違いを示しているのである。
Multa cum sit quaestio de quo dixerit: Faciamus hominem juxta imaginem nostram, concedendum nunc quod de anima hominis, sive de ambobus, sive enim de sola anima, nihil aliud intelligitur, nisi de anima: ipsa enim sola est juxta imaginem Dei, et juxta similitudinem.
PL 8, 1054A「我々の像にかたどって人を造ろう」と言われたのが何について言われたのかについては多くの論議があるが、ここでは、人間の魂について言われたのか、それとも魂と肉体の両方について言われたのか、いずれにせよ、魂についてのほかには何も知解されないということを、いま認めておこう。というのも、神の像にかたどられ、また似姿にかたどられているのは、魂だけだからである。
Imaginem dicimus esse Dei Christum, ipsum autem λόγον. Juxta imaginem ergo Dei animum dicimus, rationalem dicentes. Non enim λόγος anima, sed rationalis: et quod totum vita Christus: anima autem vivit, quod vita substantiam habet.
PL 8, 1054A我々は、神の像はキリストであり、それはロゴスであると言う。ゆえに、神の像にかたどられているとは、魂が理性的であると言うことである。魂はロゴスなのではなく、理性的なのである。そしてキリストは全体として生命であるが、魂は生きており、それは生命が実体を有するからである。
Juxta imaginem ergo Dei anima: Christus autem Dei. Quid autem intelligimus hoc, juxta similitudinem?
PL 8, 1054Aゆえに魂は神の像にかたどられており、キリストは神の像である。では、「似姿にかたどって」とは何を意味すると我々は理解するのか。
Quemadmodum λόγος substantia est, sicuti declaratum est: quoniam et λόγον esse ipsum est, et ipsum quod esse; λόγος autem est agere, et est motum esse, et quoniam simplex est ibi omne istud ipsum esse et agere, hoc est quod est esse, quod est ibi substantia; sic et anima quo anima est, hoc est quod est esse, et substantiam esse; quod autem est a se se movens, imago est substantiae: magis autem ipsa substantia juxta speciem substantiae, et ideo in definitione animae cum dicimus, quid est anima? proprie dicimus et substantialiter, quod a se movetur.
PL 8, 1054Aすでに示されたとおり、ロゴスは実体である。すなわちロゴスにとって「存在すること」はそれ自体であり、それは「存在すること」そのものでもある。ロゴスは「働くこと」であり、また「運動していること」でもある。そしてそこでは、この「存在すること」と「働くこと」とがすべて単純に一つであり、そこにある実体とは、この「存在すること」にほかならない。同様に魂もまた、魂であるとはすなわち「存在すること」であり、実体であることである。しかし自ら動くものであることは実体の像であり、むしろそれ自体が、実体の形相にかたどった実体そのものなのである。それゆえ、魂の定義において「魂とは何か」と問うとき、我々は本来的かつ実体的に、「自ら動くもの」と言うのである。
Manifestum et ex isto, quod substantialis imago, magis autem substantia est animae, quod a se movetur. Hoc autem est rationale juxta imaginem τοῦ λογοῦ rationalem esse.
PL 8, 1054Bこのことからも明らかなように、自ら動くということは、魂にとって実体的な像であり、むしろ実体そのものである。そしてこれが「理性的」ということ、すなわちロゴスの像にかたどって理性的であるということである。
Aliud igitur est juxta imaginem esse, quod quidem substanti est; aliud autem juxta similitudinem esse, quod non est substantia, sed in substantia nomen qualitatis declarativum.
PL 8, 1054Bゆえに、像にかたどって存在するということと、似姿にかたどって存在するということとは別のことである。前者はまさしく実体的なものであるが、後者は実体ではなく、実体のうちにあってある性質を示す名にすぎない。
Sed sicuti Deum, sic et imaginem, hoc est, Christum substantiam accepimus: perfectionem autem juxta quale significativum intelligimus.
PL 8, 1054Cしかし、神をそうであるように、像すなわちキリストをも我々は実体として受け取る。それに対して完全性は、性質を示すものとして理解する。
Et si simile quale significat necessario, quomodo dicimus animam rationalem esse, et perfecte rationalem juxta similitudinem perfectionis in Deo? perfectam esse dicimus animam, juxta imaginem, ergo nunc et in mundo; juxta similitudinem autem postea fide in Deum et in Jesum Christum, qualis esset futura si Adam non peccasset.
PL 8, 1054C似ているということが必然的にある性質を示すとすれば、我々はどのようにして、魂が理性的であり、神における完全性の似姿にかたどって完全に理性的であると言うのか。我々は、像にかたどって魂が完全であると言う、それはこの世においても今すでにそうである。しかし似姿にかたどって完全であるとは、その後、神とイエス・キリストへの信仰によって、もしアダムが罪を犯さなかったならば魂がそうなるはずであった姿においてである。
In quo igitur rationalis est, ad rationem juxta imaginem est; in quo futura perfecta est, secundum similitudinem. Aliud igitur est, imaginem esse, et aliud juxta imaginem, et magis aliud juxta similitudinem.
PL 8, 1054Cゆえに、魂が理性的であるという点においては、像にかたどって理性にあずかっているのであり、将来完全なものとなるという点においては、似姿にかたどっているのである。ゆえに、像であることと、像にかたどってあることとは別のことであり、似姿にかたどってあることはさらに別のことである。
Quae igitur blasphemia, ὅμοούσιον dici Patrem et Filium: cum imago sit Filius juxta substantiam, non juxta similitudinem? Sed nunc sic.
PL 8, 1054Dゆえに、父と子がホモウシオスであると言われることの、いったい何が冒瀆であろうか。子が像であるのは似姿にかたどってではなく、実体にかたどってなのだから。だが今はこれでよしとしよう。
Liber I, Caput XXI
第I巻 第XXI章PL 8, 1054DEamus vero ad alia. Quod in Christo creatura, sed non una. Sunt enim creaturae tres: una quidem cum creata sunt omnia per Christum; secunda creatura nostra in Christo secundum baptismum, sed in Christo, et alia in Christo commutatio fit.
PL 8, 1054Dさて、他のことに移ろう。キリストのうちに被造物があるが、それはひとつではない。というのも被造物には三つあるからである。第一はキリストによってすべてのものが造られたときの被造物であり、第二は洗礼によるキリストにおける我々の被造物、すなわちキリストのうちにあるものであり、さらにキリストのうちで生じる別の変容がある〔sed in Christo, et alia in Christo commutatio fit は第三の被造物の記述が崩れているらしく、字面に沿って訳した〕。
Unde (II Cor. V, 17) si qua in Christo nova creatura, dictum est: Quod antequam esset Christus in carne (Ibid. 21) : Qui peccatum non noverat, pro nobis peccatum fecit. Quod fuit tempus in quo peccatum non noverat? Antequam esset in carne, ad Ephesios.
PL 8, 1054Dそれゆえ(二コリント5:17)、「もし誰かがキリストのうちにあれば、新しい被造物である」と言われている。キリストが肉においてまだ存在しなかったときのこととして(同5:21)、「罪を知らなかった方を、我々のために罪となさった」と言われている。罪を知らなかった時とはいつのことか。肉において存在する以前である。エフェソ書によれば〔ad Ephesios は次節のエフェソ書引用を導く語と取った〕。
Quod antequam esset Christus in carne (Ephes. I, 3, 4) : Benedictus Pater Domini nostri Jesu Christi, qui benedixit nos in omni benedictione spiritali in coelestibus, in Christo Jesu, secundum quod praeelegit nos ante constitutionem mundi.
PL 8, 1055Aキリストが肉において存在する以前であったことについて(エフェソ1:3-4)。「我々の主イエス・キリストの父は祝されよ。この方は、天上にあってあらゆる霊的祝福をもって我々をキリスト・イエスにおいて祝福し、世界の基が据えられる前から我々を選び定められた」。
Quod fuit Christus antequam esset in carne (Ephes. II, 12) : Quoniam fueratis illo tempore sine Christo, abalienati a conversatione Israel. Quod Deus Christus (Ibid.) : Spem non habentes, et sine Deo. Hoc est, sine Christo.
PL 8, 1055Aキリストが肉において存在する以前にすでに存在していたことについて(エフェソ2:12)。「なぜなら、そのとき汝らはキリストなしにあり、イスラエルの交わりから疎外されていたからである」。キリストが神であることについて(同上)。「希望を持たず、神なしにいた」。これはすなわち、キリストなしにということである。
Quod spiritus est qui omnia colligat (Ephes. IV, 3, 6) : Cupientes custodire unitatem spiritus in colligatione pacis. Unum corpus, et unus spiritus. Unus Dominus, una fides, unum baptisma. Unus Deus, et pater omnium, qui in omnibus, et per omnia, et in omnibus.
PL 8, 1055A万物を結び合わせるのは霊であることについて(エフェソ4:3、6)。「平和の絆によって霊の一致を守ろうと努めよ。一つの体、一つの霊。一人の主、一つの信仰、一つの洗礼。一人の神、万物の父、すべての者のうちに、すべてを通して、すべてのもののうちにいます方」。
Ad Galatas quod Christus Deus (Gal. I, 1) : Paulus Apostolus, non ab hominibus, neque per hominem, sed per Jesum Christum, et Deum patrem.
PL 8, 1055Aガラテア書によれば、キリストが神であることについて(ガラテア1:1)。「使徒パウロは、人々からでもなく、人によってでもなく、イエス・キリストと父なる神とによる者である」。
Et rursus (Ibid. 11, 12) : Evangelium quod evangelizatum est a me, non est juxta hominem; non enim ego ab homine accepi ipsum, sed per revelationem Jesu Christi.
PL 8, 1055Bさらに(同1:11-12)。「私によって宣べ伝えられた福音は、人によるものではない。私はそれを人から受けたのではなく、イエス・キリストの啓示によって受けたのである」。
Ad Philippenses, quod Christus Spiritus (Philipp. I, 19) : Et in subministratione Spiritus Jesu Christi.
PL 8, 1055Bフィリピ書によれば、キリストが霊であることについて(フィリピ1:19)。「イエス・キリストの霊の助けによって」。
Quod ὁμοούσίος, et simul patri filius (Philipp. II, 5, 7) : Istud enim sapite in his quod et in Christo, qui in forma Dei existens, non rapinam arbitratus est esse aequalem Deo, sed semetipsum exinanivit, formam servi accipiens, in similitudinem hominis effectus, et figura inventus sicuti homo.
PL 8, 1055B子がホモウシオスであり、しかも父と共にあることについて(フィリピ2:5-7)。「汝らのうちで、キリスト・イエスにおいてあったこの心を抱け。この方は神の形相において存在しながら、神と等しくあることを強奪と見なさず、かえって自らを空しくして、僕の形相をとり、人間の似姿となり、その様において人のように見出された」。
- ホモウシオス(ὁμοούσιος、ラテン語 homousion/unius substantiae)=「同一実体の」。ニカイア信条(325年)が、子は父と「同一実体」であると告白した語。子が父と同じ一つの実体をもつことを言う。聖書に無い語であり、父と子の区別を消す(サベリオス的な)理解を招くとして、東方の多くの司教に警戒された。
Primum Photini, et ab isto, et ante istum, qui hominem dicunt Jesum et solum ab homine factum, cognoscant impiam blasphemiam in Christo, qui in forma Dei existens. Quando existens?
PL 8, 1055Bまず、フォティヌスの徒は——彼から出た者も彼以前の者も——イエスを人間であり、人からのみ造られたと言うが、「神の形相において存在していた」キリストに対する自らの不敬な冒瀆を思い知るがよい。いつ「存在していた」のか。
Antequam veniret in corpus: dixit enim, quod exinaniverit se ipsum et acceperit formam servi: erat igitur et antequam homo fieret. Et qualis erat? λόγος Dei, forma Dei.
PL 8, 1055C肉体に来る以前である。というのも、自らを空しくして僕の形相を受けたと言われているからであり、ゆえに人となる以前にも存在していたのである。では、どのようなものとして存在していたのか。神のロゴス、神の形相としてである。
Quid est istud, aequalis existens Deo? quod est ejus ipsius et potentiae substantiae: dixit enim aequalem esse.
PL 8, 1055C「神と等しく存在していた」とはどういうことか。それは、その方自身の可能態と実体にかかわることである。というのも「等しい」と言われているからである。
Etenim aequale et magnitudinis, et quantitatis est declarativum: magnitudo autem substantiae molis magnitudo est, qualitas enim non habet magnitudinem, neque a substantia quod est esse habet. Solum autem quantum substantiae, magnitudine quantum est.
PL 8, 1055Cというのも「等しい」ということは、大きさと量とを示す語だからである。実体の大きさとは量塊としての大きさのことであって、性質には大きさがなく、また性質は実体から「存在すること」を得るのでもない。実体の量だけが、大きさによる量である。
Et idcirco declarans beatus Paulus Dei substantiam, omnia quanta dicit (Ephes. III, 18) : Ut Dei cognoscatis altitudinem, longitudinem, latitudinem, profundum.
PL 8, 1055Cそれゆえ、幸いなるパウロは神の実体を示すにあたって、すべてを量的なものとして語る(エフェソ3:18)。「汝らが神の高さ、長さ、幅、深さを知るために」と。
Liber I, Caput XXII
第I巻 第XXII章PL 8, 1055DSecundum ista ergo aequalis Deo existit Christus. Non enim dixit similis Deo, quod non significat substantiam, sed in substantia alterum quid, ad similitudinem juxta accidens, sicuti secundum similitudinem homo ad Deum, alia cum sit Dei, alia hominis substantia.
PL 8, 1055Dゆえに、これらのことに従えば、キリストは神と等しく存在する。パウロは「神に似ている」とは言わなかった。それは実体を示すのではなく、実体のうちにあるある別のもの、すなわち付帯性にかたどった似姿を示すからである。ちょうど、人間が似姿にかたどって神に似ているというときのように、神の実体と人間の実体とは別のものだからである。
Ex hoc nefas est dicere hominem aequalem esse Deo. Si igitur Christus forma est Dei, forma autem substantia est, id ipsum enim forma et imago: est autem forma et imago Dei λόγος, et semper λόγος ad Deum, ὁμοούσιος λόγος Deo, ad quem et in principio, et semper est λόγος.
PL 8, 1055Dこのことから、人間が神に等しいと言うことは不敬である。ゆえに、キリストが神の形相であるなら、そして形相が実体であるなら――形相と像は同一のものだからである――、神の形相であり像であるのはロゴスであり、ロゴスは常に神に向かってあり、ロゴスは神とホモウシオスであって、初めからも常にその方に向かってロゴスとしてある。
- ホモウシオス(ὁμοούσιος、ラテン語 homousion/unius substantiae)=「同一実体の」。ニカイア信条(325年)が、子は父と「同一実体」であると告白した語。子が父と同じ一つの実体をもつことを言う。聖書に無い語であり、父と子の区別を消す(サベリオス的な)理解を招くとして、東方の多くの司教に警戒された。
Esse autem imaginem et substantiam, et simul cum substantia, quod ὁμοούσιον dicitur, ex hoc manifestum. Dixit enim Apostolus: Semetipsum exinanivit, formam servi accipiens. Numquid enim formam solum accepit hominis, non et substantiam hominis?
PL 8, 1055D像であることが実体であること、そして実体と共にあることであり、それがホモウシオスと呼ばれるゆえんは、このことから明らかである。すなわち使徒は「自らを空しくして、僕の形相を受けた」と言った。まさか人間の形相だけを受けて、人間の実体を受けなかったわけではあるまい。
Induit enim et carnem, et in carne fuit, et passus est in carne, et hoc est mysterium, et hoc quod salutare sit nobis. Si igitur exinanivit se ipsum, et Christus exinanivit se ipsum et antequam in carne esset, fuit Christus.
PL 8, 1056Aというのも、彼は肉をまとい、肉のうちに存在し、肉において苦しみを受けたのであり、これこそが神秘であり、これこそが我々にとって救いとなることだからである。ゆえに、彼が自らを空しくしたのであれば、そしてキリストが自らを空しくしたのであれば、肉のうちに存在する以前にすでにキリストは存在していたのである。
Et si fuit ante istud, quoniam se ipsum exinanivit, ipse induit carnem. Quare enim se exinanivit, si, ut dicis, o Marcelle, aut Photine, assumpsit hominem quasi quartum esset?
PL 8, 1056Aそしてもし彼がそれ以前に存在していたのであれば、自らを空しくしたのであるから、彼自身が肉をまとったのである。マルケッルスよ、あるいはフォティヌスよ、お前の言うように、あたかも第四の者であるかのように人間を身に受け取ったのだとすれば、彼は何のために自らを空しくしたのか。
Oportebat enim λόγον qui esset manere, assumere hominem, et modo quodam inspirare spiritum ad actiones. Sed dixit, exinanivit se ipsum. Recte: qui habebat induere hominem.
PL 8, 1056Aもしそうならば、存在し続けるはずのロゴスが人間を身に受け取り、ある仕方でその働きへと霊を吹き込めばよかったはずである。しかし彼は「自らを空しくした」と言った。それは正しい。まさに人間をまとおうとしていた者だからである。
Quid igitur est, exinanivit se? universalem λόγον non esse universalem in eo quod est esse λόγος, carnis, et fieret caro. Non igitur assumpsit hominem, sed factus est homo.
PL 8, 1056Aでは「自らを空しくした」とはどういうことか。それは、普遍的なロゴスが、肉のロゴスであるという「存在すること」において普遍的なものでなくなり、肉となったということである〔「普遍的なロゴス」(universalem logon)以下の構文は崩れており、別の解もありうる〕。ゆえに彼は人間を身に受け取ったのではなく、人間となったのである。
Est igitur forma substantia, cum substantia, in qua est forma, ὁμοούσιος igitur formae substantiae principali, et potentialiter priori, quod ista praestat formae esse, et in substantiam esse, et semper simul esse: sine enim altero alterum non est.
PL 8, 1056Bゆえに、形相は実体であり、形相が宿るところの実体と共にある。ゆえに、形相は、原初の実体であり可能態において先立つものと、ホモウシオスである。というのも、その実体こそが、形相に「存在すること」を、また実体のうちに存在することを、そして常に共に存在することを与えるからである。一方なくして他方はないのである。
Secundum igitur quod forma a substantia, substantia est forma quae sit substantiae, istud Dei filius est. Quod forma substantia, quod autem semper substantia cum forma, semper pater, semper filius ad patrem, hoc est, λόγος ad Deum, hoc autem semper.
PL 8, 1056Bゆえに、形相が実体から出るという点において、実体に属するその形相こそが実体そのものなのであり、これが神の子である。形相が実体であること、そして実体が常に形相と共にあることから、常に父があり、常に子は父に向かってある。すなわちロゴスは神に向かってあり、しかもそれは常にである。
Sed quoniam ista forma substantia est, quae imago est, et λόγος est, quem filium Dei esse dicimus, secundum quod λόγος est omnium quae sunt, λόγος est.
PL 8, 1056Bしかし、この形相は実体であり、それは像であり、ロゴスであって、我々がそれを神の子であると言うところのものである。ロゴスが存在するすべてのもののロゴスであるという点において、それはロゴスなのである。
Universalis enim λόγος filius Dei est cujus potentia proveniunt, et procedunt in generationem omnia, et consistunt.
PL 8, 1056Bというのも、普遍的なロゴスは神の子であり、その可能態から万物が発出し、生成へと進み出て、成り立つからである。
Ipsius ergo potentia, procedens et simul existens cum patre, facit omnia et generat, et ipsa haec potentia in eo quod est ei praecedere, quae quidem actio dicitur, ipsa patitur si quid patitur, juxta materias et substantias, quibus praestat proprium ad id, quod est illis esse, inversabili et impassibili existente universali λόγῳ qui semper est ad patrem, et ὁμοούσιος.
PL 8, 1056Cゆえに、その方の可能態は、進み出て父と共に存在しながら、万物を造り、生む。そしてこの可能態は、それが前へ進み出るという点において――これがまさに現実態と呼ばれるのだが――、もし何かを被るとすれば、自ら被るのである。それは、この可能態が、それぞれにとって「存在すること」であるものに固有のものを与えるところの質料や実体に応じてのことであって、普遍的なロゴス自体は、常に父に向かってあり、ホモウシオスであるものとして、転変することなく、受苦することなく存在し続けるのである。
Et idcirco de filio dicitur, quod est impassibilis et passibilis, sed in progressu passio, maxime autem in extremo progressionis, hoc est, cum fuit in carne: illae enim passiones non dicuntur, generatio a patre, motus primus, et creatorem esse omnium: ista enim substantialia cum sint, magis autem substantiae: λόγοι enim existentium juxta potentiam substantiae sunt ipsorum: non igitur passiones.
PL 8, 1056Cそれゆえ子については、受苦することなくかつ受苦するものであると言われるが、受苦は進み出ることのうちにあり、とりわけ進み出ることの最終段階、すなわち肉のうちに存在したときにこそある。というのも、父からの生成、第一の運動、万物の創造者であることは、受苦とは呼ばれないからである。これらは実体的なものであり、むしろ実体そのものだからである。というのも、存在するものどものロゴスは、可能態においてそれら自身の実体だからである。ゆえにそれらは受苦ではない。
Liber I, Caput XXIII
第I巻 第XXIII章PL 8, 1056DSed ista. Et rursus, quid igitur dicunt Photiniani? si ὁμοούσιος Filius Patri, quomodo Deus ex Maria hominem natum filium habuit? Quid autem et Ariani dicunt? si ὁμοούσιος et λόγος, et substantia simul est filius cum patre?
PL 8, 1056Dだがこれはこれとして。さて、フォティヌス派は何と言うのか。子が父とホモウシオスであるなら、神はどうしてマリアから生まれた人間の子を持つことになるのか、と。では、アリウス派は何と言うのか。もし子がホモウシオスであり、ロゴスでもあり実体でもあるなら、子は父と同時に存在することになるではないか、と。
- ホモウシオス(ὁμοούσιος、ラテン語 homousion/unius substantiae)=「同一実体の」。ニカイア信条(325年)が、子は父と「同一実体」であると告白した語。子が父と同じ一つの実体をもつことを言う。聖書に無い語であり、父と子の区別を消す(サベリオス的な)理解を招くとして、東方の多くの司教に警戒された。
Nefas enim dicere istud: Erat quando non erat. Et istud nefas: de iis quae non sunt esse. Impii et illi rursus, qui dicunt ὁμοούσιον esse filium patri.
PL 8, 1056D「かつて存在しなかったときがあった」と言うことは不敬である。また「存在しないものどもから存在するに至った」と言うことも不敬である。さらに、子が父とホモイウシオス(類似実体)〔底本はホモウシオス。文脈からホモイウシオスと読む〕であると言う者たちもまた不敬である。
- ホモイウシオス(ὁμοιούσιος、ラテン語 homoeusion/similis substantiae)=「類似実体の」。350年代に、アンキュラのバシレイオスら東方の司教たちが唱えた語で、子は実体において父に「似ている」と言う。子を被造物とし、父に「似ていない」とする人々(アノモイオイ)を退けつつ、ホモウシオスへの警戒も保つ立場である。ホモウシオスとはギリシア語で一文字(ι)しか違わない。
Substantia enim secundum quod substantia est, non est alia, ut sit similis ad aliam: eadem enim est in duobus, et non est similis, sed ipsa. Sed alia cum sit, non quo substantia est similis dicitur, sed secundum quamdam qualitatem.
PL 8, 1056Dというのも、実体は実体であるかぎりにおいて、他のものに似ているような別のものではないからである。なぜなら、それは二者のうちにあって同一であり、似ているのではなく、それ自体だからである。しかし、それが別のものであるとき、実体であるという点で似ていると言われるのではなく、ある性質にかかわって似ていると言われるのである。
Impossibile ergo et incongruum ὁμοοὺσιον esse aliquid. Praeterea simile quod in alteritate est, aut in eadem est, divisa in duas partes substantia, aut in alia: quo enim receptibile est dissimile esse, hoc receptibile est similem esse: substantia autem secundum quod substantia est, non recipit similem esse, aut dissimilem: juxta quod autem receptibilis est, qualitatis similis aut dissimilis dicitur, in potentia sua vel existentia manente substantia, vel eadem vel diversa.
PL 8, 1056Dゆえに、何かがホモイウシオス〔底本はホモウシオス。文脈からホモイウシオスと読む〕であるということは不可能であり、不整合である。さらに、他性のうちにある似たものは、実体が二つの部分に分かたれた同一の実体のうちにあるか、あるいは別の実体のうちにあるかのいずれかである。なぜなら、不似であることを受け入れうるものこそが、似ていることをも受け入れうるものだからである。しかし実体は、実体であるかぎりにおいて、似ていることも不似であることも受け入れない。実体が受け入れうるものに即して、すなわち性質について、似ている、あるいは似ていないと言われるのであって、そのとき実体は、同一であれ相違するものであれ、その可能態あるいは実在においてとどまっている。
Quid autem vero illa substantia vel Dei, vel τοῦ λόγου numquid receptibilis est dissimilitudinis, ut dicatur similis esse? Sed impossibile, nec similis ergo, non igitur ὁμοούσιον.
PL 8, 1057Aしかし、神の、あるいはロゴスの、あの実体は、はたして不似性を受け入れうるものであって、それゆえ似ていると言われうるのであろうか。だがそれは不可能である。ゆえに似てもいない。ゆえにホモイウシオス〔底本はホモウシオス。文脈からホモイウシオスと読む〕でもない。
Videamus igitur et istud: si simile aut in eodem genere substantia est, ut hominis aut animalis: similis enim est et homo homini, et animal animali: aut in alio genere, velut homini lapis, aut statua equo.
PL 8, 1057Aではこのことも見てみよう。似ているということは、人間や動物のように同一の類における実体においてか――人間は人間に、動物は動物に似ているものだからである――、あるいは、人間に対する石、あるいは馬に対する彫像のように、別の類においてかのいずれかである。
Quomodo igitur dicunt ista duo ὁμοούσια esse? si in eodem genere, ut in animali, magis praecedit substantia: si autem in ipsa substantia, aut divisa aut alia superiore substantia nata; sed utrumque aut subalternum est, et alterum subjectum, sed divisa, neque in aequalia, neque in inaequalia, habet alterum perfectum, sed duo perfecta, et a perfecto perfectum.
PL 8, 1057Bでは彼らはどうしてこの両者がホモイウシオス〔底本はホモウシオス。文脈からホモイウシオスと読む〕であると言うのか。もし同一の類において、たとえば動物においてであれば、むしろ実体のほうが先立つ。もし実体そのものにおいてであれば、それは分割されたものであるか、あるいはより上位の実体から生じた別のものであるかのいずれかである。しかしいずれにせよ、一方は下位に属し、他方はその基体であるか、あるいは分割されたものであって、等しい部分にも等しくない部分にも分かたれず、一方だけが完全であるのではなく、両者が完全であって、完全なものから完全なものが生じるかである。
Non igitur in ipsa similitudine, quippe et similitudo: si istud, sic necesse est in alio genere. Unde igitur, an alterum quid? Ex nihilo igitur: aut duo principia, sed nihil horum: quoniam et unum principium, et eorum quae sunt omnia causa.
PL 8, 1057Bゆえに、似ているということそのものにおいてではない。もしそうだとすれば、それはむしろ似ていることそのものだからである。もしそうなら、必然的に別の類においてでなければならない。ではどこから来るのか。何か別のものからか。無からか。あるいは二つの原理があるのか。だが、そのいずれでもない。というのも、原理は一つであり、それが存在するすべてのものの原因だからである。
Pater secundum τὸν λόγον, qui in principio erat, et idcirco semper erat: non ergo ex nihilo erat. Si vero et istud, neque et in eo quod alterum genus et similitudo.
PL 8, 1057B父は、初めにあったロゴスに即して父である。そしてそれゆえ、ロゴスは常に存在していたのであり、ゆえに無から存在したのではない。しかしもしこれもそうであるなら、別の類における似姿であるということでもない。
Quomodo autem dicit non quod Jesus arbitratus est semetipsum aequalem esse Deo, sed quod non rapinam arbitratus est aequalem esse.
PL 8, 1057Bではパウロはどのように言っているのか。イエスが自らを神と等しいと考えたと言うのではなく、等しくあることを強奪と見なさなかったと言うのである。
Ea enim quae natura sunt aequalia, non per divinitatem propriam, sed quae juxta fortunam facta sunt aequalia, quasi rapina aequalia sunt. Magna igitur confidentia, et vere naturalis divinitas ad id quod est aequalem esse, non arbitrari rapinam Deo aequalem esse.
PL 8, 1057Cというのも、本性上等しいものはそうではなく、自らの神性によってではなく、運によって等しくされたものこそが、いわば強奪によって等しいのだからである。ゆえに、神と等しくあることを強奪と見なさないということこそ、大いなる確信であり、まことに本性的な神性のしるしなのである。
Liber I, Caput XXIV
第I巻 第XXIV章PL 8, 1057CSed ista. Et rursus ad Colossenses quid dicit: quod (Coloss. I, 17) ante omnia primus Jesus. Duplex enim generatio ejus: una quidem in divinitatem et filiationem, occulta, divina, et quae fide intelligatur: alia autem in carnem venire, et ferre carnem.
PL 8, 1057Cだがこれはこれとして。さらにコロサイ書には何と言われているか。「万物より先にイエスが第一である」(コロサイ1:17)。というのも、彼の生成は二重だからである。一つは、神性へと、また子であることへと向かう、隠れた、神的な、信仰によって知解される生成であり、もう一つは、肉のうちに来て肉を身に帯びるという生成である。
Illa quidem sola generatio a Deo potentiae manifestatio: ista autem acceptio magis carnis, non generatio.
PL 8, 1057C前者だけが、神からの可能態の顕現としての生成であり、後者はむしろ肉の受容であって、生成ではない。
Si igitur est prior, non ab homine est Salvator: si generatio est, non est figmentum: si autem a Deo generatio, non de nihilo: si imago Dei Jesus, ὁμοούσιος est: imago enim, substantia cum substantia, cujus et in qua est imago.
PL 8, 1057Dゆえに、もし彼が先にあるなら、救い主は人間から出た者ではない。もしそれが生成であるなら、それは形づくられたものではない。もし神からの生成であるなら、無からのものではない。もしイエスが神の像であるなら、彼はホモウシオスである。というのも、像とは、それがその像であり、またそのうちにある当の実体と共にある実体だからである。
- ホモウシオス(ὁμοούσιος、ラテン語 homousion/unius substantiae)=「同一実体の」。ニカイア信条(325年)が、子は父と「同一実体」であると告白した語。子が父と同じ一つの実体をもつことを言う。聖書に無い語であり、父と子の区別を消す(サベリオス的な)理解を招くとして、東方の多くの司教に警戒された。
Et quod imago substantia, a substantia ejus in qua est vel subsistit genita, in declarationem intus potentiae: hinc pater qui intus, hinc filius qui foris.
PL 8, 1057Dそして、像は実体であって、それがそのうちにあり、あるいはそのうちに自存する当のものの実体から、内なる可能態を顕すために生まれたものである。ここから、内にある者が父であり、外にある者が子である。
Rursus quod filius λόγος, est in actionem festinans substantia, vita enim λόγος, et intelligentia λόγος, processit in substantiam eorum quae sunt intellectibilium, et hylicorum, et idcirco actio ipsius τοῦ λογου, propter imbecillitatem percipientium ipsum, et passibilis est, vel potius passibilis dicitur: dicit enim beatus Paulus de Christo (Col. I, 13 20) : Qui eripuit nos de potestate tenebrarum, et transtulit in regnum filii dilectionis suae; in quo habemus redemptionem et remissionem peccatorum: qui est imago Dei invisibilis, primogenitus ante omnem creaturam.
PL 8, 1057Dさらに、子がロゴスであるとは、働きへと急ぎ進む実体であるということである。というのも、生命はロゴスであり、知解もロゴスだからであり、それは知解されうるものと質料的なものとの実体のうちへと進み出た。それゆえ、そのロゴスの働きは、それを受け取る者たちの弱さのゆえに、受苦的でもあり、あるいはむしろ受苦的と言われる。というのも、幸いなるパウロはキリストについてこう言っているからである(コロサイ1:13-20)。「この方は我々を闇の権力から救い出し、その愛する子の国へと移し入れられた。この方において我々は贖いと罪の赦しを得る。この方は見えない神の像であり、すべての被造物より先の初子である」。
Quoniam in ipso creata omnia, quae in coelis et quae in terris, visibilia, et invisibilia, sive sedes, sive dominationes, sive principatus, sive potestates: omnia per ipsum, et in ipso constituta sunt, et ipse est ante omnia, et omnia in ipso consistunt: ipse est caput corporis Ecclesiae quae est principium, primogenitus a mortuis, ut fieret in omnibus ipse primarius: quoniam in ipso complacuit omnem plenitudinem inhabitare et per ipsum reconciliare, et reconvertere omnia in ipsum, pacificans per sanguinem crucis ejus sive ea quae in terris, sive ea quae in coelis.
PL 8, 1058A「なぜなら、天にあるものも地にあるものも、見えるものも見えないものも、あるいは座も、主権も、支配も、権力も、万物はこの方において造られたからである。万物はこの方を通して、この方のうちに立てられており、この方は万物より先にあり、万物はこの方において成り立っている。この方は教会という体の頭であり、初めであり、死者のうちからの初子であって、それはすべてのものにおいてこの方が第一の者となるためである。というのも、この方において満ちみちたものすべてが宿ることをよしとされ、この方を通して万物を和解させ、十字架の血によって、地にあるものであれ天にあるものであれ平和をもたらし、御自身へと万物を立ち返らせることをよしとされたからである」。
Totum mysterium in ista expositione dictum est, quod ὁμοούσιον, dicit ex isto qui est imago invisibilis Dei, quod filius primogenitus, quod non creatus ante omnem creaturam dixit; si enim et ipse creatus esset, non diceret, ante omnem creaturam: et proprie dixit primogenitus quod est de filio.
PL 8, 1058Aこの叙述のうちに神秘の全体が語られている。すなわち、ホモウシオスであることを、パウロは「見えない神の像である」ということから言い、また子が初子であること、すべての被造物より先にあって造られたのではないことを言っている。もし彼自身が造られたものであったなら、「すべての被造物より先に」とは言わなかったであろう。そして「初子」という語は、まさに子について正しく言われたのである。
Jungamus ergo sensum: primogenitus ante omnem creaturam. Ergo hic genitus ut filius; illa creatura, ut quae creata sit: non autem quod et alium postea genuit, sed quod ante omnem creaturam primogenitus.
PL 8, 1058Bゆえに文意をつなげよう。「すべての被造物より先の初子」と。ゆえに、ここでは子として生まれた者であり、他方は被造物として造られたものである。しかも、後にさらに別のものを生んだということではなく、すべての被造物より先の初子であるということである。
Est autem omnis creatura et eorum quae in coelis, et eorum quae in terris, visibilium et invisibilium. Sine creatura ergo filius; natura igitur et generatione filius.
PL 8, 1058Bそして、あらゆる被造物とは、天にあるものも地にあるもの、見えるものも見えないものもすべてを含む。ゆえに子は被造物を離れてある。ゆえに子は本性によって、また生成によって子である。
Quod Christus λόγος est, et quod λόγος omnium quae sunt, ad id ut sint, causa; et idcirco dictum est, quod in ipso condita sunt omnia et per ipsum condita: λόγος enim et causa est ad id quod est esse, iis quae sunt, et est receptaculum eorum quae in ipso sunt.
PL 8, 1058Bキリストがロゴスであること、そしてロゴスが存在するすべてのものにとって、それらが存在することの原因であることについて。それゆえ、万物はこの方において据えられ、この方を通して据えられたと言われるのである。というのも、ロゴスは存在するものにとって「存在すること」の原因であり、自らのうちにあるものの受け皿だからである。
Quod autem omnia in ipso, ipsum receptaculum completur omnibus quae sunt, et ipsum est et plenitudo: et idcirco (Rom. XI, 36) , omnia per ipsum, et omnia in ipsum, et omnia in ipso.
PL 8, 1058C万物がこの方のうちにあるということは、その受け皿自体が存在するすべてのもので満たされ、それ自体が満ちみちたものであるということである。それゆえ(ローマ11:36)、「万物はこの方を通して、万物はこの方へと、万物はこの方のうちにある」のである。
Liber I, Caput XXV
第I巻 第XXV章PL 8, 1058CSi igitur ex nihilo erat filius, quomodo ista? Sine fide igitur et impossibile sic ista talia esse. Et rursus, si non ὁμοούσιον, quomodo et pater plenitudo et filius? simul enim omnia plenitudo; et an ὁμοούσιον plenitudo velut animae, et alia quae creata sunt?
PL 8, 1058Cもし子が無から出たのであれば、これらのことはどうなるのか。ゆえに、これらのことがそのようであるというのは信じがたく、また不可能である。さらに、もしホモウシオスでないなら、どうして父も満ちみちたものであり子も満ちみちたものであるのか。万物は一時に満ちみちたものだからである。そして、満ちみちたものはホモウシオスなのか、それとも魂やその他の造られたものと同様なのか。
- ホモウシオス(ὁμοούσιος、ラテン語 homousion/unius substantiae)=「同一実体の」。ニカイア信条(325年)が、子は父と「同一実体」であると告白した語。子が父と同じ一つの実体をもつことを言う。聖書に無い語であり、父と子の区別を消す(サベリオス的な)理解を招くとして、東方の多くの司教に警戒された。
Omnino impossibile. Etenim ὁμοούσιον, sicuti dictum in alteritate est: alter enim similis substantia non potest dici, nisi in ipsa non sit, illius autem potentiae si altera substantia est, et ab ipsa quod est illis esse habent omnia quae sunt, impossibile est unum esse omne: nunc vero Deo patre et filio λόγῳ ὁμοουσίῳ existente, quoniam per λόγον omnia in unum vocantur, et sunt a Deo omnia, et Deus omnia in omnibus, sine passione patre existente, sicut idem monstratum est.
PL 8, 1058Cまったく不可能である。というのも、ホモイウシオス〔底本はホモウシオス。文脈からホモイウシオスと読む〕は、すでに言われたとおり、他性のうちにあるからである。似た実体とは、それがまさにその実体そのもののうちになければ、別のものと言うことはできない。しかしもし、その可能態にとって実体が別のものであり、存在するすべてのものがそこから「存在すること」を得るのだとすれば、すべてが一であることは不可能となる。しかし実際には、神である父と、ホモウシオスなるロゴスである子とが存在するのであり、ロゴスを通して万物は一へと呼び集められ、万物は神から出ており、神はすべてのもののうちにあってすべてであり、父は受苦することなく存在する、というのはすでに示されたとおりである。
- ホモイウシオス(ὁμοιούσιος、ラテン語 homoeusion/similis substantiae)=「類似実体の」。350年代に、アンキュラのバシレイオスら東方の司教たちが唱えた語で、子は実体において父に「似ている」と言う。子を被造物とし、父に「似ていない」とする人々(アノモイオイ)を退けつつ、ホモウシオスへの警戒も保つ立場である。ホモウシオスとはギリシア語で一文字(ι)しか違わない。
Quod autem Jesus λόγος, qui et omnium quae sunt spiritus est vivificans, fons vitae aeternae, secundum mysterium veniens in carnem, et in morte peccatorum vicit mortem, et in aeternam vitam mortua suscitavit.
PL 8, 1058Dイエスはロゴスであり、存在するすべてのものを生かす霊であり、永遠の生命の泉であって、神秘に従って肉のうちに来て、罪びとらの死のうちで死に打ち勝ち、死せるものを永遠の生命へとよみがえらせた。
Quod autem Deus potentia est ipsius fontanae aeternae vitae, et propterea filius est λόγος, fons vitae aeternae, existens potentia patria, primogenitus a mortuis, et idcirco omnia in ipsum conversa unum fient, hoc est spiritalia: ergo ὁμοούσιος Dei filius, quod aeternae vitae fons est, sicuti pater potentia ipsius, et quod per ipsum filium unum fient omnia, quoniam per ipsum omnia.
PL 8, 1058D神は、この永遠の生命の泉の可能態であり、それゆえ子はロゴス、永遠の生命の泉であって、父の可能態として存在し、死者のうちからの初子である。それゆえ、万物はこの方へと立ち返って一となるであろう。すなわち霊的なものどもが。ゆえに、神の子はホモウシオスである。父がその可能態であるように、子は永遠の生命の泉であるからであり、またこの子を通して万物が一となるであろうからである。というのも、万物はこの方を通してあるからである。
Quod Jesus, hoc est λόγος et semen est, et velut elementum omnium quae sunt, maxime autem jam in ἐνεργίᾳ et manifestatione eorum quae sunt, quod in eo inhabitat omnis plenitudo divinitatis corporaliter (Coloss. II, 9) , hoc est in operatione substantialiter: in patre enim potentialiter omnia inhabitant.
PL 8, 1059Aイエス、すなわちロゴスは種子であり、存在するすべてのものの元素のようなものであるが、とりわけ今や、存在するものどもの現実態と顕現においてそうである。というのも、「この方のうちに神性の満ちみちたものすべてが肉体的に宿る」(コロサイ2:9)、すなわち、現実態において実体的に宿るからである。父にあっては、万物は可能態において宿っているのである。
Et idcirco Jesus λόγος imago est patris Dei, hoc ipsum quod est, potentia est, jam hoc quod est actionem esse: omne enim quod in actionem exit, et imago est ejus quod est potentialiter, et ejus quod est potentialiter filius est quod in actione est, ex iis filius et pater ὁμοούσιον.
PL 8, 1059Aそれゆえ、イエス、ロゴスは父なる神の像である。父がそれであるところのもの、すなわち可能態が、今や現実態としてあるものとなっている。というのも、現実態へと出るものはすべて、可能態としてあるものの像であり、可能態としてあるものにとって、現実態にあるものが子なのである。これらのことから、子と父はホモウシオスである。
Quod ex Jesu omnia, et ideo ex Deo omnia, omnia dico quaecumque sunt, et non tenens caput Christi, ex quo omne corpus per actus et conjunctiones subministratum et productum, crescit in incrementum Dei (Ibid. 19) ; unum enim omnia, etiamsi differentia sint, quae sunt: non enim corpus totius universi velut acervus est, qui acervus tactu inter se solo granorum corpus efficitur, sed maxime quo alternatis in se invicem partibus, ut catena continens corpus est: catena enim Deus, Jesus Spiritus, νοῦς anima angeli et deinde corporalia omnia subministrata. Igitur plenitudo quippe producta est.
PL 8, 1059A万物はイエスから出ており、それゆえ万物は神から出ている――ここで言う万物とは、存在するものすべてのことである――。そしてキリストという頭を保っていない者は……〔et non tenens caput Christi は引用が途中で切れているらしく、前後のつながりは定かでない〕この頭から、体全体が働きと連結とを通して支えられ、生み出され、神の成長にまで成長するのである(同上19節)。というのも、存在するものはたとえ相違があろうとも、すべては一だからである。宇宙全体の体は、粒どうしの接触だけによって体をなす堆積物のようなものではなく、むしろ互いに結び合わされた諸部分が、鎖のように一続きの体をなしているのである。すなわち鎖とは、神、イエス、霊、ヌース、魂、天使たち、そしてそれに続いて奉仕するすべての物体的なものである。ゆえに、満ちみちたものはまさしく生み出されたものなのである。
Liber I, Caput XXVI
第I巻 第XXVI章PL 8, 1059BSi igitur omnia unum, quippe in substantia, multo magis Deus et filius, non solum insubstantiatum, sed consubstantiatum.
PL 8, 1059Bゆえに、もし万物が一であるならば――まさに実体において――、まして神と子とはなおさらそうであり、単に実体を分かち持つのみならず、実体を共にするものである。
Insubstantiata enim sunt omnia ὄντα in Jesu, hoc est, ἐν τῷ λόγῳ sicuti dictum est: Omnia in isto sunt condita (Coloss. I, 16) : ὁμοούσια autem ista non sunt.
PL 8, 1059Bというのも、存在するものはすべて、イエスのうちに、すなわちロゴスのうちに実体を分かち持っているからである。「万物はこの方のうちに造られた」と言われているとおりである(コロサイ1:16)。しかしそれらはホモウシオスではない。
- ホモウシオス(ὁμοούσιος、ラテン語 homousion/unius substantiae)=「同一実体の」。ニカイア信条(325年)が、子は父と「同一実体」であると告白した語。子が父と同じ一つの実体をもつことを言う。聖書に無い語であり、父と子の区別を消す(サベリオス的な)理解を招くとして、東方の多くの司教に警戒された。
Non enim quasi οὐσία est illud primum esse quod est Deus, neque autem ut substantia imago, quod est filius, sed simul solum istorum, quod est esse divinitatis ad causam, est esse iis quae sunt: sola igitur ὁμοούσια Deus λόγος, ad Timotheum prima: Etenim confidenter magnum quoddam est pietatis mysterium, quod manifestatum est in carne, justificatum in spiritu, apparuit Angelis, praedicatum est gentibus, creditum in mundo, receptum in gloria (I Tim. III, 16) .
PL 8, 1059Cというのも、神であるあの第一の「存在すること」は、あたかも一つのウーシアであるかのようなものではなく、また子であるところの像も実体であるようなものではなく、ただこの両者に共通するもの、すなわち原因に向かう神性の「存在すること」だけが、存在するものどもにとっての「存在すること」だからである。ゆえに神とロゴスだけがホモウシオスである。テモテ前書に言う。「まことに確信をもって言うが、敬虔の神秘は大いなるものである。それは肉において顕され、霊において義とされ、天使たちに現れ、異邦人に宣べ伝えられ、世において信じられ、栄光のうちに受け入れられた」(一テモテ3:16)。
Hoc non est de prima generatione sed de secunda: hoc enim est magnum mysterium, quod Deus exinanivit semetipsum cum esset in Dei forma; deinde quod passus est, primum in carne se esse, et humanae generationis fatum habere, et in crucem tolli.
PL 8, 1059Cこれは第一の生成についてではなく、第二の生成についてである。というのも、大いなる神秘とは、神が神の形相において存在しながら自らを空しくしたということ、そしてその後、まず肉のうちに存在することとなり、人間としての生成の定めを負い、十字架に上げられたという受苦のことだからである。
Non autem fierent ista mirabilia, si fuissent illae aut ex homine solum, aut ex nihilo, aut ex Deo secundum facturam. Quid enim exinanivit, si non erat antequam esset in carne? Et quid erat, quod dixit aqualis Deo?
PL 8, 1059Cもしそれらのことが、単なる人間からのものであったり、無からのものであったり、あるいは神から造られたものとしてのものであったりしたなら、これらの驚くべきことは起こらなかったであろう。というのも、もし肉のうちに存在する以前に存在していなかったなら、いったい何を空しくしたのか。そして、彼が神と等しいと言われたとき、彼は何であったのか。
Aequalis autem quomodo, qui ex nihilo factura esset? Idcirco ergo magnum mysterium, quod manifestatum est in carne.
PL 8, 1059Dもし彼が無から造られたものであったなら、どうして等しくありえようか。それゆえ、肉において顕されたということこそ、大いなる神秘なのである。
Fuit ergo antequam esset in carne, sed manifestatum dixit in carne: intelligibiliter enim erat et intellectualiter; sensibiliter autem et incarnaliter tunc manifestatus est.
PL 8, 1059Dゆえに彼は肉のうちに存在する以前に存在していたが、パウロは「肉において顕された」と言った。というのも、彼は知解されうる仕方で、また知性的な仕方で存在していたのであり、感覚的な仕方で、また肉的な仕方でそのとき顕されたのだからである。
Potentia enim τοῦ λόγου juxta suam substantiam vitae est, semper substantia, secundum quod vita, et vivefacit, et revivefacit, et non permittit esse in morte quaecumque vivefacit.
PL 8, 1059Dというのも、ロゴスの可能態は、その実体に即して生命であり、生命であるかぎりにおいて常に実体であって、それは生かし、生き返らせ、自らが生かすものが死のうちにとどまることを許さないからである。
In prima igitur motione omnia in vitam adduxit, et ista est descensio τοῦ λόγου, quod quoniam a patre exiens, iis qui in coelis sunt, et Angelis, aut thronis, vel gloriis, et hujusmodi quae sunt, dedit suam propriam vitam potentia patria: λόγος enim omnium est, per quem facta sunt omnia.
PL 8, 1059Dゆえに、第一の運動において、彼は万物を生命へと導いた。これがロゴスの降下であって、それは、彼が父から出て、天にあるもの、天使たち、あるいは座、あるいは栄光、その他このようなものどもに、父の可能態によって、自らに固有の生命を与えたということである。というのも、ロゴスは万物のロゴスであり、それを通して万物が造られたからである。
Et rursus, quod non esset vivefacere, nisi esset materia ad potentiam vivefaciendi, effecta est materia mortua naturae, quae vivefacta suas militias emisit vivificatione divina, et corrupit hominem, sed λόγος, vita perfecta complevit mysterium, et apparuit in materia, hoc est in carne et in tenebris.
PL 8, 1060Aさらに、生かす可能態に対する質料がなければ生かすということもなかったであろうから、本性上死んだ質料が造られた。その質料は、生かされると、神的な生命づけによって自らの軍勢を送り出し、人間を堕落させた。しかしロゴス、完全な生命は神秘を成就し、質料のうちに、すなわち肉と闇のうちに現れたのである。
Quomodo enim erat possibile apparere quod fuisset, nisi in carne, hoc est, in sensu appareret?
PL 8, 1060Aというのも、もし肉において、すなわち感覚のうちにおいて現れるのでなければ、かつて存在していたものが現れるということが、いったいどうして可能であったろうか。
Omnia ergo effectus λόγος, et in omnibus, et genuit omnia, salvavit, et regnavit, vita aeterna existens in spiritu: Ergo justificatus est, apparuit Angelis, veniens ergo praedicatus est gentibus.
PL 8, 1060Aゆえにロゴスは万物となり、すべてのもののうちにあって、万物を生み、救い、統べ治め、霊において永遠の生命として存在する。ゆえに彼は義とされ、天使たちに現れ、来たりて異邦人に宣べ伝えられたのである。
Fuit igitur antequam veniret: Creditus est in mundo, sic enim et Isaias fatetur prophetans: Laboravit Aegyptus, et mercimonia Aethiopium et Sabaim: Viri altissimi in te ambulabunt, et tibi erunt servi, et retro te sequentur ligati manicis, et te venerabuntur et te precabuntur, quod in te Deus est, et non est Deus extra te: tu es enim Deus, et non sciebamus, Deus Israel (Isa. XLV, 14) .
PL 8, 1060Bゆえに彼は来る以前にすでに存在していた。「世において信じられた」とあるが、イザヤも預言してこう告白しているとおりである。「エジプトは労した。エチオピアとサバの商いと、いと高き人々とは、汝のうちを歩み、汝の僕となり、手枷をかけられて汝の後に従い、汝を崇め、汝に祈るであろう。汝のうちに神がおられ、汝のほかに神はないからである。まことに汝は神であり、我々は知らなかった、イスラエルの神よ」(イザヤ45:14)。
Praedicatus ergo in mundo, receptus in gloria divinitatis et ab initio, et initio, et postea, et semper ab aeternis, et in saecula saeculorum. Amen.
PL 8, 1060Bゆえに彼は世において宣べ伝えられ、神性の栄光のうちに受け入れられた。初めからも、初めにも、その後にも、そして永遠より常に、世々にわたって。アーメン。
Liber I, Caput XXVII
第I巻 第XXVII章PL 8, 1060BVide autem et istud ad ὁμοούσιον quomodo spiritus dicit Isaiae: In te Deus, et non est Deus extra te: quod filio dicit Domino nostro, manifestum in te Deus, hoc est, quod dictum est: Pater in me.
PL 8, 1060Bさて、ホモウシオスについて、霊がイザヤにこう語っているのも見よ。「汝のうちに神がおられ、汝のほかに神はいない」。これが我々の主なる子に向けて語られていることは明らかである。「汝のうちに神」とは、「父は私のうちにいます」と言われたことにほかならない。
- ホモウシオス(ὁμοούσιος、ラテン語 homousion/unius substantiae)=「同一実体の」。ニカイア信条(325年)が、子は父と「同一実体」であると告白した語。子が父と同じ一つの実体をもつことを言う。聖書に無い語であり、父と子の区別を消す(サベリオス的な)理解を招くとして、東方の多くの司教に警戒された。
Aliud autem, et non est Deus extra te: in isto verbo omnes haereses praedicit. Ad istud quid dicunt omnes Judaei? et qui dicunt hominem esse Jesum? Et qui dicunt ex nihilo? et fuit quando non fuit? erat enim Deus et semper unus Deus.
PL 8, 1060Cさらに、「汝のほかに神はいない」という言葉によって、彼はあらゆる異端をあらかじめ告げている。これに対して、すべてのユダヤ人たちは何と言うか。そしてイエスを人間にすぎないと言う者たちは。そして無から出たと言う者たちは。「かつて存在しなかったときがあった」と言う者たちは。神は存在しており、常に唯一の神であったのである。
Si enim Jesus λόγος et λόγος semper ad Deum; et λόγος unus Deus; et non est alius, ὁμοούσιον ergo Deus.
PL 8, 1060Cもしイエスがロゴスであり、ロゴスが常に神に向かってあるなら、そしてロゴスが唯一の神であって、他の神はいないなら、ゆえに神はホモウシオスである。
Et λόγος rursus si Deus est quod est esse, hujus autem Dei, et ejus quod est esse, virtus et sapientia Jesus, hoc est λόγος, unus Deus, et non est alter, Unalitas ergo λόγος et Deus, et ipsum quod est esse, et λόγος esse, idem simul in eo quod est esse subsistens, et idcirco ὁμοούσιον, Quod autem λόγον esse est, hoc est, vitam et νοῦν esse: ista enim sunt virtus et sapientia Dei, quod est Salvator Jesus, progressio est et generatio, et in substantiam filietas processio, et in actionem effulgentia et refulgentia.
PL 8, 1060Cさらに、もしロゴスが、神であるところの「存在すること」であり、しかもこの神の、そしてその「存在すること」の力と知恵とがイエス、すなわちロゴスであり、唯一の神であって他の神がいないなら、ロゴスと神とは一性であり、「存在すること」そのものと、ロゴスとしての「存在すること」とは、「存在すること」において同時に自存する同一のものであり、それゆえホモウシオスである。ロゴスにとって「存在すること」とは、すなわち生命とヌースであることである。というのも、これらこそが神の力と知恵、すなわち救い主イエスであり、それは進み出ることであり生成であって、実体においては子であることへの進行であり、働きにおいては輝き出ることと照り返すことだからである。
Hoc autem non fuit quando non fuit, sed semper fuit: semper ergo pater, semper filius. Et pater tantum pater, et filius tantum filius: ad patrem autem, quoniam id quod est esse, quod est Deus et pater, causa est τῷ λόγῳ ad id quod est ei esse, nec reversum autem: et est proprium ejus, quod primum est esse, quiescere; τοῦ λόγου autem proprium movere et agere, et non localiter moveri, neque in locum translatione, sed motione quae animae est meliore et diviniore, quae propria motione et vitam dat, et intelligentias parit subsistens in se ipsa, et non discissa a propria potentia in operationem.
PL 8, 1060Dしかし、これは「かつて存在しなかったときがあった」ということではなく、常に存在していたのである。ゆえに父は常に父であり、子は常に子である。しかも父はただ父であり、子はただ子である。そして子は父に向かってある。というのも、神であり父であるところの「存在すること」が、ロゴスにとってその「存在すること」の原因だからであり、その逆ではない。そして、第一に「存在すること」であるものの固有の性質は静止することであり、ロゴスの固有の性質は動くこと、働くことである。ただし、場所的に動くのでも、場所から場所への移動によるのでもなく、魂の運動よりも優れ、より神的な運動によってである。この運動は、それ自らの運動によって生命を与え、それ自体のうちに自存しながら諸々の知解を生み出し、しかもその固有の可能態から働きへと切り離されることがない。
Liber I, Caput XXVIII
第I巻 第XXVIII章PL 8, 1060DSed ista. Et rursus: Sunt enim et alia in sacra Scriptura, quod Deus Jesus, quod ante aeones: quod filius, et natura filius, et in carne filius, et maxime in carne filius vocatus, quod tunc salvavit omnia ὄντα, et tunc vicit inimicitias divinitatis, et omnem mortem, et quod ipse passus sit secundum motionem: pater autem non secundum cessationem.
PL 8, 1060Dだがこれはこれとして。さらに――聖なる書にはほかにも、イエスが神であること、諸々の永劫の前に存在したこと、子であり本性によって子であること、肉において子であり、とりわけ肉において子と呼ばれたこと、そのときすべての存在するものを救ったこと、そのとき神性への敵意とあらゆる死とに打ち勝ったこと、そして彼自身は運動に即して受苦したが、父は静止に即して受苦しなかったことが記されている。
Si ista sic sunt, hoc deest solum quomodo intelligendum ὁμοούσιον, aut ὁμοούσιον esse filium patri: hoc enim dogma nunc expergefactum est, et quidem olim rumoribus jactatum, quod non oporteat dici ὁμοούσιον, sed magis ὁμοούσιον: nunc inventum hoc dogma.
PL 8, 1061Aもしこれらのことがそうであるなら、あとに残るのはただ、ホモウシオスをどう理解すべきか、あるいは子が父にとってホモウシオスであるかという問題だけである。この教理は今や目覚めさせられたものであり、かつては噂として語られはしたが、「ホモウシオス」ではなく、むしろ「ホモイウシオス」〔底本はホモウシオス。文脈からホモイウシオスと読む〕と言うべきであるとされていた。今この教理が発見されたというのである。
- ホモウシオス(ὁμοούσιος、ラテン語 homousion/unius substantiae)=「同一実体の」。ニカイア信条(325年)が、子は父と「同一実体」であると告白した語。子が父と同じ一つの実体をもつことを言う。聖書に無い語であり、父と子の区別を消す(サベリオス的な)理解を招くとして、東方の多くの司教に警戒された。
- ホモイウシオス(ὁμοιούσιος、ラテン語 homoeusion/similis substantiae)=「類似実体の」。350年代に、アンキュラのバシレイオスら東方の司教たちが唱えた語で、子は実体において父に「似ている」と言う。子を被造物とし、父に「似ていない」とする人々(アノモイオイ)を退けつつ、ホモウシオスへの警戒も保つ立場である。ホモウシオスとはギリシア語で一文字(ι)しか違わない。
Audent autem et hoc dicere, quod olim, non dico quando olim: sufficit enim quod mihi non ab aeone, neque a praesentia Jesus, sed olim datum sit ante annos centum, concedo, et plures.
PL 8, 1061A彼らはさらに、これが「かつて」からのものであると言う大胆さすら持つ。私は「かつて」がいつかとは言わない。私にとっては、それが永劫からでもイエスの現臨からでもなく、かつて百年前、あるいはそれ以上前に与えられたのだと言うだけで十分である――私はそれを認めよう。
Ubi latuit? ubi dormiit ante undecim annos? cum in Nicaea civitate fide confirmata per 300 plures Episcopos, Arionitas excludentes, in qua synodo istorum virorum Ecclesiae totius orbis lumina fuerunt.
PL 8, 1061Aそれはどこに隠れていたのか。十一年前にはどこに眠っていたのか。ニカイアの都市で、三百名を超える司教たちによって信仰が確認され、アリウス派が排除されたときに。その会議においては、これらの人々こそ全世界の教会の光であった。
Vetus igitur dogma quod fugerat: si non fuit, convictum est, et nunc coepit: si fuit, aut contentione siluit, aut cognitionis et veritatis sententia fugatum est: forte tunc tu patrone dogmatis non solum in vita, sed episcopus fuisti: tacuisti et tu, et socii et discipuli, et condoctores, et toto tempore postea, usquequo imperator Romae fuit, praesens audisti multa contraria, conviva existens istorum hominum quos nunc anathematizas: iratus vel quod sine te fidem scripserunt.
PL 8, 1061Bゆえに、それが逃げ去っていた古い教理であるとすれば――もしそれが存在しなかったのなら、今初めて始まったことが証明されたのである。もし存在していたのなら、争いのうちに沈黙していたか、あるいは認識と真理の判定によって追い払われていたかのいずれかである。教理の擁護者よ、おそらくそのとき、お前は単に生きていたばかりか、司教でもあった。お前も、お前の仲間も、弟子たちも、同僚の教師たちも沈黙していた。そしてその後、皇帝がローマにいた間ずっと、お前は現場に居合わせて多くの反対意見を聞いていた。お前が今破門しているこれらの人々の宴の席に連なりながら。お前を除いて信仰箇条を書いたということに怒っただけなのかもしれないが。
An coactus a magistris legatus venisti in defensionem proditionis? Sed quid differt, sive triginta, sive septuaginta, sive amplius, et sive saepius eadem fides in destructionem aliarum αἱρέσεων effecta est? una cum sit, et ab uno incipiens, et operata usque nunc.
PL 8, 1061Bそれとも、師たちに強いられて、使者として裏切りの弁護にやって来たのか。だが、三十年前であれ、七十年前であれ〔triginta, septuaginta は司教の数とも読める。「年前」と補って取った〕、それ以上前であれ、あるいは同じ信仰がたびたび他の異端を打ち破るために働いてきたのであれ、それが何の違いになろうか。それは一つのものであり、一つのものから始まり、今に至るまで働き続けてきたのである。
Tu autem scribis ista et dicis: quae Samosatenus Paulus, et Marcellus, et Photinus, et nunc Valens et Ursacius, et alii istius modi in haeresi religiosi inventi destructi sunt. Numquid ὁμοούσιον dicentes? Non. Quomodo autem blasphemantes?
PL 8, 1061Cしかしお前はこれらのことを書いて言う。すなわち、サモサタのパウロも、マルケッルスも、フォティヌスも、そして今やウァレンスとウルサキウスも、その他このような異端において敬虔ぶった者たちも、打ち破られたのだと。彼らはホモウシオスと言っていたためであろうか。否である。ではどのように冒瀆していたのか。
Samosatenus sicuti Arius: ex nihilo, et quod fuit quando non fuit, quod factura filius, et omnino omnimodis dissimilis patri. Quid Marcellus et Photinus? Tantum hominem ex homine Jesum, et esse Triadem extra Jesum. Et nunc Valens et Ursacius reliquiae Arii.
PL 8, 1061Cサモサタのパウロは、アリウスと同様に、無からであり、「かつて存在しなかったときがあった」とし、子は造られたものであり、まったくあらゆる点で父に似ていないと言った。マルケッルスとフォティヌスは何であったか。イエスをただ人間から出た人間にすぎないとし、三位一体はイエスの外にあるとした。そして今やウァレンスとウルサキウスはアリウスの残党である。
Propria ergo blasphemia, propter quam ejecti sunt. Tum autem idcirco vicisti eos, quod ὁμοούσιον dicis, non enim dixerunt ὁμοούσιον, et sic victi sunt.
PL 8, 1061Cゆえに、彼らが追放されたのは、それぞれ固有の冒瀆のゆえであった。それともお前が彼らに打ち勝ったのは、お前がホモイウシオス〔底本はホモウシオス。文脈からホモイウシオスと読む〕と言うからであり、彼らはホモイウシオスと言わなかったので、そうして打ち破られたというのか。
Liber I, Caput XXIX
第I巻 第XXIX章PL 8, 1061DVideamus ergo etiam et hoc quod dicis, et quomodo dicis: sic sapiunt et Afri, et Orientales omnes; quare igitur scribis ad illos, ut ejiciant a sancta Ecclesia ὁμοούσιον?
PL 8, 1061Dではさらに、お前がこう言っていること、そしてその言い方も見てみよう。「アフリカの人々も、東方のすべての人々も同じように考えている」と。それなら、なぜお前は彼らに、聖なる教会からホモウシオスを追放するよう書き送るのか。
- ホモウシオス(ὁμοούσιος、ラテン語 homousion/unius substantiae)=「同一実体の」。ニカイア信条(325年)が、子は父と「同一実体」であると告白した語。子が父と同じ一つの実体をもつことを言う。聖書に無い語であり、父と子の区別を消す(サベリオス的な)理解を招くとして、東方の多くの司教に警戒された。
Dicunt ergo istud: Non oportuit ad eos scribi: si oportuit scribi, oportuit et persuadere illis, non solum jussione, sed rationibus et sacris scripturis: debeas enim non solum ὁμοούσιον destruere, sed et ὁμοούσιον adstruere.
PL 8, 1061D彼らはこう言う。彼らに書き送るべきではなかった。もし書き送るべきであったなら、単なる命令によってではなく、理を尽くし聖なる書によって、彼らを説得すべきであった。というのも、お前はホモウシオスを打ち壊すだけでなく、ホモイウシオス〔底本はホモウシオス。文脈からホモイウシオスと読む〕を打ち立てるべきだからである。
- ホモイウシオス(ὁμοιούσιος、ラテン語 homoeusion/similis substantiae)=「類似実体の」。350年代に、アンキュラのバシレイオスら東方の司教たちが唱えた語で、子は実体において父に「似ている」と言う。子を被造物とし、父に「似ていない」とする人々(アノモイオイ)を退けつつ、ホモウシオスへの警戒も保つ立場である。ホモウシオスとはギリシア語で一文字(ι)しか違わない。
Nunc autem supra infra in ὁμοούσιου perversionem nihil aliud dicis, quam quod istud dicentes necesse sit confiteri substantiam praeexistere, et sic explosum patrem et filium esse. Primum non est necesse.
PL 8, 1061Dしかし今、お前はホモウシオスを覆すにあたって、上へ下へと言葉を重ねながら、結局のところ、これを言う者は実体が先在することを認めねばならず、そうすると父と子ということが排斥されてしまう、ということ以外は何も言っていない。まず第一に、それは必然ではない。
Deus enim et substantia, et substantiae causa est, et omnibus quae sunt praeexistit, et universae existentialitati, et universae essentiali: ab ipso enim omnia et ea quae sunt, et nomina.
PL 8, 1062Aというのも、神は実体であると同時に実体の原因であり、存在するすべてのものに先在し、あらゆる実在性にも、あらゆる本質性にも先在するからである。というのも、万物は、存在するものどももそれらの名も、すべて神から出るからである。
Ex isto igitur Deo substantiae principium qui est, et ideo qui sit substantia ὁμοούσιος filius in ipso et cum ipso.
PL 8, 1062Aゆえに、実体の原理であり、それゆえ実体でもあるこの神から出て、子は、その神のうちに、またその神と共にあって、ホモウシオスなのである。
Quippe forma ejus qui sit et imago et character, sine quibus Deus non intelligitur nec intelligentiam ascendit: non tamen quod non sit, quod est simplex Deus: et non quod ista quasi aliud, quod in se ipso sint, aut ut accidentia, sed istud ipsum Deum esse: et sic esse ὁμοούσιον est quod est esse, et pater quod est esse.
PL 8, 1062Aまさしく、子は存在する方の形相であり像であり刻印であって、これらなくしては神は知解されず、知性のうちに昇ることもない。しかしそれは、単純である神がそうでないという意味ではなく、またこれらが、それ自体において存在するあたかも別のもの、あるいは付帯性であるかのようなものであるという意味でもない。むしろ、まさにこれこそが神が存在するということなのである。そしてこのように、ホモウシオスであるとは、「存在すること」であり、しかも父が「存在すること」であるのと同じ「存在すること」なのである。
Quod autem sic esse filius est, Deus enim quod est esse, sic autem esse λόγος, et hoc significat semper quod dicit: Ego et pater unum sumus (Joan. X, 30) . Et: Pater in me, et ego in patre (Joan. XIV, 10) .
PL 8, 1062Aそして、このように「存在すること」が子であるとは、神が「存在すること」であり、そのように「存在すること」がロゴスであるということであって、これは常に彼が言っていることを意味する。「私と父とは一つである」(ヨハネ10:30)。また「父は私のうちに、私は父のうちにいる」(ヨハネ14:10)。
Et: si quis me vidit, vidit et patrem, ὁμοούσια enim. (Ibid., 9) . Quid ergo dicit, dicens: praeexistit substantia, ὁμοούσιον est?
PL 8, 1062Bまた「私を見た者は父をも見たのである」、なぜなら両者はホモウシオスだからである(同9節)。ではお前は「実体が先在する、それがホモウシオスである」と言うとき、何を言っているのか。
Quid vero si ὁμοούσιον est, non necesse est sic intelligere quod praeexistat substantia, a quo duo ista substantia similia facta sint? et secundum tuam rationem, et tu in idipsum incurris, quod metuis in ὁμοούσιον.
PL 8, 1062Bでは、もしそれがホモイウシオス〔底本はホモウシオス。文脈からホモイウシオスと読む〕であるなら、この二つがそこから実体において似たものとされた源として、実体が先在すると理解せざるをえないのではないか。そうであれば、お前自身の論法に従っても、お前もまた、お前がホモウシオスにおいて恐れているまさにその同じことに陥るのである。
An tibi soli licet intelligere ὁμοούσιον, patre dante substantiam filio; nobis autem non est ista excogitatio ὁμοούσιον esse, patre causa existente ad hoc ut sit filius, substantiam Deum esse, et tu fateris ὁμοούσιον: esse enim dicis et patrem et filium.
PL 8, 1062Bそれとも、父が子に実体を与えるという仕方でホモウシオスを理解することは〔この最初のホモウシオスは、論敵のホモイウシオスを指す可能性もある。底本どおり訳した〕、お前一人にのみ許されているのか。我々には、父が子が存在するための原因として存在し、その実体が神であるという仕方でホモウシオスを考えることは許されないのか。しかもお前自身がホモウシオスを認めている。なぜならお前は父も子も「存在する」と言っているからである。
Quis, cui similis? secundum dignitatem, et dignitatem nominum filius patri? sed tamen et pater filio: sic enim sunt omnia ad aliquid, si istud est similitudo, et dicimus ὁμοούσιον, similem esse dicimus filium patri; et quomodo accipiemus Isaiae dictum: dicit enim: Ante me non fuit alius Deus, et post me non erit similis (Isa. XLIII, 10) .
PL 8, 1062B誰が誰に似ているのか。子は尊厳において、また名の尊厳において父に似ているのか。しかし父もまた子に似ていることになろう。というのも、すべての相関語はそのようなものだからである。もしこれが似ているということであり、我々がホモイウシオス〔底本はホモウシオス。文脈からホモイウシオスと読む〕と言うなら、我々は子が父に似ていると言うことになる。では、我々はイザヤの言葉をどう受け取ればよいのか。彼はこう言っている。「私の前に他の神はなく、私の後にも似た者はいないであろう」(イザヤ43:10)。
Liber I, Caput XXX
第I巻 第XXX章PL 8, 1062CQuid ergo λόγος? ante Deum, an post Deum, an cum Deo? si ante Deum, non ingenitus Deus nec pater Deus, nec principium principiorum: si autem post Deum οὐχ ὅμοιος, sed similis alius Deus.
PL 8, 1062Cではロゴスとは何であるのか。神より先か、神より後か、それとも神と共にか。もし神より先であるなら、神は生まれざる者でも、父でも、諸原理の原理でもないことになる。もし神より後であるなら、それは「似ていない」のではなく〔底本はウーク・ホモイオス(似ていない)。論理が通りにくく本文が崩れているらしいが、字面どおり訳した〕、似た別の神であることになる。
Sed si istud nefas dicis, non solum potentia, dignitate, deitate, sed et substantia: quid est esse substantia simile?
PL 8, 1062Cしかし、もしお前がそれを不敬であると言うのなら――可能態においてだけでなく、尊厳においても、神性においても、そして実体においても似ているのだと言うのなら――、実体において似ているとはどういうことか。
Ex ipsa ista substantia, secundum quod ista ipsa substantia est, idem est, non simile: simile enim qualitate efficitur, quae similitudo colore, habitu, affectione, virtute, forma similitudo est. Jesus autem, hoc est, λόγος, imago est Dei non similitudo.
PL 8, 1062Cその実体そのものから見て、まさにその実体であるという点においては、それは似ているのではなく同一なのである。というのも、似ているということは性質によって生じるからであり、その似姿とは、色、状態、情態、力、形相における似姿だからである。しかしイエス、すなわちロゴスは、神の似姿ではなく像である。
Imago Dei dicitur, non enim Deus imago, sed Deus imagine et substantia Deus, non ut duo, una enim substantia, et una imago, unde unus Deus, et unus λόγος, et unus pater, unus filius, et ista unum: unum enim et istud unum, non duo: et ideo simul, et substantia ipsum quod est alterum unum, et ideo istud non alterum unum, sed magis et solum unum.
PL 8, 1062C「神の像」と言われるのであって、神が像であるのではない。しかし神は像と実体とにおいて神であり、それは二ではない。実体は一つであり、像も一つだからである。それゆえ神は一であり、ロゴスも一であり、父は一であり、子は一であって、これらは一である。というのも、これは一であって二ではないからであり、それゆえ両者は共にあり、実体こそが他方であるところの一そのものであって、それゆえこれは別の一ではなく、むしろただ一つの一なのである。
Sed ista. Et rursus, quid dicimus esse substantiam, sicuti sapientes et antiqui definierunt? quod subjectum, quod est aliquid, quod est in alio non esse; et dant differentiam existentiae et substantiae, et existentiam quidem et existentialitatem praeexistentem subsistentiam sine accidentibus, puris et solis ipsis quae sunt in eo, quod est solam esse quod subsistat; substantiam autem subjectum cum iis omnibus quae sunt accidentia, in ipsa separabiliter existentia, in usu autem accipientia et exitsentiam, et substantiam, ubicumque eodem modo esse aliquid significantes utimur istis nominibus.
PL 8, 1062Dだがこれはこれとして。さらに、賢者たちや古人たちが定義したように、我々は実体を何であると言うのか。それは基体であり、何かあるものであり、他のもののうちにではなく存在するものである。そして彼らは実在と実体との違いを立てる。すなわち実在、実在性とは、付帯性なしに先在する自存であって、そこにあるものだけを純粋に単独に持ち、ただ自存するということのみであるとする。他方、実体とは、付帯性であるすべてのものを伴った基体であって、それらが実体そのものから分離しうる仕方で実在しているものである。しかし用法においては、実在と実体という語は、同じ仕方で何かが存在することを示す限りにおいて、互いに用いられる。
Sit igitur sic, sive in aeternis sive in mundanis: licet enim dici sive existentiam, sive substantiam, sive quod est esse vere substantiam: ibi motio est, et non simpliciter motio, sed prima motio, quae genus sit et ipsa status, et idcirco ipsa substantia.
PL 8, 1063Aゆえに、それは永遠なるものにおいても、この世のものにおいても、そうであるとしよう。実在と言おうと、実体と言おうと、あるいは真に実体であるところの「存在すること」と言おうと構わないからである。そこには運動があり、しかも単なる運動ではなく、第一の運動があって、それは類であると同時にそれ自体静止でもあり、それゆえそれ自体が実体なのである。
Sed ista et longioris, et alterius quaestionis. Nunc autem fatemur quod sit ibi substantia, quae habet secundum proprium significatum hoc: aliquid ὂν esse; adversus autem eos qui dicunt nomen substantiae non esse positum in sanctis scripturis.
PL 8, 1063Aしかしこれはより長く、別の問題である。今はただ、そこに実体があり、それはその固有の意味においてこれを持つ、すなわち「あるオンとして存在すること」を持つ、ということだけを認めておこう。さて、実体という語が聖なる書には用いられていないと言う者たちに対して。
Non quidem substantiae forte non est, denominata a substantia sunt, unde enim deductum ἐπιούσιον quam a substantia (Matth., VI, 11) : Da panem nobis ἐπιούσιον, hodiernum?
PL 8, 1063Bなるほど「実体」という語そのものはないかもしれないが、実体から名付けられた語はある。というのも、「エピウーシオン」(マタイ6:11)はほかならぬ実体から導かれたのではないか。「我々に今日のエピウーシオンのパンを与えたまえ」。
Quoniam Jesus vita est, et corpus ipsius vita est, corpus autem panis, sicuti dictum est: Da nobis panem de coelo. Significat ἐπιούσιον ex ipsa, aut in ipsa substantia, hoc est vitae panem.
PL 8, 1063Bイエスは生命であり、その体は生命であり、その体はパンである。「天からのパンを我々に与えたまえ」と言われているとおりである。「エピウーシオン」は、その実体から、あるいはその実体のうちにあるということ、すなわち生命のパンであるということを意味する。
Sic rursus et Paulus in Epistola ad Titum (Tit. II, 14) : Populum περιούσιον, circa substantiam, hoc est circa vitam consistentem populum, sicuti et in oblatione dicitur: Munda tibi populum circum vitalem aemulatorem bonorum operum circa tuam substantiam venientem.
PL 8, 1063B同様に、パウロもテトスへの手紙で言う(テトス2:14)。「ペリウーシオンの民」、すなわち実体をめぐる、つまり生命に基づいて成り立つ民である。奉献の祈りにおいても言われているとおりである。「善き業に熱心で、汝の実体のもとに来る、生命にあずかる民を、汝のために清めたまえ」。
Videtur mihi idem significari in Jeremia propheta, ubi dicit (Jer., XXIII, 18, sec. LXX) : Quia quis stetit in substantia Domini, et vidit verbum ejus? quis praebuit aurem et audivit?
PL 8, 1063B私には、預言者エレミヤにおいても同じことが意味されているように思われる。彼はこう言う(エレミヤ23:18、七十人訳による)。「誰が主の実体のうちに立ち、その言葉を見たのか。誰が耳を傾け、聞いたのか」。
Et post modicum dicit (Ibid., 22) : Et si stetissent in substantia, sed in substantia substantia scribunt, non insubstantia.
PL 8, 1063Cそしてその少し後にこう言う(同22節)。「もし彼らが実体のうちに立っていたなら」。しかも彼らは「実体のうちに」と、実体という語を書いているのであって、「実体なしに」ではない。
Sed si quis intellectum certe intelligit, nihil aliud invenit, nisi istud: Si quis in eo quod Dei est esse steterit, hoc est in substantia, quod in ipsa ὁμοούσιος filius, statim λόγον ejus videt; debemus enim quod ulterius non est, interius aliquid stare facere, τὸν νοῦν insubstantia, substantia Dei, hoc est in substantia, et statim comprehendimus et Deum, et λόγον, ὁμοούσιον enim, et simul ambo unum.
PL 8, 1063Cしかし、もし誰かがその意味を正しく理解するなら、次のこと以外は何も見出さないであろう。すなわち、もし誰かが、神の「存在すること」であるもの、すなわち実体――子はその実体においてホモウシオスなのだが――のうちに立つならば、その者はただちにその方のロゴスを見るのである。というのも、我々はこれ以上先のないところで、自らのより内なるもの、すなわちヌースを、神の実体のうちに、すなわちその実体のうちに立たせねばならないからであり、そうすればただちに我々は神をもロゴスをも共に把握するのである。両者はホモウシオスであり、共に一だからである。
- ホモウシオス(ὁμοούσιος、ラテン語 homousion/unius substantiae)=「同一実体の」。ニカイア信条(325年)が、子は父と「同一実体」であると告白した語。子が父と同じ一つの実体をもつことを言う。聖書に無い語であり、父と子の区別を消す(サベリオス的な)理解を招くとして、東方の多くの司教に警戒された。
Liber I, Caput XXXI
第I巻 第XXXI章PL 8, 1063CSed videris. Supponamus dicere substantiam Dei id illud quod est esse, et τοῦ Ιησοῦ quod est esse, esse Deum, et pietas, et confessio: quae igitur substantia Dei?
PL 8, 1063Cだが、それはお前の考えることだ。神の実体とは、まさしく「存在すること」そのものであり、イエスの「存在すること」もまた「神であること」であるとしよう。それこそが敬虔であり、告白である。では、神の実体とは何であるのか。
Si substantia dicitur in mundanis, ut animal, ut homo, necesse est dicere in aeternis substantiam esse Deum, sed vides ipsum Deum juxta illud esse, quod dicimus, aut lumen, aut spiritum, aut ipsum esse, aut potentiam ejus quod est esse, aut intelligentiam universalem, aut potentiam universalis intelligentiae, aut universalis vitae vel actionis, aut aliorum istiusmodi in quo sit, fontem esse omnium eorum quae vere sunt, aut quae sunt.
PL 8, 1063Dもし実体が、動物や人間のように、この世のものについて言われるのであれば、永遠なるものにおいては神が実体であると言わねばならない。しかしお前は、我々が言うところの「存在すること」に即して、神自身が――光であれ、霊であれ、「存在すること」そのものであれ、「存在すること」の可能態であれ、普遍的な知解であれ、普遍的な知解の可能態であれ、普遍的な生命あるいは働きの可能態であれ、そのほか神がそれであるところのこれに類するものであれ――まことに存在するもの、あるいは存在するものすべての泉であることを見ている。
Sed dicunt scripturae lumen esse Deum, spiritum esse: haec autem substantiam significant, non enim accidens; cui primo quod est esse accidit, si istud accidens? Sed nulli: impossibile enim ultra esse aliquid supra quod est esse.
PL 8, 1063Dしかし聖なる書は、神が光であり、霊であると言う。しかしこれらは実体を示すのであって、付帯性を示すのではない。もしこれが付帯性であるとすれば、第一の「存在すること」はいったい何に付帯するというのか。だが何にも付帯しない。というのも「存在すること」の上に、さらに何かがあるということは不可能だからである。
Ergo substantia, juxta quod est esse lumen, et spiritus, quod est simplex et incompositum, quae ibi et idem lumen et spiritus: est autem lumini et spiritui imago, non a necessitate naturae, sed voluntate magnitudinis patris: ipse enim se ipsum circumterminavit.
PL 8, 1063Dゆえに、光と霊とであるという「存在すること」に即して、それは単純で複合されないものである実体であり、そこでは光と霊とは同一である。しかし、光と霊とには像がある。それは本性の必然によるのではなく、父の偉大さの意志によるものである。というのも、父は自ら自身を限界づけたからである。
Et idcirco dicitur, tu te ipsum intelligis, sed et filio intelligibilis, filius ergo in patre imago, et forma, et λόγος, et voluntas patris, juxta quod voluntas patris, alteri juxta quod voluntas patris filius.
PL 8, 1064Aそれゆえ言われる、「汝は汝自身を知解する」と。しかし子にとっても知解されうるものであり、それゆえ子は父のうちにあって像であり、形相であり、ロゴスであり、父の御旨である。父の御旨であるかぎりにおいて御旨であり、他者に対しては、父の御旨であるかぎりにおいて子である。
Omnis enim voluntas progenies est, juxta quod universalis voluntas, unigenitus, semel enim totius plenitudinis λόγος prosiliit e potentia Dei: ista potentia λόγος existens genuit λόγον, hoc est, in manifestationem et operationem adduxit.
PL 8, 1064Aというのも、あらゆる意志は生まれ出たものだからであり、普遍的な意志であるという点において、それは独り子である。というのも、満ちみちたもの全体のロゴスが、一挙に神の可能態から躍り出たからである。この可能態は、ロゴスとして存在しながらロゴスを生んだ、すなわちそれを顕現と働きへともたらしたのである。
Sic igitur voluntate patris, voluntas apparuit ipse λόγος filius: est igitur Dei voluntas λόγος cum ipso qui semper est, et ad ipsum ipsa voluntas filiatio est: pater ergo, cujus est voluntas, filius autem voluntas est, et voluntas ipse est λόγος: λόγος ergo filius.
PL 8, 1064Aこのように、父の御旨によって、御旨そのものである子ロゴスが現れた。ゆえに神の御旨とは、常に存在するその方と共にあるロゴスであり、その方に向かうこの御旨こそが子であることなのである。ゆえに父とは御旨を持つ者であり、子とは御旨そのものであり、御旨とはロゴスそのものである。ゆえにロゴスは子である。
Non enim λόγος locutio quaedam est, sed potentia ad creandum aliquid, confabulans iis quibus futurum est esse secundum ὀντότητα virtutem unicuique propriam substantiam, et ipse λόγον forma, quae cognoscentia est Dei: per λόγον enim solum cognoscentia efficitur.
PL 8, 1064Bというのも、ロゴスとは何らかの発話のことではなく、何かを創造するための可能態であって、存在することになるものどもに、それぞれ固有の実体を存在性に即した力として語りかけるものだからである。そしてロゴス自体が形相であり、それは神を知ることそのものである。というのも、ロゴスによってのみ、知ることが成立するからである。
Propter quod dictum est λόγον esse ad Deum, et est λόγος verbum, lumen a lumine, aut spiritus a spiritu, et substantia a substantia, non prima et secunda secundum tempus, sed secundum quod causa est alii, ut sit potentia: semper simul, non enim abscissa est effulgentia luminis, sed semper in lumine est, et ipse lumen existens operatur omnia λόγος existens, a se movens, et quae semper movens, copiam habens: illud patris omnipotentem esse.
PL 8, 1064Bそれゆえ、ロゴスは神に向かってあると言われるのであり、ロゴスは言葉であって、光からの光、あるいは霊からの霊、実体からの実体である。それは時間において第一と第二であるのではなく、他方にとって可能態としての原因であるという点においてである。それは常に共にある。というのも、光の輝き出ることが切り離されているのではなく、常に光のうちにあるからであり、光自体として存在しつつ、ロゴスとして存在するその方が、万物を働かせ、自ら動き、常に動きながら、豊かさを保っているのは、父が全能であることに由来するのである。
Liber I, Caput XXXII
第I巻 第XXXII章PL 8, 1064CQuae igitur hic similitudo, quae consilio ut efficiatur et generetur, ut dicis, ad generationem filii?
PL 8, 1064Cでは、お前の言うように、熟慮によって成し遂げられ生み出されるというこの類比は、子の生成にとっていったい何であるのか。
A se movens pater, a se se generans filius; sed potentia patris se se generans filius: voluntas enim filius, unde enim si ipsa voluntas non est a se se generans, nec voluntas est: sed quoniam Dei est voluntas, equidem ipsa quae sit generans, generatur in Deo.
PL 8, 1064C父は自ら動く者であり、子は自ら自身を生む者である。しかし子とは、父の可能態として自ら自身を生むものである。というのも子とは御旨だからである。もし御旨そのものが自ら自身を生むものでないなら、それは御旨ですらない。しかし、御旨は神のものであるから、生むものであるまさにそのものが、神のうちで生まれるのである。
Et ideo Deus pater, voluntas filius, unum utrumque, magis autem et unum, et solum unum non counitione, sed simplicitate: progressa quidem voluntate in potentiam actuosam, non abscedente tamen a substantia propria et eadem motione: ista enim tria ibi unum sunt, substantia, motio, voluntas.
PL 8, 1064Cそれゆえ神は父であり、御旨は子であって、両者は一つであり、むしろ一であり、しかもただ一なるものであって、それは寄せ集められた一ではなく単純さによる一である。御旨は現実的可能態へと進み出るが、それでいてその固有の実体から、また同一の運動から離れることはない。というのも、そこでは、実体、運動、御旨という三つが一なのだからである。
Substantia pater, juxta id ipsum motio et voluntas: rursus filius motio et voluntas, et juxta id ipsum et substantia, et hoc est ὁμοούσιον.
PL 8, 1064D父は実体であり、まさにそのことに即して運動であり御旨である。他方、子は運動であり御旨であって、まさにそのことに即して実体でもある。これがホモウシオスということである。
- ホモウシオス(ὁμοούσιος、ラテン語 homousion/unius substantiae)=「同一実体の」。ニカイア信条(325年)が、子は父と「同一実体」であると告白した語。子が父と同じ一つの実体をもつことを言う。聖書に無い語であり、父と子の区別を消す(サベリオス的な)理解を招くとして、東方の多くの司教に警戒された。
Habeamus exempli gratia istud quod ego nunc dico: sic enim nunc oportet dicere, quoniam multi in anima corpus esse dicunt, sed nunc secundum dicendi usum anima sit in corpore.
PL 8, 1064D私が今言うこの例を用いよう。多くの人が「肉体が魂のうちにある」と言うが、ここでは通常の語り方に従って、魂が肉体のうちにあるとして語ろう。
Anima in humano corpore est, in eo quod anima est, substantia est, sicuti vel hyle, vel corpus. Istae enim mundanis duae substantiae. Et sicuti hyle formam habet, hoc est speciem, ut est corpus, aut aliud aliquid; unum quidem ὑλικῶς est in molem concretum.
PL 8, 1064D魂は人間の肉体のうちにあり、魂であるという点において実体である。それは質料や肉体と同様である。というのも、この世のものにとって実体とはこの二つだからである。そして、質料が形相、すなわち形姿を持つように――たとえば肉体、あるいはその他の何かのように――、質料的な仕方で一であるものは、量塊へと凝集しているのである。
Necesse est enim aliquid quamdam quantitatem esse: quantumcumque igitur est quod est hylicum: Sic enim quantitate definitur hyle, ut subsistat, et substantia fiat, jam aliquid existens.
PL 8, 1064Dというのも、何かがある一定の量であることは必然だからである。ゆえに、質料的なものであるかぎり、それはある程度の量を持つ。というのも、質料は量によって規定されて自存するに至り、すでに何かとして存在する実体となるからである。
Isto modo et anima, substantia incorporalis quae sit, definitionem et imaginem habet: vitalem potentiam et intelligentialem, bipotens enim, et gemini luminis: etenim et vivificat vitam dans animalibus, et habet coinquinatum τὸν νοῦν, et ὁμοούσιον, et idcirco ὁμοούσια omnia: simul enim substantia et motus id ipsum cum sit, secundum subjectum anima, juxta quod vivit et vivificat; et juxta quod intelligit, et intelligentia est una motione, ut una ipsa cum sit, quae species est ipsius, definitur enim motione, et existit unum ὂν duplici potentia in uno motu existente: vitae et intelligentiae: impassionabiliter quidem ista, in actione duo, in una motione, id est, quod generatur, et Filius unigenitus animae ipse vita, ipse νοῦς existens, et prima potentia cum eo quod ei esse vita est: quo enim est, hoc est quod est vita: illud enim esse isti ipsi quod substantia est, et vita est, et supra vitam est; non enim aliud vivificat, neque semetipsum: non enim ab alio quasi aliud accipit, hoc enim ipsius quod est esse, ipsi est moveri, et motionem esse; et quod est motio, hoc vita est; et quod vita est, hoc est intelligentia.
PL 8, 1065A同じ仕方で、非物体的な実体である魂もまた、定義と像とを持つ。すなわち、生命の可能態と知解の可能態とであり、それは二重の可能態であり、双子の光である。というのも、それは生き物に生命を与えて生かし、しかも混ざり合ったヌース〔底本は coinquinatum(汚された)。本文が崩れている可能性があり、「混ざり合った」と解した〕を有し、そのヌースは魂とホモウシオスであり、それゆえこれらはすべてホモウシオスなのである。というのも、実体と運動とはそれ自体一つでありながら、魂という基体において、生き生かすという点において、また知解するという点において、その知解は一つの運動であって、それ自体一つでありつつ、それはその種姿であり、運動によって規定され、二重の可能態――生命と知解――を有する一つのオンとして、一つの運動のうちに存在する。これらは受苦することなくありながら、働きにおいては二であり、一つの運動のうちにある。すなわち、それこそが生み出されるものであり、魂の独り子であり、それ自体が生命であり、それ自体がヌースとして存在し、生命であるという「存在すること」を伴う第一の可能態である。なぜなら、それがそれであるところのものこそ、それが生命であるところのものだからである。というのも、実体であるということそのものが、まさに生命であり、しかも生命を超えたものだからである。というのも、それは他の何かを生かすのでも、自らを生かすのでもない。他から何か別のものを受け取るのでもない。というのも、それにとって「存在すること」そのものが、動くことであり、運動であることであり、運動であるとはすなわち生命であり、生命であるとはすなわち知解だからである。
Ista enim substantialia dico, motiones, vitam, intelligentiam, nullam dicens, sensibilium motionum nec in locum transitum: duo ergo haec, vita et intelligentia, ὁμοούσια sunt ei quod est esse, hoc est, animae.
PL 8, 1065B私がここで「実体的」と言っているのは、諸々の運動、生命、知解のことであって、感覚的な運動や場所から場所への移動のことではない。ゆえに、生命と知解というこの二つは、「存在すること」、すなわち魂とホモウシオスなのである。
Quae duo una est motio, quae quidem prima potentia vitae est, forma enim eo quod est esse, vita est.
PL 8, 1065Bこの二つは一つの運動である。それはまさしく生命の第一の可能態である。というのも、「存在すること」であるものにとって、その形相は生命だからである。
Definit enim infinitum esse, quod est prima potentia motionis, secunda autem potentia ipsa motio; quoniam quod definitur, et intelligentia comprehenditur a vita, innata intelligentia substantiaque sit, juxta quod est intelligentia et subsistens, et per semetipsam deducta a substantia vitae.
PL 8, 1065Bというのも、それは無限であるものを規定するからであり、それが運動の第一の可能態であって、第二の可能態が運動そのものである。というのも、規定されるものは、知解によっても生命によっても包摂されるからであり、生得の知解と実体とが、知解であり自存するものである点において、生命の実体からそれ自体を通して導き出されているからである〔quoniam quod definitur 以下の構文は確定できず、一つの解として訳した〕。
Unum haec duo, et unum juxta motum filius est, unigenitus animae, nihil passionis patientis juxta quod animae est: hoc autem est vel mater, vel pater unigeniti filii, motione in duplicem potentiam procedente, quae sola patitur; motio enim passio, et motione passio, in motione enim motio et status: statum autem esse in motione passio est, et in motione esse a statu est passio, ergo et motio: motione igitur omnis passio.
PL 8, 1065Cこの二つは一であり、運動に即して一であるのが子であり、魂の独り子であって、魂であるかぎりにおいて何ら受苦することはない。しかし、これこそが独り子の母であり〔hoc の指示対象は定かでない。実体としての魂を指すと取った〕、あるいは父でもある。すなわち、運動が二重の可能態へと進み出ることによってであり、受苦するのはそれだけである。というのも、運動は受苦であり、運動において受苦があるからである。運動のうちには運動と静止とがあるからである。静止が運動のうちにあることは受苦であり、静止から出て運動のうちにあることも受苦であり、それゆえまた運動でもある。ゆえに、あらゆる受苦は運動によるのである。
Haec autem duplex, secundum vitam et intelligentiam: secundum vitam quidem passio, quod adhuc indiget alterius quod vult vivefacere, et ideo juxta quod ejus est particeps, et alias patitur passiones usque in mortem.
PL 8, 1065Cこの受苦は生命と知解とに即して二重である。生命に即した受苦とは、なお自らが生かそうとする他のものを必要とするということであり、それゆえ、それにあずかるという点において、それはまた死に至るまでの様々な受苦を被るのである。
Secundum autem intelligentiam, quoniam et ista indigens est ejus quod intelligibile est, ut intelligentia subsistat; magis passiones et infirmitates incurrit, et volvitur insensibilibus, et per phantasiam in falsam subsistentiam circumducitur.
PL 8, 1065D知解に即した受苦とは、知解が自存するためには知解されうるものを必要とすることであり、それゆえ知解はいっそう多くの受苦と弱さに陥り、無感覚なものどものうちに転がり回り、幻影によって偽りの自存へと引き回されるのである。
Istis igitur existentibus, ista patientibus, manet anima juxta substantiam, custodiens in semine motionis potentiam vitae et intelligentiae, qua semper manente vita et intelligentia accenditur, magis autem erigit, si in fontanam vitam, hoc est, in Christum, et fontanam intelligentiam, hoc est, in sanctum Spiritum resurgit resuscitata anima.
PL 8, 1065Dこれらのことがそうであり、これらを被りながらも、魂は実体に即してとどまり続け、運動の種子のうちに生命と知解の可能態を保ち続ける。この可能態が常にとどまることによって、生命と知解とは点火され、むしろ立ち上がる。もし魂が、よみがえらされて、生命の泉、すなわちキリストへと、また知解の泉、すなわち聖なる霊へとよみがえるならば。
Liber I, Caput XXXIII
第I巻 第XXXIII章PL 8, 1066ASed ista sicut in similitudine. De Deo enim, et de λόγῳ, hoc est, Filio Jesu Christo, et Spiritu sancto diviniore intelligentia utentes, suscipiamus istorum ὁμοούσιον unitatem. Primum inquirendum, si idem est Deus, et Deo esse, an aliud aliquid?
PL 8, 1066Aしかしこれらは類比においてのことである。神について、そしてロゴス、すなわち子イエス・キリストについて、そして聖なる霊について、より神的な知解を用いて、これらのホモウシオスなる一性を受け取ろう。まず問われるべきは、神であることと、神にとって「存在すること」とは同一であるか、それとも何か別のものであるか、である。
- ホモウシオス(ὁμοούσιος、ラテン語 homousion/unius substantiae)=「同一実体の」。ニカイア信条(325年)が、子は父と「同一実体」であると告白した語。子が父と同じ一つの実体をもつことを言う。聖書に無い語であり、父と子の区別を消す(サベリオス的な)理解を招くとして、東方の多くの司教に警戒された。
Si idem, jam et esse est, et agere: si autem aliud Deo esse, aliud Deum esse, praeexistentiale est Deo esse, quippe in potentia existens ad id quod est esse, quod vere magis id est quod est esse: potentia enim omnia praeexistens et principium, et ante est quam vere ὄν.
PL 8, 1066Aもし同一であれば、神はすでに「存在すること」でもあり、「働くこと」でもある。しかしもし、神にとって「存在すること」が神であることとは別のものであるとすれば、神にとって「存在すること」は先在的なものである。というのも、それは可能態として、より真に「存在すること」であるところのものへと向かって存在しているからである。というのも、可能態はすべてに先在し、原理であり、真にオンであるよりも先にあるからである。
Sed istud beate, in quiete esse aestimant omnino omnimodis: in motu solum quod causa sit omnibus in qualicumque motione existentibus. Et dicunt istud praenoscentia concipi, quae ipsa per semet nihil est, sed conceptione quod praexistit suscipitur.
PL 8, 1066Aしかし彼らは、これがまったくあらゆる点で幸いにも静止のうちにあると考える。運動のうちにあるのは、何らかの運動のうちに存在するすべてのものの原因であるという点においてのみである、と。そして彼らは、これは予知によって把握されるのであり、その予知自体はそれ自体としては何ものでもなく、ただ先在するものを、把握することによって受け取るのだと言う。
Sed scriptura, et omnis intelligentia istum Deum et esse dicit, et ante ipsum nihil esse, qui et id est quod est esse, et id quod operari.
PL 8, 1066Bしかし聖なる書も、あらゆる知解も、この神が「存在すること」であり、この方より先には何も存在せず、この方はまさしく「存在すること」であり、また「働くこと」でもあると言う。
Istum Deum confitemur et colimus, principium omnium quae sunt: actione enim sunt, quae sunt: ante enim actionem nondum sunt; actuosum enim Deum accipimus, sicut in principio fecit Deus coelum et terram, et fecit Angelos, hominem, et omnia in coelis et in terra.
PL 8, 1066B我々はこの神を告白し、崇める。存在するすべてのものの原理である方として。というのも、存在するものは働きによって存在するからであり、働きの前にはまだ存在しないからである。というのも、我々は神を現実に働く方として受け取るからであり、それは「初めに神は天と地を造られた」とあり、天使たちを、人間を、天と地にあるすべてのものを造られたとおりである。
Iste igitur verus Deus et solus Deus, quia et potentia et actione Deus, sed in aeterna: ut Christus et potentia et actione, sed jam foris et aperta.
PL 8, 1066Bゆえに、この方こそまことの神であり唯一の神である。可能態においても現実態においても神であるが、それは永遠のものにおいてである。キリストも同様に可能態においても現実態においても神であるが、それはすでに外に現れ、開かれたものとしてである。
Pater igitur Deus prima actio, et prima existentia et substantia, et principale τὸ ὂν, actione a se sua sese qui generet sine principio, semper existens a se, existens infinitus, omnimodis perfectus, omnipotens, immutabilis, semper sic et eodem modo existens, substantialis in semetipso: λόγος existens ad id ut sint omnia, non ut aliud aliquid, aut ut alterum, sed simul simplicitate coexistens, et unitione unum est: hoc enim quod λόγος est, id ipsum est quod est esse, et ipso quod est esse, λόγος est: ipse enim λόγος Deus est, unum ergo et ὁμοούσιον: non enim sine actione Deus, sed operatur Deus, sicuti dictum.
PL 8, 1066Bゆえに、父なる神は第一の現実態であり、第一の実在であり実体であって、原初のオンである。原理を持たずに、自らの現実態によって自らを生む者であり、常に自らから存在し、無限に存在し、あらゆる点で完全であり、全能であり、不変であって、常に同じ仕方で存在し、それ自体において実体的である。ロゴスは、万物が存在するようにと存在するのであって、何か別のものとしてでも、他のものとしてでもなく、単純性において共に存在し、一致において一である。というのも、ロゴスであるということは、まさしく「存在すること」であり、「存在すること」そのものにおいてロゴスであるからである。ロゴス自体が神なのだから、ゆえに両者は一であり、ホモウシオスである。というのも、神は働きなくしてあるのではなく、すでに言われたとおり、神は働くからである。
Liber I, Caput XXXIV
第I巻 第XXXIV章PL 8, 1066CSubstantia autem Dei imago est, actio, filiusque est, per quam intelligitur, et quod sit declaratur (Joan., XIV, 9) : Qui me vidit, vidit et Patrem. Et ipsa substantia existens, habens esse, et a se.
PL 8, 1066Cしかし神の像は実体であり、それは現実態であり、子であって、それを通して神は知解され、神が存在することが示される(ヨハネ14:9)。「私を見た者は父をも見た」。そしてそれ自体が実体として存在し、「存在すること」を有し、しかも自らから有するのである。
Quoniam autem causa ipsi est id in quo est, imago ipsa filius est ejus, in quo est ineffabili generatione, et maxime ingenerabili generatione, aut magis semper generante generatione: quod et Alexander dixit. Et dicitur semper pater, semper filius simul existens.
PL 8, 1066Cしかし、その方がそこにおいて存在する当のものが、その方にとっての原因であるから、その像である子は、言い尽くしがたい生成によって、とりわけ生まれることのない生成によって、あるいはむしろ常に生み続ける生成によって、その方の子なのである。これはアレクサンドロスも言ったことである。そして、常に父であり、常に子である、と、共に存在するものとして言われる。
Ergo et semper consubstantialis coexistens, unum existens, in patre filius est; cum autem operatur, procedit: cum procedit, in filio est pater. Quomodo autem istud dicimus?
PL 8, 1066Dゆえに、常に同一実体のものとして共に存在し、一なるものとして存在しつつ、子は父のうちにある。しかし働くとき、子は進み出る。進み出るとき、父は子のうちにある。ではこれをどう言えばよいのか。
Deus et λόγος unum est et unitum, et idcirco ὁμοούσιον, sed quod Deus, juxta quod Deus est, ejus quod et esse potentia est, et omnium quae sunt, ad id quod est esse, causa est λόγος juxta quod est: λόγος paterna est potentia, ad subsistere facere ipsum quod est esse: principale ipsum quod est esse, et principium, et perfectio.
PL 8, 1066D神とロゴスとは一であり、一致したものであり、それゆえホモウシオスである。しかし神は、神であるという点において、「存在すること」の可能態である。そして存在するすべてのものにとって、その「存在すること」の原因であるのは、ロゴスがそれであるという点におけるロゴスである。ロゴスとは父の可能態であって、「存在すること」そのものを自存させるものである。原初の「存在すること」そのものであり、原理であり、完成なのである。
- ホモウシオス(ὁμοούσιος、ラテン語 homousion/unius substantiae)=「同一実体の」。ニカイア信条(325年)が、子は父と「同一実体」であると告白した語。子が父と同じ一つの実体をもつことを言う。聖書に無い語であり、父と子の区別を消す(サベリオス的な)理解を招くとして、東方の多くの司教に警戒された。
Ab eo enim quod est esse universale, et supra universale omne universale esse, et juxta genera, et juxta species esse, et individua, quod est esse illis habet.
PL 8, 1066Dというのも、普遍的な「存在すること」から、そして普遍を超えたあらゆる普遍的な「存在すること」から、諸々の類に即して、諸々の種に即して、また個物どもに即して、それらは「存在すること」を得るからである。
Si igitur λόγος habet esse, est enim λόγος id ipsum quod est esse ipsi et λόγος, ergo ex illo quod est supra universale esse, esse est: sed universale quod est esse λόγος est: Deus autem id quod est supra universale esse, filius autem quod est universale esse: pater ergo supra universale quod est esse, ὁμοούσιον ergo in eo quod est esse, ad id quod est esse, et quod supra universale ad universale: hoc autem et progressio est; ab eo enim quod est supra universale, universale egreditur, et magis certe intelligenti et egreditur, et manet, non enim derelinquitur universale.
PL 8, 1067Aゆえに、もしロゴスが「存在すること」を有するならば――というのも、ロゴスにとって「存在すること」はそれ自体であり、しかもそれはロゴスだからである――、ゆえに、普遍を超えたものから、「存在すること」が存在するのである。しかし普遍的な「存在すること」とはロゴスのことである。神とは普遍を超えた「存在すること」であり、子とは普遍的な「存在すること」である。ゆえに父は普遍を超えた「存在すること」であって、ホモウシオスであるのは、「存在すること」において「存在すること」に対して、そして普遍を超えたものが普遍的なものに対してである。しかもこれは進み出ることでもある。というのも、普遍を超えたものから普遍的なものが出て来るのであり、しかも知解する者にとってはいっそう確かに、それは出て来ると同時にとどまるのであって、普遍的なものは見捨てられることがないからである。
Ergo et subsistit per semetipsum quod est universale et intus est in eo quod est supra universale: connexum ergo est, et inseparatum est; et istud luminis refulgentia dicitur, omnia luminis habens, sed non accipiens, neque enata, sed connaturalis, ὁμοούσιος semper existens.
PL 8, 1067Aゆえに、普遍的なものはそれ自体を通して自存し、しかも普遍を超えたもののうちにとどまっている。ゆえにそれは結びついており、分離されていない。そしてこれが「光の輝き出ること」と言われるものであって、光のすべてを有しながらも、それを受け取ったのではなく、また生まれ出たものでもなく、本性を共にするものであり、常にホモウシオスとして存在する。
Non igitur motu locali, neque immutatione: immutabilis enim pater, et immutabilis filius, et semper pater, semper filius, etiamsi filius credatur in patre imago existens, et ejus quod esse forma, sicut dictum est, sive juxta progressum refulgentia luminis filius est.
PL 8, 1067Bゆえに、それは場所的な運動によるのでも、変化によるのでもない。父は不変であり、子も不変であって、常に父であり常に子である。たとえ子が、父のうちにある像として、また父の「存在すること」の形相として信じられるとしても、あるいはすでに言われたとおり、子が進み出ることに即した光の輝き出ることであるとしても、それは変わらない。
Iis sic existentibus, et magis unum existentibus, refulgentia enim splendor luminis, et ipsa in se lumen habet a patre et in lumine est et foris: ergo et in patre filius, et quod annexus est splendor luminis, magis ad lumen esse splendor dicitur, non in lumine; etiamsi a lumine resplendeat in lumine est, et hoc significat (Joan., I, 1) : In principio erat Λόγος, et Λόγος erat ad Deum: ὁμοούσιον ergo et filius et pater, et semper ista, et ex aeterno, et in aeternum.
PL 8, 1067Bこれらのことがそうであり、しかもいっそう一として存在するのであるから――というのも、輝き出ることとは光の輝きであり、それ自体のうちに父からの光を有しており、光のうちにありながら外にもあるからである――、ゆえに子は父のうちにある。そして、輝きは光に結びついているので、光のうちにあると言うよりは、むしろ光に向かってあると言われる。しかし、光から照り輝くとしても、それは光のうちにある。そしてこれが(ヨハネ1:1)の意味するところである。「初めにロゴスがあった。そしてロゴスは神に向かってあった」。ゆえに子と父とはホモウシオスであり、これは常にそうであり、永遠より、そして永遠へと、そうなのである。
Liber I, Caput XXXV
第I巻 第XXXV章PL 8, 1067CDicimus et alia. Λόγος est ad Deum, in confesso est. Quid est λόγος? per quem omnia, et in quo omnia, et in quem omnia; istum esse et Jesum in confesso est.
PL 8, 1067C我々はさらに他のことも言おう。ロゴスは神に向かってある、これは公認のことである。ロゴスとは何であるか。それを通して万物があり、それのうちに万物があり、それへと万物が向かうものである。この方がイエスでもあるということも、公認のことである。
Quod λόγος est filius Dei, filius autem Jesus de quo dicit Paulus (Coloss. I, 13) : Qui nos eruit de potestate tenebrarum, et transtulit in regnum Filii charitatis suae.
PL 8, 1067Cロゴスは神の子であり、子とはイエスであって、パウロはこの方について言う(コロサイ1:13)。「この方は我々を闇の権力から救い出し、その愛する子の国へと移し入れられた」。
Quis igitur iste filius? ipse, inquit (Ibid. 14) , in quo habemus redemptionem, per sanguinem ipsius, remissionem peccatorum nostrorum. Iste quis est? qui natus est ex Maria. Quid deinde? istud solum? numquid maxime quod in eo, qui ex Maria erat?
PL 8, 1067Cではこの子とは誰か。「この方において我々は贖い、すなわちその血による我々の罪の赦しを得る」と彼は言う(同14節)。この方は誰なのか。マリアから生まれた方である。ではそれだけか。とりわけそれは、マリアから出た方のうちにあるものについてではないのか。
Erat et ante quam ex Maria. Quid autem inducit (Ibid. 15) , qui est imago Dei? numquid hoc solum, de Maria? non: imago enim Dei ab aeterno imago.
PL 8, 1067Cこの方はマリアから出る以前にも存在していた。ではパウロは何を導入するのか(同15節)、「神の像である方」と。これはマリアについてのことだけであろうか。否である。神の像は永遠より像だからである。
Si igitur in filio habemus spem, et ipse per sanguinem suum redemit nos; ipse autem imago est Dei; imago ergo filius est Dei. An ego dico istud? Non solus, sed et Paulus; quomodo enim dicit (Ibid.) ? Primogenitus omnis creaturae. Quis primogenitus? Filius.
PL 8, 1067Dゆえに、もし我々が子において希望を持ち、この方が自らの血によって我々を贖ったのであれば、そしてこの方が神の像であるならば、ゆえに像は神の子なのである。私だけがこう言っているのか。否、私だけではなく、パウロもそう言っているのである。というのも彼はこう言っているからである(同上)。「すべての被造物の初子」。誰が初子なのか。子である。
Quis filius? Filius qui ex Maria. Quis filius ex Maria? primogenitus totius creaturae. Quis totius creaturae primogenitus? qui imago Dei est. Necesse est enim primogenitum esse ante omnem creaturam imaginem Dei. Quis autem est imago? λόγος.
PL 8, 1067Dどの子か。マリアから出た子である。マリアから出た子とは誰か。すべての被造物の初子である。すべての被造物の初子とは誰か。神の像である方である。というのも、すべての被造物より先の初子は必然的に神の像でなければならないからである。では像とは誰か。ロゴスである。
Quis λόγος? qui erat in principio: Sine enim imagine Deus quomodo? Et quis λόγος? (Joan. I, 2, 3) : qui ad Deum erat, et per quem effecta sunt omnia, et sine quo effectum est nihil.
PL 8, 1067Dロゴスとは誰か。初めにあった方である。というのも、像なくして神はどうしてあり得ようか。ではロゴスとは誰か(ヨハネ1:2-3)。神に向かってあった方であり、それを通して万物が造られ、それなくしては何一つ造られなかった方である。
Quomodo imago λόγος est? et λόγος filius? et ipse qui de Maria? magis autem qui in eo qui de Maria.
PL 8, 1068Aどのようにして像はロゴスであるのか。そしてロゴスは子であるのか。そしてそれはマリアから出た方その人なのか。むしろ、マリアから出た方のうちにいます方なのである。
Ex iis manifestum, si filius Dei redemit nos per sanguinem suum, qui de Maria filius est, et ipse imago est Dei; Dei est filius: si enim totius creaturae primogenitus, necessario filius, numquid alius? Absit: unigenitus enim Dei est filius.
PL 8, 1068Aこれらのことから明らかである。もし神の子が自らの血によって我々を贖ったのであり、マリアから出た方が子であり、しかもこの方が神の像であるならば、この方は神の子なのである。というのも、すべての被造物の初子であるなら、必然的に子であり、まさか別の者であろうか。断じてそうではない。神の子は独り子だからである。
Necesse est ergo eumdem ipsum esse filium, et imaginem, et eum qui de Maria. Quomodo enim imago Dei filius, si non primogenitus totius creaturae? Et quomodo imago Dei, qui Filius de Maria post omnia facta natus est? Manifestum ergo, quod ipse primogenitus.
PL 8, 1068Aゆえに必然的に、子であり、像であり、マリアから出た方であるのは、同一の方でなければならない。というのも、もしすべての被造物より先の初子でなければ、どうして子は神の像であろうか。そして、万物が造られた後にマリアから生まれた子が、どうして神の像であろうか。ゆえに明らかである、この方こそが初子なのである。
Quid vero quod natum est de Maria? non creatura est: sed si filius Dei, imago Dei ante omnem creaturam natus est, ipse est in eo, qui de Maria natus est. Manifestum igitur quod ipse unigenitus.
PL 8, 1068Aではマリアから生まれたものは何であるのか。被造物ではないのか〔non creatura est は平叙の否定とも読めるが、肯定の答えを期待する問いと取った〕。しかし、もし神の子が、神の像として、すべての被造物より先に生まれたのであれば、その方こそが、マリアから生まれた方のうちにいますのである。ゆえに明らかである、この方こそが独り子なのである。
Liber I, Caput XXXVI
第I巻 第XXXVI章PL 8, 1068BPost illud perspiciendum, quomodo idem ipse et imago, et filius λόγος est. In confesso est quod imago filius est. Dixit enim Paulus (Coloss. I, 15) : filius Dei imago est Dei. Dico ipsum esse λόγον, de quo dictum est: In principio erat λόγος.
PL 8, 1068Bそのことに続いて、いかにして彼自身が同時に像であり、かつロゴスなる子であるかを見なければならない。子が像であることは異論の余地がない。パウロは(コロサイ1:15)、神の子は神の像であると言ったからである。私が言うのは、彼こそがロゴスである、ということである。ロゴスについては「初めにロゴスがあった」と言われている。
Dicit enim Paulus quomodo filius primogenitus totius creaturae, quod (Ibid. 16-18) in ipso creata sint omnia, quae in coelis et quae in terra, quae visibilia et quae invisibilia, sive Throni, sive Dominationes, sive Principatus, sive Potestates.
PL 8, 1068Bパウロは、子がすべての被造物の初子であると言っている。それは(コロサイ1:16-18)、天にあるものも地にあるものも、見えるものも見えないものも、王座であれ主権であれ、支配であれ権力であれ、万物が彼のうちに造られたからである。
Omnia per ipsum, et in ipso creata sunt: et ipse est ante omnia, et omnia in ipso consistunt. Vides quae dixerit de filio, quod ideo primogenitus, quia omnia creata sunt ex ipso, et per ipsum, et in ipso.
PL 8, 1068B万物は彼を通して、また彼のうちに造られた。彼は万物に先立ち、万物は彼のうちに成り立っている。子について彼が何を言ったかを見よ。すなわち、万物は彼から、彼を通して、彼のうちに造られたゆえに、彼は初子なのである。
Tria ergo dicit ex quibus, quod dictum est, omnia per ipsum, cui datum est semper, quod confessione est τῷ λόγῳ.
PL 8, 1068Cしたがって彼は三つのことを言っている。そのうち「万物は彼を通して」と言われたものは、常に〔ロゴスに〕帰されてきたものであり、衆目の認めるところロゴスのものである〔cui datum est semper 以下は構文が取りにくく、「父に常に与えられているもの」とも解しうる〕。
Si igitur Paulus filio dedit per ipsum; ipsum autem quod est per ipsum, dedit Joannes τῷ Λόγῳ primus Apostolus et Evangelistes: ante omnes consonant dicta. Quid erit dubitandum, ut non sit filius λόγος?
PL 8, 1068Cそこでもしパウロが子に「彼を通して」を与え、他方その「彼を通して」そのものを、第一の使徒にして福音記者であるヨハネがロゴスに与えたのであれば、両者の言葉は万人の前で一致している。子がロゴスでないと、何を疑う余地があろうか。
Quid vero alia duo quae dedit filio, cujus magis propria? necessario τοῦ λόγου; potentia enim ejus, omnium quae sunt subsistentia est.
PL 8, 1068Cでは、〔パウロが〕子に与えた他の二つは、誰にいっそう固有のものか。必然的にロゴスのものである。彼の可能態こそ、存在するすべてのものの自存だからである。
Sed si et istud, in ipso sunt omnia, ut dictum est, quod in ipso creata sunt omnia, et ideo in ipso omnia, quoniam efficientur omnia spiritualia, quod et Paulus significat, in consummatione mundi (I Cor. XV, 28) : Nam cum omnia illi subjecta fuerint, tunc ipse subjicietur ei, qui subjecit ei omnia, ut sit Deus omnia in omnibus.
PL 8, 1068Cだがもしこれも——「万物は彼のうちにある」ということも——、万物が彼のうちに造られたと言われたとおりであり、それゆえ万物が彼のうちにあるのだとすれば、それは万物が霊的なものとされることになるからである。パウロもそれが世の完成においてであることを示している(一コリント15:28)。「万物が彼に服するとき、そのとき彼自身もまた、万物を彼に服させた方に服する。神が万物のうちにすべてとなるためである」。
Quid istud, et quomodo posterius? Nunc quomodo spiritualia. Verum igitur quod de Maria filius est Dei, et ipse imago et ipse λόγος, et ipse ante saecula et omnem creaturam, et quod omnis creatura per ipsum creata est, et in ipso, ex ipso, et consequenter quae dicta sunt.
PL 8, 1068Dこれが何であり、いかにしてなのかは、後に〔述べる〕。今は、いかにして霊的なものとなるのか〔である〕。それゆえ、マリアから生まれた者が神の子であること、彼自身が像でありロゴスであること、彼が世々と全被造物に先立つこと、すべての被造物が彼を通して、彼のうちに、彼から造られたこと、そしてそれに続いて語られたことどもが、真実である。
Liber I, Caput XXXVII
第I巻 第XXXVII章PL 8, 1068DQuis ergo sine sensu, quis sacrilegus Arius? quis sine Deo non videt quis Jesus? et unde Filius unigenitus?
PL 8, 1068Dそれゆえ、感覚を欠く者は誰か、冒瀆者アリウスとは誰か。神を欠く者以外の誰が、イエスが誰であるかを見ないだろうか。そして独り子なる子はどこから来るのか。
Esse autem et Deum λόγον ὁμοούσιον, hoc est, et patrem et filium, ex istis manifestum: quae dedit filio Paulus, eadem dedit et patri, tria ista cum dignitate paterna in uno, ut appareret et divinitas una, et substantia, et potentia paterna.
PL 8, 1068D神とロゴスとがホモウシオスであること、すなわち父と子とがそうであることは、次のことから明らかである。パウロが子に与えたのと同じものを、父にも与えているのである。父の尊厳を伴ったこの三つのことが一つのうちにあり、それによって、神性も、実体も、父の可能態も一つであることが現れる。
- ホモウシオス(ὁμοούσιος、ラテン語 homousion/unius substantiae)=「同一実体の」。ニカイア信条(325年)が、子は父と「同一実体」であると告白した語。子が父と同じ一つの実体をもつことを言う。聖書に無い語であり、父と子の区別を消す(サベリオス的な)理解を招くとして、東方の多くの司教に警戒された。
Ad Colossenses istud dixit de filio. Ad Romanos autem de patre eadem (Rom. XI, 34-36) : Quis enim cognovit mentem Domini? aut quis consiliarius fuit ejus? aut quis prius dedit, et reddetur ei? Quoniam ex ipso, et per ipsum, et in ipso omnia.
PL 8, 1068Dコロサイ書ではこれを子について言った。ローマ書では同じことを父について言っている(ローマ11:34-36)。「いったい誰が主の心を知ったか。誰が彼の相談役であったか。誰が先に与えて、彼に返されるだろうか。彼から、彼を通して、彼のうちに万物があるからである」。
Vides quemadmodum eadem, et sic eadem dedit, et patri et filio, in ὁμοούσιον· primum tria et tria, deinde eadem et patri, et filio: hoc autem per quem omnia et patri et filio datum est: quoniam filius λόγος, qui est omnium quae sunt potentia actuosa, in ea quae sunt, et quod in filio pater est, in ipso et pater actuosa potentia existit: simul enim et filius in patre, et pater in filio: una ergo potentia, hoc est, una substantia existit: ibi enim potentia, substantia: non enim aliud potentia, aliud substantia.
PL 8, 1069A見よ、パウロがいかに同じものを、しかもこのように同じものを父にも子にも与えて、ホモウシオスを示しているかを。まず三つと三つ、次に同じものが父にも子にも。しかるに、この「万物が彼を通して」ということが、父にも子にも与えられているのである。子はロゴスであり、存在するすべてのものの、存在するものへと向かう現実に働く可能態であるからであり、また父が子のうちにあるゆえに、子のうちに父もまた現実に働く可能態として実在するからである。子は父のうちに、父も子のうちに同時にあるからである。ゆえに可能態は一つであり、すなわち実体は一つとして実在する。そこでは可能態が実体であり、可能態と実体とは別のものではないからである。
Idem ergo ipsum est et patri et filio. Hoc autem ex quo omnia, et ipse filius: hoc igitur patri ut proprium: in quo omnia, quod λόγος et locus est: factorum enim et operum per semetipsum ipse est receptaculum.
PL 8, 1069Aしたがって、父にも子にも同じそのものがある。しかるに「万物がそこから出る」ということについては、子自身もまた〔そこから出る〕。それゆえこれは父に固有のものとしてある。他方「万物がそのうちにある」は、彼がロゴスであり場であることによる。彼自身を通して造られたものと働きとの受容器が、彼自身だからである。
Ibi autem existentibus omnibus quae sunt efficitur plenitudo: etenim et Jesus pater est omnium operum, eorum quae per semetipsum. Unum ergo pater et filius.
PL 8, 1069Bそこで、存在するすべてのものがそのうちに実在することによって、充満が成立する。実にイエスもまた、彼自身を通したすべての働きの父である。それゆえ、父と子とは一つである。
Sed quod non extrinsecus ingrediuntur opera: unde enim? nihil enim extra; in se ipso ergo omnia: ipse ergo et receptaculum et habitator.
PL 8, 1069Bしかし働きは外から入り込むのではない。どこから来ようか。外には何もないのだから。それゆえ万物は彼自身のうちにある。それゆえ彼自身が受容器であり、また住まう者である。
Et quoniam in filio pater, et pater habitator: proprium igitur filio in quo omnia, reliquum ergo hoc, et in ipso, hoc dico esse commune: in consummatione enim unum omnia et ideo Paulus ad Corinthios dicit (I Cor. VIII, 6) : Unus Deus pater ex quo omnia, et nos in ipso; et unus est Dominus Jesus, per quem omnia, et nos per ipsum.
PL 8, 1069Bそして子のうちに父があり、父が住まう者であるゆえに、万物がそのうちにあるものは子に固有であり、残りのもの——それが彼のうちにあるということ——これを私は共通のものと呼ぶ。完成においては万物が一つとなるからである。それゆえパウロはコリント人への手紙でこう言う(一コリント8:6)。「唯一の神なる父、万物は彼から出て、我々は彼のうちにある。そして唯一の主なるイエス、万物は彼を通して、我々は彼を通してある」。
Aut quomodo alius in ipso? quoniam et in aliis locis sic positum est de patre, ex quo omnia, per quem omnia, in ipso omnia. De filio autem, in quo omnia, per quem omnia, in quem omnia: aequalia igitur omnia et filio et patri dedit Paulus: recte.
PL 8, 1069Cあるいは、どうして「彼のうちに」が別のものでありえようか。他の箇所でも、父については同様に、彼から万物、彼を通して万物、彼のうちに万物、と置かれているからである。しかるに子については、彼のうちに万物、彼を通して万物、彼へと万物、とある。したがってパウロは、子にも父にも、すべてを等しく与えたのである。正当なことである。
Quod ὁμοούσιος pater et filius, et idcirco dictum est: Tunc ipse subjicietur ei, qui subjecit ipsi omnia, ut sit Deus omnia in omnibus.
PL 8, 1069C父と子とがホモウシオスであるゆえに、こう言われたのである。「そのとき彼自身も、万物を彼に服させた方に服する。神が万物のうちにすべてとなるためである」。
Liber I, Caput XXXVIII
第I巻 第XXXVIII章PL 8, 1069CVide virtutem dicentis; conducit ( forte concludit) enim ὁμοούσιον: filius subjicit patri omnia virtute sua, ut videtur, sed ut est paterna: dicit enim: Subjicietur ei qui subjecit ipsi omnia. Cui subjicietur? Deo. Quis subjicietur? filius, cui subjicit omnia Deus.
PL 8, 1069C語る者の力を見よ。彼はホモウシオスを導き出している(あるいは「結論する」)。子は万物を父に服させる——見たところ自分自身の力によってであるが、実はそれは父の力によってである。彼はこう言っている。「万物を彼に服させた方に、彼は服させられるだろう」。誰に服させられるのか。神にである。誰が服させられるのか。子である——神が万物を彼に服させたその子が。
- ホモウシオス(ὁμοούσιος、ラテン語 homousion/unius substantiae)=「同一実体の」。ニカイア信条(325年)が、子は父と「同一実体」であると告白した語。子が父と同じ一つの実体をもつことを言う。聖書に無い語であり、父と子の区別を消す(サベリオス的な)理解を招くとして、東方の多くの司教に警戒された。
Actio igitur et pater et filius. Substantia igitur ubi? In qua actio ipsa, magisque sit actio, quae est substantia, ὁμοούσιον ergo. Dicit Paulus et hoc (I Cor. XV, 24) , cum tradiderit regnum Deo et Patri.
PL 8, 1069Cしたがって、父も子も働きである。では実体はどこにあるのか。働きそのものがあるところにである。いやむしろ、実体であるものこそが働きであるとせよ。ゆえにホモウシオスである。パウロはこうも言う(一コリント15:24)。「彼が国を神なる父に引き渡すとき」。
Ipse igitur nunc regnat, et secundum propriam actionem Christus subjicit omnia, et inimicitias, et ipsam mortem exterminat: ipse igitur subjicit, sicuti dicit Paulus, cum evacuaverit omnem potentiam. Sic dicit quod filius propria virtute facit ista.
PL 8, 1069Dしたがって彼は今も統治しており、キリストは自分固有の働きに従って万物を服させ、敵意を、そして死そのものを滅ぼす。パウロが言うように、あらゆる勢力を無にしたとき、服させるのは彼自身である。このようにパウロは、子が自分固有の力によってこれらのことをなす、と言っている。
Adjicit et istud (Ibid. 25) : Oportet enim illum regnare. Deus quidem rex omnium: sed quoniam ὁμοούσιος et filius, et magis λόγος, hoc est, potentia et sapientia Dei; necesse est regnare primum sapientiam, per quam subjicientur omnia; λόγῳ enim et subsistunt, et subjicientur omnia: quoniam et dicitur, et dictum est, quod λόγος hoc est filius, subjicit omnia, et idcirco adjecit Paulus (Heb. X, 13) : Quousque ponat inimicos omnes ejus sub pedibus ipsius.
PL 8, 1069D彼はこうも付け加える(同25)。「彼は統治しなければならない」。神はたしかに万物の王である。しかし子はホモウシオスであり、むしろロゴス——すなわち神の力にして知恵である——であるゆえに、まず知恵が統治することが必要である。それによって万物が服せしめられるからである。ロゴスによって万物は自存し、また服せしめられる。ロゴス、すなわち子が万物を服させると言われ、また言われてきたゆえに、パウロはこう付け加えた(ヘブライ10:13)。「彼の敵をことごとく彼の足の下に置くまで」。
Quis? Cujus? manifeste, quia filius patris. Sed quoniam in filio pater, idcirco pater filio subjecit omnia, et ideo maxime filius inimicos habet, non pater: et quoniam ambo, id est, bona ambiguitas intellectus, et idcirco ὁμοούσιοι (I Cor. XV, 26) , postremus inimicus evacuabitur mors: si enim Jesus vita est et aeterna vita, evacuabitur a vita mors: omnia igitur Jesus, id est, filius subjicit patri.
PL 8, 1070A誰が。誰の。明らかに、子は父のものである。しかし子のうちに父があるゆえに、父は子に万物を服させたのであり、それゆえとりわけ子が敵を持つのであって、父ではない。そして両者であるゆえ——これは知解の善き両義性である——ゆえにホモウシオスである(一コリント15:26)。「最後の敵として滅ぼされるのは死である」。イエスが生命であり永遠の生命であるならば、死は生命によって滅ぼされる。したがって万物をイエス、すなわち子は、父に服させる。
Sed quoniam ὁμοούσιος patri et ipsa substantia, et ipsa potentia, secundum quod primum est esse patrem, et quod esse primum est, secundum autem operari, vivere, intelligere, quoniam duobus causa est quod primum; necesse est dicere patrem subjicere filio.
PL 8, 1070Aしかし子は父とホモウシオスであり、実体そのものも可能態そのものも〔同じ〕である。それは、父が第一に存在することであり、存在することが第一であって、他方、働くこと・生きること・知解することが第二であるということに即してである。第一のものが二つのものの原因だからである。それゆえ、父が子に〔万物を〕服させる、と言わねばならない。
Dicit ergo, cum tradiderit regnum Deo et patri, necessario filius; et cum evacuaverit omnem principatum et potentiam, necessario filius.
PL 8, 1070Bこうして彼は言う。彼が国を神なる父に引き渡すとき、それは必然的に子である。そして彼があらゆる支配と勢力を無にするとき、それも必然的に子である。
Dicit rursus (Ibid. 27) : Cum autem omnia subjecta sunt, manifestum quod extra ipsum qui subjicit ipsi omnia: non parva intelligentia
PL 8, 1070B彼はさらに言う(同27)。「しかし万物が服せしめられたとき、万物を彼に服させた方はその外にあることが明らかである」。これは小さからぬ知解を要する。
Liber I, Caput XXXIX
第I巻 第XXXIX章PL 8, 1070BSed nunc dimittamus. Quid vult nos intelligere, quod Deus causa qui sit, et praepotens, et praeprincipium potentiae, ipse fecit omnia, cum filius facit? et si pater in filio, et filius in patre, ipse in filio facit, quae filius fecit; et (Joan. V, 19) quae pater facit, filius facit indifferenter: igitur aut patri, aut filio dantur omnia, sive operationes, sive requies: in altero enim ad alterutrum, et nihil alterum, quod in uno alterum.
PL 8, 1070Bしかし今はこの点を措こう。神が原因であり、力に勝る者であり、可能態に先立つ根源であって、彼自身が万物をなしたということ——それは子がなす時にも——は、我々に何を知解させようとしているのか。もし父が子のうちにあり、子が父のうちにあるなら、彼は子のうちにあって、子がなしたことをなす。(ヨハネ5:19)父がなすことを、子も区別なくなす。したがって万物は、父に与えられようと子に与えられようと変わりはない——働きにせよ、休息にせよ。一方のうちにあって互いへと向かっており、一方のうちに他方があるのだから、何ひとつ別のものではないからである。
Et idcirco unum solum, et nihil alterum, sed subsistentia propria et pater et filius est, ab una ex patre substantia.
PL 8, 1070Cそれゆえ、ただ一つであって他のものはなく、父も子もそれぞれ固有の自存を持ちながら、父からの一つの実体から出ている。
Filius autem, hoc est, λόγος, activa potentia est, et quae faciat, et quae vivificet, et sit intelligentialis: omnia igitur justa et generat, et facit secundum vitam, et regenerat secundum intelligentiam veritatis et Dei, quam dat Jesus omnibus λόγος cum sit, omnium et intellectuum, et universaliter omnium quae sunt.
PL 8, 1070Cしかるに子、すなわちロゴスは、能動的可能態であり、なすものであり、生かすものであり、知解する性質のものである。それゆえ彼は万物を正しく生み、生命に従ってなし、真理と神との知解に従って再生させる。それをイエス——万物のロゴスであり、あらゆる知性のもの、また普遍的に存在するすべてのもののロゴス——が万人に与える。
Si igitur iste generat, et iste regenerat omnia, iste subjicit omnia, non solum homines, sed et ut dicit Paulus, omnem principatum et omnem potentiam; numquid ista ut homo, an ut λόγος?
PL 8, 1070Cしたがって、もし彼が万物を生み、また万物を再生させ、万物を服させるならば——人間だけでなく、パウロが言うようにあらゆる支配とあらゆる勢力をも——それは人としてか、それともロゴスとしてか。
Etenim ipsum subjicere non temporis solum ejus ex quo de Maria filius, sed et ante, et postea.
PL 8, 1070C実に、服させるという行為自体は、彼がマリアから生まれた時からのものだけではなく、それ以前にも、それ以後にもある。
Si enim diluvium factum est, si Sodoma et Gomorrha incensa, si haec et talia multa facta sunt, si in praesentia prima triumphat inimicos in semetipso, si in secunda praesentia novissimus inimicus evacuabitur mors; filius λόγος facit ista, sed potentia paterna.
PL 8, 1070Cというのは、もし洪水が起こり、ソドムとゴモラが焼かれ、これらや類したことが多くなされ、最初の到来において彼自身のうちで敵を打ち破り、第二の到来において最後の敵である死が滅ぼされるのだとすれば、これらをなすのはロゴスなる子であるが、それは父の可能態によってである。
Facit igitur omnia spiritus spiritualia, tunc et ipse subjicietur Deo, subjicienti ei omnia: evacuatis enim omnibus, requiescit activa potentia, et erit in ipso Deus secundum quod est esse, et secundum quod est quiescere: in aliis autem omnibus spiritualiter, secundum suam et potentiam et substantiam.
PL 8, 1070Dこうして霊が万物を霊的なものとし、その時、彼自身もまた、万物を彼に服させる神に服させられる。万物が無にされたとき、能動的可能態は休息し、神は彼自身のうちに、存在することに即して、また静止することに即して存在するであろう。他方、他のすべてのもののうちには、霊的な仕方で、自らの可能態と実体とに即して存在するであろう。
Et hoc est (I Cor. XV, 28) , ut sit in Deus omnia in omnibus: non enim omnia in unoquoque, sed Deo existente in omnibus, et ideo omnia erit Deus, quod omnia erunt Deo plena.
PL 8, 1070Dそしてこれが(一コリント15:28)「神が万物のうちにすべてとなるように」ということである。すなわち、万物がそれぞれのもののうちにあるというのではなく、神が万物のうちに実在することによってであり、それゆえ神が万物となるのは、万物が神で満たされるであろうからである。
Liber I, Caput XL
第I巻 第XL章PL 8, 1071ADicamus et alia (Rom. I, 16) : Non enim erubesco Evangelium Dei. Virtutem et potentiam Paulus dicit Christum Jesum, hoc enim Evangelium dicit et de isto (I Cor. I, 24) : Christus ergo Dei et sapientia et virtus. Quid deinde sapientia et virtus Dei? non ipse Deus?
PL 8, 1071A他のことも言おう(ローマ1:16)。「私は神の福音を恥としない」。パウロはキリスト・イエスを力であり可能態であると言う。彼は福音をそのように呼び、また彼についてもそう言っているからである(一コリント1:24)。「それゆえキリストは神の知恵であり、力である」。では神の知恵と力とは何か。それは神自身ではないのか。
Non enim ut in corporibus, aut in corporalibus, aliud est oculus, aliud visio. Aut in igne, aliud ignis, aliud lumen ejus: eget enim oculus et ignis alterius alicujus, et oculus alterius luminis, ut sit ex ipso et in ipso; visio ignis et aeris, ut sit ex ipso lumen.
PL 8, 1071A物体や物体的なものにおけるようではない。そこでは目と視覚は別のものである。あるいは火において、火とその光は別のものである。目は他の何かを、火も他の何かを必要とする——目は他の光を必要とし、それが目から出て目のうちにあるようにし、視覚は火と空気を必要とし、それによって光がそこから出るようにする。
Sed sicuti visionis potentia in se habet visionem tunc foris existentem, cum operatur potentia visionis, et generatur a potentia visionis visio, unigenita ea ipsa: nihil enim aliud ab ea gignitur, et ad potentiam visionis visio est, non intus solum, sed et intus in potentia, in actione magis foris, et ideo ad potentiam, quippe visio cum sit, ὁμοούσιον ergo visionis potentiae visio, et unum totum.
PL 8, 1071Aしかし、視覚の可能態は、可能態が働くとき、それ自体のうちに、その時外に実在する視覚を持ち、視覚は視覚の可能態から生み出される——それ自体としては独り子であって、それ以外の何もそれから生まれない。視覚は可能態に対して、内にだけあるのではなく、可能態のうちにも内にあり、現実態においてはむしろ外にある。それゆえ可能態に対して、まさに視覚があるかぎり、視覚は可能態にとってホモウシオスであり、全体として一つである。
- ホモウシオス(ὁμοούσιος、ラテン語 homousion/unius substantiae)=「同一実体の」。ニカイア信条(325年)が、子は父と「同一実体」であると告白した語。子が父と同じ一つの実体をもつことを言う。聖書に無い語であり、父と子の区別を消す(サベリオス的な)理解を招くとして、東方の多くの司教に警戒された。
Et potentia quidem quiescit, visio autem in motu est: et per visionem omnia visibilia fiunt, et passiones circa visionem sunt, visionis potentia impassibili existente, et sine passione visionem generante.
PL 8, 1071Bそして可能態は静止しているが、視覚は運動のうちにある。視覚を通してすべての見えるものが生じ、諸々の受動は視覚をめぐって生じる——視覚の可能態自体は受動を受けない状態にあり、受動なしに視覚を生むのである。
Sic igitur et virtus et sapientia Dei ipse Deus, est totum, quod simplex, et quod unum, et unius et ejusdem substantiae, et simul ex aeterno, et semper, et a patre, qui sui generator est existens.
PL 8, 1071Bこのように神の力と知恵も、神自身であり、全体であって、単純であり、一つであり、同一の唯一の実体であり、同時に永遠から、常に、そして父から出ており、父は自らを生む者として存在している。
Sapientia igitur et virtus operationis, hanc enim virtutem nunc significat: conjunxit enim sapientiam et virtutem.
PL 8, 1071Bしたがって知恵と力とは働きのものである——今はこの力をこのように意味しているからであり、彼は知恵と力とを結びつけたのである。
Ergo horum potentia est Deus, et ideo pater, quod ab ipso ista: gignit enim ista in actionem et impassibiliter, quod ὁμοούσια sunt potentia et actio et Deus, et Dei virtus, et sapientia: quae cum activa sunt, juxta ea quae foris sunt curam habentia, ad Deum sunt, semper sapientiam dantia, semper vivificantia, non Deum, sed a Deo factam per semetipsa omnem creaturam: et si qua passio, in actione passio est.
PL 8, 1071Bそれゆえ、これらの可能態は神であり、それゆえ父である——これらは彼から出ているからである。彼はこれらを現実態へと、しかも受動なしに生む。可能態と現実態と神、また神の力と知恵とはホモウシオスだからである。これらは能動的であるとき、外にあるものに配慮しつつ神に向かってあり、常に知恵を与え、常に生かす——神をではなく、神によってそれら自身を通して造られたすべての被造物を。もし何らかの受動があるとしても、それは現実態における受動である。
Isto modo sive λόγος est Jesus, sive lumen, sive refulgentia, sive forma, sive imago, sive virtus et sapientia, sive character, sive vita ὁμοούσιον apparebit Λόγος et Deus Pater, et Filius, Spiritus et Christus.
PL 8, 1071Cこのようにして、イエスがロゴスであれ、光であれ、輝きであれ、形相であれ、像であれ、力と知恵であれ、刻印であれ、生命であれ、そのロゴスなるものと神なる父、子、霊、キリストとがホモウシオスであることが明らかになるだろう。
Liber I, Caput XLI
第I巻 第XLI章PL 8, 1071CAdhuc inducamus eadem ipsa. Vitam dicentes Christum, quomodo ὁμοούσιος est Deo? Dicit Joannes (Joan. I, 3, 4) : Quod factum est, in ipso vita erat.
PL 8, 1071Cさらに同じ議論を導入しよう。キリストを生命と言うとき、いかにして神とホモウシオスであるのか。ヨハネは言う(ヨハネ1:3-4)。「造られたもの、そのうちに生命があった」。
- ホモウシオス(ὁμοούσιος、ラテン語 homousion/unius substantiae)=「同一実体の」。ニカイア信条(325年)が、子は父と「同一実体」であると告白した語。子が父と同じ一つの実体をもつことを言う。聖書に無い語であり、父と子の区別を消す(サベリオス的な)理解を招くとして、東方の多くの司教に警戒された。
Et iterum (Joan. V, 26) : Sicuti enim pater habet vitam in semetipso, sic et filio dedit vitam habere in semetipso: Quid tam simul? Quid tam idem? Habet pater in se vitam: habet et filius in semet vitam. Quid est habere vitam in seipso?
PL 8, 1071Cまた重ねて(ヨハネ5:26)。「父が自分自身のうちに生命を持つように、子にも自分自身のうちに生命を持つことを与えた」。これほど同時であるものが、これほど同一であるものがあろうか。父は自分自身のうちに生命を持ち、子も自分自身のうちに生命を持つ。自分自身のうちに生命を持つとはどういうことか。
Ipsum sibi vitam esse, non ab alio accipere vitam, sed a seipso et aliis dare. Dicit aliquis similis substantiae esse, non tamen ὁμοούσιον esse.
PL 8, 1071Dそれ自体が自分にとって生命であること、他から生命を受け取るのではなく、自分自身から、また他者に与えるということである。ある人は、実体が似ているとは言うが、ホモウシオスであるとまでは言わない、と言うだろう。
Illud jam dictum, quoniam, simile substantia non dicitur: neque enim est juxta quod substantia est, magis autem si ejusdem substantiae est, idem substantia dicitur, non simile, simile enim juxta qualitates, ut ignis substantia est, et aer secundum substantiam idem, ὕλη enim ambo: qualitatibus autem simile, aut dissimile, notione virtutum, et aliis simile.
PL 8, 1071Dそれについてはすでに言った。「似ている」は実体について言われるのではない。それは実体であるところのものに即しているのではないからである。むしろ同じ実体であるならば、それは似ているのではなく、実体において同一であると言われる。似ているとは諸性質に即してのことである——たとえば火は実体であり、空気も実体に関しては同一である。両者ともヒュレー(質料)だからである。しかし諸性質においては、諸力の観念によって、似ている、あるいは似ていないと言われ、また他の点でも似ていると言われる。
Dic et terra, et aqua gravitate et densitate, aut aliis talibus, in quibus et istud accidit, quaecumque sint similia, eadem esse dissimilia, alia et alia qualitate.
PL 8, 1071D地と水についても言うがよい——重さと密度、その他このようなことに関して。そこにも同じことが起こる。すなわち似ているものはみな、他の性質においては似ていない、ということが。
Simile enim non idem, neque idem unum, sed idem geminum: unum et ista non substantia, sed numero unum. Nos nunc de substantia perquirimus, quae in Deo, aut filio, aut ipsa est, aut eadem: aut modo quodam et ipsa et eadem.
PL 8, 1072A似ているとは同一ではなく、同一なるものが一つであるのでもなく、むしろ同一なるものは二つにおいて同一なのである〔idem geminum と次の文とのつながりは取りにくい。字面に沿って訳した〕。一つであるとは実体としてではなく数として一つである。我々は今、神あるいは子にある実体が、それ自体であるのか、それとも同一なのか、あるいは何らかの仕方でそれ自体であり同一であるのか、を探究している。
Quomodo ergo ipsa est adventante filio, et tanta faciente et in coelo et in terra, et intrante in carnem?
PL 8, 1072Aでは、子が到来し、天でも地でもかくも多くのことをなし、肉のうちに入るとき、実体はいかにしてそれ自体であるのか。
Quomodo Jesus filius, quod significat patrem, quomodo et tres sunt substantiae, Deus, Λόγος, Spiritus sanctus: non enim oportet dicere, nec fas est dicere, unam esse substantiam, tres esse personas.
PL 8, 1072Aいかにしてイエスが子であるのか——子とは父を指し示す語である——、また、いかにして三つの実体——神、ロゴス、聖なる霊——があるのか。実体は一つであり、位格は三つである、と言ってはならず、そう言うことは許されないからである。
Si enim ista ipsa substantia et egit omnia, et passa est, Patripassiani ergo et nos: absit.
PL 8, 1072Aもしこの同じ実体自体が万物をなし、また受苦したのであれば、我々も聖父受苦説論者になってしまう。断じてそうではない。
Quid igitur? eadem est, non ipsa: sed si istud, aut praeexistente substantia duo, aut ab eadem scissione, aut amissione partis ejusdem ipsa facta est eadem: neque dimissione, neque diminutione filius natus est, sed perfectus pater, et semper perfectus, et semper pater: perfectus filius, et semper perfectus, et ex aeterno et in aeternum filius.
PL 8, 1072Aではどうなのか。それは同一であって、それ自体ではないのか。しかし、もしそうなら、あらかじめ実在する実体があって二つになったか、あるいは同じものからの分裂によってか、あるいは同じものの一部の喪失によって、それ自体が同一のものとなったことになる。しかし子は、放出によっても縮小によっても生まれたのではない。父は完全であり、常に完全であり、常に父である。子も完全であり、常に完全であり、永遠から永遠へと子である。
Quomodo igitur eadem, in duobus enim quae eadem? sed pater et filius unum, et qui pater, pater: et qui filius, filius. Et non idem pater et filius, nec idem filius pater ejus cujus filius est. Non ergo unum sunt: neque ipsa, neque eadem est substantia.
PL 8, 1072Bではいかにして同一なのか。二つのものにおいて何が同一であるのか。父と子は一つであり、父である者は父であり、子である者は子である。父と子は同一ではなく、子はその父と同一ではない。したがって彼らは一つではない。実体はそれ自体でもなく、同一でもない。
Relinquitur ergo modo quodam esse et ipsam et eamdem. Non enim fas est dicere alterius esse substantiae patrem et filium: quoniam quod sit ipsa dicemus, sive Deum et Λόγον dicemus, sive Deum et Dei virtutem et sapientiam.
PL 8, 1072Bしたがって残るのは、〔実体が〕何らかの仕方でそれ自体でもあり同一でもある、ということである。父と子とが異なる実体に属すると言うことは許されないからである。なぜなら我々は、それがそれ自体であると言うであろうから——神とロゴスと言うにせよ、神と神の力と知恵と言うにせよ、
Sive quod est esse et vitam, sive quod est esse intelligere, aut intelligentiam, sive esse et vitam intelligere, sive patrem et filium, sive lumen et effulgentiam, sive Deum et characterem, sive Deum et formam et imaginem, sive substantiam et speciem, sicut ibi, non ut heic, sive substantiam et motionem, sive potentiam et actionem, sive silentium et effatum ipsum substantiam esse confitendum.
PL 8, 1072Bすなわち、存在することと生きること、あるいは存在することと知解すること、知解、あるいは存在すること・生きること・知解すること、あるいは父と子、あるいは光と輝き、あるいは神と刻印、あるいは神と形相と像、あるいは実体と種——かしこ〔知性界〕におけるようにであって、ここ〔感覚界〕におけるようにではなく——、あるいは実体と運動、あるいは可能態と現実態、あるいは沈黙と語られたことば、そのいずれで言おうとも、それ自体を実体として告白すべきである。
Deum enim quod est esse dicentes filium vitam; quomodo separamus vitam ab eo quod est esse, sive in patre, sive in filio? Etenim pater in seipso habet vitam, et filius, excepto quod filius a patre accepit quod habet.
PL 8, 1072C神を存在することそのものと言い、子を生命と言うとき、いかにして我々は生命を存在することから分けるのか——父においても子においても。実に父は自分自身のうちに生命を持ち、子もまた持つ——ただし子は、自分が持つものを父から受け取った、という点を除いては。
Pater ergo et Filius a se orti, a se potentes ad vitam, sic mihi intellige habere dicere, quomodo Evangelium, et pater enim habet in se vitam. Habere ergo non quasi aliud sed ipsum est, sed in intellectu.
PL 8, 1072Cしたがって父と子は自分自身から起こり、自分自身から生命へと力を持つ——このように私に、福音書の言うとおりに、「持つ」ということを理解してほしい。父も自分自身のうちに生命を持つのである。それゆえ「持つ」とは何か他のものであるのではなく、それ自体のことであり、しかし知解のうちでのことである。
Liber I, Caput XLII
第I巻 第XLII章PL 8, 1072DIsta diximus. Si igitur pater in semetipso habet vitam, vita est, et substantia ejus vita est, et sic filius. Dicit enim (Joan. XIV, 6) : Ego sum vita: pater ergo vita est, et filius vita.
PL 8, 1072D我々はこれらのことを述べた。したがって、もし父が自分自身のうちに生命を持つなら、彼は生命であり、彼の実体は生命である。子も同様である。彼は言う(ヨハネ14:6)。「私は生命である」。ゆえに父は生命であり、子も生命である。
Omnis vita juxta quod vita est, motus est, vivificans quibus posse est vivificari. Et idcirco definitio animae et vitae ista est: quod a se movetur esse. Et ut substantia ejus istud dicitur, multo magis ergo ista in Deo et Λόγῳ.
PL 8, 1072Dすべての生命は、生命であるかぎりにおいて運動であり、生かされうるものを生かすものである。それゆえ魂と生命の定義はこうである——自分自身によって動かされる存在であること。そしてこれがその実体であると言われるのであれば、まして神とロゴスにおいてはなおさらそうである。
Quid ergo diximus? vita pater et substantia est, et se movens substantia, et nihil aliud se movens motio nisi vita ipsa, igitur et substantia, et vita. Sed quoniam in motu intelligentia quasi aliud adintelligitur, et non perfecte aliud.
PL 8, 1072Dでは我々は何を述べたのか。父は生命であり実体であり、自ら動く実体であって、生命そのもの以外に自ら動く運動は何もない。したがって実体であり、また生命である。しかし運動においては、まるで別のものであるかのように知解が付け加わって理解されるが、完全に別のものではない。
Ipsum autem vivere ad aliud veluti mixtione in utroque alterius, juxta quod vita est, et motus est, unum est. Rursus juxta quod vita est, in ipsum aliud unum, et idcirco eadem substantia.
PL 8, 1072Dしかし生きることそのものは、他方に対して、あたかも両者のそれぞれに他方が混ざり合っているかのようにして、生命であり、かつ運動であるという点で、一つである。また、生命であるかぎりにおいて、それ自身へと他方が一つとなっており、それゆえ同じ実体である。
Sed sive ipsa, sive eadem ὁμοούσιον necessario et simul est; quoniam duo simul sunt; etenim sine altero nunquam fuit alterum. Unum ergo et unum sunt ista.
PL 8, 1073Aしかしそれ自体であれ同一であれ、〔実体は〕必然的にホモウシオスであり、かつ同時である。二つのものが同時にあるからであり、一方なしに他方があったことは決してないからである。したがってこれらは一つであり、また一つである。
- ホモウシオス(ὁμοούσιος、ラテン語 homousion/unius substantiae)=「同一実体の」。ニカイア信条(325年)が、子は父と「同一実体」であると告白した語。子が父と同じ一つの実体をもつことを言う。聖書に無い語であり、父と子の区別を消す(サベリオス的な)理解を招くとして、東方の多くの司教に警戒された。
Hoc igitur quod est esse vitam, et per semet esse motionem, pater est: Hoc autem quod est motum esse, et per semet esse vitam, filius est. Causa enim motionis vita.
PL 8, 1073Aしたがって、生命であることであり、また自分自身によって運動であること、これが父である。運動であることであり、また自分自身によって生命であること、これが子である。運動の原因は生命だからである。
Pater ergo et magis principalis vita, motionem requiescentem habens in abscondito, et intus se moventem: Filius autem in manifesto motio, et ideo filius, quoniam ab eo quod est intus processit. Magis autem motio existens, quod in manifesto.
PL 8, 1073Aしたがって父は、いっそう根源的な生命であり、隠れたところに休らい、内において自らを動かす運動を持っている。子は顕わなところにある運動であり、それゆえ子である——内にあるものから出て来たからである。むしろ、顕わなところにあるがゆえに、いっそう運動として実在する。
Isto modo et vita filius a patre vita, qui sic accipit vitam esse a praeprincipali principio. Natum universale ab universali, tota ex tota, et idcirco dicit (Joan. VI, 58) : Vivens pater misit me, et ego vivo propter ipsum.
PL 8, 1073Aこのようにして、生命なる子は父からの生命であり、根源に先立つ根源から生命であることを受け取るのである。普遍的なものから普遍的なものが、全体から全体が生まれる。それゆえ言われる(ヨハネ6:58)。「生ける父が私を遣わし、私は彼のゆえに生きる」。
Si igitur generans in vita, et filius secundum motionem filium, secundum autem motum vitam esse, vitam filio dante patre in motionem, generationem et simul vitam, ipse autem in semetipso ὁμοούσιον; ergo pater et filius et unum est semper, et ex aeterno natus est, et alter in altero, et inseparabilis separatio, et in patre filius, et in filio pater, et maxime filius actio, quoniam filius cum actione vita: Pater autem secundum id quod est esse, vita; et secundum quod est vitam esse, actio.
PL 8, 1073Bしたがって、もし生む者が生命においてであり、子は運動に応じて子であり、運動に応じては生命であるのだとすれば——父が子に生命を与えるのは運動へ、生成へ、同時に生命へと与えるのであり、彼自身は自分自身のうちでホモウシオスである——それゆえ父と子は常に一つであり、永遠から生まれ、一方は他方のうちにあり、分離しえない分離があり、父のうちに子があり、子のうちに父があり、とりわけ子は現実態である——子は現実態を伴った生命であるから。父は、存在することに応じては生命であり、生命であることに応じては現実態である。
Manet igitur pater, et impassibilis manet. Operatur filius, et in manifestationem ducit. Et Deus intus operatur, existente actione juxta potentiam. Et in patre, et in filio juxta actionem actio est.
PL 8, 1073Bしたがって父は留まり、受動を受けぬまま留まる。子は働き、顕現へと導く。神も内において働く——現実態が可能態に即して実在しているのである。父においても子においても、現実態に即して現実態がある。
Liber I, Caput XLIII
第I巻 第XLIII章PL 8, 1073CIsta hujusmodi oportet revocare ad illa omnia quae praeposuimus: sive Deus est λόγος, sive lumen et effulgentia, sive silentium et effatum, sive alia quibus unum et simul ea ὁμοούσιον apparet, et ingenita generatio.
PL 8, 1073Cこのような事柄は、我々が先に掲げたすべてのことに立ち帰らせなければならない——神とロゴスであれ、光と輝きであれ、沈黙と語られたことばであれ、その他のものであれ、それらによって、それらが一つにして同時であり、ホモウシオスであること、また生まれざる生成であることが現れるのである。
- ホモウシオス(ὁμοούσιος、ラテン語 homousion/unius substantiae)=「同一実体の」。ニカイア信条(325年)が、子は父と「同一実体」であると告白した語。子が父と同じ一つの実体をもつことを言う。聖書に無い語であり、父と子の区別を消す(サベリオス的な)理解を招くとして、東方の多くの司教に警戒された。
Ubi igitur habet locum quod simile est ὁμοούσιον, dicere? qua causa dicitur? Semper et mysterium totum hoc est: Unus Deus, et Pater, et Filius et Spiritus sanctus unus Deus. Simile ergo quomodo unus Deus? At ὁμοούσιον necessario unus Deus.
PL 8, 1073Cでは、似ているということ、すなわちホモイウシオス〔底本はホモウシオス。文脈からホモイウシオスと読む〕と言う余地はどこにあるのか。何の理由でそう言われるのか。常にこの奥義はこうである——唯一の神、父、子、聖なる霊は唯一の神である、と。では似ているとは、いかにして唯一の神なのか。むしろホモウシオスこそが必然的に唯一の神である。
- ホモイウシオス(ὁμοιούσιος、ラテン語 homoeusion/similis substantiae)=「類似実体の」。350年代に、アンキュラのバシレイオスら東方の司教たちが唱えた語で、子は実体において父に「似ている」と言う。子を被造物とし、父に「似ていない」とする人々(アノモイオイ)を退けつつ、ホモウシオスへの警戒も保つ立場である。ホモウシオスとはギリシア語で一文字(ι)しか違わない。
Si enim velut non simul, necessario duo; si autem simile illud alterum, necessario alterum ὁμοούσιον; ergo necessario alterius substantiae.
PL 8, 1073Cもしいわば同時にではないとすれば、必然的に二つである。もし一方が他方に似ているとすれば、必然的に他方はホモイウシオス〔底本はホモウシオス。文脈からホモイウシオスと読む〕であり、したがって必然的に別の実体のものである。
Isti Ariani, isti Lucianistae, isti Eusebiani, isti Illyriciani, sed abjicientes aliqua, auferentes aliqua et mutantes, omnes diversae opinionis haeretici. Huc accedit, si ὁμοούσιον pater et filius, quomodo dicit Salvator (Joan. XIV, 6) : Ego sum veritas?
PL 8, 1073C彼らアリウス派の者たち、ルキアノス派の者たち、エウセビオス派の者たち、イリュリクム派の者たち——あるものを退け、あるものを取り除き、変えながらも、みな異なる意見の異端者である。ここに加えて、もし父と子がホモウシオスならば、救い主はいかにして言うのか(ヨハネ14:6)。「私は真理である」と。
Si id quod dictum est verum est, filius cum sit veritas: minor pater, similis qui sit veritati, non veritas. Quanta blasphemia ista?
PL 8, 1073Dもし言われたことが真であるならば、子は真理であるゆえに、父は劣った者であり、真理に似た者であって、真理そのものではないことになる。何という冒瀆であろうか。
Si autem veritas Deus, veritas filius, sicuti ipsi filius dicit, et vere dicit, ὁμοούσιον Deus est filius: non ergo duplex, sed una semper veritas, et valde foris, et deorsum valde, quod est simile veritati, quod forte in mundo existat similitudo veritatis, ubi et error, et corruptio, et omnis passio.
PL 8, 1073Dしかし、もし神が真理であり、子も真理であるならば——子自身がそう言い、真にそう言っているように——神は子とホモウシオスである。したがって真理は二重ではなく、常に一つである。そして真理に似たものは、はるか外に、はるか下にある。おそらく世界のうちにこそ真理の似姿が実在するのであって、そこには誤謬も腐敗もあらゆる受動もある。
Ipsum ergo veritatem esse, substantia est; non enim aliud substantia, aliud veritas: quod enim simplex, hoc veritas, simplex Deus, simplex filius, veritas Deus, veritas filius, et Deus et filius una veritas. Veritas enim in semetipsa veritas.
PL 8, 1073Dしたがって、真理であることそのものが実体である。実体と真理とは別のものではないからである。単純であるものこそが真理であり、単純な神、単純な子、真理なる神、真理なる子、神と子とは一つの真理である。真理はそれ自体において真理だからである。
Item si similis veritati est filius, id est, quod simile est ducit, quae ducit? si autem veritas, in veritatem ducit. Sed enim Deum ducit, et Deus veritas, in veritatem ducit ergo.
PL 8, 1074Aまた、もし子が真理に似ているだけならば、すなわち似ているものが導くのだとすれば、それはどこへ導くのか。もし真理であるなら、真理へと導く。だが実際、彼は神へと導き、神は真理である。したがって真理へと導くのである。
Sed impossibile, cum ipse veritas non sit, in veritatem ducere: veritas ergo et pater, et filius, sicuti et dicitur (Joan. VI, 37) : Quem mittit ad me Pater, iste ad me veniet.
PL 8, 1074Aしかし、それ自体が真理でないのに真理へと導くことは不可能である。したがって父も子も真理である。こう言われているとおりに(ヨハネ6:37)。「父が私に遣わす者は、私のもとに来るだろう」。
Ex istis omnibus non solum concluditur, sed manifesta efficitur confessio, extra mutationem esse motum in Deo.
PL 8, 1074Aこれらすべてから、単に結論されるだけでなく、告白が明らかにされる——神における運動は変化の外にある、ということが。
Non enim localis neque cum passione generatio, aut corruptione, aut augmento, vel minutione, neque aliqua immutatione; est enim movere ibi, et moveri ipsum quod est esse simul et ipsum, et simplex, et intellectu, unum in uno, sicut in potentia, et actione.
PL 8, 1074Aというのは、生成は場所的なものでも、受動を伴うものでも、腐敗、増大、減少、いかなる変化を伴うものでもないからである。そこでは動かすことと動かされることそのものが、存在することそのものと同時にあり、単純であり、知解において一つのうちに一つであり、可能態と現実態におけるように。
Semper quidem, ὁμοούσιον in eo quod est esse, secundum autem agere ab eo quod est esse, filius, et pater. Sed sicuti dictum est, et in filio pater, et in patre filius.
PL 8, 1074B常に、存在することにおいてはホモウシオスであり、しかし存在することから働くことに応じては、子であり父である。しかし言われたように、子のうちに父があり、父のうちに子がある。
Liber I, Caput XLIV
第I巻 第XLIV章PL 8, 1074BNum timor ex isto nascitur, esse nos ista dicentes quasi Patripassianos? Multum differt serpentinum dogma a veritate.
PL 8, 1074B我々がこのように語ることから、我々を聖父受苦説論者であるかのようにする恐れが生じるだろうか。蛇のごとき教義は真理と大きく異なる。
Illi enim Deum solum esse dicunt, quem nos patrem dicimus, ipsum solum existentem et effectorem omnium, et venisse non solum in mundum, sed et in carnem, et alia omnia, quae nos filium fecisse dicimus.
PL 8, 1074B彼らは、我々が父と呼ぶ神だけが存在すると言う。彼のみが実在し、万物の作者であって、世界に来ただけでなく肉にも来た、そして我々が子がなしたと言う他のすべてのことも〔彼がなした〕、と言うのである。
Si enim dicimus patrem, patrem: et filium, filium, unum et dicentes, et ideo λόγος, id quod unum, non solum unum dicentes, sed unum et unum. Aliud autem impassibile, unum aliud passum, quomodo ergo Patripassiani sumus?
PL 8, 1074B我々が父を父と言い、子を子と言うとき、一つと言いながらも、それゆえロゴスは一つであるものであり、単に一つと言うのではなく、一と一と言うのである。しかし一方は受動を受けないものであり、他方は受苦したもの——ではどうして我々が聖父受苦説論者であろうか。
Deus enim nec procedit a semetipso, neque in manifesto actio est, neque velut in motione: quod intus motio veluti non est motio; λόγος autem qui sit in motionis potentia, magis motio et actio est, fertur potentia sua in effectionem eorum quae sunt? quo enim λόγος, hoc causa est eorum quae sunt: quo autem causa, hoc non in se manet semper, qui sit in eo quod est λόγος.
PL 8, 1074B神は自分自身から出て行くこともなく、顕わな働きのうちにあることもなく、いわば運動のうちにあることもない。内なる運動は、いわば運動ではないからである。しかしロゴスは運動の可能態のうちにあるものであり、むしろ運動であり現実態である。彼は自分の可能態によって、存在するものどもの産出へと運ばれる。ロゴスであるかぎりにおいて、彼は存在するものどもの原因であり、原因であるかぎりにおいて、常に自分自身のうちに留まってはいない——ロゴスであるということのうちにある彼は。
Et secundum hoc est iste inversibilis et immutabilis, sed in iis quae sunt juxta genera eorum: quae sunt alius et alius, ipso quo universalis λόγος est, in patre manens idem ipse.
PL 8, 1074Cこれに即して、彼は転変せず不変である。しかし存在するものどものうちでは、それらの類に即してある——それらは各々異なるものである——。彼自身は、普遍的なロゴスであるまさにその点で、父のうちに留まって同一である。
Passiones igitur ubi? neque in patre, neque in filio, sed juxta quae sunt genere suo non recipienda, virtutem totam τοῦ λόγου, quodlibet universalis: unoquoque existente, et illo distribuente suum proprium, ut Angelorum, Potentiarum, Thronorum, Dominationum, Potestatum, animarum, et sensibilium, et ipsius carnis.
PL 8, 1074Cでは受苦はどこにあるのか。父のうちにも子のうちにもなく、それぞれの類からしてロゴスの力の全体を受け取ることのできない、存在するものどもに即してある——普遍者であるものが何であれ、各々のものが実在し、彼が各々に固有のものを分配するのである——。すなわち、天使たち、諸勢力、王座、主権、権力、魂、感覚あるもの、そして肉そのものである。
Passio igitur in istis, et juxta haec non τοῦ λόγου, hoc est, filii. Secundum carnem ergo Salvator passus est, secundum spiritum autem quod erat, sine passione. Unde differt nostrum dogma a Patripassianis.
PL 8, 1074Dしたがって受苦はこれらのうちにあり、これらに応じてであって、ロゴス——すなわち子——のものではない。それゆえ救い主は肉に応じて受苦したが、彼がそうであった霊に応じては、受苦なしにであった。ここに我々の教義が聖父受苦説論者と異なる点がある。
Non enim filium esse passio est, sicuti dictum, nec facere aliquid nec loqui: divina enim potentia sine passione fiunt omnia, et ista magis sua, et substantialis, et divina motio est, non passio.
PL 8, 1074Dというのは、子であることは、言われたように受苦ではなく、何かをなすことも語ることも受苦ではないからである。神的な可能態によって、万物は受動なしに生じる。そしてこれはむしろ、それに固有な、実体的な、神的な運動であって、受苦ではない。
Deinde de isto non fuerunt Patripassiani, sed de cruce: quod Pater crucifixus est dicentes sacrilegi: impassibili passionis implicantes, et non intelligentes, necessario aliquid impassibile esse, si est aliud quod patiatur.
PL 8, 1074Dさらに、聖父受苦説論者はこの点ゆえにそう呼ばれたのではなく、十字架ゆえにである。彼らは父が十字架につけられたと言う冒瀆者であり、受苦しえない者を受苦に巻き込み、受苦する何か別のものがあるなら、必然的に何か受苦しえないものがあることを理解していないのである。
Nos tamen impassibilem et filium dicimus, juxta autem quod Λόγος caro factus est, passibilem. At vero miseratio, et ira, et gaudium, et tristitia, et alia hujusmodi ibi non sunt passiones, sed natura, et substantia.
PL 8, 1074Dしかし我々は、子は受苦を受けないと言い、ロゴスが肉となったことに応じては受苦するものであると言う。しかし憐れみ、怒り、喜び、悲しみ、その他このようなものは、そこでは受苦ではなく、本性であり実体である。
Si igitur spiritus benevolentia, ipse per se optimus, quibusdam in vitam, quibusdam in mortem est; non sua natura mutatus, sed patientium materia et voluntate, signaturam immutabilem divinitas pro accipientibus aut ut oportet, aut aliter affici dicitur, vel pati: quoniam a nostris sensibus quae divina sunt aestimamus.
PL 8, 1075Aというのは、もし霊が善意であって、それ自身は最善のものでありながら、ある者にとっては生命へ、ある者にとっては死へと働くのであれば、それはその本性が変わったのではなく、受け取る側の材質と意志によるのであり、神性は不変の刻印を持ちながら、受け取る者に応じて、しかるべく、あるいは別様に、影響を受ける、あるいは受苦する、と言われるのである。我々は神的なことを我々自身の感覚に基づいて評価するからである。
In sensibilibus enim juxta quod animal est animal, hoc est, anima utens corpore, vel corpus animatum, juxta sensum pati dicitur: vere autem neque per semet solius animae sunt passiones, multo magis spiritus Λόγου et Dei. Impassibilis enim divina natura est.
PL 8, 1075A感覚あるものにおいては、動物であるかぎりにおいて——すなわち身体を用いる魂、あるいは魂を持つ身体は——感覚に即して受苦すると言われる。しかし本当には、魂それ自体だけにさえ受苦があるのではなく、ましてロゴスと神の霊にはなおさらない。神的な本性は受苦を受けないものだからである。
Liber I, Caput XLV
第I巻 第XLV章PL 8, 1075BDiscedant ergo Patripassiani, quoniam nos et patrem dicimus et filium, ipsum solum passibilem juxta motum in hyle. Discedant Ariani, quoniam nos naturae filium dicimus, ante omnem creaturam genitum.
PL 8, 1075Bそれゆえ聖父受苦説論者は退くがよい。我々は父も子も語り、彼のみを、ヒュレー(質料)における運動に応じて受苦しうる者とするからである。アリウス派も退くがよい。我々は子をすべての被造物に先立って生まれた、本性の子と言うからである。
Discedant et ἀπὸ τοῦ ὄντος dicentes Christum esse, quod a Deo factus sit, qui Deus ὂν est: nos enim filium dicimus naturam, et a patre ipsum esse, et in patre.
PL 8, 1075Bまた、キリストは「アポ・トゥ・オントス」(存在するものから)であると言う者たち——彼はオン(存在するもの)である神によって造られたからだ、と言う——も退くがよい。我々は子を本性と言い、その存在することそのものが父からであり、また父のうちにある、と言うからである。
Discedant Marcelli et Photini discipuli, ipsum enim Verbum dicimus in carne fuisse, non aliud Verbum esse, et aliud hominem, in quo Christum dicunt esse, sed ipsum Λόγον carnem induisse. Illi enim dicunt esse et Deum, et Λόγον, et Spiritum.
PL 8, 1075Bマルケッルスとフォティヌスの弟子たちも退くがよい。我々は、言葉そのものが肉のうちにあったと言うのであって、言葉が一つのもの、人間がまた別のもの——彼らはこの人間のうちにキリストがあると言う——であるとは言わず、ロゴスそのものが肉をまとったと言うからである。彼らは、神とロゴスと霊とがある、と言う。
Quartum autem filium, id est hominem, qui ex Maria, quem assumpsit Λόγος, et ut ministrum rexit cui homini dicunt, et sedem paratam esse. Exciderunt ergo a Trinitate. Si autem manet Trinitas sola, ipse homo et λόγος; quem λόγον, nos supra filium demonstravimus.
PL 8, 1075Bそして第四のもの——すなわちマリアからの人間、ロゴスが取った者——を彼らは子と呼び、ロゴスはこれを僕として導いたのであり、この人間のために座も用意されている、と言う。したがって彼らは三位一体から脱落した。しかしもし三位一体のみが残るなら、この人間自身もまたロゴスである——このロゴスを、我々は上で子であると示した。
Non autem hoc significat: et λόγος, caro factus est, corruptus λόγος in carnem conversus est, sed λόγος, per quem effecta sunt omnia, et omnia effectus, et caro factus est, ut in carne cum esset, totum hominem sua passione et morte juxta passiones corporis mercaretur.
PL 8, 1075Cこれは、ロゴスが肉となった、ということが、腐敗したロゴスが肉に転じた、ということを意味するのではない。そうではなく、それを通してすべてがなされたロゴスが、すべてのものとなり、肉となったのであって、それは肉のうちにあることによって、全き人間を、その受苦と死とによって、身体の諸々の受苦に応じて贖うためである。
Si enim non erat ipse homo de Maria, quare exinanivit semetipsum? Et quid est (Philipp. II, 7) formam servi accipiens? et quid rursus est (Joan. I, 14) , et Λόγος caro factus est? Discedant et Basilii, ὁμοούσιοι.
PL 8, 1075Cもし彼自身がマリアから生まれた人間そのものでなかったならば、なぜ自分自身を空しくしたのか。(フィリピ2:7)「僕の形を取り」とは何であるのか。また重ねて(ヨハネ1:14)「ロゴスが肉となった」とは何であるのか。バシレイオスの徒、ホモイウシオイ(ホモイウシオス派)〔底本はホモウシオイ。文脈からホモイウシオイと読む〕も退くがよい。
- ホモイウシオス(ὁμοιούσιος、ラテン語 homoeusion/similis substantiae)=「類似実体の」。350年代に、アンキュラのバシレイオスら東方の司教たちが唱えた語で、子は実体において父に「似ている」と言う。子を被造物とし、父に「似ていない」とする人々(アノモイオイ)を退けつつ、ホモウシオスへの警戒も保つ立場である。ホモウシオスとはギリシア語で一文字(ι)しか違わない。
Nos enim ὁμοούσιον dicimus, et veritate, et juxta Synodum in Nicaeapoli. Sic enim et pater, et filius unum ambo, et semper, et simul ambo, et quoniam ὁμοούσιον.
PL 8, 1075C我々はホモウシオスを、真理において、またニカイア(ニカエアポリス)の教会会議に従って言うのである。父と子はこのようにして両者ともに一つであり、常に、また同時に両者であり、ホモウシオスであるからである。
- ホモウシオス(ὁμοούσιος、ラテン語 homousion/unius substantiae)=「同一実体の」。ニカイア信条(325年)が、子は父と「同一実体」であると告白した語。子が父と同じ一つの実体をもつことを言う。聖書に無い語であり、父と子の区別を消す(サベリオス的な)理解を招くとして、東方の多くの司教に警戒された。
Quod autem ὁμοούσιον dicunt, et si confitentur filium a patre habere substantiam, sed aliud quidem dicunt, dicentes neque generatione filium, neque faciendo esse a Deo, sed compulsu istorum duorum, et generationis et faciendi, veluti lapidis et ferri, atque inde emitti flammam.
PL 8, 1075Dしかし彼らがホモイウシオス〔底本はホモウシオス。文脈からホモイウシオスと読む〕と言うとき、たとえ子が父から実体を持つと告白するとしても、彼らは実は別のことを言っている。子は生成によっても、造ることによっても神から存在するのではなく、この二つ、すなわち生成と造ることとの打ち合わせによって存在するのであって、あたかも石と鉄を打ち合わせ、そこから炎が発せられるようなものだ、と言うのである。
Ista dicentes occulti Ariani sunt. Primum non generatione dicentes Dei filium esse, sed factura, quod dogma est Arii; factura enim est, quod a compulsu exilit, et ex nihilo est. Non enim a ferro aut lapide flamma, quod maxime Arius insanus sapit.
PL 8, 1075Dこのように言う者たちは隠れたアリウス派である。第一に、彼らは神の子が生成によってではなく、造られたことによって存在すると言う——それはアリウスの教義である。打ち合わせから飛び出すものは造られたものであり、無から存在するからである。炎は鉄や石から出るのではないのであって、これこそ狂ったアリウスが何よりも考えていることである。
Etsi collisio facta est, fuit quando non fuit: et si compulsum faciendi et generatione factus est filius, praeexstitit factio et generatio antequam fuisset filius. Posteriora autem ista. Quomodo ergo compulsio?
PL 8, 1075Dたとえ衝突が起こったのだとしても、〔それなら〕彼がいなかった時があったことになる。また、もし子が造ることと生成との打ち合わせによって造られたのであれば、子が存在する以前に、造ることと生成とが先に実在していたことになる。しかしこれらは後なるものである。ではどうして打ち合わせでありえようか。
Et hoc Arii: deinde quomodo ista collisio? et quorum et in quo? Numquid voluntatum in Deo concursio? Numquid passionum aut differentiarum, maxime contrariarum motionum?
PL 8, 1076Aこれもまたアリウスの教義である。さらに、この衝突とはどのようなものか。何と何との、また何においてか。神における意志の衝突だろうか。受動や差異の、まして相反する運動の衝突だろうか。
Et si istud passus est pater, qui est sine passione, et non ex sua substantia apparuit ei filius: collisione enim duarum aut voluntatum, aut passionum, nec voluntas facta est, nec passio, multo magis nec substantia a substantia paterna, sed extra quaedam substantia, quae ex nihilo existeret de λόγῳ ad patrem. Suspicari ista, impia blasphemia.
PL 8, 1076Aそしてもし受動なき父がこれを受けたのだとすれば、子もまた父自身の実体から父に現れたのではないことになる。二つの意志、あるいは二つの受動の衝突によっては、意志も受動も生じないのであり、まして父の実体からの実体などなおさら生じない。むしろ、何か外なる実体が無から実在することになる——ロゴスに関して、父に対して〔de λόγῳ ad patrem の係りは定かでなく、直訳にとどめた〕。そのようなことを推測することさえ、不敬な冒瀆である。
Liber I, Caput XLVI
第I巻 第XLVI章PL 8, 1076ADiximus de ὁμοούσιον, et sufficienter diximus: hoc enim nobis propositum. Quomodo autem si ὁμοούσιον, filius, et semper cum patre est, et procedit, et descendit, et ascendit, et mittitur, et facit quae voluntatis sunt patris, et quomodo imago cum sit Dei, in dextera sedeat Dei, et quid sit dextera, et quid sedere, et quid est per quem facta sunt omnia, et quomodo omnia, et quid est quod nihil factum est sine ipso, et quomodo et ipse voluntatem habet, et quae facit, voluntate patris facit, et quomodo perfectus, et a perfecto patre ut imperfectus et corpus accepit, et nunc corpus fert, et si sanctum spiritale, et simile eorum hominum, qui post sancti erunt, et quomodo semperque qui moveatur, et a se genitus potentia quidem patris: ista enim omnia ὁμοούσιον, definiunt.
PL 8, 1076A我々はホモウシオスについて語った。十分に語った。これが我々の目的だったからである。しかし、もしホモウシオスであるなら、子はいかにして常に父と共にあり、また進み出て、降り、昇り、遣わされ、父の意志に属することをなすのか。また、神の像であるのに、いかにして神の右に座するのか。右とは何か、座するとは何か。また、「それを通して万物が造られた方」とは何か、いかにして万物であるのか、「彼なしには何一つ造られなかった」とはどういうことか。また、いかにして彼自身も意志を持ち、なすことを父の意志によってなすのか。また、いかにして完全な者でありながら、完全な父から不完全な者として身体を受け、今も身体を担っているのか。そしてその身体は聖なる霊的なものであるのか、後に聖なる者となるであろう人間たちの身体と同様のものであるのか。そしてまた、いかにして常に動かされる者でありながら、自分自身から生まれた者であり、しかもそれは父の可能態によってであるのか——これらすべてが、ホモウシオスを定義するのである。
- ホモウシオス(ὁμοούσιος、ラテン語 homousion/unius substantiae)=「同一実体の」。ニカイア信条(325年)が、子は父と「同一実体」であると告白した語。子が父と同じ一つの実体をもつことを言う。聖書に無い語であり、父と子の区別を消す(サベリオス的な)理解を招くとして、東方の多くの司教に警戒された。
Si quis dignus sit intelligere, et in isto libro inveniet Fidem sic esse, et permittente Deo, et Jesu Christo Domino nostro, et Spiritu sancto dicimus, ne quis blasphemiter intelligens meum dogma dixerit, omnia enim a sancta scriptura et dicuntur, et sunt.
PL 8, 1076Bもし理解するにふさわしい者があれば、この書のうちにも、信仰がこのようにあることを見出すであろう。そして我々は、神と、我々の主イエス・キリストと、聖なる霊の許しのもとに語るのである。誰かが冒瀆的に理解して、これを私の〔独自の〕教義だと言うことのないように。すべては聖書から語られ、また聖書に基づいてあるのだから。
Dicemus maxime illud, e quo gignuntur multae haereses, quod Evangelia, et Apostolus, et omnis vetus Scriptura de Deo quidem dicit omnia, et de Jesu Christo, hoc est de λόγῳ incarnato, hic enim mysterium salutis nostrae egit, hic nos liberos fecit, redemit: in istum credimus secundum crucem, et juxta resurrectionem a mortuis Salvatorem nostrum, idcirco Paulus dicit: Non enim judicavi quidquam scire in vobis nisi Jesum Christum, et hunc crucifixum (I Cor. II, 2) .
PL 8, 1076C我々は特に、多くの異端がそこから生まれるあのことを言おう。すなわち、福音書、使徒、そして旧約聖書全体は、神について万事を語り、またイエス・キリストについて、すなわち受肉したロゴスについて語る、ということである。彼こそが我々の救いの奥義をなし、彼が我々を自由にし、贖ったのである。十字架に即して、また死者からの復活に即して、我々はこの方を我々の救い主と信じる。それゆえパウロは言う。「私は汝らの間で、イエス・キリスト、それも十字架につけられた方以外は、何も知ろうとしなかった」(一コリント2:2)。
Liber I, Caput XLVII
第I巻 第XLVII章PL 8, 1076CConfitemur igitur Deum patrem omnipotentem, confitemur filium unigenitum Jesum Christum, Deum de Deo lumen verum de vero lumine, formam Dei, qui habet substantiam de Dei substantia, naturam, generationem, filium simul cum patre consubstantiatum quod Graeci ὁμοούσιον appellant, primogenitum ante constitutionem mundi, et primogenitum ante omnem creaturam, hoc est, et ante substantiam veniendi, et generationis, et revivendi, primogenitum a mortuis λόγον, qui sit omnium universalis λόγος, λόγον autem ad Deum, λόγον in postremis temporibus incarnatum, et cruce vincentem mortem et omne peccatum, Salvatorem nostrum, judicem omnium, semper cum patre substantialem et ὁμοούσιον, potentiam activam a patria potentia, et generantem, et facientem omnia, et substantiam existendi omnium, et generationem, et reviviscentiam: quoniam vita est aeterna, et Dei virtus, et sapientia: ipsum inversibilem, immutabilem ( al. mutabilem) juxta quod λόγος est, et quod semper λόγος est: juxta autem quod est creare omnia, et maxime juxta in hyle actionem impassibiliter patientem.
PL 8, 1076Cしたがって我々は、全能の神なる父を告白し、独り子イエス・キリストを告白する——神からの神、真の光からの真の光、神の形相、神の実体からの実体を持つ者、本性、生成、父と共に同一実体の子——これをギリシア人はホモウシオスと呼ぶ——世界の成立に先立つ初子、あらゆる被造物に先立つ初子、すなわち到来すること、生成すること、生き返ることの実体に先立つ者、死者からの初子なるロゴス、万物の普遍的ロゴスであり、神へと向かうロゴス、終わりの時に受肉したロゴス、十字架によって死とあらゆる罪とに勝つ我々の救い主、万物の裁き手、常に父と共に実体的でありホモウシオスなる者、父の可能態からの能動的可能態であり、万物を生み、また造る者、万物の実在することの実体であり、生成であり、生き返りである——彼は永遠の生命であり、神の力であり知恵であるからである——。彼自身は、ロゴスであるかぎりにおいて、また常にロゴスであるかぎりにおいて、転変せず不変である(ある写本は「可変」とする)。しかし万物を創造するかぎりにおいては、とりわけヒュレー(質料)における働きに即しては、受動なしに受苦する者である。
- ホモウシオス(ὁμοούσιος、ラテン語 homousion/unius substantiae)=「同一実体の」。ニカイア信条(325年)が、子は父と「同一実体」であると告白した語。子が父と同じ一つの実体をもつことを言う。聖書に無い語であり、父と子の区別を消す(サベリオス的な)理解を招くとして、東方の多くの司教に警戒された。
Ut fons aquarum immutabilis, impassibilis, extra omnem motionem, cum fluit, et in flumen advenit, juxta alveum et genera et qualitates terrae creditur pati, semper servans potentiam aquae suam, et sicuti flumen irrigat terram, nullam diminutionem sentiens, ad hoc quod est esse aquam; sic Christus ille est fluvius, de quo Propheta dicit: Qui irrigat, et infundit totam terram (Gen. II, 6) : sed Christus totus omne irrigat, et visibilia et invisibilia, flumine vitae omnium eorum quae sunt substantia irrigat.
PL 8, 1077A水の泉が、不変で受動を受けず、あらゆる運動の外にありながら、流れて川となるとき、川底や地の種類や性質に応じて受苦しているかのように信じられ、しかも常に自分の水の可能態を保ち、川が地を潤しても、水であることについては何の減損も感じないように——このように、あのキリストは川である。預言者はこの者について言う。「潤し、地全体に注ぐ者」(創世記2:6)。しかしキリストは全体として万物を潤す——見えるものも見えないものも——万物のうちにある実体の生命の流れによって。
In quo autem vita, est Christus: in quo rigat Spiritus sanctus, in quo potentia est vitalitatis, Pater et Deus: totum autem unus Deus.
PL 8, 1077Bしかるに、生命であるところのものはキリストであり、潤すところのものは聖なる霊であり、生命力の可能態であるところのものは父にして神である。そして全体は唯一の神である。
Confitemur ergo et Spiritum sanctum ex Deo Patre omnia habentem, τῷ Λόγῳ, hoc est, Jesu Christo tradente illi omnia, quae Christus habet a Patre.
PL 8, 1077Bしたがって我々はまた、聖なる霊を告白する。霊は神なる父からすべてを持つのであり、それはロゴス、すなわちイエス・キリストが、キリストが父から持つすべてを霊に引き渡すことによるのである。
Et isto hujusmodi modo simul confitemur esse haec tria, ex isto quod unum, et unum Deum, ὁμοούσια ista, et semper simul et patrem, et filium, et Spiritum sanctum ineffabili potentia, et ineloquibili generatione filium Dei, Jesum Christum, Λόγος qui sit, et Deum, et imaginem, et formam, et characterem, et refulgentiam patris, et virtutem, et sapientiam Dei, per quae appareat et declaratur Deus in potentia omnium, et existens, et manens, et agens omnia secundum actionem filii, id est, Jesu Christi, quem incarnatum, et crucifixum, et resurgentem a mortuis et ascendentem in coelos, et sedentem ad dexteram Patris, et judicem futurum venire viventium et mortuorum, Patrem omnis creaturae et Salvatorem, et voce, et toto corde confitemur semper, ἀμήν.
PL 8, 1077Bそしてこのような仕方で、我々は、これら三者が同時にあることを告白する。それらが一つであることから、また唯一の神であることから、これらはホモウシオスであり、父と子と聖なる霊とは言い表しがたい可能態において常に共にある。また、語りえない生成によって〔生まれた〕神の子イエス・キリストを告白する。彼はロゴスであり、神であり、像であり、形相であり、刻印であり、父の輝きであり、神の力であり知恵であって、これらを通して、神が万物の可能態のうちにあって、実在し、留まり、子すなわちイエス・キリストの働きに即して万物をなす者として、現れ、示されるのである。この方を我々は、受肉し、十字架につけられ、死者から復活し、天に昇り、父の右に座し、生ける者と死せる者との裁き手として来たるべき方、あらゆる被造物の父にして救い主として、声をもって、また心のすべてをもって、常に告白する。アーメン。
Gratia et pax a Deo patre, et filio ejus Jesu Christo Domino nostro, sic ista confitenti in omnia saecula saeculorum.
PL 8, 1077C神なる父から、その子である我々の主イエス・キリストから、恩寵と平和とが、これをこのように告白する者に、世々限りなくあるように。
Liber I, Caput XLVIII
第I巻 第XLVIII章PL 8, 1077CSpiritus, λόγος, νοῦς, sapientia, substantia, utrum idem omnia, an altera a se invicem? Et si idem, communione quadam, an universitate?
PL 8, 1077C霊、ロゴス、ヌース(知性)、知恵、実体——これらはすべて同一なのか、それとも互いに別なのか。もし同一であるなら、何らかの共通性によってか、それとも普遍性によってか。
Si communione quadam, quid primum, quid ex alio, et qua communione? si universitate et ista, et quae differentia, et quae communio? si a se invicem altera omnimodo, altera in alia ut subjectum, alia ut accidens: an juxta alium alterum modum?
PL 8, 1077Cもし何らかの共通性によるなら、何が第一のもので、何が他から出るものであり、いかなる共通性によるのか。もし普遍性によるなら、これについてもまた、いかなる差異があり、いかなる共通性があるのか。もし互いにあらゆる仕方で別のものであるなら、一方は他方の基体として、他方は付帯性として、あるいは何か別の仕方によってか。
Si igitur omnimodis altera, et ἑτερόνυμα, et alterius substantiae. Sed nihil omnimodis alterius substantiae: eorum enim quae sunt ὂν genus, et magis genus in eo quod est esse.
PL 8, 1077Dしたがって、もしあらゆる仕方で別のものであれば、それらは異なる名を持つもの(ヘテロニュマ)であり、異なる実体のものである。しかし、あらゆる仕方で異なる実体であるものは何もない。存在するものどもは、オン(存在するもの)という類を持ち、むしろ存在することにおいて類をなしているからである。
Sed quoniam esse dupliciter, et ipsum τὸ ὂν dupliciter, est enim vere esse, est et solum esse.
PL 8, 1077Dしかし、存在することは二通りであり、オンそのものも二通りである。すなわち、真に存在することと、単に存在することとがある。
Si igitur τὸ ὂν, vere ὂν et solum ὂν ad omnia ὄντα, et solum ὂν ad solum ὄντα, sive συνωνύμως, sive ὁμωνύμως dicuntur, non omnimodis altera sunt: participatione igitur cujusdam communionis omnia quae sunt, ad altera sunt.
PL 8, 1077Dしたがって、もしオンが——すなわち「真にオン」と「単にオン」とが——すべてのオンタ(存在するものども)との関係で言われ、また「単にオン」が「単にオンタであるもの」との関係で言われるのであれば、それが同義的(シュノーニュモース)に言われるにせよ、同名的(ホモーニュモース)に言われるにせよ、それらはあらゆる仕方で別のものであるのではない。したがって、存在するすべてのものは、何らかの共通性への参与によって、互いに対してある。
Etenim quod τῷ ὄντι est, hoc quod non ὂν est, opponitur, quasi contrarium secundum privationem nulla participatione ad se invicem; ergo nec alterum.
PL 8, 1077Dというのは、オンであるものに対しては、オンでないものが、何ら参与することなく、欠如による反対物として対立しているからである。したがって、それは他のものですらない。
Si igitur quae sunt, etiam differentia sint et altera, quadam tamen communione eadem sunt, et secundum istum modum et eadem altera sunt; et istud duobus modis sive altera in identitate, sive eadem in alteritate; sed si eadem in alteritate, magis in alteritatem vergunt: si autem altera in identitate, maxime identitas apparet. Quid igitur istis concinat hinc perspiciendum.
PL 8, 1078Aしたがって、存在するものどもが、たとえ異なり別のものであるとしても、何らかの共通性によって同一であり、この仕方において別のものどもが同一であるならば——これには二つの仕方がある。すなわち、同一性における別性か、別性における同一性かである。もし別性における同一性であれば、より別性へと傾く。もし同一性における別性であれば、同一性がより顕著に現れる。それゆえ、これらの事柄がどちらに合致するかを、ここから見極めなければならない。
Liber I, Caput XLIX
第I巻 第XLIX章PL 8, 1078ADe Deo et λόγῳ, hoc est, de patre et filio Dei permissu sufficienter dictum, quoniam unum quae duo. Dictum et de λόγῳ, hoc est de filio et de Spiritu sancto, quod in uno.
PL 8, 1078A神とロゴスについて、すなわち父と子について、二つであるものが一つであることは、神の許しのもとに十分に語った。ロゴスについて、すなわち子について、また聖なる霊についても、それらが一つのうちにあることを語った。
Si igitur quae duo, unum, et in uno duo; illud unum in quo sunt duo, quoniam cum illo est, et ex aeterno cum ipso semper: quae simul sunt sibi invicem eadem, duo unum sunt; necesse est igitur ista idem esse. Quomodo istud sit: Audi, ut dico.
PL 8, 1078Aしたがって、もし二つのものが一つであり、一つのうちに二つがあるならば——それら二つがそのうちにあるところの一つは、それとともにあり、永遠から常にそれとともにあるゆえに——互いに同時にあり互いに同一であるものは、二つでありながら一つである。したがって、これらは同一でなければならない。これがいかにしてであるかを聞け、私が語るとおりに。
Ante omnia quae vere sunt, unum fuit sive ipsum unum, antequam sit ei esse unum. Illud enim unum oportet dicere et intelligere, quod unam imaginationem alteritatis habet, unum solum, unum simplex; unum per concessionem, unum ante omnem existentiam, ante omnem existentialitatem, et maxime ante omnia inferiora, ante ipsum ὂν, hoc enim unum ante ὄν.
PL 8, 1078B真に存在するすべてのものに先立って、一なるものがあった——というより、それ自体が一であることになる以前に、一そのものがあった。というのは、この一は、他性についてただ一つの表象のみを持つもの、単独の一、単純な一、と言い、理解しなければならないからである——譲歩による一、あらゆる実在に先立つ一、あらゆる実在性に先立つ一、とりわけあらゆる下位のものに先立ち、オンそのものにさえ先立つ一である。この一はオンに先立つからである。
Ante omnem igitur essentitatem, substantiam, subsistentiam, et adhuc omnia quae potentiora unum, sine existentia, sine substantia, sine intelligentia.
PL 8, 1078Bしたがって、あらゆる本質性、実体、自存に先立ち、さらにそれよりも力あるすべてのものに先立つ一であり、実在なく、実体なく、知解なきものである。
Supra enim haec, immensum, invisibile, indiscernibile universaliter, et his quae in ipso, et his quae post ipsum, etiam quae ex ipso.
PL 8, 1078Bというのは、これらより上にあり、無限であり、目に見えず、あらゆる意味で識別しえないものだからである——それ自身のうちにあるものにとっても、それ自身の後にあるものにとっても、それ自身から出るものにとってさえも。
Soli autem sibi et discernibile, et definitum ipsa sua existentia, non actum, ut non quiddam alterum sit ab ipso consistentia, et cognoscentia sui impartile undique, sine figura, sine qualitate, neque inqualitate; sine qualitate quale, sine colore, sine specie, sine forma, omnibus formis carens.
PL 8, 1078Cしかし、それ自身にとってのみ識別可能であり、それ自身の実在そのものによって規定されている——働きによってではなく——。それ自身の成り立ちと自己の認識とが、それ自身とは別の何かであることのないようにである。あらゆる方向において不可分であり、形なく、性質なく、無性質でもなく、性質なしに性質あるものであり、色なく、姿なく、形相なく、あらゆる形相を欠いている。
Neque quod sit ipsa forma qua formantur omnia, et universalium et partilium omnium quae sunt. Prima causa omnium principiorum, principium omnium intelligentiarum, praeintelligentia omnium potentiarum, fortitudo ipsa motione celebrior, ipso statu stabilior.
PL 8, 1078Cまた、それが万物——普遍的なものも個別的なものも、存在するものすべて——を形作る形相そのものであるというのでもない。あらゆる根源の第一の原因であり、あらゆる知解の根源であり、あらゆる可能態に先立つ先知解であり、強さそのものであって、運動そのものよりも速く、静止そのものよりも安定している。
Motione enim ineloquibili status est, statu autem ineffabili superelativa motio est. Continuatione omni densior, distantia universa altior, definitior universo corpore, et major omni magnitudine, omni incorporali purior, omni intelligentia et corpore penetrabilior, omnium potentissimus, potentia potentiarum, omni genere, omni potentia, omni specie majus, totum vero quae sunt omnia ipsum existens omni toto majus, corporali, et incorporali, omni parte magis pars inenarrabili potentia, pura, existens prae omnibus, quae vere sunt.
PL 8, 1078Cというのは、言い表しえない運動によって静止であり、言い表しえない静止によって最上の運動だからである。あらゆる連続よりも密であり、あらゆる隔たりよりも高く、あらゆる物体よりも限定されており、あらゆる大きさより大きく、あらゆる非物体的なものより純粋であり、あらゆる知解とあらゆる物体よりも浸透し、万物のうちで最も力あるものであり、諸可能態の可能態であり、あらゆる類、あらゆる可能態、あらゆる種より大きく、存在するものの全体としては、それ自体が、物体的なものであれ非物体的なものであれ、あらゆる全体より大きく実在し、言い表しえない可能態によって、あらゆる部分よりもいっそう部分であり、純粋であり、真に存在するすべてのものに先立って実在している。
Liber I, Caput L
第I巻 第L章PL 8, 1078DHic est Deus, hic Pater, praeintelligentia, praeexistens et praeexistentia, beatitudinem suam et immobili motione semetipsum custodiens, et propter istud non indigens aliorum, perfectus super perfectos, tripotens in unalitate, spiritus perfectus et supra spiritum.
PL 8, 1078Dこれが神である、これが父である——先知解、先在する者、先在性、不動の運動によって自分自身の至福を守る者、それゆえに他の何ものをも必要としない者、完全なる者たちに勝る完全なる者、一性のうちにある三重の可能態を持つ者、完全なる霊、霊に勝る者。
Non enim spirat, sed tantum spiritus est in eo, quod est ei esse, spiritus spirans in semetipsum, ut sit spiritus; quoniam est spiritus inseparabilis a semetipso, ipse sibi et locus, et habitator in semetipso manens, solus in solo, ubique existens, et nusquam simplicitate, unus qui sit, tres potentias couniens existentiam omnem, vitam omnem et beatitudinem.
PL 8, 1078Dというのは彼は息をするのではなく、彼にとって存在することであるところのものにおいて、ただ霊であるのみだからである。霊として自分自身のうちへと息をする——霊であるために。彼は自分自身から離れることのない霊であり、自分自身にとって場所であり、自分自身のうちに留まる住まう者であり、単独者のうちの単独者であり、あらゆる所に実在しながら単純性においてはどこにもなく、一なる者でありながら、三つの可能態——あらゆる実在、あらゆる生命、そして至福——を共に一つにしている。
Sed ista omnia et unum, et simplex unum, et maxime in potentia ejus quod est esse, hoc est existentiae potentia, vitae et beatitudinis quod enim est et existit potentia, quae sit existentiae, ac potentia est vitae et beatitudinis ipsa per semetipsam, et ideo et λόγος sui ipsius, et vivere, et agens, habens secundum ipsam suimetipsius inexistentem existentiam, indiscernibilis spiritus counitio, divinitas, substantialitas, beatitudo, intelligentialitas, vitalitas, optimitas, et universaliter omnimodis omnia, pure ingenitum προὸν, unalitas counitionis nulla counitioni.
PL 8, 1079Aしかしこれらすべては一であり、単純な一であって、とりわけ、存在することであるところのものの可能態において——すなわち実在の可能態、生命と至福の可能態において——一である。存在し実在するところのもの、すなわち実在の可能態であるものが、それ自体を通して、生命と至福の可能態でもあるからである。それゆえ彼は自分自身のロゴスであり、生きることであり、働くものであって、それ自体に即して自分自身の非実在的な実在を持ち、識別しえない霊の統一、神性、実体性、至福、知解性、生命性、最善性、そして普遍的にあらゆる仕方であらゆるものであり、純粋に生まれざるプロオン(存在に先立つもの)、いかなる統一とも異なる統一性である。
Isto igitur uno existente, unum proinde exiliit unum, in substantia unum, in motu unum, et motus enim existentia, quoniam existentia motus.
PL 8, 1079Bしたがってこの一が実在するので、そこから一なる一が飛び出た——実体において一であり、運動において一である。運動もまた実在であり、実在は運動だからである。
Istud igitur unum existentialiter unum, sed non ut Pater inexistentialiter unum, qui est secundum potentiam existentialiter unum.
PL 8, 1079Bしたがってこの一は実在的に一である。しかし、非実在的に一である父のようにではない。父は、可能態に即して実在的に一なのである。
Habet enim potentiam, et magis habet quod ei futurum est secundum operationem esse, et secundum veritatem non habet, sed est: quoniam potentia, coactio actuosa sit omnia, est sine molestia, et vere omnimodis non egens, quae sit ab hoc ut sit omnia potentia: etenim qua potens nata actio eget, agens ipsa unalitas.
PL 8, 1079Bというのは、彼は可能態を持ち、むしろ働きに即して彼にとってやがて存在することになるものを持つのであって、真実に即しては持つのではなく、存在するのである。可能態は、現実に働く強制としてすべてであるのだから、労苦なくあり、真にあらゆる仕方で何も必要としない。それは、可能態としてすべてであることを、このことから得ているのである。というのは、生まれた現実態のほうが、〔可能態が〕力あるものであるかぎりにおいてそれを必要とするのであり、働いているのは一性そのものだからである〔etenim 以下は構文が崩れているらしい。nata actio を eget の主語と取った〕。
Liber I, Caput LI
第I巻 第LI章PL 8, 1079BIgitur ista secundum istud quod esse dicimus unum, unum vita est, quae sit motio infinita, effectrix aliorum, vel eorum quae vere sunt, vel eorum quae sunt, existens λόγος, ad id quod est esse quae sunt, omnia a sesemet movens semper in motu, in semetipsa habens motum, magis autem ipsa motus est: sic enim Scriptura divina dicit: Quod dedit ipse pater Deus in ipso esse vitam esse (Joan. V, 26) .
PL 8, 1079Bしたがって、これらは、我々が一と言うこの存在することに応じて、一つの生命である——無限の運動であり、他のものどもの、あるいは真に存在するものどもの、あるいは存在するものどもの、作出者であり、存在すること・存在するものへと向かう、実在するロゴスであり、万物を常に自分自身から動かし、運動のうちにあり、自分自身のうちに運動を持ち、むしろそれ自体が運動である。まさに神なる聖書がこう言うとおりである。「父なる神が彼自身のうちに与えたのは、生命であることである」(ヨハネ5:26)。
Iste filius est λόγος, qui est ad Deum, iste per quem facta sunt omnia, iste filius et filietas tota paternitatis totius semper qui sit et filius, et ex aeterno: filius autem et semet mota motione, potentia enim progrediente, et veluti immobili praeexistentia, et non mota juxta quod potentia fuit.
PL 8, 1079Cこの者が子であり、神へと向かうロゴスであり、それを通して万物が造られた者であり、この者が子であり、全父性の全体に対する全き子性であって、常に子であり、永遠からのものである。しかし子はまた、自ら動かされる運動によってある。可能態が前進しつつ、しかもいわば不動の先在であり、可能態であったかぎりにおいては動かされていなかったからである。
Ista motio nusquam requiescit et a semetipsa exurgens, et in omne genus motus festinans: quippe vita quae sit infinita, et ipsa in vivificatione veluti foris apparuit.
PL 8, 1079Cこの運動はどこにも休らうことなく、自分自身から立ち上がり、あらゆる種類の運動へと急ぐ——無限である生命として、そして生かす働きにおいて、いわば外に現れたのである。
Necessario igitur vita nata est, vita autem filius, vita motio, a vitali praeexistentia vita, existentia in constitutione, et apparentia omnium totorum, quae juxta potentiam pater est, ut ab eorum quae vere sunt intelligentia praeintelligentia apparet.
PL 8, 1079Dしたがって必然的に生命は生まれた。生命とは子であり、生命とは運動であり、生命的な先在から出た生命であり、成り立ちのうちにある実在、あらゆる全体の顕現である。その先在は、可能態に即しては父である。ちょうど、真に存在するものどもの知解から、先知解が現れるように。
Ista igitur existentia est totius existentiae vita, et juxta quod vita motus quasi foemineam sortita est potentiam, hoc quod concupivit vivificare.
PL 8, 1079Dしたがってこの実在は全実在の生命であり、生命は運動であるかぎりにおいて、いわば女性的な可能態を得た——それが生かすことを欲したことである。
Sed quoniam sicut demonstratum, ista motio una cum sit, et vita est sapientia, tota conversa in sapientiam, et magis in existentiam patriam, magis aut retro motae motionis in patriam potentiam, et ab ipso vivificata vita recurrens in patrem, vir effecta, descensio enim vita, ascensio sapientia.
PL 8, 1079Dしかし、すでに示されたように、この運動は一つであるから、生命はまた知恵でもあり、全体として知恵へと、むしろ父の実在へと転じられている。いやむしろ、後ろへと引き返す運動として父の可能態へと転じられ、彼によって生かされた生命として父へと駆け戻り、男性となった。下ることが生命であり、上ることが知恵だからである。
Spiritus autem et ista. Spiritus igitur utraque: in uno duo, et sicut existente vita prima existentia, necessitas fuit in virginalem potentiam subintrare, et masculari virginis partu virum generari filium Dei.
PL 8, 1080Aしかし霊もまたこれらである。したがって霊は両方であり、一つのうちに二つである。そして、生命が実在するとき第一の実在があったように、〔霊が〕おとめ〔Virgo(マリア)を本サイトでは「おとめ」と訳す〕の可能態のうちに入り込み、男性とされ、おとめの出産によって神の子が男として生まれることが必要であった。
In prima enim motione, primam dico in apparentiam venientem, veluti defecit a potentia patris, et in cupiditate insita vivefaciendi, intus quidem existens vita, motione autem foris existens in semetipsam recurrit: rursus in semetipsam conversa venit in suam patriam existentiam, virtute effecta et perfecta ( al. per facta in omnipotentem virtutem effectus est perfectus spiritus, nutu in superiora converso, hoc est intro.
PL 8, 1080Aというのは、第一の運動——顕現へと来る最初の運動を私は言う——において、〔生命は〕いわば父の可能態から離れ落ちたかのようになり、内に植えつけられた生かそうとする欲求のうちで、内にあっては生命として実在しながら、運動としては外に実在して、自分自身へと引き返す。再び自分自身へと転じて、自分の父なる実在へと来る。力によって成し遂げられ、完成されて(別本「全能の力へと成し遂げられて、完全な霊となった」)、傾きを上なるものへ、すなわち内へと転じて。
Sic secundum typum oportuit ordinem esse, et cum est in corpore spiritus, hoc est, filio Christo, et quasi diminutionem pati, et a Virgine nasci, et ipsa veluti diminutione sua patria virtute, hoc est, existentia diviniore et prima resurgere et renovari, et reverti in patrem, hoc est, in existentiam et potentiam patriam.
PL 8, 1080Aこのように、型に従って秩序がなければならなかった。すなわち、霊が身体のうちに、すなわちキリストなる子のうちにあるとき、いわば縮小を受け、おとめから生まれ、そしてその縮小そのものを通して、自らの父なる力、すなわちより神的な第一の実在によって、よみがえり、新たにされ、父へ、すなわち父なる実在と可能態へと帰ることである。
Liber I, Caput LII
第I巻 第LII章PL 8, 1080BQuomodo istud est, adhuc audeo dicere, ut nostra incidentia plurima expositione manifesta sit.
PL 8, 1080Bこれがいかにしてであるかを、なおも私はあえて語ろう。我々の主題の非常に多くの部分が、この説明によって明らかになるように。
Ponamus intelligentiam: secundum istum modum Deus potentia est istarum trium potentiarum existentiae, vitae beatitudinis, hoc est, ejus quod est esse, quod vivere, quod intelligere.
PL 8, 1080B知解を提示しよう。この仕方に従って、神は実在・生命・至福というこれら三つの可能態の可能態である——すなわち存在すること、生きること、知解することの。
Quod autem in unoquoque istorum tria, manifestum et quod est esse primum, et secundum quod est esse secundum ipsum vivere et intelligere, sine ulla unitione, sed simpliciter simplicitas et istud manifestum sicuti demonstratum, illud et tale quod est esse, Deum esse manifeste, sicuti demonstratum; potentia potens praestandi quod esse omnibus, non ab eo quod esse ut partem dans et paternam et effectricem potentiae unicuique quod est esse ei proprium consistens: hoc autem per ministrantem λόγον, hoc est per vitam quae omnibus praestat vivere, et tunc subsistit, aliquis accipiens quod est esse secundum quod est vitam accipere.
PL 8, 1080Bしかるに、これらそれぞれのうちに三つがあることは明らかである。すなわち、存在することが第一であり、第二に、存在することに即して、生きることと知解することそのものがある。何の結合もなく、ただ単純に単純性としてである。このことも、すでに示されたように明らかであり、そのような存在すること、それが神であることも、示されたとおり明らかである。それは、万物に存在することを与えることのできる可能態であって、自らの存在することから部分として与えるのではなく、父的な、また可能態を産出するものとして、各々に固有の存在することを成り立たせつつ与えるのである。しかしこれは仕えるロゴスを通して、すなわち万物に生きることを与える生命を通してであり、そのときはじめて、あるものは、生命を受け取ることに即して存在することを受け取って、自存するのである。
Si igitur esse Dei, non ab eo quod sibi esse omnibus praestat, sed ministrante hoc quod est vitam esse; ipsum autem vitam esse in eo est quod est Dei, esse unum et idem est quiescenti, quod est esse patri, cum eo quod est esse vitae secundum identitatem, motus est ex sua potentia a patria potentia dependens.
PL 8, 1080Cしたがって、もし神の存在することが、彼自身がすべてに存在することを与えることによるのではなく、仕える者——すなわち生命であること——によるのであれば、しかし生命であることそのものが神であることのうちにあるのであれば、存在することは、静止しているもの——すなわち父にとって存在することであるもの——と、同一性に応じて生命にとって存在することであるものとにおいて、一であり同じである。運動は、その可能態から出て、父的な可能態に依存している。
Et quoniam omnis potentia naturalis est voluntas, voluit vitam movere semetipsam, insita juxta substantiam motione impassibiliter, erecte in id quod est. Naturalis enim voluntas, non passio.
PL 8, 1080Dそして、あらゆる可能態は本性的な意志であるゆえに、〔可能態は〕生命が自分自身を動かすことを意志した。実体に即して植えつけられた運動によって、受動なしに、存在するものへとまっすぐに向けて。というのは本性的な意志は受動ではないからである。
Secundum igitur quod est esse Dei, in quo potentia existentiae est, substantialitas patria, secundum potentiam, secundum istud esse ipsum et vita est.
PL 8, 1080Dしたがって、神が存在することに応じて——そこには実在の可能態がある——父的な実体性が可能態に応じてあり、この存在することに応じて、それ自体はまた生命でもある。
Si ergo movit vita semetipsam, motio autem voluntas, patria ergo motio, et patria voluntas, quoniam patria potentia vita. Sed si secundum quod est esse vita, motio est, propria ergo motio vitae est.
PL 8, 1080Dしたがって、もし生命が自分自身を動かしたのであれば、運動は意志であり、それゆえ父的な運動であり、父的な意志である——父的な可能態は生命であるから。しかし、もし生命であることに応じて存在することが運動であるならば、運動は生命に固有のものである。
Sed quoniam motio aliunde ad aliud fertur, veluti ab eo quod est intus foras, quod vita et potentia est, et natura, et voluntas: et maxime istud existentia ipsius, ideo effulgentia dicitur esse vel progressio, aut elevati spiritus manifestatio, operatrix in vivefaciendo id quod omne totum est essentitatis.
PL 8, 1080Dしかし、運動はあるものから他のものへと、いわば内から外へと運ばれるものであるから、生命であり可能態であり本性であり意志であるもの——とりわけそれ自身の実在——は、それゆえ輝き、あるいは前進、あるいは高められた霊の顕現と言われ、本質性の全体であるものを生かすことにおいて働くものである。
Intus igitur existentis vitae, juxta quod est motionem esse ipsam vitam, proles ejus quod est patrem esse vita est: secundum quod motio est.
PL 8, 1081Aしたがって、内にある生命の、運動であることに応じて、それ自体が生命であるところの、父であることの子孫が生命である——運動であるかぎりにおいて。
Sed quoniam motio juxta quod motio est, nullam elationem habens, ab eo quod est intus progressa foras est, sicut sensus ab eo qui νοῦς est, potentiam fontanam et universalem accipiens, juxta motionem et intus et foris est: motio enim νοῦς est, sic et vita juxta quod motio est, filius est factus manifesta motio a motione patria, quae in occulto est, quae secundum primam potentiam existentia est.
PL 8, 1081Aしかし運動は、運動であるかぎりにおいて何ら高揚を持たず、内なるものから外へと進み出たものであり——ちょうど感覚がヌース(知性)から、源泉的で普遍的な可能態を受け取りつつ出るように——運動に即して内にも外にもある。運動はヌースだからである。同様に生命も、運動であるかぎりにおいて子となった。すなわち、隠れたところにある父的な運動から出た顕わな運動となったのである。その父的な運動とは、第一の可能態に即して実在であるものである。
Rursus vita secundum quod motio est, procedens a patria motione, et intus et foris est: sed enim vita motio est: vita igitur et intus et foris est, vivit igitur Deus, vivit ipsa vita, ergo et Deus et vita unum.
PL 8, 1081A重ねて、生命は運動であるかぎりにおいて、父的な運動から出でつつ、内にも外にもある。生命は運動だからである。したがって生命は内にも外にもある。それゆえ神は生き、生命そのものも生きる。したがって神と生命は一つである。
Igitur ista duo et in unoquoque, et alterum et idem: in filio igitur pater, et in patre filius.
PL 8, 1081Bしたがって、これら二つは、それぞれのうちにありながら、別であり同一である。子のうちに父があり、父のうちに子がある。
Liber I, Caput LIII
第I巻 第LIII章PL 8, 1081BExclamat igitur veritas, quod ὁμοούσια ista secundum identitatem counita alteritate. Rursus si pater vita, et filius vita, quoniam filius vita cum sit secundum quod motus est, et intus et foris est, vivit Deus, vivit filius, et foris vivunt omnia ubique filio existente.
PL 8, 1081Bしたがって真理は叫ぶ、これらはホモウシオスであり、同一性に即して別性と共に一つにされている、と。重ねて、もし父が生命であり、子も生命であるならば、子は運動であるかぎりにおいて生命であって、内にも外にもあるゆえに、神は生き、子は生き、そして子がいたるところに実在するので、外においても万物が生きる。
- ホモウシオス(ὁμοούσιος、ラテン語 homousion/unius substantiae)=「同一実体の」。ニカイア信条(325年)が、子は父と「同一実体」であると告白した語。子が父と同じ一つの実体をもつことを言う。聖書に無い語であり、父と子の区別を消す(サベリオス的な)理解を招くとして、東方の多くの司教に警戒された。
Et quoniam in filio pater, ubique et pater. Rursus item quoniam in filio pater: cum videritis filium, et intellexeritis, videbitis et intelligetis patrem. Si quis me videt, videt et patrem: propter hoc enim dictum est.
PL 8, 1081Bまた子のうちに父があるゆえに、どこにも父がある。重ねて、子のうちに父があるゆえに——「子を見て理解したなら、父を見て理解するだろう。私を見る者は父をも見る」とあるのはそれゆえである。
Quoniam filius forma est patris: non autem nunc forma esse foris extra substantiam intelligitur, neque ut in nobis adjacens substantiae facies; sed substantia quaedam subsistens, in qua apparet et demonstratur quod occultum et velatum est in alio.
PL 8, 1081Bというのは子は父の形相だからである。しかしこの形相とは、実体の外にあるものとして知解されるのではなく、我々における実体に付帯する顔のようなものでもなく、むしろ何らかの自存する実体であって、それにおいて他のもののうちに隠され覆われたものが現れ、示されるのである。
Deus autem ut velatum quiddam est: nemo enim videt Deum: forma igitur filius, in quo videtur Deus. Si enim existentia Deus, potentia, substantia, motus, et vita in occulto Deus velut sine forma.
PL 8, 1081C神は覆われた何かのようなものである。誰も神を見ないからである。したがって、神がそこにおいて見られる子が形相である。というのは、もし神が、隠れたところにおける実在、可能態、実体、運動、生命であるなら、神はいわば形相なきものだからである。
Ergo si manifesta vita, et manifesta juxta motus potentiam, vita juxta motum in occulto, in apparentia, in existente motione intelligitur, pronuntiatur, videtur.
PL 8, 1081Cしたがって、もし生命が顕わであり、しかも運動の可能態に即して顕わであるなら、隠れたところで運動に即してある生命が、現れのうちに、実在する運動のうちに、知解され、語られ、見られるのである。
Adhuc sic quod est esse, pater: quod autem vita, filius, cum sit impossibile id quod est esse comprehendere: in occulto enim illud est, vita autem juxta quod vita est, jam et illud est esse: in vita igitur apparet quod est esse, igitur vita ejus quod est esse.
PL 8, 1081Cさらにこのように、存在することであるものは父であり、生命であるものは子である——存在することであるものを把握することは不可能であるから。それは隠されたところにあるものだからであり、しかし生命は、生命であるかぎりにおいて、すでに存在することでもある。したがって生命において存在することが現れる。ゆえに生命は存在することの生命である。
Sed enim pater Deus quod est esse, filius autem vita, filius ergo vita patris Dei forma est, in qua speculatur potentia patria. Credendum igitur in filium Dei, ut vita in nobis fiat, quae est et vera, et aeterna vita.
PL 8, 1081Dしかるに父なる神は存在することであり、子は生命である。したがって子は、父なる神の生命として、その形相であり、そこにおいて父的な可能態が映し見られる。したがって、我々のうちに生命が生じるよう、神の子を信じなければならない。その生命は真の、また永遠の生命である。
Si enim habebimus fidem in Christum Nazarenum, incarnatum de Maria, in filium Dei idem habebimus, qui fuit et effectus est Spiritus incarnatus. Quomodo istud audivi, dico.
PL 8, 1081Dもし我々がナザレのキリスト——マリアから受肉した方——への信仰を持つならば、我々は神の子への同じ信仰を持つことになる。彼は受肉した霊であった、また受肉した霊となったのである。これを私は聞いたとおりに語る。
Liber I, Caput LIV
第I巻 第LIV章PL 8, 1081DSed oportet prius videre, quomodo alia cui attribuentur patri, an filio? Dico autem Spiritum, λόγον, νοῦν, sanctum Spiritum, sapientiam, substantiam, primum pater et filius idem, filius autem et sanctus Spiritus idem: existentia igitur et vita idem; ergo existentia et beatitudo idem: rursus esse et vita idem, et vita et intelligere idem.
PL 8, 1081Dしかし、まず見なければならないのは、他の事柄がいかにして父に、あるいは子に帰されるか、である。私が言うのは、霊、ロゴス、ヌース、聖なる霊、知恵、実体のことである。第一に、父と子とは同一であり、子と聖なる霊とは同一である。したがって実在と生命とは同一であり、実在と至福とは同一であり、重ねて存在することと生命とは同一であり、生命と知解することとは同一である。
Dictum de istis est in libro qui ante istum, et in aliis, quoniam in uno tria, et idcirco eadem tria: συνώνυμα ἂρα τὰ τρία, secundum nomen quod obtinet unumquidque istorum potentiam suam.
PL 8, 1082Aこれらについては、この書の前にある書、また他の書ですでに語った——一つのうちに三つがあり、それゆえ三つは同一である、と。それゆえ「三つは同義的(シュノーニュマ)である」——それぞれが自分の可能態を保持する名によれば。
Etenim quod est esse, et vita et intelligentia: sic et aliud ad alia; eadem igitur et συνώνυμα, eadem congenerata, igitur et consubstantialia ista.
PL 8, 1082Aというのは、存在することであるものが、生命でもあり知解でもあるからである。他のものも他のものに対して同様である。したがってこれらは同一であり同義的であり、同じく共に生み出されたものであり、それゆえ同一実体のものである。
Sed quasi apparet alteritas quaedam in istis, et maxime, idcirco eadem non ipsa; quaedam enim sua potentia in occulto, et manifesta alia et sunt et intelliguntur, existentia autem in eadem potentia simul potentia et consubstantialia sunt, et in istis solis inest unum esse eadem, aliis vero ab istis in identitate altera esse et eadem.
PL 8, 1082Aしかし、これらのうちには何らかの別性がいわば現れており、しかもそれが著しい。それゆえ〔これらは〕同一ではあるが、それ自体ではない。あるものは自らの可能態において隠れたところにあり、他のものは顕わなものとして存在し、知解されるからである。しかし同じ可能態のうちに実在しているので、これらは同時に可能態であり、同一実体のものである。そしてこれらのうちにのみ、同一であることが一つであることとして内在し、これら以外のものにとっては、同一性のうちにあって別であり、かつ同一であることが〔内在する〕。
Liber I, Caput LV
第I巻 第LV章PL 8, 1082BNunc autem perspiciendum quid significent alia nomina in primis posita. Dico autem spiritus, λόγος, νοῦς, sanctus Spiritus, sapientia, substantia.
PL 8, 1082Bさて次に見なければならないのは、最初に置かれた他の名前が何を意味するか、である。私が言うのは、霊、ロゴス、ヌース、聖なる霊、知恵、実体である。
Spiritus substantiae nomen est vel existentiae, quod quidem esse significat, et in eo quod quid est et appellatur et intelligitur. Si voles nosse quid est Deus, Spiritus ejus quod sit esse significat: ergo Deus et Spiritus quod est esse significat.
PL 8, 1082B霊とは実体、あるいは実在の名であって、存在することを意味し、それであるところのものにおいて、そのように呼ばれ、そのように知解される。もし神が何であるかを知りたいならば、「霊」は彼の存在することであるところのものを意味する。したがって「神」も「霊」も、存在することを意味する。
Rursus quid est vita? quod Spiritus. Spiritus ergo et vita quod est esse significat: sic et Spiritus sanctus quod est esse secundum istud ipsum nomen significat, cum differentia duorum primorum uno nomine nominatorum.
PL 8, 1082B重ねて、生命とは何か。それは霊である。したがって霊と生命とは存在することを意味する。同様に聖なる霊も、この同じ名前に応じて存在することを意味するが、最初の二つが一つの名で呼ばれることの差異を伴っている。
Quae differentia substantialis cum sit, quod est significat. Ex iis jam apparet, quoniam substantia unoquoque existente quod est esse significat. In istis tribus igitur Spiritus substantia, ὁμοούσια ergo.
PL 8, 1082Bこの差異は実体的なものであるから、存在するところのものを意味する。これらのことからすでに明らかなように、実体とは、それぞれのものが実在するとき、存在することであるものを意味する。したがってこれら三つにおいて霊は実体であり、それゆえホモウシオスである。
- ホモウシオス(ὁμοούσιος、ラテン語 homousion/unius substantiae)=「同一実体の」。ニカイア信条(325年)が、子は父と「同一実体」であると告白した語。子が父と同じ一つの実体をもつことを言う。聖書に無い語であり、父と子の区別を消す(サベリオス的な)理解を招くとして、東方の多くの司教に警戒された。
Quoniam Spiritus non diviso Spiritu: quippe unus cum sit in tribus, sed naturae, potentiae et actionis una cum sit existentia patria, et ipsi quod est esse habenti tria sese generantia substantia sunt omnipotentia: neque igitur praeextitit existentia.
PL 8, 1082Cというのは、霊は分割された霊ではないからである——三者のうちに一なる霊でありながら、本性・可能態・現実態においては、父的な実在が一であり、存在することであるものを持つこの三者は、互いに自分自身を生み出すものでありながら、その実体は全能である。したがって実在は先在したのではない。
Pater enim suae ipsius substantiae generator, et aliorum secundum verticem fontana est existentia: neque scissa est ipsa existentia: et existentia, et potentia in eo quod est esse, in unoquoque istorum trium juxta majestatem omnem et omnipotentiam, et omnibus modis perfectionem, quae semet generat, ipsam se substituentem a sese moventem, se semper moventem, consubstantialem, simul potentem ipsum hoc quod sic est esse, et ipsum quod est esse patre dante.
PL 8, 1082C父は自分自身の実体の生成者であり、他のものについては頂点に応じて源泉的な実在である。実在それ自体は分割されていない。実在も、存在することにおける可能態も、この三者それぞれのうちに、あらゆる威厳と全能と、あらゆる仕方での完全性とに応じてあり、それ自体を生み、自分自身を成り立たせ、自分自身から動き、常に自分自身を動かし、同一実体的であり、父が与える存在することそのものと共に、このように存在することにおいて同時に力あるものである。
Dicit Salvator: Omnia quae habet pater mea sunt, et idcirco dixi: ex meo accipiet (Joan. XVI, 15) ; non enim loquetur a semetipso, sed quaecumque audit, loquetur (Ib., 13) . Sanctus igitur Spiritus si loquitur, a filio loquitur; ipse autem a patre.
PL 8, 1082C救い主は言う。「父の持つものはすべて私のものである。それゆえ私は言った、彼は私のものから受け取るだろう」(ヨハネ16:15)。彼は自分自身から語るのではなく、聞くことを何であれ語るのである(同13)。したがって聖なる霊が語るなら、それは子から語るのであり、子自身は父から語るのである。
Vox igitur, et λόγος, et Verbum, isti tres, propter quod unum tres. Sed pater quidem in silentio loquitur, filius in manifesto, et in locutione sanctus Spiritus non in manifesto loquitur, sed quae loquitur spiritualiter loquitur.
PL 8, 1082Dしたがって、声とロゴスと言葉、この三者は、一つであるがゆえに三である。しかし父は沈黙のうちに語り、子は顕わに語り、聖なる霊は語ることにおいて顕わには語らず、語ることを霊的に語る。
Liber I, Caput LVI
第I巻 第LVI章PL 8, 1082DIsta igitur tria vera lumina, magis autem unum lumen, verum unus λόγος, una vox, unum Verbum, hoc est, una potentia activa, consonat, antequam faciet esse quiddam.
PL 8, 1082Dゆえにこれら三つの真の光、否むしろ一つの光、まことに一つのロゴス、一つの声、一つの言葉、すなわち一つの能動的な可能態は、何かを存在せしめるより前に、一致して響き合っている。
Animae autem quod alia substantia sit, manifestum: Facta enim a tripotenti Spiritu, neque pure vox, neque verbum, sed sicut ἠχὼ audit ut loquatur, imago magis vocis quam vox.
PL 8, 1082Dしかし魂が別の実体であることは明らかである。魂は三重の可能態を持つ霊によって造られたのであり、純粋な声でも言葉でもなく、エーコー(こだま)が聞いて語り返すように、声そのものというよりむしろ声の像である。
Et hoc est Joannis vox exclamantis in deserto: Dirigite viam Domini (Mat. III, 3) : anima enim in deserto, hoc est in mundo exclamat, quoniam sit Dominum Deum et vult mundari, ut Domino fruatur Deo; et ista dicit testimonium de Deo, et praemissa est in mundum ad testimonium testimonii: testimonium enim Dei Jesus Christus, Filius ergo Dei, filius Joannes Domini.
PL 8, 1083Aこれがすなわち荒野で叫ぶヨハネの声である。『主の道をまっすぐにせよ』(マタイ3:3)。魂は荒野において、すなわちこの世において叫ぶ。魂は主なる神を渇き求め〔底本は sit。構文が成り立たないので sitit(渇く)と読む〕、清められて主なる神を享受することを望むからである。そしてこの魂が神について証しを語り、証しの証しとなるために先んじてこの世に遣わされた。神の証しとはイエス・キリストであり、それゆえ神の子であり、ヨハネは主の子である。
Etenim Joannes non erat lumen, sed venit ut testimonium diceret de lumine (Joan. I, 8) . Verbum igitur, et vox filius est, ipse vita, ipse λόγος, ipse motus, ipse νοῦς, ipse sapientia, ipse existentia, et substantia prima, ipse actio potentialis, ipse ὄν, primum vero, ὄν ex quo omnia ὄντα, et per quem et in quo: qui est medius in Angelo Trinitatis, patrem declarat praeexistentem, et complet sanctum Spiritum in perfectionem: ut enim dicit Paulus beatus: Evangelium virtus est Dei et sapientia (Rom., I, 16) : per virtutem Filium significans, quod omnia per ipsum; verbo enim virtutis fient omnia, et sancti Spiritus sapientia perfecta fiunt omnia.
PL 8, 1083Aヨハネはそもそも光ではなく、光について証しをするために来たのである(ヨハネ1:8)。したがって言葉であり声である子とは、彼自身が生命であり、彼自身がロゴスであり、彼自身が運動であり、彼自身がヌース(知性)であり、彼自身が知恵であり、彼自身が実在であり、第一の実体であり、彼自身が可能態的な現実態であり、彼自身がオン(存在するもの)である。第一のオンとは、そこからすべてのオンタ(存在するものども)が出て、それを通して、その内にあるものである。彼は三位一体の使者として中央にあって〔medius in Angelo Trinitatis は本文が崩れている可能性があり、読みが定まらない〕、先在する父を告げ示し、聖なる霊を完全性において完成させる。祝福されたパウロが『福音は神の力であり知恵である』(ローマ1:16)と言うとおり、パウロは「力」によって子を示している。すべては彼を通してあるからである。力の言葉によってすべてが成り、聖なる霊の知恵によってすべてが完全にされるのである。
Si igitur Deus ista, simul ista tria. Quoniam autem unum duo, omnia simul existunt in cognitione simul existente vita in patre, in qua est sanctus et Spiritus secundum existentiam, quoniam tria unum erant, et semper sunt.
PL 8, 1083Bもし神がこれらのものであるなら、これら三つは同時にある。しかし二つは一つであるから、すべては知において同時に実在する。父の内に生命が同時に実在しているのであり、この知の内に、実在に即して聖なる霊もまたある。三つは一つであったし、常に一つであるからである。
Si igitur aeterna vita filius elucescentia est praeaeternae vitae, ipse autem vita cognoscentia perfecta et aeterna vita: tunc enim perfecta cum cognoverit et quae, et cujus sit, quoniam et semetipsa et jussione patris: tunc enim in semet existens, non fit infinita, salvans et salvata a semetipsa, necesse est intelligere et dicere: quod potentia Dei in ipsa est, hoc est pater in filio, ipsa autem per semetipsam infinita fuit.
PL 8, 1083Bしたがってもし永遠の生命である子が、永遠に先立つ生命の光輝であり、また子自身が生命、すなわち完全に知る生命であり永遠の生命であるなら――というのも、生命は自らが何であり誰のものであるか、すなわち自分自身によってあり、かつ父の命令によってあることを知ったとき、そのとき完全となり、そのとき自らの内に実在しつつ、無限とはならず、自らによって救い、自らによって救われるからである――、次のように知解し語る必要がある。神の可能態がこの生命の内にある、すなわち父が子の内にある、しかしこの生命自体は〔原文では代名詞の性が vita と filius の間で揺れる。「この生命」で通した〕、それ自体によって無限であった、と。
Et hoc significat: et λόγος caro factus est (Joan. I, 14) . Infinito enim motu in inferiora vita descendit, et vivefecit corruptionem, cujus causa universalis λόγος et potentia vitae caro factus est, ut dixit angelus: Spiritus sanctus adveniet in te, et virtus Altissimi obumbrabit tibi (Luc. I, 35) .
PL 8, 1083Cそしてこれが意味するのは、『ロゴスは肉となった』(ヨハネ1:14)ということである。無限の運動によって生命は下位のものへと降り、腐敗するものに生命を与えた。そのために普遍的なロゴスであり生命の可能態であるものが肉となった。天使が言ったとおりである。『聖なる霊があなたの上に臨み、いと高き者の力があなたを覆うであろう』(ルカ1:35)。
Natus est igitur Jesus Christus secundum carnem de Maria, et ex sancto Spiritu, virtute Altissimi.
PL 8, 1083Cこうしてイエス・キリストは、肉に即してマリアから、また聖なる霊といと高き者の力とによって生まれた。
Liber I, Caput LVII
第I巻 第LVII章PL 8, 1083COmnia igitur Christus Dominus noster, caro sanctus Spiritus, Altissimi virtus, λόγος. Ipse implevit mysterium, ut omnis vita cum carne ad impleta lumine aeterno recurrat ab omni corruptione in coelos.
PL 8, 1083Cしたがって我々の主キリストはすべてである。肉であり、聖なる霊であり、いと高き者の力であり、ロゴスである。彼自身が秘義を成就した。それは、あらゆる生命が肉とともに永遠の光に満たされて、あらゆる腐敗から天へと立ち帰るためである。
Neque igitur solum caro, neque solum sanctus Spiritus, neque solum Spiritus, nec λόγος solum, sed simul omnia Dominus noster Jesus.
PL 8, 1083Dしたがって我々の主イエスは、肉のみでもなく、聖なる霊のみでもなく、霊のみでもなく、ロゴスのみでもなく、同時にこれらすべてである。
Sanctus ergo Spiritus omnis beatitudo in prima ingenita generatione, quae sola generatio est et dicitur, ipse pater, ipse filius fuit.
PL 8, 1083Dしたがって聖なる霊は、唯一の生成であり、またそう呼ばれる第一の生まれざる生成におけるあらゆる至福であって、それ自身が父であり、それ自身が子であった。
Spiritu enim moto a semetipso, hoc est vitae perfectae in motione existentis, volentis videre semetipsam, hoc est potentiam suam, patrem scilicet, facta est ipsa manifestatio sui, quae generatio est et dicitur, et juxta hoc foris existens.
PL 8, 1083Dというのも、霊が自らによって動かされる、すなわち完全な生命が運動のうちに実在しつつ自らを見ることを欲するとき――すなわち自らの可能態、つまり父を見ることを欲するとき――、自らの顕現そのものが生じたのであり、それが生成と呼ばれ、これに応じて外に実在するものとなるのである。
Omnis enim cognoscentia, secundum quod cognoscentia est, foris est ab illo quod cupit cognoscere. Foris autem dico, sicut in inspectione secundum quod est videre semetipsam: quod est scire vel videre potentiam illam praeexistentem in patriam.
PL 8, 1083Dというのも、あらゆる知の働きは、それが知の働きであるかぎり、知ろうと欲する対象の外にあるからである。ここで「外に」というのは、自らを見るという観点における観照においてのように、である。すなわち、先在するあの父の可能態〔底本は in patriam。in は本文の崩れらしく、patriam を potentiam に係る形容詞と取った〕を知る、あるいは見るということである。
In isto igitur sine intellectu temporis tempore, ab eo quod erat esse veluti egrediens in inspiciendum ipsum quod erat quoniam ibi omnis motus substantia est alteritas nata, cito in identitatem revenit.
PL 8, 1084Aしたがって、時間という知解を伴わないこの時において、存在することであったものから、あたかも自らがそれであったものそのものを観照するために出て行くかのようにして――そこではあらゆる運動が実体だからである――、生まれた他性は直ちに同一性へと立ち帰る。
Non enim secundum dorsum effulgentia, sed sicuti lumina, aut vultus se intuentes visione in se invicem, id ipsum unum eodem modo et perfectum substitit.
PL 8, 1084Aというのも、それは背後から輝き出るのではなく、むしろ光同士が、あるいは顔と顔とが互いに見つめ合う視線のうちにあるように、まさにその同一のものが同じ仕方で、完全なものとして自存したのである。
Lumina autem undique ut vultus se aspicientes sunt, et dorsum non habent, et mystice dicitur Deus, secundum dorsum videtur: nulla igitur diminutione totum semper unum mansit, maxime potentificata counitione potentia patria.
PL 8, 1084A光はいたるところで、互いを見つめ合う顔のようなものであり、背中を持たない。そして『神は背後から見られる』と神秘的に言われる。それゆえ、いかなる減少もなく、全体は常に一つのままにとどまった。とりわけ父の可能態が、共なる一体化によって力強くされたことによって。
Sanctus igitur Spiritus motus primus intus, quae sit excogitatio patria, hoc est sui ipsius cognoscentia: praecognoscentiam enim cognoscentia praecedit.
PL 8, 1084Aしたがって聖なる霊は内なる第一の運動であり、それは父の思念であり、すなわち自己自身についての知である。というのも、知が先知(あらかじめ知ること)に先行するからである。
Juxta istum ergo cognoscentiae modum naturalem foris effectam intelligentiam natus est filius, vita factus: non quod, non fuerit vita, sed quoniam foris vita magis vita, in motu enim vita.
PL 8, 1084Aしたがって、この知の自然な様態に即して、外へと形づくられた知解として、子は生まれた。生命とされたのである。生命でなかったからではなく、外なる生命こそがより多く生命であるからである。というのも、運動のうちにこそ生命はあるからである。
Hic est λόγος qui vocatur Jesus Christus, per quem effecta sunt omnia, semen omnium ad id ut sint, quippe vita qua sine, impossibile est esse aliquid in iis quae sunt, et in iis quae non sunt, quae consecutiones sunt.
PL 8, 1084Bこれがイエス・キリストと呼ばれるロゴスである。彼を通してすべてが造られた。彼はすべてのものが存在するに至るための種子である。まさに、この生命なしには、存在するものの中にも、存在しないもの――それらの帰結であるところのもの〔quae consecutiones sunt の係りは定かでない。存在しないものを指すと取った〕――の中にも、何かが存在することは不可能だからである。
Liber I, Caput LVIII
第I巻 第LVIII章PL 8, 1084BQuoniam autem diximus unam motionem et eamdem, et λόγον et sanctum Spiritum, λόγον in eo quod vita est: sanctum Spiritum quod est esse cognoscentiam, et intelligentiam esse: Quoniam quae diximus id ipsum esse vitam et cognoscentiam: et quoniam diximus motam in prima motione intelliligentiam: Iste enim ordo naturalis et divinus potentia cum sit, necesse fuit intelligentiam ad suimet ipsius cognoscentiam moveri.
PL 8, 1084Bしかし我々は、一つの同じ運動が、ロゴスであり聖なる霊でもあると述べた。ロゴスとは生命であるという点においてであり、聖なる霊とは知であることであり、知解であることである。我々が述べたのは、この運動自体が生命であり知であるということ、そして第一の運動において動かされた知解について述べたということである。というのも、これは自然かつ神的な秩序であって可能態であるから、知解が自己自身についての知へと動かされることが必然であったからである。
Natus est filius, λόγος qui sit, hoc est vita virtute patria, generante intelligentia, hoc est quod esse omnium quae sunt, veluti aeternum fontem.
PL 8, 1084C子が生まれた。ロゴスであるものとして、すなわち父の力による生命として生まれたのであり、生んだのは知解、すなわちあらゆる存在するものの存在すること、いわば永遠の泉である。
Non falletur ergo, si quis subintellexerit sanctum Spiritum matrem esse Jesu, et supra et deorsum, supra quidem ut dictum, deorsum autem isto modo: necesse fuit liberationis gratia omne divinum, hoc est seminarium spirituum omnium universaliter existentium, et id quod est esse primum, hoc est universalem λόγον, ab inferiore hyle et corruptione omni incarnari, in mortificationem omnis corruptionis et peccati: tenebrae enim et ignoratio animae direptae ab hylicis potentiis eguerunt lumine aeterno in auxilium ut λόγος animae, et λόγος, carnis mysterio mortis detrusa corruptione in reviviscentiam, et animas, et carnes per sanctum Spiritum administratorem ad divinas et vivefacientes intelligentias erigerent cognoscentia, fide, amore.
PL 8, 1084Cしたがって、聖なる霊がイエスの母であると解する者があっても、それは誤りではない。上においても下においてもそうであり、上については既に述べたとおりであるが、下については次のようにである。すなわち、解放のために、あらゆる神的なもの――すなわち普遍的に実在するすべての霊たちの苗床――と、第一の存在することであるもの、すなわち普遍的なロゴスとが、下なる質料(ヒュレー)とあらゆる腐敗から受肉することが必要であった。あらゆる腐敗と罪を死に至らしめるためである。というのも、質料的な諸力によって略奪された魂の闇と無知は、助けとして永遠の光を必要としていたからである。それは、魂のロゴスと肉のロゴスとが、死の秘義によって腐敗が突き落とされて再生へと至り、仕え手である聖なる霊を通して、魂をも肉をも、知と信と愛とによって、神的で生命を与える知解へと起き上がらせるためであった〔「魂のロゴスとして」(ut logos animae)以下は構文が崩れており、一義に確定できない〕。
Respondit igitur angelus Mariae et dixit illi: Spiritus sanctus adveniet in te, et virtus Altissimi inumbrabit tibi (Luc. I, 35) .
PL 8, 1084Dそこで天使はマリアに答えてこう言った。『聖なる霊があなたの上に臨み、いと高き者の力があなたを覆うであろう』(ルカ1:35)。
Haec duo in motu, quae sunt λόγος et sanctus Spiritus, ad id ut gravida esset Maria, ut aedificaretur caro a carne, Dei templum et domicilium advenerunt: sanctus quidem Spiritus potentia in motu, generationis enim principium motus; virtus autem altissimi ipse λόγος est: Virtus enim et sapientia Dei λόγος Jesus (I Cor. I, 24) .
PL 8, 1084D運動のうちにあるこの二つのもの、すなわちロゴスと聖なる霊とは、マリアが身ごもるために、すなわち肉から肉が造り上げられ、神の宮と住まいとなるために到来した。聖なる霊とは運動における可能態であり、生成の始まりは運動だからである。他方、いと高き者の力とはロゴス自身である。『神の力と知恵』とはロゴスなるイエスのことである(一コリント1:24)。
Sed de λόγῳ, hoc est de filio, obumbrabit tibi, dixit. Perfectum enim, divinum et splendide ut est clarum non capit humana natura. Et hoc significat: Et λόγος caro factus est (Joan. I, 14) .
PL 8, 1084Dしかし『あなたを覆うであろう』と言われたのは、ロゴス、すなわち子についてである。完全で神的であり輝かしく明白であるものを、人間の本性は受け入れることができないからである。そしてこれが意味するのは、『ロゴスは肉となった』(ヨハネ1:14)ということである。
Magis autem obumbrationem significat, quod dictum est: Exinanivit semetipsum (Philipp. II, 7) .
PL 8, 1085Aむしろ『自らを空しくした』(フィリピ2:7)と言われていることが、覆うことを意味している。
Liber I, Caput LIX
第I巻 第LIX章PL 8, 1085AHabemus ergo secundum ordinem praemissa Dei et Patrem, et Filium ὁμοούσιον, et ὁμοούσια secundum identitatem in substantia. Una enim substantia Spiritus, is ipsum esse est. Ipsum esse autem et vita et intelligere est.
PL 8, 1085Aしたがって我々は、先に述べた秩序に即して、神であり父であるものと、ホモウシオスの子とを持つ。そして実体における同一性に即してホモウシオスなるものどもを持つ。というのも、霊は一つの実体であり、それは存在することそのものだからである。そして存在することそのものとは、生命であり知解することでもある。
- ホモウシオス(ὁμοούσιος、ラテン語 homousion/unius substantiae)=「同一実体の」。ニカイア信条(325年)が、子は父と「同一実体」であると告白した語。子が父と同じ一つの実体をもつことを言う。聖書に無い語であり、父と子の区別を消す(サベリオス的な)理解を招くとして、東方の多くの司教に警戒された。
Ista tria, in singulis quibusque, et ideo una divinitas, et unum; quod omne unus Deus, quia unum Pater, Filius sanctus Spiritus: secundum potentiam et actionem solum apparente alteritate.
PL 8, 1085Aこれら三つは、それぞれのもののうちにあり、それゆえ一つの神性であり、一つである。すべては一つの神であって、父、子、聖なる霊が一つだからである。ただ可能態と現実態とに即してのみ、他性が現れるのである。
Quod Deus in potentia, et in occulto motu movet et imperat omnia, ut in silentio; λόγος autem Filius, qui est Spiritus sanctus, et voce confabulatur ad generanda omnia secundum vitam, et secundum intelligentiam substituentia, ad id quod est esse omnibus.
PL 8, 1085Aすなわち神は可能態において、また隠れた運動のうちに、いわば沈黙のうちにすべてを動かし命じる。しかし子であるロゴス、すなわち聖なる霊であるものは、声をもって語りかけ、生命に即して、また知解に即して、すべてのものを自存させつつ生み、すべてのものにとって存在することであるところへと至らせる。
Ex iis apparet, λογος ipse et Spiritus sanctus νοῦς et sapientia: id ipsum etenim et Paulus dixit divine: Quis cognovit νοῦν Domini? (Rom. XI, 34) . Et rursus de ipso: Virtus et sapientia Dei (I Cor. I, 24) .
PL 8, 1085Bこれらのことから、ロゴス自身と聖なる霊とはヌース(知性)であり知恵であることが明らかである。実にパウロも神的にこう言っている。『誰が主のヌース(知性)を知ったか』(ローマ11:34)。そして再び彼について、『神の力と知恵』(一コリント1:24)と。
Salomon etiam sapientiam de ipso dicit, et multa nomina in Filium revocantur, et ipsum et substantiam dicit Paulus ad Hebraeos: imago substantiae ejus (Heb. I, 3) .
PL 8, 1085Bソロモンもまた彼について知恵を語っており、多くの名が子へと帰せられる。パウロもヘブライ人への手紙で、彼について、また実体についても語っている。『その実体の像』(ヘブライ1:3)と。
Et item consubstantialem populum dixit et Jeremias: quia quis stetit in substantia mea, et vidit Verbum meum (Jer. XXIII, 18, sec. LXX) . Et rursus: Si stetissent in substantia mea, et audissent verba mea (Ibid. 22) .
PL 8, 1085Bまた同様に、エレミヤも同一実体的な民について語っている。『誰が私の実体のうちに立ち、私の言葉を見たか』(エレミヤ23:18、七十人訳)。また再び、『もし彼らが私の実体のうちに立ち、私の言葉を聞いていたなら』(同23:22)。
Et Evangelium secundum Matthaeum: Panem nostrum consubstantialem da nobis hodie (Matth. VI, 11) . In parabola Lucas: Dixit junior de filiis patri: Da mihi congruam partem substantiae (Luc. XV, 12) . Et rursus: Ibi dissipavit substantiam suam (Ibid. 13) .
PL 8, 1085Bマタイによる福音書には、『我々の同一実体的なパンを今日我々に与えたまえ』(マタイ6:11)とある。ルカはたとえの中で、『息子たちのうち年下の者が父に言った。「私に相応な分の実体を与えてください」』(ルカ15:12)と述べ、また『そこで彼は自分の実体を蕩尽した』(同15:13)とも述べている。
Quod enim inde descendit, potentias suas non tenuit. Ista animae sunt, sed dixi istud adversum negantes οὐσίας nomen positum esse in sacris Scripturis. Accedit autem, quod animam, hoc est hominem Deus fecit ad imaginem et similitudinem suam.
PL 8, 1085Cというのも、そこから下って来たものは、自らの諸々の可能態を保持しなかったからである。これらは魂に関わることであるが、私がこれを述べたのは、聖なる聖書のうちにウーシア(実体)という語が置かれていることを否定する者たちに対してである。さらに加えて言えば、神は魂、すなわち人間を、自らの像と似姿とに従って造られたのである。
Liber I, Caput LX
第I巻 第LX章PL 8, 1085CQuid vero ista significent, audi ut dico: Summus νοῦν, et sapientia perfecta, hoc est λόγος universalis, idem ipsum enim in aeterno motu, circularis motus erat a σημείῳ primo et in summo vertice circularis existens juxta ipsum σημεῖον, cyclica causa inseparabiliter conversa, ut a Patre, et in Patrem, cum Patre existens, incedens, simul existens, et in Patre erat Filius, et in Filio Pater.
PL 8, 1085Cしかしこれらが何を意味するのか、私の言うことを聞け。至高のヌース(知性)であり完全な知恵、すなわち普遍的なロゴスは、その同じものが永遠の運動において、第一のセーメイオン(点)からの円環運動であり、その同じ点のかたわらの最高頂点において円環的に実在しており、円環的な原因によって不可分に回転している。すなわち父から出て父へと帰り、父とともに実在し、進み、共に実在するものとして。子は父のうちにあり、父は子のうちにあった。
Prima substantia, et in substantia jam substantia, spiritalis substantia secundum νοῦν, generatrix et effectrix substantia, praeprincipium universae intelligibilis, et intellectualis et animae, et hylicae universae substantiae in hyle.
PL 8, 1085D第一の実体であり、実体の内にすでに実体があり、ヌース(知性)に即した霊的な実体であり、生む実体・造り出す実体であって、可知的なもの全体、知性的なもの、魂、そして質料のうちにある質料的な実体全体に先立つ第一原理である。
Si igitur prima motio, vita, inquam, et intelligentia: ista enim illud perfectum unum et solum. Non solum circularis motio ista, sed sphaerica, et magis sphaera, et vere omnimodis perfecta sphaera.
PL 8, 1085Dしたがってもし第一の運動が、すなわち生命であり知解であるなら――これらこそがかの完全な唯一のものだからである――、この運動は単に円環的であるだけでなく、球状であり、いやむしろ球そのものであり、まことにあらゆる点で完全な球である。
Si enim esse et vivere et intelligere, et si vita ipsum esse est et intelligentia, et summitates, et medium est in unoquoque, sic et intelligentia: unum igitur istorum tria sunt in se circulata et participantia invicem sibi.
PL 8, 1085Dというのも、もし存在すること・生きること・知解することがあり、また生命が存在することそのものであり知解でもあり、それぞれのうちで両端でも中間でもあるとするなら、知解もまた同様である。したがって、これらのうちの一つ一つが三つであって、自らのうちで円環をなし、互いに参与し合っているのである。
Magis autem simul existentia sine aliquo intervallo, sphaera est et prima, et perfecta, et ipsa sola sphaera: at vero alia juxta similitudinem sphaericam magis.
PL 8, 1086Aしかもこれらは何の間隔もなく共に実在するがゆえに、第一の球であり、完全な球であり、それ自体だけが球なのである。他方、他のものは、球に似たものにすぎない。
Ex ista ratione necessario, et σημεῖον, potentia est, et γραμμὴ et γραμμὴν operans σημεῖον est: et a semetipso exiens, et exiens non semper, in mansione, et in motu simul, semper simul, κύκλῳ semet circulans undique sphaeram esse Deo ubique existente.
PL 8, 1086Aこの理から必然的に、セーメイオン(点)は可能態であり、グランメー(線)であり、線を働かせる点である。そして自らから出て行き、常に出て行くのではなく、静止と運動とに同時にあり、常に共にあって、キュクロー(円環)のうちに自らを至るところで循環させ、神があまねく実在することによって球となるのである。
Quippe cum sit σημεῖον a quo, et in quod omnis motio conversione reducitur, hic est Deus λόγος totus, νοῦς totus, totus sapientia, omnipotens substantia, substantia quem veremur, quem colimus, solo Spiritu videntes, ipsius nutu et voluntate in ipsum erecti gratia crucis miserante nos Domino nostro Jesu Christo: ἀμήν.
PL 8, 1086Aまさにあらゆる運動がそこから出て、そこへと回転によって連れ戻されるところのセーメイオン(点)であるがゆえに、これこそ神であり、全きロゴスであり、全きヌース(知性)であり、全き知恵であり、全能なる実体である。我々が畏れ、我々が礼拝する実体であって、ただ霊のみによって見つつ、その頷きと意志とによって彼へと向けて起こされ、我々の主イエス・キリストが十字架の恵みによって我々を憐れんでくださることによる。アーメン。
Liber I, Caput LXI
第I巻 第LXI章PL 8, 1086BErecta motione cyclica rectam dico, quod a σημεῖου in σημεῖον, hoc est a Patre in Patrem in apparentia istius motionis et divinitatis universae, et τὸν λόγον, et Filii existit jussione Dei imago juxta imaginem et similitudinem Dei imago imaginis, hoc est Filii: imago enim Patris Filius, ut demonstratum est: hoc autem est, quoniam Filius vita est, imago igitur vitae anima effecta est, anima autem cum suo νῷ, ab eo qui νοῦς est, potentia vitae intellectualis est, non νοῦς est, ad νοῦν quidem respiciens quasi νοῦς est: visio enim ibi unitio est, vergens autem deorsum, et aversa a νῷ, et se et suum νοῦν trahit deorsum.
PL 8, 1086B私は円環運動から起こされた直線運動について言っている。それはセーメイオンからセーメイオンへ、すなわち父から父へと向かうもので、この運動と普遍的な神性、そしてロゴス、そして子の顕現においてのことである。神の命令によって、神の像と似姿に即した像の像、すなわち子の像が存在する。というのも、既に示されたとおり、子は父の像だからである。しかしこれは次のことである。すなわち子は生命であるがゆえに、生命の像として魂が造られたのである。しかし魂は、それ自身のヌース(知性)を伴って、ヌースであるものから発する知性的生命の可能態であって、それ自体はヌースではないが、ヌースを見つめる限りにおいてはあたかもヌースであるかのようである。というのも、そこでの観照とは合一だからである。しかし下方へと傾き、ヌースから背を向けるとき、魂は自分自身とそのヌースを下方へと引き込んでしまう。
Intelligens tantum effecta, non jam ut intelligibile, sed si sic perseveraverit, eorum quae super coelum sunt mater est, lumen, non verum lumen, et quidem cum suo proprio νῷ lumen.
PL 8, 1086B魂はただ知解する者として造られたのであって、もはや可知的なものとしてではない。しかしもしこの状態にとどまるならば、天の上にあるものどもの母であり、光である――まことの光ではないが、しかし自らに固有のヌースを伴った光である。
Si vero in inferiora respicit, cum sit petulans, potentia vivificandi fit, vivere quae faciet in mundum, et ea quae in mundo usque ad lapidem lapidum more, ipsa etiam cum νῷ facta.
PL 8, 1086Cしかしもし魂が奔放にも下位のものへと目を向けるなら、生命を与える可能態となり、世界の中にあるものを、そして世界の中にある石にいたるまでのものを、石のありようにおいて生かすものとなる。それ自身もまたヌースを伴ってそのようにされる。
Etenim cum quidem, λόγος sit anima, non λόγος· cumque in medium spirituum, et intelligibilium, et τῆς ὕλης proprio νῷ ad utraque conversa, aut divina fit, aut incorporatur: ad intelligentiam etenim suae licentiae est, et privatione veri luminis propter scintillam tenuem proprii τοῦ νοῦ rursum vocatur; quoniam quidem solum est, tenebrata autem deorsum dicitur.
PL 8, 1086Cというのも、魂はロゴスではあっても、かのロゴスではないからである。そして霊的なものと可知的なものとヒュレー(質料)との中間にあって、自らに固有のヌースをもってそのいずれにも向きうるので、神的なものとなるか、あるいは身体を帯びるかのいずれかである。知解へと向かうことは自らの自由に属することだからである。そしてまことの光を欠いていても、自らに固有のヌースのかすかな火花のゆえに再び呼び戻される〔privatione veri luminis 以下の因果関係は、本文が崩れているらしく定かでない〕。それはただ存在するだけであって、下方において闇に閉ざされたものと言われるからである。
Etenim summitates τῆς ὕλης puriores animandi vim habentes, causa sunt lumini velut in sua descenderet. Quare enim dictum est: et ista discernit, dicit aliquis, si talis est anima.
PL 8, 1086Cというのも、ヒュレー(質料)のより純粋な最上部分は、生かす力を持っており、光がいわば自らの領域へと降りて来るための原因となるからである。すると、これらを区別しつつ誰かが言う。もし魂がそのようなものであるなら、なぜこう言われたのか、と〔et ista discernit, dicit aliquis と前後とのつながりは定かでない〕。
Quomodo dictum est: Faciamus hominem juxta imaginem et similitudinem nostram? (Gen. I, 26.)
PL 8, 1086C『我々の像と似姿に即して人を造ろう』(創世記1:26)と言われているのは、どのような意味においてであろうか。
Liber I, Caput LXII
第I巻 第LXII章PL 8, 1086DInspiciendum prius quid est homo, denique quid imago, et quid differt imago a similitudine, et quomodo homo juxta imaginem et similitudinem, non imago ac similitudo effectus sit: et quid est, ad nostram?
PL 8, 1086Dまず、人間とは何であるか、次に像とは何であるか、像と似姿とはどう異なるか、そして人間はいかにして像と似姿とに即して造られたのであって、像そのもの・似姿そのものとして造られたのではないのか、また『我々の』とは何を意味するのかを、考察しなければならない。
Dualiter enim homo, quod est in consuetudine, ex corpore et anima intelligitur. Quidam putant ex corpore et anima triplici: quidam autem ex corpore et anima tres potentias habente.
PL 8, 1086Dというのも、通例においては、人間は二重に、すなわち身体と魂とから成るものと理解されている。ある者たちは、身体と三重の魂とから成ると考え、また別の者たちは、身体と三つの可能態を持つ魂とから成ると考える。
Quidam rursus dicunt ex corpore et νῷ partili, et anima et spiritu, quo consistit fluens corpus. Adhuc quidam de corpore quadripotenti quatuor elementorum et anima duplici, et duplici τῷ νῷ.
PL 8, 1086Dまた別の者たちは、身体と分割可能なヌースと魂と、流動する身体を成り立たせている霊とから成ると言う。さらに別の者たちは、四元素の四つの力を持つ身体と、二重の魂と、二重のヌースとから成ると言う。
Mea intelligentia haec: Corpus enim, sicut demonstratum: accepit enim pulverem Deus et plasmavit Adam, hoc est, fabricata jam terra, summitates terrae et florem habemus principia corporis.
PL 8, 1086D私の理解はこうである。身体については既に示されたとおりである。すなわち神は塵を取ってアダムを形づくられた。つまり、すでに造り上げられた大地から、大地の最上部分、その花にあたるものを、身体の諸原理として我々は持つのである。
Geminum etiam νοῦν, geminam animam declarat Evangelium κατὰ Ματθαῖον et Λουκάν· sic enim dicunt: Sic erit et praesentia filii hominis.
PL 8, 1087Aマタイとルカによる福音書は、二重のヌースと二重の魂とをも示している。すなわち彼らはこう言う。『人の子の到来もそのようであろう』と。
Tunc duo erunt in agro: unus accipietur, et unus relinquetur; duae molentes in pistrino, una accipietur, et una relinquetur (Matth. XXIV, 40, 41) .
PL 8, 1087A『そのとき二人が畑にいて、一人は取られ、一人は残される。二人の女が臼をひいていて、一人は取られ、一人は残される』(マタイ24:40-41)。
Lucas autem adjecit de corpore duo, ipsa nocte erunt duo in uno lectulo, unus accipietur, et alter relinquetur (Luc. XVII, 34) . Alia autem similiter. Ergo quia in agro, λόγος duo sunt, vel νοῦς et λόγος coelestis, et alius hylicus.
PL 8, 1087Aしかしルカは身体について、次のように付け加えている。『その夜、二人が一つの床にいて、一人は取られ、一人は残される』(ルカ17:34)。他の箇所も同様である。したがって、畑にいるのだから、この二人はロゴスである。一方はヌースすなわち天的なロゴス、他方は質料的なロゴスである。
Et molentes duae animae, coelestis et hylica: et accipietur igitur coelestis νοῦς vel λόγος coelestis anima, hylicus autem λόγος, et anima relinquetur. Quomodo istud, audi. Homo ex anima et corpore confitendus.
PL 8, 1087Aそして臼をひく二人の女とは、天的な魂と質料的な魂である。したがって、天的なヌースすなわちロゴスと天的な魂とは取られ、質料的なロゴスと〔質料的な〕魂とは残される。このことがどのようであるか、聞け。人間は魂と身体とから成ると告白されるべきである。
Ex corpore, quod a terra compositum, habet ergo animam terra hylicam, et factus est Adam, juxta corpus animal, sicuti est animal de aqua et terra.
PL 8, 1087B大地から組み立てられた身体から成るがゆえに、人間は大地に由来する質料的な魂を持ち、アダムは身体に即して動物として造られた。ちょうど水と大地から成る動物のように。
Alia animalia in animam vivam, sed Adam non sic, insufflavit enim Deus in faciem ejus ibi omnem potentiam sensibilem, cui adest νοῦς in discretionem sensus.
PL 8, 1087B他の動物たちは生きた魂となったが、アダムはそうではなかった。神は彼の顔にすべての感覚的な可能態を吹き込まれ、そこには感覚を判別するためのヌースが伴っていたからである。
Alia igitur anima divinior cum suo νῷ· sensibili enim potentiae hylicus νοῦς est insitus, et consubstantialis hylicae. Si igitur istud est, Λόγος coelestis, hoc est νοῦς vel Spiritus divinus est in anima divina.
PL 8, 1087Bしたがって、より神的な別の魂は自らのヌースを伴っている。感覚的な可能態には質料的なヌースが植え付けられており、それは質料的なものと同一実体だからである。したがってもしこれがそうであるなら、天的なロゴス、すなわちヌース、あるいは神的な霊は、神的な魂の内にある。
Ipsa autem divina anima in hylico spiritu, hylicus autem spiritus in hylica anima, hylica autem anima in carnali corpore, quod oportet purgari cum tribus omnibus, ut accipiat lumen aeternum, et aeternam vitam: hoc autem peficit fides in Christo.
PL 8, 1087Bそしてこの神的な魂は質料的な霊の内にあり、質料的な霊は質料的な魂の内にあり、質料的な魂は肉的な身体の内にある。この身体は、これら三つすべてとともに清められなければならない。それは永遠の光と永遠の生命とを受けるためである。そしてこれを成し遂げるのはキリストへの信仰である。
Liber I, Caput LXIII
第I巻 第LXIII章PL 8, 1087CDicamus igitur quomodo talis anima juxta imaginem Dei, et juxta similitudinem effecta sit, et si sola anima homo, ut dicit Paulus, alius terrenus, alius animalis, alius spiritalis, et ista omnia in uno homine, sed maxime hominem interiorem frequenter dicit, sic enim est anima: colligit enim νοῦν, et divinam animam; et dicit coelestem hominem, reliquum autem terrenum hominem.
PL 8, 1087Cそれでは、そのような魂がいかにして神の像と似姿とに即して造られたのか、また魂のみが人間であるのかを語ろう。パウロが言うように、一つは地的な人間、一つは魂的な人間、一つは霊的な人間であって、これらすべてが一人の人間のうちにある。しかし彼は何よりもしばしば内なる人間について語る。魂とはまさにそれだからである。すなわち内なる人間はヌースと神的な魂とをまとめており、彼はこれを天的な人間と呼び、残りを地的な人間と呼ぶ。
Si istud est, anima nostra juxta imaginem est Dei, et Domini Jesu Christi. Si enim Christus vita, et Λόγος est, imago est Dei, in qua imagine perspicitur Pater Deus, hoc est quod Deus est esse in vita: hoc est enim imago ut dictum est: et si est Christus vita, quod est autem vivere, hoc est Λόγος ipsa autem vita, hoc est quod est esse, hoc autem quod est esse, Pater est.
PL 8, 1087Cもしこれがそうであるなら、我々の魂は神と主イエス・キリストの像に即したものである。というのも、もしキリストが生命でありロゴスであるなら、彼は神の像であり、その像において父なる神が見て取られる。すなわち、神であるところのもの、つまり存在することが、生命において見て取られるのである。既に述べられたとおり、これこそが像である。そしてもしキリストが生命であり、生きることがロゴスであり、しかも生命そのものが存在することであるところのものであり、この存在することであるところのものが父であるなら、
Et si rursus ipsa vita hoc est quod intelligere: id autem est sanctus Spiritus, et tria ista sunt omnia; et in unoquoque tria, et unum tria et omnino ὁμοούσια.
PL 8, 1087Dそしてもし再び、その生命自身が知解するということであり、それが聖なる霊であるなら、これら三つがすべてであり、それぞれのもののうちに三つがあり、一が三つであって、全く同一実体的なものである。
Si igitur anima, secundum quod anima est, et animae esse est, et vivere et intelligere est: tria ergo superioris Triados anima est, ut imago imaginis.
PL 8, 1087Dしたがって、もし魂が、魂であるかぎりにおいて、魂の存在すること・生きること・知解することであるなら、魂は上位の三位一体の三つのものであり、像の像であるということになる。
Est enim juxta quod anima est in eo quod est esse, et vitam dans, et intelligentiam, ante intelligere simul habens, ὁμοούσια in uno, et sunt singula ut sua substantia, non scissione, non divisione, non effusione, nec protensione, neque partu praecisa, sed sempiterna tria: aliud existens in alio existente, et ista substantialiter; juxta imaginem ergo.
PL 8, 1087Dというのも、魂であるかぎりにおいて、魂は存在することであるものにおいてあり、生命を与えるものであり、そして知解する前に既にそれを共に持つ知解であるからである。これらは一のうちに同一実体的であり、それぞれが自らの実体として存在する。切断によってでも、分割によってでも、流出によってでも、伸張によってでもなく、また出産によって切り離されたのでもなく、永遠の三つのものとして存在する。すなわち、あるものが他の実在するもののうちに実在しており、しかもこれは実体的にそうなのである。それゆえ像に即している。
Et sicut Pater esse est, Filius autem duo, sed in motu et in actu; sic anima in eo quod anima, ut potentia patria: vivificatio autem et intelligentia in motu.
PL 8, 1087Dそして父が存在することであり、子は二つのものであるが、それは運動と現実態においてであるように、魂も、魂であるかぎりにおいては父的な可能態としてあり、生命を与えることと知解することとは運動においてある。
Ista ergo esse animae juxta imaginem Patris et Filii: sic autem esse juxta similitudinem, ὁμοούσιον ergo etiam ipsa in sua unalitate, et simili substantia: in triplici potentia, ipsa generans, ergo ipsa se movens, et semper in motu in mundo motionum, fons et principium, sicuti pater et filius ipsius animae motionis et creator, et praecausa et praeprincipium.
PL 8, 1088Aしたがって、これが魂の存在することが父と子との像に即しているということである。しかし似姿に即して存在するとは次のようなことである。すなわち魂自身も、その一体性において、また類似した実体において同一実体的であり、三重の可能態のうちにあって、自ら生み出すものであり、それゆえ自ら自身を動かすものであって、常に諸運動の世界において運動のうちにあり、泉であり原理である。ちょうど父と子とが、この魂自身の運動の創造者であり、先立つ原因であり先立つ原理であるように。
Liber I, Caput LXIV
第I巻 第LXIV章PL 8, 1088AAdhuc dico in occulto mysterium magnum: sicuti divinior Trinitas unali, secundum quod per se effulgenter fecit animam in mundo intellectibili in substantiam et propriam substantiam, quam proprie dicimus substantiam: sic animae trinitas unalis secunda explicavit imaginationem insensibili mundo, ipsa anima semper quae sursum sit mundanas animas gignens, et istud ergo juxta imaginem et similitudinem.
PL 8, 1088Aさらに私は隠された大いなる秘義を語ろう。より神的な三位一体が、一体的なものとして、それ自らを通して輝き出ることによって、可知的な世界のうちに、実体、しかも固有の実体――我々が固有にそう呼ぶ実体――において魂を造ったのと同じように、魂の三位一体もまた一体的な、第二の三位一体として、可感的な世界において像を展開した。魂自身は常に上にあって、世界的な諸々の魂を生む者である。そしてこれもまた像と似姿とに即してのことである。
Videamus ergo si et juxta carnem quidem, et juxta carnem dicunt prae divinatione, quoniam futurum erat ut Jesus indueret carnem.
PL 8, 1088Bそれでは、肉に即してもそうであるかどうかを見よう。彼らが肉に即して人が造られたと言うのは、預言として言っているのである。イエスが肉を纏うことが未来において起こるはずだったからである。
Ego autem dico forte si et in isto quod Λόγος, et carnis est Λόγος, et Deus et corporalis, et super omne corpus dicitur: potentia enim universorum et omnium Deus, non frustra secundum imaginem corporis.
PL 8, 1088Bしかし私はむしろこう言いたい。もしこの点においてもロゴスがそうであり、肉のロゴスでもあり、また神であり身体的でもあり、あらゆる身体を超えたものと言われるとしても――というのも、万物の可能態であり、すべてのものの可能態である神は、身体の像に即して人を造ることを、いたずらにしたのではないからである。
Si enim futurum est nostrum corpus et carnem resurgere, et induere incorruptionem, et fieri spiritualis caro, sicuti et Salvator noster juxta omnia et fuit, et resurrexit, et ascendit, et futurum est ut veniat: et si post resurrectionem immutabitur, accipientes spiritale indumentum, nihil impedit juxta imaginem carnis superioris τοῦ λόγου hominem factum esse.
PL 8, 1088Bというのも、もし我々の身体と肉とが将来、復活し、不朽性を纏い、霊的な肉となることが定まっているのであれば――ちょうど我々の救い主が、あらゆる点においてまさにそうであり、復活し、昇天し、将来来られることになっているように――、また復活の後に変えられ、霊的な衣を受けるのであれば、上位のロゴスの肉の像に即して人が造られたということには、何の妨げもない。
Ad istud enim testimonium dicit Propheta, dicens: Et fecit Deus hominem juxta imaginem Dei (Gen. I, 27) .
PL 8, 1088Cこのことについては預言者がこう証しして言っている。『神は人を神の像に即して造られた』(創世記1:27)。
Si fecit Deus secundum imaginem, pater juxta filii imaginem: si autem istud dicit, fecit ipsum masculum et feminam, ut praedictum est, fecit hominem juxta imaginem Dei; manifestum quoniam et juxta corpus et carnem valde et mystice, τῷ λόγῷ in mare et femina existente: quoniam ipse sibimet filius erat, in primo et secundo partu spiritaliter et carnaliter.
PL 8, 1088Cもし神が像に即して造ったのであれば、父が子の像に即して造ったのである。またもし聖書が、先に「神は人を神の像に即して造った」と言われたのに続けて、『彼を男と女とに造った』と言っているのなら、それが身体と肉とに即しても、大いに、また神秘的にそうであることは明らかである。ロゴスが男と女とにおいて実在しているのである。彼自身が自分自身にとって子であったからであり、それは霊的な誕生と肉的な誕生という第一と第二の誕生においてである。
Gratia Deo Patri, et Filio ejus, Domino nostro Jesu Christo, ex aeterno in omnia saecula saeculorum. Amen.
PL 8, 1088C父なる神と、その子、我々の主イエス・キリストとに、永遠より世々限りなく感謝あれ。アーメン。
Liber II, Caput I
第II巻 第I章PL 8, 1088CDeum omnipotentem omnes fatemur Christum Jesum nos nunc; mox tamen fatebuntur omnes, quibus fides in Christum filium. De utroque quod sint ambo, et singuli: quippe ut pater Deus, filius Jesus Christus, tota nobis religio est, et spes tota, et in isto fides.
PL 8, 1088C全能の神を、我々は皆告白する。キリスト・イエスを、今は我々が告白している。しかしやがて、子キリストへの信仰を持つ者は皆、告白するであろう。両者について、両者が共にあり、また各々でもあるということを。すなわち、父は神であり、子はイエス・キリストであるということが、我々にとって宗教のすべてであり、希望のすべてであり、そしてこのことの内に信仰がある。
Sed cum fatemur singulos duos, unum tamen Deum dicimus, et ambos unum Deum, quod et pater sit in filio, et filius in patre.
PL 8, 1088Dしかし我々は各々二つの者を告白しつつも、なお一つの神を語り、両者が一つの神であると言う。父が子のうちにあり、子が父のうちにあるからである。
Alii unum Deum dicunt patrem solum, filium vero hominem, sed hos nunc omittamus: etenim Jesum filium cum dicimus et antequam de Maria nasceretur, fuisse filium confitemur.
PL 8, 1088Dしかしある者たちは、唯一の神とは父のみであり、子は人間にすぎないと言う。だが今はこの者たちを措いておこう。というのも、我々はイエスを子と呼ぶとき、マリアから生まれる以前にも子であったことを告白するからである。
Nam si (Joan. I, 1-3) in principio fuit λόγος, et λόγος fuit ad Deum, et Deus fuit ipse λόγος, et hoc fuit in principio, qui cum postea λόγος caro factus est, idem est Αόγον esse et Jesum.
PL 8, 1088Dというのも、「初めにロゴスがあった。ロゴスは神とともにあった。ロゴスは神であった」(ヨハネ1:1-3)とあり、これが初めにあったのであれば、そしてこのロゴスがのちに肉となったのであれば、ロゴスであることとイエスであることとは同じだからである。
Si enim in principio erat λόγος, in principio filius, qui postea in carne Jesus, propter mysterium, quod mandato patris implevit. Fatendum est igitur a principio fuisse filium. De patris substantia, an extra dicimus? Sed istud quaerendum. Num Deum non fatemur esse?
PL 8, 1088Dというのも、もし初めにロゴスがあったなら、初めにあったのは子であり、その子がのちに肉においてイエスとなったのは、父の命令によって成就した秘義のゆえである。したがって、子は初めから存在していたと告白しなければならない。父の実体からか、それとも実体の外からか、我々はどちらと言うのか。これは問われなければならない。我々は神が存在するということを告白しないだろうか。
Fatemur. Qui igitur esse istud ἀνούσιον dicimus, an ἐνούσιον? id est, sine substantia, an substantiam? Ἀνούσιον, inquiunt. Accipio, sed quaero ἀνούσιον, quomodo, qui substantia non sit omnino? an qui supra substantiam sit, id est ὑπερούσιον?
PL 8, 1089A我々は告白する。それでは我々は、この存在することをどのようにアヌーシオン(実体なきもの)と言うのか、それともエヌーシオン(実体あるもの)と言うのか。すなわち実体を欠くものか、実体を持つものか。「アヌーシオンである」と彼らは言う。私はそれを受け入れよう。しかし私は問う。アヌーシオンとはどのようなものか。全く実体でないものなのか、それとも実体を超えるもの、すなわちヒュペルウーシオン(超実体的なもの)なのか。
Sine substantia quis dicat, Deum qui esse fateatur? esse enim illi substantia sua, non illa nobis nota, sed ipse quod est ipsum esse, est ipse non ex substantia, sed ipsa substantia, parens omnium, a se sibi esse tribuens, prima substantia, universalis substantia, ante substantiam substantia.
PL 8, 1089A神が存在するということを告白する者が、どうして神を実体なきものと言えようか。というのも、神にとって存在することとは、彼自身の実体だからである。それは我々に知られたあの実体ではないが、しかし彼自身が存在することそのものであるところのものであり、彼自身は実体から出た者ではなく、実体そのものであり、万物の親であり、自らから自らに存在することを与える者であり、第一の実体、普遍的な実体、実体に先立つ実体である。
Per id igitur quod ὑπερούσιος est, ἀνούσιος a quibusdam dicitur, non quod sit sine substantia, quippe cum sit: veneremur ergo Deum, et esse dicamus, id est ἐνούσιον, qui constituit omnia, coelum et terram, mundum, spiritus, angelos, animas, animalia, et hominem ad imaginem et similitudinem imaginis eorum.
PL 8, 1089Aしたがって、神がヒュペルウーシオス(超実体的な者)であるがゆえに、ある者たちによってアヌーシオス(実体なき者)と呼ばれるのであって、実体を欠くからではない。まさに存在しているのだから。それゆえ我々は神を敬い、神が存在する、すなわちエヌーシオン(実体あるもの)であると言おう。神は万物を、すなわち天と地、世界、諸霊、天使たち、魂たち、動物たちを立て、また人間を、彼らの像の像と似姿とに即して〔eorum の指す対象は定かでない。直前に挙げられたものを指すと取った〕立てた方である。
Quid igitur cum sit ἐνούσιος? Deus pater utique dicitur, sic fatemur, et pater Unigeniti: omnium fides ista. Num igitur fallit intelligentiam Verbum, ambiguo suo?
PL 8, 1089Bそれでは、神がエヌーシオスであるとき、どうなのか。神は父と呼ばれる。我々はそう告白し、また独り子の父であると告白する。これがすべての者の信仰である。それでは、この語はその両義性によって知解を欺くだろうか。
Genuit enim vos, et de hominibus dixit Deus: si igitur significat genui et creavi, ut creaturam, et naturaliter de mea substantia genui.
PL 8, 1089Bというのも、「彼は汝らを生んだ」と、神は人間たちについても言われたからである。それゆえ「私は生んだ」が、被造物について言うように「私は造った」をも意味するのなら、「私は自然本性的に自らの実体から生んだ」をも意味するのである。
Quid magis unigenito? quid ei qui filius est? quid ei qui unus et solus? quid ei in quo pater est? quid ei qui in patre est? quid ei qui λόγος est, qui in principio erat, et erat apud Deum, et Deus est, et per quem facta sunt omnia, et sine quo factum est nihil (Joan. I, 1-3) .
PL 8, 1089Bまして独り子については、なおさらではないか。子であるものについては。唯一にして単独なるものについては。父がその内にあるものについては。父の内にあるものについては。ロゴスであり、初めにあり、神とともにあり、神であり、それを通してすべてが造られ、それなしには何も造られなかったもの(ヨハネ1:1-3)については、なおさらではないか。
Quid autem hoc significat, quod Christus unigenitus? Si enim Deus omnium pater est secundum creaturam, quomodo hujus unigeniti pater, si non alio modo et ex substantia, non ex nihilo?
PL 8, 1089Cしかしキリストが独り子であるとは何を意味するのか。もし神が被造物に即してすべてのものの父であるなら、この独り子の父であるとは、実体からであって無からではないという、別の仕方によるのでなければ、どうしてありえようか。
Erat autem non alia substantia ante omnia quam patris: de patris ergo substantia Christus.
PL 8, 1089Cしかし万物に先立って、父の実体以外の実体はなかった。したがってキリストは父の実体からなのである。
Liber II, Caput II
第II巻 第II章PL 8, 1089CAge: nunc esse in Christum fatemur. Quaeramus eodem modo hoc, esse ἐνούσιον est, an ἀνούσιον? Jam supra dictum ἀνούσιον esse non posse cui sit esse.
PL 8, 1089Cさて、我々は今、キリストにおいて存在することがあると告白する。同じ仕方で問おう。この存在することはエヌーシオンなのか、アヌーシオンなのか。既に上で、存在することを持つ者はアヌーシオンではありえないと述べた。
Quid igitur? istud esse, unde est; ἐκ τοῦ ἀνουσίου, an ἐκ τοῦ ἐνουσίου, id est, ab eo quod est esse, an ab eo quod est non esse? Deus, ut inquiunt, esse est: Christus item esse, sed coepit tamen. Verum hoc est.
PL 8, 1089Cそれではどうか。この存在することはどこから来たのか。アヌーシオンからか、エヌーシオンからか。すなわち、存在することであるものからか、存在しないことであるものからか。彼らが言うように、神は存在することである。キリストもまた存在することであるが、しかし始まりを持った。これは真である。
Sed istud esse quod coepit, ab eo coepit, quod fuit aliquo modo fuisse, ut omnia divina, et a divinis orta, potentia semper sunt ac fuerunt: processus autem eorum actus est, et ex motu manifestatio, et quidem natalis: quid enim Dei nascitur, cum Deus sit ingenitus? an illud credibile est, aut fas est dicere, ex nihilo vel natum esse Christum, quem dicimus Dei filium? qui est Dominus majestatis; et caetera quae supra diximus et in aliis libris.
PL 8, 1089Dしかしこの始まりを持った存在は、ある仕方で「あった」ということから始まったのであり、それはあらゆる神的なもの、また神的なものから生じたものが、可能態においては常にあり常にあったのと同じである。それらの発出は現実態であり、運動からの顕現であり、まさに誕生的なものである。というのも、神が生まれざる者であるのに、神の何が生まれるというのか。あるいは、我々が神の子と呼ぶキリストが無から生まれたと言うことが信じうることか、あるいは口にすることが許されることであろうか。彼は栄光の主であり、その他のことは上で、また他の書物で我々が述べたとおりである。
Hoc vero postremo haeresis dicit cui similes et illa est vel quae a Maria dicit coepisse Christum, vel quae non ipsum Λόγον induisse carnem, sed assumpsisse hominem, ut eum ipse Λόγος regeret, atque hoc Marcellus: quod superius autem, Photinus.
PL 8, 1089Dしかしこの最後のこと〔キリストが無から生まれたということ〕を言うのは異端であり、それと似たものとして、キリストがマリアから始まったと言う異端や、あるいはロゴス自身が肉を纏ったのではなく、人間を取り、ロゴス自身がその人間を治めたと言う異端がある。後者はマルケルスの説であり、先に挙げたもの〔マリアからキリストが始まったとする説〕はフォティヌスの説である。
Excludamus igitur omnes qui haec atque hujusmodi de Christo sentiunt: loquamur cum his, qui Christum Dei filium dicunt, et filium natum, quippe cum fateantur unigenitum, genitum utique, non factum.
PL 8, 1089Dしたがって、キリストについてこのような、またこれに類する考えを抱く者たちはすべて除外しよう。我々はキリストを神の子と言い、生まれた子であると言う者たち、すなわち独り子であることを告白し、造られた者ではなく生まれた者であることを認める者たちと語り合おう。
Parum istud est, adjiciunt, de patre filium, de Deo Deum, de vero lumine lumen verum, utique et consequentia de Spiritu, Spiritum, et in patre filium, et in filio patrem; haec cum fateantur consilio nullo, ratione timoris potius quam veritatis.
PL 8, 1090Aこれでは不十分だとして、彼らは付け加える〔adjiciunt の主語がどの一派かは原文から定かでない〕。父から子、神から神、まことの光からまことの光、そして当然それに続いて霊から霊、父の内に子、子の内に父、と。しかし彼らはこれらを何の熟慮もなく、真理よりもむしろ恐れのゆえに告白しているのである。
Alii substantiam heic nominandam negant, alii nominant, sed similem volunt, non eamdem dicere. Quibus illud primum perspiciendum est, quod propheta Isaias dixit (Isa. XLIII, 10) : Nullus fuit ante me Deus, et post me nullus erit similis Deus.
PL 8, 1090Aある者たちは、ここで実体という語を用いることを拒み、別の者たちはこれを用いるが、同一のものではなく類似のものと言おうとする。彼らはまず、預言者イザヤが言ったことをよく見なければならない。「私の前に神はなく、私の後に私に似た神もいないであろう」(イザヤ43:10)。
Si filius Christus, utique post Deum, Christus; nullus autem similis post Deum Christus ergo non similis Deo, aut si non post Deum, certe cum Deo, nam ante Deum nullo modo ὁμοούσιον. Et David sic (Psalm. LXX, 19) nullus similis tibi.
PL 8, 1090Aもしキリストが子であるなら、キリストは神の後にあることになる。しかし神の後には似た者は誰もいない。したがってキリストは神に似た者ではない。あるいは、もしキリストが神の後にないのなら、確かに神とともにある。神に先立つことは決してないのだから。したがってホモウシオス(同一実体)である。ダビデもまたこう言う(詩篇70:19)、「汝に似た者は誰もいない」と。
- ホモウシオス(ὁμοούσιος、ラテン語 homousion/unius substantiae)=「同一実体の」。ニカイア信条(325年)が、子は父と「同一実体」であると告白した語。子が父と同じ一つの実体をもつことを言う。聖書に無い語であり、父と子の区別を消す(サベリオス的な)理解を招くとして、東方の多くの司教に警戒された。
Deinde, quod multis docuimus, substantia in eo quod substantia est, maxime si sit ejusdem generis, et haec in duobus pluribusve sit, haec eadem non similis dicitur esse substantia; ut anima substantia est, sunt licet multae animae, in eo quod animae sunt, una est illis eademque substantia.
PL 8, 1090B次に、我々が多くの箇所で教えてきたことであるが、実体は、実体であるかぎりにおいて、とりわけそれが同じ種類のものであり、それが二つ以上のもののうちにある場合には、類似の実体ではなく同一の実体であると言われる。たとえば魂は実体であるが、たとえ多くの魂があっても、それらが魂であるかぎりにおいて、それらには一つの同一な実体がある。
Non quod praecesserit illa substantia et praeexstiterit, sed simul semper exstiterit, ita et in caeteris.
PL 8, 1090Bそれは、その実体があらかじめ存在し先在していたということではなく、常に同時に実在してきたということである。他の場合においても同様である。
Quanto magis in Deo? cum ipse sit origo substantiae, cum quo divino quodam ortu filius a patre accepta substantia, semper cum eo, et in eo, ut alter atque idem ejusdem substantiae, nulla vel illius diminutione, vel hujus acceptione consubstantiali completiva unalitate Deus atque virtus ejus semper qui fuerit, et semper exstiterit, hoc est Deus et Λόγος, Deus et forma ejus, pater et filius, Deus et Jesus Christus, Deus et virtus et sapientia, ὀμοούσιον· ergo hoc si dictum ὁμοούσιον ut ὁμοούσιον, cum in eadem sunt specie simul existentes, ὁμοειδεῖς ejusdem temporis et aetatis.
PL 8, 1090Bまして神においてはなおさらではないか。神自身が実体の起源であって、ある神的な発出によって子は父から実体を受け、常に父とともに、また父のうちにあって、同一の実体の他者かつ同一者でありつづける。それは、一方が何ら減少することもなく、他方が受け取ることもなく、同一実体的で完成的な一体性において、神とその力とが常にあったし常に実在してきたのであって、これがすなわち神とロゴス、神とその形相、父と子、神とイエス・キリスト、神と力と知恵、すなわちホモウシオスなのである。したがって、これがホモウシオスと言われるのは、ホモウシオスとしてであり、彼らが同じ種において共に実在しており、同じ時と齢のホモエイデース(同形の者)であるからである。
Heic vero ὁμοηλικὴς significat consubstantiale simul et substantiam sine composito vel discretione, sed simul semper quod sit rerum virtutibus actionibusque discretum.
PL 8, 1090Cここでホモエーリケース(同齢の)とは、同時に同一実体的であること、そして合成も区別もない実体でありながら、常に共にあり、しかも事物の諸力と働きとによって区別されているものを意味する。
Liber II, Caput III
第II巻 第III章PL 8, 1090CHeic oriuntur quaestiones: Prima, quod in sacris Scripturis substantiae mentio facta non sit, et magis non ὁμοούσιον non sit lectum. Alia quod si hoc ita est, compassus est filio pater.
PL 8, 1090Cここでいくつかの問いが生じる。第一は、聖なる聖書において実体への言及がなされていないということ、そしてなおさら「ホモウシオス」という語が読まれないということである。もう一つは、もしこれがそうであるなら、父は子とともに苦しみを受けたことになる、というものである。
- ホモウシオス(ὁμοούσιος、ラテン語 homousion/unius substantiae)=「同一実体の」。ニカイア信条(325年)が、子は父と「同一実体」であると告白した語。子が父と同じ一つの実体をもつことを言う。聖書に無い語であり、父と子の区別を消す(サベリオス的な)理解を招くとして、東方の多くの司教に警戒された。
Tertia, quod si hoc ita sit, neque pater major, neque minor filius, neque alius mittens, alius missus. Et haec et hujuscemodi talia.
PL 8, 1090C第三は、もしこれがそうであるなら、父は子より大きくもなく、子は父より小さくもなく、遣わす者と遣わされる者とが別々ではない、というものである。これらおよびこれに類することどもである。
Primum igitur illud de substantia videamus: non est in Deo substantia, neque in Christo: An non est lectum? si non est, ut supra diximus: quia omnino non est, sic accipimus; an quia omnino supra substantiam est, Deum non esse nobis nefas dicere: substantia est enim quod Deus est, quod spiritus, quod lumen est.
PL 8, 1090Dそれではまず、実体についてのその問いを見よう。神の内には実体がなく、キリストの内にもない、というのか。それとも読まれていないだけなのか。もしないのであれば、先に述べたとおりである。すなわち、我々はこれを「全く存在しない」という意味で受け取るのか、それとも「全く実体を超えている」という意味で受け取るのか。神が存在しないと言うことは、我々にとって許されないことである。実体とは神であるもの、霊であるもの、光であるものだからである。
Cur enim addimus et verum lumen? Etenim in divinis, et in Deo sic accipiemus substantiam, ut in hylicis corpora, et in corporalibus animum.
PL 8, 1090Dでは、なぜ我々は「まことの光」とも付け加えるのか。実に、神的な事柄において、また神においては、我々は実体を、質料的な事物における身体、身体的な事物における心のようなものとして受け取るであろう。
Haec enim est ibi substantia, esse supra substantiam: Deum esse omnes fatentur cum sit potentia substantiae, et ideo supra substantiam atque ex hoc substantia: etenim potentiae inest esse.
PL 8, 1090Dというのも、そこでの実体とは、実体を超えて存在することだからである。神が存在するということは、神が実体の可能態であるがゆえに、誰もが告白するところである。それゆえ神は実体を超えており、まさにそれゆえに実体でもある。というのも、可能態には存在することが内在しているからである。
Certe Deus omnipotens est, et quorum origo vel causa est, ipse ille omnia est virtute scilicet et modo quodam, unde dictum a Paulo (I Cor. XV, 28) : Ut sit Deus omnia in omnibus: ergo et ὂν est, et existens, et substantia, quae omnia cum sit: quia parens omnium est, potentia igitur omnia est.
PL 8, 1091A確かに神は全能であり、神がその起源であり原因であるものすべてを、力においてある仕方で、神自身がそれらすべてなのである。それゆえパウロは言った(一コリント15:28)、「神がすべてのもののうちにすべてとなるために」と。したがって神はオン(存在するもの)であり、実在するものであり、実体であって、これらすべてであることによって――万物の親であるがゆえに――可能態においてすべてなのである。
Non dubitandum ergo dicere substantiam Dei: quia cum nos circa prima vel summa proprie verba deficiunt, non congrue demum apud nos quod convenire possit intelligentiae aptamus, ut heic quod est, Deo esse, substanti jure dicamus.
PL 8, 1091Aしたがって、神の実体と言うことをためらうべきではない。というのも、第一のもの、至高のものについては、我々には固有の言葉が欠けているのであり、それゆえ我々のもとで理解に適合しうるものを、必ずしも適切ではないにせよ、当てはめているにすぎないからである。それゆえここでは、神にとって存在することを、正当にも「実体」と呼ぶのである。
Eodem modo accipiamus Christum et esse substantiam, et de patre ejus esse substantiam, quippe cum sit et ipse lumen de lumine, Deus de Deo, Spiritus, Λόγος per quem facta sunt omnia.
PL 8, 1091A同じ仕方で、我々はキリストが実体であること、そして彼が父の実体から出た実体であることを受け取ろう。まさに彼自身が光からの光、神からの神、霊、そしてそれを通してすべてが造られたロゴスだからである。
Et cum sit ita, ut usque ad mysterium corporale substantia sua venire voluerit, de quo dictum ab Apostolo (Coloss. II, 8, 9) : Et non secundum Christum: quia in illo habitat omnis plenitudo divinitatis corporaliter quod est οὐσιακῶς; Deus enim potentia, et Λόγος actio, in utroque utrumque: nam et potentia quod potest esse est, et quod est, potest esse.
PL 8, 1091Aそしてこれが次のようであるので、キリストは自らの実体をもって身体的な秘義にまで到達することを欲した。これについて使徒は言っている(コロサイ2:8-9)、「キリストに即してではなく」、「彼の内には神性のすべての充満が身体的に、すなわちウーシアコース(実体的に)宿っている」と。というのも、神は可能態であり、ロゴスは現実態であり、両者のそれぞれにその両方があるからである。すなわち、可能態は、存在しうるものであるとともに存在するものであり、存在するものは存在しうるものだからである。
Ipsa igitur potentia actio est, et ipsa actio potentia. Actio est ergo et pater, agit et filius, agit et pater: ideo pater, quia potentia gignit actionem: et ideo filius actio; quia actio ex potentia: ergo et pater in filio, et filius in patre, sed utrumque in singulis, et idcirco unum.
PL 8, 1091Bしたがって可能態そのものが現実態であり、現実態そのものが可能態である。それゆえ父も現実態であり、子も働き、父も働く。父が父であるのは、可能態が現実態を生むからであり、子が現実態であるのは、現実態が可能態から出るからである。したがって父は子の内にあり、子は父の内にあるが、両者はそれぞれのもののうちにあり、それゆえに一つなのである。
Duo autem, quia quo magis est, id alterum apparet: magis autem pater potentia, et actio filius; et idcirco quia magis actio, magis autem actio, quia foris actio.
PL 8, 1091Bしかし父と子は二つである。というのも、より多くあるものが、他方として現れるからである。父はより多く可能態であり、子は現実態である。それゆえに子はより多く現実態なのであり、より多く現実態であるのは、現実態が外へと向かうものだからである。
Hoc si ita est, et substantia pater et filius, et una substantia, et de patre substantia, et simul substantia, et semper et ex aeterno simul pater et filius, eadem simulque substantia, hoc est, ὁμοούσιον. An non est lectum in Scripturis divinis?
PL 8, 1091Cもしこれがそうであるなら、父も子も実体であり、両者は一つの実体であり、父からの実体であり、共にある実体であって、常に、そして永遠より、父と子は共にあり、同一で共なる実体であり、これがすなわちホモウシオスである。これは神の聖書において読まれていないのだろうか。
Primum qui hoc negat, rem fatetur, sed Scripturae quaerit auctoritatem. Quomodo autem non iniquum est, ideo rem non admittere, quia majores omiserint, aliquo fortasse casu, vel causa, cum ratione vincaris? verum quid lectum negant substantiam? an de Deo et Christo substantiam? an ὁμοούσιον ipsum?
PL 8, 1091Cまずこれを否定する者は、事柄自体は認めながら、聖書の権威を求めているのである。しかし、先人たちがおそらく何らかの偶然か理由によってこれを省いたからといって、理によって論破されているのに、事柄そのものを認めないというのは、不当なことではないだろうか。しかし、彼らは何が読まれていないと言うのか。実体か。神とキリストについての実体か。それともホモウシオスそのものか。
De Deo et Christo substantia lecta est. De Deo lecta in propheta Hieremia (Jer. XXVIII, 18 sec. LXX) : Quis stetit in substantia Domini, et vidit verbum ejus? quis praebuit aurem, et audivit?
PL 8, 1091C神とキリストについての実体は、聖書に読まれている。神についてのそれは、預言者エレミヤ(28:18、七十人訳)に読まれている。「誰が主の実体のうちに立ち、その言葉を見たか。誰が耳を傾け、聞いたか」と。
Item paulo post (Ibid. 22): Et si stetissent in substantia, et audissent verba mea. Item lecta substantia apud prophetam David (Psalm. CXXXVIII, 15) : Et substantia mea in inferioribus terrae.
PL 8, 1091Cまた少し後には(同22節)、「もし彼らが実体のうちに立ち、私の言葉を聞いていたなら」とある。また、実体は預言者ダビデにも読まれている(詩篇138:15)、「そして私の実体は地の深みにあった」と。
Lectum apud Paulum ad Hebraeos de Christo (Hebr. I, 3) : Qui est character substantiae ejus. Sunt et alia exempla, verum haec sufficere arbitror.
PL 8, 1091Dパウロのヘブライ人への手紙にも、キリストについて読まれている(ヘブライ1:3)、「その実体の刻印である方」と。他にも例はあるが、これで十分であると私は思う。
Liber II, Caput IV
第II巻 第IV章PL 8, 1091DAt enim apud Graecos posita est ὑπόστασις, non οὐσία. Videamus quid intersit. Οντα nominant Graeci tam ea quae sunt in aeternis, quam ea quae in mundo atque terrenis: in aeternis igitur Deus est omnipotens, causa omnium; et fons et origo omnium quae sunt, id est τῶν ὄντων πάντων.
PL 8, 1091Dしかし、ギリシア人のもとではヒュポスタシスが置かれており、ウーシアではない、と言われる。両者にどのような違いがあるかを見よう。ギリシア人は、永遠なるもののうちにあるものも、世界と地上的なもののうちにあるものも、共にオンタ(存在するものども)と呼ぶ。したがって永遠なるもののうちでは、神は全能であり、万物の原因であり、存在するものすべて、すなわちトーン・オントーン・パントーン(あらゆる存在するものども)の泉であり起源である。
Quid igitur damus Deo? hoc quod est esse, an omnibus damus esse, do, non damus? Equidem ratio sic se habet, ut primum esse sit Deus.
PL 8, 1091Dそれでは我々は神に何を与えるのか。存在するということをか。それとも、我々はすべてのものに存在を与える――与える、いや与えない――のか。まことに理はこうである。第一の存在は神である、と。
Verum quia potest accipi esse non aperte quid sit illud esse, si jam comprehensibile erit, ὂν dicitur, id est, forma quaedam in notitiam veniens, quod tale esse jam ὂν et ὕπαρξις dicitur, omnis ὕπαρξις habet quod est esse; quod autem est esse, non continuo καὶ ὕπαρξις est, neque ὂν, nisi potentialiter, non in manifesto ut ὂν dicatur; est enim ὂν figura quaedam formatum illud quod est esse, quod tamen purum tunc purum intelligitur cum intelligitur jam formatum: forma enim intellectum ingenerat, manifeste pronuntiat aliud esse formam, aliud quod formatum est.
PL 8, 1092Aしかし、存在するということそのものが何であるかを明確にすることなく受け取られうる。もしそれがすでに把握可能なものとなっているなら、それはオン(存在するもの)と呼ばれる。すなわち、認識に上ってくるある種の形相であり、そのような存在はすでにオンであり、また、ヒュパルクシス(現存、実存)とも呼ばれる。あらゆるヒュパルクシスは存在するということを持っているが、存在するということそれ自体は、直ちにヒュパルクシスでもオンでもなく、可能態においてのみそうであって、オンと呼ばれるほど顕在的なものではない。というのも、オンとは、存在するということが形づくられたある種の姿だからである。しかしそれが純粋であると理解されるのは、すでに形づくられたものとして理解されるときにおいてである。というのも、形相こそが知解を生じさせ、形相であるものと、形づくられたものであるものとは別であることを明示的に告げるからである。
Quod autem formatum est, hoc est esse: forma vero est, quae intelligi facit illud quod est esse.
PL 8, 1092Aしかし形づくられたものとは、存在することであり、他方、形相とは、存在するということを知解させるものである。
Hoc ergo quod est esse, Deo damus, formam autem Christo, quia per filium cognoscitur pater, id est, per formam, quod est esse; et heic dictum est (Joan. XIV, 9) : Qui me vidit, vidit et patrem.
PL 8, 1092Aしたがって、この存在するということを我々は神に帰し、形相をキリストに帰す。というのも、子を通して父が知られる、すなわち形相を通して存在するということが知られるからである。ここで言われているとおりである(ヨハネ14:9)、「私を見た者は、父をも見たのである」と。
Est ergo et Deus ὕπαρξις, et Christus ὕπαρξις; ὕπαρξις enim cum forma quod est esse, et quia semper simul sunt, et forma esse est, et ipsum esse forma, unde pater in filio, et filius in patre: est enim esse et in patre, quod est potentia, quod prius est ab eo quod est forma.
PL 8, 1092Bしたがって神もヒュパルクシスであり、キリストもヒュパルクシスである。というのも、ヒュパルクシスとは形相を伴った、存在するということだからであり、これらは常に共にあるがゆえに、形相は存在であり、存在自体も形相である。それゆえ父は子の内にあり、子は父の内にある。というのも、存在することは父の内にもあり、それは可能態であって、形相であるものよりも先にあるものだからである。
Est item rursus et in filio esse; sed istud, quod est esse proprium a patre habet, ut sit illi formam esse; alter ergo in altero, et ambo unum.
PL 8, 1092Bまた同様に子の内にも存在がある。しかしこれは、子に固有の存在するということであって、父から受けているのであり、子にとって存在するということが形相であるようにされている。したがって一方は他方の内にあり、両者は一つである。
Ergo ὂν Deus, ὂν filius, id est enim τὸ ὂν esse cum forma: omne enim quod est ὂν esse, est cum forma: hoc et existentia dicitur et substantia et subsistentia, quod enim ὂν est, et existit et subjectum est.
PL 8, 1092Bしたがって神はオンであり、子もオンである。すなわちト・オン(存在するもの)とは、形相を伴った存在だからである。オンである存在はすべて、形相を伴った存在だからである。これは実在(エクシステンティア)とも実体とも自存(スブシステンティア)とも呼ばれる。というのも、オンであるものは、実在してもおり、基体(主体)でもあるからである。
Hoc autem est quod est esse sine connexo ullo, quod simplex est, quod unum; manifestior igitur subsistentia est, et existentia est, et substantia dicitur.
PL 8, 1092Bしかしこれは、何の結合もない存在するということであり、単純なものであり、一なるものである。したがって、より顕在的なものは、自存であり、実在であり、実体と呼ばれる。
Si ergo dicitur de Deo subsistentia, magis de Deo dicitur substantia, et magis ista, quoniam subjectum significat, et principale quod convenit Deo. Non sit autem subjectum sicut in mundo substantia, sed quod honoratius et antiquius et secundum fontem universitatis.
PL 8, 1092Cしたがって、もし神について自存が言われるなら、なおさら神について実体が言われる。しかもこちらの方がより多く言われる。というのも、これは基体を意味し、神にふさわしい主要なものを意味するからである。ただし、この基体は世界におけるような実体としての基体ではなく、より尊く、より古く、万有の源泉に即したものである。
Verum quod est esse, quod praestat Deus his quae sunt, ut unumquodque sit ὁμοούσιος· ergo esse formam habens, et primum solum verum: quoniam quod est illud esse purum est, hoc magis substantia est.
PL 8, 1092Cしかし、神が存在するものどもに与える存在するということ――それによって各々のものがホモウシオスであるようにする――こそが、形相を持つ存在であり、第一の唯一まことのものである。というのも、その存在するということが純粋であるがゆえに、これこそがより多く実体だからである。
- ホモウシオス(ὁμοούσιος、ラテン語 homousion/unius substantiae)=「同一実体の」。ニカイア信条(325年)が、子は父と「同一実体」であると告白した語。子が父と同じ一つの実体をもつことを言う。聖書に無い語であり、父と子の区別を消す(サベリオス的な)理解を招くとして、東方の多くの司教に警戒された。
Quoniam autem rursus et forma est esse, et ipsa substantia est, sed hoc ὑπόστασις dicitur: jam enim formatum esse substantia est, formatum autem esse est Deus, quod Deus est, et pater, sic et filius, quod λόγος et filius.
PL 8, 1092Cしかし他方、形相もまた存在であり、それ自体が実体であるが、これはヒュポスタシスと呼ばれる。というのも、すでに形づくられた存在は実体であり、形づくられた存在とは神であるものであり、父であるものと同様に、子もまたそうであって、ロゴスであり子であるものだからである。
Subsistentia ergo proprie dicitur de ambobus, quod est substantia: quoniam quod est esse principale, cum forma substantia dicitur.
PL 8, 1092Dしたがって自存は、両者について固有に言われる。それは実体であるものについてである。というのも、主要なる存在するということが、形相とともに実体と呼ばれるからである。
Haec autem et substantia dicitur, et ideo dictum est, de una substantia tres subsistentias esse, ut ipsum quod est esse subsistat tripliciter, ipse Deus, et Christus, id est Λόγος et Spiritus sanctus. Ergo ὑπόστασις jure Deo datur jure Λόγῳ, id est, patri et filio.
PL 8, 1092Dこれはまた実体とも呼ばれる。それゆえに、一つの実体から三つの自存があると言われてきたのである。存在するということそのものが三重に自存する、すなわち神自身、キリスト、つまりロゴス、そして聖なる霊として。したがってヒュポスタシスは、神に正当に与えられ、ロゴスにも正当に与えられる。すなわち父と子とに、である。
Id autem Latini substantiam dicunt, quia diximus et substantiam dici posse, scilicet id quod esse est, magis formatum esse. Quae cum ita sint, lecta est ὑπόστασις, haec autem est οὐσία, sicut probavimus.
PL 8, 1092Dこれをラテン人は実体と呼ぶ。というのも、我々はこれもまた実体と呼ばれうると述べたからである。すなわち、存在することであるもの、いやむしろ形づくられた存在である。これらがそうであるなら、ヒュポスタシスは聖書に読まれており、しかもこれはウーシアなのである。我々が示したとおりである。
Liber II, Caput V
第II巻 第V章PL 8, 1092DNunc videamus utrum ibi, ubi legimus, aliud sinificet, ὑπόστασις quam οὐσία. Multi enim aestimant copias atque fortunas significari hoc verbo, ὑπόστασις scilicet; sed si dixit: Si stetissent in ὑποστάσει Domini, vidissent Verbum ejus (Jer. XXIII, 22, sec. LXX) .
PL 8, 1092Dそれでは今、我々が読むその箇所において、ヒュポスタシスがウーシアとは別のことを意味しているかどうかを見よう。多くの者は、この語、すなわちヒュポスタシスによって財産や資産が意味されると考えている。しかし、こう言われている。「もし彼らが主のヒュポスタシスのうちに立っていたなら、その言葉を見ていたであろう」(エレミヤ23:22、七十人訳)。
Quod heic intelligimus ὑπόστασιν Domini, nisi id quod est Deus? Est autem Deus spiritus, lumen, potentia, omnipotens, et hujusmodi talia.
PL 8, 1093Aここで我々が理解する主のヒュポスタシスとは、神であるところのもの以外の何であろうか。しかし神とは、霊であり、光であり、力であり、全能なる者であり、そのような類のものである。
Hic qui stat et intelligit, non autem erat qui intelligit, stat ergo: intelligens autem Deum intelligit et videt Λόγον Dei filium; manifestum ergo hanc Dei esse ὑπόστασιν, quia intellecta et Verbum intelligitur, simul enim sunt, et hoc est ὁμοούσιον.
PL 8, 1093Aここで立って知解する者は、〔単に〕知解する者で「あった」のではなく、それゆえ立っているのである〔冒頭の non autem erat qui intelligit, stat ergo の構文は定かでない〕。そして知解する者は神を知解し、神の子であるロゴスを見る。したがって、これが神のヒュポスタシスであることは明らかである。というのも、知解されたものとともに言葉も知解されるからであり、両者は同時にあり、これがホモウシオスだからである。
- ホモウシオス(ὁμοούσιος、ラテン語 homousion/unius substantiae)=「同一実体の」。ニカイア信条(325年)が、子は父と「同一実体」であると告白した語。子が父と同じ一つの実体をもつことを言う。聖書に無い語であり、父と子の区別を消す(サベリオス的な)理解を招くとして、東方の多くの司教に警戒された。
Hoc et iterum dicit: Quia si stetissent in mea ὑποστάσει, et verbum meum audissent. Supra videre; heic autem posuit utrumque, hoc est quo intelligere.
PL 8, 1093Aこれはまた次のようにも言われている。「もし彼らが私のヒュポスタシスのうちに立っていたなら、私の言葉を聞いていたであろう」と。上では「見る」であったが、ここでは両方――すなわち何によって知解するか――が置かれている。
Is enim rem intelligit, qui in rei substantia stat, id est, in primo fonte rei, ut omnia quae sunt ejus intelligat. Quid deinde? cum alibi vel in Davide, vel in Evangelio posita est et lecta ὑπόστασις, numquid aliud quam οὐσία intelligitur?
PL 8, 1093Aというのも、事物の実体のうちに立つ者、すなわち事物の第一の泉のうちに立つ者こそが、その事物を知解するのであり、それに属するすべてのものを知解するからである。それでは次に、他の箇所――ダビデにおいてであれ、福音書においてであれ――にヒュポスタシスが置かれ読まれるとき、それはウーシア以外の何かを意味するのだろうか。
Ὑπόστασις mea, inquid David (Psalm. CXXXVIII, 15) : de Deo utique, Ὑπόστασις mea in inferioribus terrae.
PL 8, 1093B「私のヒュポスタシス」とダビデは言う(詩篇138:15)。すなわち神について、「私のヒュポスタシスは地の深みにあった」と。
Dicit enim: occultum se nemo credat, quia utique sum et omne quod sum et substantia mea, et in inferioribus terrae; ubique est enim Deus, vel spiritus Dei, quae Dei substantia est.
PL 8, 1093Bすなわちこう言っているのである。誰も彼が隠れていると思ってはならない。私は確かに存在し、私であるものすべて、私の実体は、地の深みにもある、と。神はあらゆるところにいるからである。あるいは神の霊が、というべきか。それが神の実体である。
Liber II, Caput VI
第II巻 第VI章PL 8, 1093BVolo nunc et illud videre in Evangelio per parabolam et exemplum positum. Dixit enim pater familias quidam duobus filiis, ὑπόστασιν suam divisit Luc. XV, 12); utique fortunas et patrimonium intelligimus.
PL 8, 1093B今、福音書にたとえと例をもって示されているあの箇所をも見たい。ある家の父が二人の息子に、自らのヒュポスタシスを分けた、と言われている(ルカ15:12)。これはもちろん、財産と家産のことと理解される。
Sed si hoc referri ad Deum oportet, erit ὑπόστασις et heic potentia omnis et virtus. Hanc consumit unus filius qui a Deo recedit: etenim qui peregrinatur a Deo, nec spiritum Dei habet, nec lumen, nec Christum, hic apud se consumit substantiam Dei.
PL 8, 1093Bしかしもしこれが神に関して当てはめられるべきであるなら、ここでもヒュポスタシスとは、あらゆる力と能力であることになる。神から離れ去るもう一人の息子は、これを蕩尽する。というのも、神から遠く離れてさまよう者は、神の霊も持たず、光も持たず、キリストも持たないのであり、彼は自らの内で神の実体を蕩尽してしまうからである。
Haec est enim Dei ὑπόστασις, ut diximus; sive nunc heic divitias dicamus, vel patrimonium, nihil differt: sic enim dictum est ab apostolo Paulo: O altitudo divitiarum sapientiae et scientiae Dei! (Rom. XI, 33) .
PL 8, 1093Cというのも、我々が述べたとおり、これが神のヒュポスタシスだからである。ここでこれを富と呼ぼうと、家産と呼ぼうと、何ら変わりはない。使徒パウロもこう言っている。「ああ、神の知恵と知識との富の深さよ」(ローマ11:33)と。
Si igitur divitiae Dei, sapientia et scientia sunt: et si sapientia et scientia ipsa virtus Dei est, virtus autem Dei Christus est, Christus autem Λόγος est; Λογος et vere filius, filius autem in patre ipse est: ipse ergo, divitiae patris; ipse ὑποστασις est.
PL 8, 1093Cしたがって、神の富が知恵と知識であるなら、そして知恵と知識そのものが神の力であるなら、神の力とはキリストであり、キリストとはロゴスであり、ロゴスはまことに子であって、子は父の内に自らあるのだから、彼自身が父の富であり、彼自身がヒュポスタシスなのである。
Jam igitur nihil interest, utrum ὑπόστασιν divitias intelligamus, an οὐσίαν, dummodo id significetur quo ipse Deus est. Ergo lectum est de Deo vel ὑπόστασις vel οὐσία: hoc autem et de Christo intelligitur. Dictum est: Ego in patre, et pater in me (Joan. XIV, 10) .
PL 8, 1093Cしたがって、我々がヒュポスタシスを富と理解しようと、ウーシアと理解しようと、もはや何の違いもない。それが神自身であるところのものを意味するかぎりにおいては。したがって、神についてヒュポスタシスもウーシアも聖書に読まれているのであり、これはキリストについても理解される。「私は父の内におり、父は私の内におられる」(ヨハネ14:10)と言われている。
Quod quidem ideo bis dictum, quia in patre esse potuit filius, non tamen et in filio pater, sed ut plenitudo atque idem unum in singulis esset. Si autem eadem ὑπόστασις, ὀμοούσιον ergo. Eadem autem: nam Christus Deus de Deo, et lumen de lumine. Ergo ὁμοούσιον. Id autem si ex aeterno et semper necessario simul, ergo vere ὁμοούσιον.
PL 8, 1093Dこれが二度言われているのは、子が父の内にあっても、父が子の内にあるとは限らないということがありえたからであり、むしろ充満と同一の一とが、それぞれのものの内にあるようにするためである。しかし、もしヒュポスタシスが同一であるなら、それゆえホモウシオスである。そして実際に同一である。なぜならキリストは神からの神であり、光からの光だからである。したがってホモウシオスである。そしてこれが永遠より、常に必然的に共にあるのであれば、それゆえまことにホモウシオスなのである。
- ホモウシオス(ὁμοούσιος、ラテン語 homousion/unius substantiae)=「同一実体の」。ニカイア信条(325年)が、子は父と「同一実体」であると告白した語。子が父と同じ一つの実体をもつことを言う。聖書に無い語であり、父と子の区別を消す(サベリオス的な)理解を招くとして、東方の多くの司教に警戒された。
Liber II, Caput VII
第II巻 第VII章PL 8, 1093DAt enim hoc ipsum ὁμοούσιον lectum est. Omnia enim quae diximus lecta sunt: vobis dico, qui jam fatemini de Deo, vel quod lumen sit, vel quod spiritus.
PL 8, 1093Dしかし、このホモウシオスという語そのものも聖書に読まれているのである。我々が述べたことはすべて聖書に読まれているからである。神について、光である、あるいは霊であると既に告白している諸君に、私は言っているのである。
- ホモウシオス(ὁμοούσιος、ラテン語 homousion/unius substantiae)=「同一実体の」。ニカイア信条(325年)が、子は父と「同一実体」であると告白した語。子が父と同じ一つの実体をもつことを言う。聖書に無い語であり、父と子の区別を消す(サベリオス的な)理解を招くとして、東方の多くの司教に警戒された。
Dicitis ergo de Deo Deum, de invisibili Spiritu Spiritum, et verum lumen de vero lumine, quae sunt ὑποστάσεις Dei.
PL 8, 1093Dしたがって諸君は、神から神が、見えざる霊から霊が、まことの光からまことの光が出たと言う。これらは神のヒュポスタセイス(諸ヒュポスタシス)である。
Verum cum dicitis Christum, Deum de Deo, lumen de lumine, et talia: ubi sic legistis? an vobis licet sic dicere, unde magis ὁμοούσιον probatur, nobis discere ὁμοούσιον non licebit?
PL 8, 1093Dしかし諸君が、キリストを神からの神、光からの光、そのようなものと言うとき、どこでそのように読んだのか。諸君にはそう言うことが許されており、そこからこそなおさらホモウシオスが証明されるというのに、我々にはホモウシオスを学ぶことが許されないというのか。
Verum si ideo dicitis lumen de lumine, quia et Deus lumen dictus, et Christus lumen, et item et Pater Deus, et Christus Deus dictus; id quidem manifestum, verum de Deo non lectum, lumen de lumine; at licuit sumere. Liceat ergo de lectis non lecta componere.
PL 8, 1094Aしかし、もし諸君が光からの光と言うのは、神も光と呼ばれ、キリストも光と呼ばれ、また父も神と呼ばれ、キリストも神と呼ばれているからだと言うなら、それは確かに明らかなことである。しかし「光からの光」ということが神について読まれているわけではないのに、それを引き出すことは許されたのである。したがって、読まれたことがらから、読まれていないことがらを構成することも許されるべきである。
Ὁμοούσιον lectum negatis; sed si aliqua similia, vel similiter denominata lecta sunt, jure pari et istud denominatum accipere debemus. Dei οὐσία lumen est, hoc lumen vita est, et ista vita, ista intelligentia, hoc esse Deum, hoc esse Christum satis declaratum est.
PL 8, 1094A諸君はホモウシオスが聖書に読まれていないと言う。しかし、もし類似のこと、あるいは類似の仕方で名づけられたことが読まれているなら、同じ権利によって、この名づけられた語もまた受け入れるべきである。神のウーシアは光であり、この光は生命であり、この生命は知解であり、これが神であること、これがキリストであることは、十分に明らかにされている。
Vivit pater, et ego vivo (Joan. VI, 58) . Pater habet in se vitam, et filio dedit habere apud se vitam (Joan. V, 26) . Quae habet pater, ea mihi dedit omnia (Joan. XVI, 15) .
PL 8, 1094A「父は生きておられ、私も生きている」(ヨハネ6:58)。「父は自らのうちに生命を持ち、子にも自らのうちに生命を持つことを与えられた」(ヨハネ5:26)。「父が持っておられるものはすべて、私にお与えになった」(ヨハネ16:15)。
His et aliis saepe probamus, eadem in patre esse et in filio, et quod semper et ex aeterno: et ideo ὁμοούσιον appellatum est.
PL 8, 1094Aこれらの箇所やその他の箇所によって、我々はしばしば、父の内にあるものと子の内にあるものが同一であり、それが常に、また永遠より、そうであることを証明する。それゆえホモウシオスと呼ばれてきたのである。
Liber II, Caput VIII
第II巻 第VIII章PL 8, 1094BSed unde hoc verbum, audi Evangelium, audi Paulum apostolum, audi orationem oblationis, quoniam vita est Deus; et aeterna vita.
PL 8, 1094Bしかし、この語がどこから来たのか、福音書を聞き、使徒パウロを聞き、奉献の祈りを聞くがよい。神は生命であり、永遠の生命だからである。
Nos Christiani, id est, qui in Christum credimus, docemur in Evangelio (Matth. VI, 9) quomodo Deum patrem rogare debeamus, in qua oratione cum multa petimus, tum petimus panem, qui panis vita est (sic enim dictum est (Joan. VI, 59) : Hic enim est panis, qui de caelo descendit).
PL 8, 1094B我々キリスト者、すなわちキリストを信じる者は、福音書(マタイ6:9)において、いかに父なる神に願うべきかを教えられている。その祈りの中で我々は多くのことを願うが、とりわけパンを願う。そのパンとは生命である。というのも、このように言われているからである(ヨハネ6:59)、「これこそ天から降って来たパンである」と。
Hanc vitam et Christi et Dei, id est, aeternam quod nomine ipse dicit, ἐπιούσιον ἄρτον, ex eadem οὐσία panem, id est, de vita Dei: consubstantialem vitam. Unde enim filii Dei erimus, nisi participatione vitae aeternae? quam nobis Christus a patre afferens dedit.
PL 8, 1094Bこの、キリストの、そして神の生命、すなわち永遠の生命を、彼自身は「エピウーシオン・アルトン」という名で呼んでいる。それは同一のウーシアからのパン、すなわち神の生命からのパン、同一実体的な生命である。というのも、我々が神の子であるのは、永遠の生命への参与によるのでなければ、何によってであろうか。この生命をキリストは父からもたらし、我々に与えられたのである。
Hoc ergo est (Luc. XI, 3) , δὸς ἡμῖν ἐπιούσιον ἄρτον, id est, vitam ex eadem substantia, etenim si quod accipimus, corpus Christi est, ipse autem Christus vita est, quaerimus ἄρτον ἐπιούσιον, divitiae enim in Christo corporaliter habitant; Graecum igitur Evangelium habet ἐπιούσιον, quod denominatum est a substantia, et utique Dei substantia: hoc Latini vel non intelligentes vel non valentes exprimere non potuerunt dicere, et tantummodo quotidianum posuerunt, non ἐπιούσιον.
PL 8, 1094Cしたがってこれが(ルカ11:3)、「我々にエピウーシオンのパンを与えたまえ」ということである。すなわち、同一実体からの生命である。というのも、我々が受け取るものがキリストの体であり、キリスト自身が生命であるなら、我々が求めているのはアルトン・エピウーシオン(エピウーシオンのパン)だからである。富はキリストの内に身体的に宿っているからである。ギリシア語の福音書はエピウーシオンという語を持っており、これは実体、しかも神の実体から名づけられたものである。ラテン人はこれを理解しなかったのか、あるいはこれを表現する力がなかったのか、これを言うことができず、ただ「日ごとの」とのみ置いて、エピウーシオンとは訳さなかった。
Est ergo et nomen lectum, et in Deo substantia, et dici potest graece etiam latine non exprimitur; dicitur tamen graece quia intelligitur.
PL 8, 1094Cしたがって、この語も聖書に読まれており、神における実体も読まれており、ギリシア語では言うことができる。たとえラテン語では表現されなくとも、ギリシア語では、それが理解されるがゆえに、そう言われるのである。
Ergo nos qui Christum credimus, quia ab eo vitam aeternam speramus, quia ipse vita est, cum ipsum sequimur, et cum eo, et circa ipsum, et circa vitam aeternam sumus, et appellamur λαὸς περιούσιος.
PL 8, 1094Cしたがって、キリストを信じる我々は、彼から永遠の生命を希望するがゆえに、彼自身が生命であるがゆえに、彼に従い、彼とともにあり、彼の周りに、また永遠の生命の周りにある。それゆえ我々は「ラオス・ペリウーシオス」(周りにある民)と呼ばれるのである。
Hinc sanctus Apostolus ad Titum Epistola sic dixit Graece (Tit. II, 14) : Ἵνα λυτρώσηται ἡμᾶς ἀπὸ πάσης ἀνομίας, καὶ καθαρίσῃ ἑαυτῷ λαὸν περιούσιον ζηλοτὴν καλῶν ἔργων.
PL 8, 1094Dそれゆえ聖なる使徒はテトスへの手紙において、ギリシア語でこう言った(テトス2:14)、「我々をあらゆる不法から贖い出し、良い行いに熱心なペリウーシオンの民として自らのために清めるために」と。
Latinus cum non intelligeret περιούσιον ὄχλον, περιούσιον, τὸν περιόντα, id est, circa vitam quam Christus et habet et dat, posuit populum abundantem. Quid meriti est ut salvetur populus quo abundat?
PL 8, 1094Dラテン人は、ペリウーシオン・オクロン、すなわちペリウーシオンという語――トン・ペリオンタ、つまりキリストが持ちまた与える生命の周りにある者たちという意味――を理解しなかったので、「富み栄えた民」と置いた。しかし、豊かであるからといって、その民が救われるということに、いかなる功績があろうか。
Hoc autem rursus magna causa et veluti necessitas, quo περιούσιος. Hinc oratio oblationis intellectu eodem precatur eum: σῶσον περιούσιον λαὸν, ζηλωτὴν καλῶν ἔργων.
PL 8, 1094Dしかしこれもまた、なぜペリウーシオスであるのかという大きな理由であり、いわば必然性である。それゆえ奉献の祈りも同じ理解のもとで彼にこう祈るのである。「ペリウーシオンの民を、良い行いに熱心な民を救いたまえ」と。
Ergo lecta sunt omnia, denominata ab οὐσίας hinc itaque compositum ὁμοούσιον de Deo et Christo, quod et ab ratione non est alienum: habet enim οὔσιον, quam habent superiora nomina, et eodem modo denominatum est: et hoc nomen omnes excludit haereticos; necessario ergo positum a majoribus. Dicendum ergo et semper tractandum est.
PL 8, 1094Dしたがって、ウーシアから名づけられたものはすべて聖書に読まれているのであり、それゆえ神とキリストについて合成された「ホモウシオス」という語も、理から外れたものではない。というのも、この語は、上に挙げた諸々の語が持つのと同じ「ウーシオン」の部分を持ち、同じ仕方で名づけられているからである。そしてこの語はあらゆる異端者たちを締め出すものである。それゆえ、先人たちによって必然的に置かれたのである。したがって語られるべきであり、常に論じられるべきである。
- ホモウシオス(ὁμοούσιος、ラテン語 homousion/unius substantiae)=「同一実体の」。ニカイア信条(325年)が、子は父と「同一実体」であると告白した語。子が父と同じ一つの実体をもつことを言う。聖書に無い語であり、父と子の区別を消す(サベリオス的な)理解を招くとして、東方の多くの司教に警戒された。
Liber II, Caput IX
第II巻 第IX章PL 8, 1095AAt enim quia non intelligitur, et scandalum facit tollendum et de fide et tractatu, aut certe latine ponendum: non intelligitur, dicunt. Ergo nec latine potest dici.
PL 8, 1095Aしかし、それが理解されないからという理由で、躓きとなるからこれを除くべきだ、また信仰と議論から除くべきだ、あるいは少なくともラテン語に置き換えるべきだ、と彼らは言う。それは理解されない、と彼らは言う。したがってラテン語でも言うことはできない、というのか。
Non intelligitur, quare vos timetis istud? qui enim oppugnant, timent tamen: si timetis; haeretici estis, hoc excluso subintrare cupitis. Num si οὐσίαν in Deo negatis, ὁμοούσιον ideo tolli vultis, quia οὐσίαν fatentur? Ergo intelligitis et timetis.
PL 8, 1095Aそれが理解されないのなら、なぜ諸君はこれを恐れるのか。攻撃する者たちも、なお恐れているのである。もし諸君が恐れているなら、諸君は異端者であり、この語を除くことによって忍び込もうとしているのだ。諸君は神におけるウーシアを否定しているがゆえに、それゆえホモウシオスを除きたいのではないか。彼らがウーシアを認めているからこそ。それゆえ諸君は理解しており、そして恐れているのだ。
- ホモウシオス(ὁμοούσιος、ラテン語 homousion/unius substantiae)=「同一実体の」。ニカイア信条(325年)が、子は父と「同一実体」であると告白した語。子が父と同じ一つの実体をもつことを言う。聖書に無い語であり、父と子の区別を消す(サベリオス的な)理解を招くとして、東方の多くの司教に警戒された。
Si autem et Basilius ὁμοούσιον dicit, et hoc quoque nomen adversum vobis est, et ideo et hoc repudiatis, quia semel οὐσίαν negatis in Deo. Si autem ideo repudiatis, quia intelligitis; et ipse Basilius intelligit qui ὁμοούσιον dici vult, de quo post loquemur.
PL 8, 1095Aしかし、もしバシレイオスもまたホモイウシオス〔底本はホモウシオス。文脈からホモイウシオスと読む〕と言うのであれば、この語もまた諸君に対立するものであり、それゆえ諸君はこれをも拒むのである。諸君はひとたび神におけるウーシアを否定したからである。しかしもし諸君が理解しているからこそこれを拒むのであれば、ホモイウシオスと言われることを望むバシレイオス自身もまた理解しているのである。彼については後で語ろう。
- ホモイウシオス(ὁμοιούσιος、ラテン語 homoeusion/similis substantiae)=「類似実体の」。350年代に、アンキュラのバシレイオスら東方の司教たちが唱えた語で、子は実体において父に「似ている」と言う。子を被造物とし、父に「似ていない」とする人々(アノモイオイ)を退けつつ、ホモウシオスへの警戒も保つ立場である。ホモウシオスとはギリシア語で一文字(ι)しか違わない。
Non est ὁμοούσιον nomen, quod non intelligitur. Latine, inquiunt, dicatur. Quia difficile dicitur, ideo expetitis; et si dicatur, sequimini. Magnum miraculum! verbum vos haereticos facit, vel potius sonus verbi, quod graece dicitur.
PL 8, 1095Bホモウシオスは理解されない語ではない。ラテン語で言え、と彼らは言う。それが言い難いからこそ諸君はそれを求めているのであり、もしラテン語で言われるなら、諸君は従うだろう。大した奇跡だ。諸君を異端者にするのは、語そのものというより、ギリシア語で言われるその語の響きなのだ。
Deinde si latine dixero, quia Ecclesia habet Graecos, et quia omnis scriptura vel Veteris Testamenti et Novi, et graece et latine scripta est, si non ponimus graece, interrogati a Graecis, quid respondebimus? Necessario dicendum est ὁμοούσιον· ergo ponendum.
PL 8, 1095B次に、もし私がラテン語で言ったとしても、教会にはギリシア人がおり、旧約も新約もあらゆる聖書はギリシア語とラテン語の両方で書かれているのだから、もし我々がギリシア語で置かなければ、ギリシア人から問われたとき、我々は何と答えるのか。ホモウシオスは必然的に言われなければならない。それゆえ置かれるべきである。
Quid autem? In Scripturis non multa sunt nomina, vel graeca, vel hebraica, aut interpretata, aut non interpretata? ut (Matth. XXVII, 46) , Ηλεὶ, Ηλεὶ, λαμᾶ σαβαχθανεί. Item Golgotha, et Emmanuel.
PL 8, 1095Bそれにまた、聖書の中には、ギリシア語であれヘブライ語であれ、翻訳されたものも翻訳されなかったものも、多くの語があるではないか。たとえば(マタイ27:46)、「エーレイ、エーレイ、ラマ、サバクタネイ」のように。またゴルゴタ、そしてインマヌエルも同様である。
Item (I Cor. XVI, 22), Si quis non amat Dominum nostrum Christum filium, ἀνάθεμα. Sexcenta alia aut interpretata, posita tamen: aut non interpretata, et sola posita; aut anathema, quod non exprimitur, nec latine nec graece, et tamen positum est, et quotidie usurpatur, sicut et Alleluia, et Amen, quae in omni lingua incommutabiliter dicuntur.
PL 8, 1095Bまた(一コリント16:22)、「もし誰かが我々の主キリスト、子を愛さないなら、アナテマ(呪われよ)」とある。他にも無数の語が、翻訳されたうえで置かれていたり、翻訳されずにそのまま置かれていたりする。あるいは「アナテマ」のように、ラテン語でもギリシア語でも表現されず、それでもそのまま置かれ、日々用いられている語もある。「アレルヤ」や「アーメン」もまた同様であり、これらはあらゆる言語において変わることなく言われる。
Licet igitur ponere eodem modo ὁμοούσιον. Certe verbum cum tollendum est, aut quia obscurum est tollitur, aut quia contrarium, aut quia minus vel plus exprimit, aut quia supervacuum est.
PL 8, 1095Cしたがって、同じ仕方でホモウシオスを置くことも許される。確かに、ある語が除かれるべきであるとき、それは不明瞭であるがゆえに除かれるか、あるいは矛盾するがゆえに、あるいは意味することが少なすぎるか多すぎるがゆえに、あるいは余計であるがゆえに、である。
Hoc non obscurum est; nam et nos diximus quod significet; et vos quia intelligitis, timetis: et Basilius, quia intelligit, mutat.
PL 8, 1095Cこの語は不明瞭ではない。我々はそれが何を意味するかを既に述べたからであり、諸君もそれを理解しているからこそ恐れているのであり、バシレイオスもまたそれを理解しているからこそ、これを変えようとするのである。
Contrarium autem non est, nam cum de substantia jam omnes fateamur: substantia est enim Deus, Spiritus, lumen; quae de Deo patre et Christo dicuntur. Hoc verbum ὁμοούσιον, cum de substantia dicatur, non potest esse contrarium. Sed minus aut amplius exprimitur.
PL 8, 1095Cまた矛盾するものでもない。というのも、実体についてはすでに我々すべてが認めているからである。神は実体であり、霊であり、光であって、これらは父なる神とキリストについて言われることだからである。このホモウシオスという語は、実体について言われるものであるから、矛盾するものではありえない。問題があるとすれば、むしろ意味することが少なすぎるか多すぎるかということである。
Corrigendum potius quam auferendum. Jam vero supervacuum quomodo? quia jam dictum, ubi dictum: an quia non utile, quod excludit haereticos maxime Arianos? Quod majoribus positum ut murus et propugnaculum? Sed nuper est positum.
PL 8, 1095D除くよりもむしろ正すべきである。それでは、余計であるとはどういうことか。すでに言われていることを、別の箇所でまた言うから余計なのか。それとも、とりわけアリウス派の異端者たちを締め出すという点で、役に立たないというのか。先人たちによって城壁や砦として置かれたこの語が。しかし彼らは言う、これは最近置かれたものだと。
Quia nuper erupit venenata cohors haereticorum, quo tamen conditum juxta veterem fidem, nam et ante tractatum, multi orbis episcopi trecenti quindecim in civitate Nicaea quam per totum orbem decretam fidem mittentes, episcoporum millia in eadem habuerunt, vel illius temporis, vel sequentium annorum. Probatum autem ab imperatore imperatoris nostri patre.
PL 8, 1095Dそれは、最近になって毒された異端者の一団が噴出したからであり、それでもこの語は古来の信仰に即して定められたものである。実にこの議論以前にも、全世界から集まった三百十五人の多くの司教たちが、ニカイアの都市において、全世界に布告された信仰を送り出し、その時代のものであれ、その後の年月のものであれ、幾千の司教たちが同じ信仰を保持したのである。そしてそれは、我々の皇帝の父である皇帝によって是認された。
Liber II, Caput X
第II巻 第X章PL 8, 1096ASed latine hoc nos dici volumus: nec hoc vobis negabitur, vos qui substantiam negatis in Deo quamque a Basilio vincamini, et tu, Basili, qui substantiam confiteris, utrique vestris vocibus ὁμοούσιον confitemini.
PL 8, 1096Aしかし我々はこれをラテン語で言われることを欲する。これは諸君——神における実体を否定し、その実体の点でバシレイオスに論駁されている諸君〔quamque a Basilio vincamini は構文が取りにくい。quam を substantiam を承けると取った〕——にも否まれることはないであろう。また実体を告白するお前、バシレイオスよ、お前にも否まれることはないであろう。両者とも、おのおのの言葉でホモウシオスを告白しているのである。
- ホモウシオス(ὁμοούσιος、ラテン語 homousion/unius substantiae)=「同一実体の」。ニカイア信条(325年)が、子は父と「同一実体」であると告白した語。子が父と同じ一つの実体をもつことを言う。聖書に無い語であり、父と子の区別を消す(サベリオス的な)理解を招くとして、東方の多くの司教に警戒された。
Nempe dicitis Deum, et eumdem dicitis lumen, eumdem spiritum. Qui dicit ista, substantiam dicit Dei. Nam qui dicit patrem vel omnipotentem, vel bonum, vel infinitum et talia, non substantiam, sed qualitatem dicit.
PL 8, 1096Aすなわち諸君は神と言い、同じ者を光と言い、同じ者を霊と言う。これらを言う者は、神の実体を言っているのである。なぜなら、父、あるいは全能者、あるいは善き者、あるいは無限なる者、そのようなことを言う者は、実体ではなく性質を言っているのだからである。
Item filium dicitis Λόγον. lumen, spiritum; et ista substantiam significant. Rursus cum dicitis Deum, dicitis Deum de Deo, verum lumen de vero lumine: argumentum timoris Basilii tollitis, ne sit superior substantia, ex qua duo sunt.
PL 8, 1096A同様に、諸君は子をロゴス、光、霊と言う。そしてこれらは実体を意味する。また諸君が神と言うとき、神からの神、真の光からの真の光と言うのであり、それによって、二つのものがそこから出るような、より上位の実体があるのではないかというバシレイオスの恐れの論拠を取り除くのである。
Si enim de Deo Deus, et lumen de lumine, utique patris substantia filii est: quia ipse Deus pater, ipse substantia est, de qua substantia filius Λόγος, lumen, spiritus: etenim cum dicitur filius, item Salvator, item Jesus Christus, secundum qualitatem, non secundum substantiam dicitur.
PL 8, 1096Bなぜなら、もし神からの神、光からの光であるならば、当然、父の実体は子の実体である。神である父その人が実体であり、その実体から子——ロゴス、光、霊——があるのだからである。そして子と言われるとき、同様に救い主、同様にイエス・キリストと言われるときも、それは性質に従って言われるのであり、実体に従って言われるのではない。
Sic reliqua vel patri dantur vel filio, ergo substantiam fatemini. Vos autem certe Basilio credite, qui eadem de Deo, et de Christo dicit; lumen Deum: spiritum, λόγον, et substantiam confitetur.
PL 8, 1096Bこのように残りの〔名〕は父に与えられるか、あるいは子に与えられるかである。それゆえ諸君は実体を告白していることになる。だが諸君は、少なくともバシレイオスを信じるがよい。彼は神についてもキリストについても同じことを言い、神を光と〔呼び〕、霊、ロゴス、そして実体を告白しているのだから。
At enim in istis ὁμοούσιον non est: ita est, si non in ὁμοουσίῳ eamdem substantiam intelligas.
PL 8, 1096B「しかし、これらのうちにホモウシオスは無い」と言われるであろう。もしホモウシオスにおいて同一の実体を理解しないのであれば、確かにそのとおりである。
Sin autem cum componitur verbum, idem in duobus vel pluribus significatur ὁμοειδὴς, quod eadem sit specie: et ὁμοήλιξ quod eadem aetate, et quod ὁμώνυμος eodem nomine, concordia ὁμονοίᾳ, eodem corde, eadem ἐννοία· ergo consubstantiale quod sit eadem substantia est.
PL 8, 1096Bだが、もし語が複合されるとき、二つあるいはそれ以上のもののうちに同一のものが意味されるのだとすれば——ホモエイデース(同一の種であること)が同一の種であることを、ホモエーリクス(同一の年齢であること)が同一の年齢であることを、ホモオーニュモス(同一の名であること)が同一の名であることを、また協和(ホモノイア)が同一の心を、同一のエンノイア(思念)を意味するように——それゆえコンスブスタンティアーレ〔同一実体なる〕とは、同一の実体であるということである。
Sin autem ὁμοῦ intelligitur, erit ὁμοούσιον, latine simul consubstantiale, non ab aliquo alio, sed Dei potentia ex aeterno.
PL 8, 1096Cしかし、もしホムー(ともに)の意味に解されるならば、ホモウシオスとは、ラテン語で言えば「ともに実体を同じくする」であり、他の何ものかによってではなく、神の可能態によって、永遠よりそうあることになる。
Etenim si (Joan. I, 1) In principio erat λόγος, et λόγος erat ad Deum, quoniam principium ante nihil habet: si enim habuerit, desinit esse principium: ex aeterno Deus, et ex aeterno λόγος.
PL 8, 1096Cなぜなら、もし(ヨハネ1:1)「初めにロゴスがあった、そしてロゴスは神のもとにあった」のであれば——初めは自らの前に何も持たないのだから。もし持つならば、それは初めであることをやめてしまう——神は永遠より、ロゴスも永遠よりあるのである。
Simul ergo ambo, et semper simul, nec aliquando alter sine altero, nec filius ex eo quod non est aliquando. Heic ergo exclusus Arius, qui protulit ἐνιότε οὐκ ἦ· sententia ejus fuit et illa, ἐξ οὐκ ὄντων esse filium, id est de nihilo.
PL 8, 1096Cそれゆえ両者はともにあり、つねにともにあるのであり、いずれの一方も他方なしにあることはなく、子がいつか存在しないものから〔出た〕ということもない。それゆえここにアリウスは排除される。彼は「エニオテ・ウーク・エーン(かつてある時存在しなかった)」と唱えた者であり、また彼の説はこうであった——子は「エクス・ウーク・オントーン(存在しないものどもから)」ある、すなわち無からある、と。
Significat ὁμοούσιον simul esse, et substantiam: Adversus utrumque sacrilegium verbi hujus potentia repugnat, quo ὁμοούσιον dicitur: sive enim ita est, ut ὁμοούσιον, sit ejusdem substantiae, ut ὁμοειδὴς sicuti supra docuimus, excluditur quod dictum est, esse Christum ex nihilo: si enim Deus et Λόγος eadem substantia sunt, Deus et Λόγος non solum non ex nihilo, sed ne ex simili quidem substantia.
PL 8, 1096Cホモウシオスは「ともにあること」と「実体」とを意味する。この語——それによってホモウシオスと言われる語——の効力は、この両方の冒瀆に対抗する。すなわち、もしホモウシオスが、先に我々が教えたようにホモエイデースのごとく同一の実体であるという意味であれば、キリストが無から〔出た〕と言われたことは排除される。なぜなら、もし神とロゴスとが同一の実体であるならば、神とロゴスとは無からでないばかりか、類似の実体からですらないからである。
Si vero ὁμοούσιον ex eo quod est, simul esse substantia intelligitur, hoc est simul esse substantiarum, simul Deus et λόγος, et ex aeterno semper simul pater et filius.
PL 8, 1096Dしかし、もしホモウシオスが「ある」ということから、実体において「ともにあること」と理解されるならば、これは諸実体が「ともにある」ということであり、神とロゴスとがともにあり、永遠より父と子とがつねにともにあるということである。
Liber II, Caput XI
第II巻 第XI章PL 8, 1096DEx hoc excluditur quod dictum est: fuit quando non fuit. Hoc si ita est, hoc uno, id est, ὁμοούσιος, omne venenum Ariani dogmatis internecatur.
PL 8, 1096Dこれによって、「あるとき存在しなかった」と言われたことは排除される。もしこれがそうであるならば、この一語、すなわちホモウシオスによって、アリウス派の教えのあらゆる毒は根絶やしにされるのである。
- ホモウシオス(ὁμοούσιος、ラテン語 homousion/unius substantiae)=「同一実体の」。ニカイア信条(325年)が、子は父と「同一実体」であると告白した語。子が父と同じ一つの実体をもつことを言う。聖書に無い語であり、父と子の区別を消す(サベリオス的な)理解を招くとして、東方の多くの司教に警戒された。
O docti episcopi! o sancti! o fidem spiritu confirmantes! o verbum, vere verbum Dei! quod Deus et λόγος ostenditur, simul ex aeterno, et semper eademque substantia. Dictum igitur latine est ὁμοούσιον· unde necessario etiam graece ponendum atque tractandum.
PL 8, 1096Dああ、学識ある司教たちよ。ああ、聖なる者たちよ。ああ、霊によって信仰を確証する者たちよ。ああ、語よ、まことに神の語よ。それによって、神とロゴスとが、ともに永遠より、つねに同一の実体であることが示されるのだから。それゆえホモウシオスはラテン語で言われたのであり、それゆえ必然的にギリシア語でも置かれ、論じられねばならないのである。
Sed adjiciamus etiam nunc aliquid, quo per confessionem vestram et per lectionem deificam latine expressum ὁμοούσιον approbetur. Lectio divina dicit: pater in filio, et filius in patre.
PL 8, 1097Aしかし今もなお何かを付け加えよう。それによって、諸君の告白と神聖な朗読とを通して、ラテン語で言い表されたホモウシオスが承認されるように。神的な朗読はこう言う——父は子のうちにあり、子は父のうちにある、と。
Et ne parum sit ad fidem ipse Dominus noster Jesus Christus dicit (Joan. XIV, 10) : Ego in Patre et Pater in me. Quid ergo? Haec nomina insunt sibi invicem? an virtutes, an substantiae, an sapientiae et potestates? pater quo pater est, in filio esse non potest.
PL 8, 1097Aそしてこれだけでは信仰にとって不十分だといけないので、我々の主イエス・キリスト御自身が(ヨハネ14:10)「私は父のうちにあり、父は私のうちにある」と言われる。ではどうなのか。これらの名が互いのうちに内在するのか。それとも諸々の力が、あるいは諸実体が、あるいは諸々の知恵と諸々の権力とが〔内在するの〕か。父が父である限りにおいては、子のうちにあることはできない。
Item filius in patre esse non potest, sed quo virtutis substantiae sibi est, hoc est, in altero. Inde alterum in altero: unum redditur etiam subsistentibus singulis; unum tamen, quia idem in utroque intelligitur et nominatur.
PL 8, 1097A同様に、子も父のうちにあることはできない。しかし、力の実体という点において自らにあるところのもの、それは他方のうちにある。そこから一方は他方のうちにあり、それぞれが自存していてもなお一つとされる。しかしそれは一つである、なぜなら同一のものが両者において知解され、名指されるからである。
Ergo et pater in filio, et filius in patre. Sed isto modo. Hoc si ita est, videamus caetera. Dicitis, et recte dicitis: Jesum Christum Dominum nostrum, Deum de Deo, et lumen de lumine. Vicinum est, similiter dicere et istud.
PL 8, 1097Bそれゆえ父は子のうちにあり、子は父のうちにある。しかしそれはこの仕方によってである。もしこれがそうであるならば、残りのことを見よう。諸君は言う、そして正しく言う——我々の主イエス・キリストは、神からの神、光からの光である、と。同様にこうも言うことは、そこからほど遠くない。
Dicamus ergo, vereque dicamus in Deo, lumen in lumine. Quod quidem ideo non et reversim dicitur, quia unum verbum est in duobus. Nam pater et filius duo sunt vocabula, et idcirco verti invicem possunt, ut et pater in filio dicatur, et filius in patre.
PL 8, 1097Bそれゆえ我々は言おう、そしてまことに言おう——神のうちに神が、光のうちに光がある、と。これが逆にも言われないのは、二つのもののうちに一つの語があるからである。というのも、父と子とは二つの語であり、それゆえに互いに転換されうるのであって、父は子のうちにあると言われ、子は父のうちにあると言われうるのである。
At vero cum unum nomen in duobus dicitur, Deus in Deo, eodem modo dicetur et cum de altero dicitur, eadem ratio et cum dicitur lumen in lumine. Necessitate igitur nominis unius semel quidem dicitur, sed propter duo patrem et filium bis et intelligitur et auditur.
PL 8, 1097Bしかし、一つの名が二つのもののうちに言われるとき——「神のうちに神が」——それは他方について言われるときも同じ仕方で言われるのであり、「光のうちに光が」と言われるときも同じ理である。それゆえ、一つの名の必然性によって、それは一度言われるだけであるが、父と子という二つのものゆえに、二度、知解され、聞かれるのである。
Dicamus igitur Jesum Dei filium, Deum de Deo, lumen de lumine. Dicamus et illud, Deum in Deo, lumen in lumine.
PL 8, 1097Cそれゆえ我々は、イエスは神の子であり、神からの神、光からの光である、と言おう。そしてまた、神のうちに神が、光のうちに光がある、とも言おう。
Si enim, ut fatemur omnes, et filius in patre est, et pater in filio, est autem pater et Deus, et lumen, ita tamen ut de patre filius hic sit, unde necessario et vere est dicere: et Deus in Deo, et lumen in lumine. An durum illud est? sed necessario fatendum est et sic esse et sic se habere.
PL 8, 1097Cなぜなら、もし我々がみな告白するように、子は父のうちにあり、父は子のうちにあるのであり、しかも父は神でも光でもあるならば——ただし、ここでの子は父から出ているという仕方においてであるが——そこから必然的に、まことに、こう言うべきである——神のうちに神が、光のうちに光がある、と。それは厳しい〔奇異な〕ことであろうか。しかし、そうであること、そのようにあることを、必然的に告白しなければならない。
Liber II, Caput XII
第II巻 第XII章PL 8, 1097CQuid si etiam lectum est, et ex duobus istis unum apertissime sic positum, ut a me non inventum, sed sacra lectione sit jam probatum?
PL 8, 1097Cもしまた、次のことがすでに読まれており、この二つのうちの一つが、これほど明白にそう置かれているとしたら、どうであろうか——それは私が見出したのではなく、聖なる朗読によってすでに証明されているのだとしたら。
Hymnicus David in libro Psalmorum, qui clavis mysteriorum omnium dicitur, sic Deo psallit (Psalm. XXXV, 10) : Quoniam apud te est fons vitae, et in lumine tuo videbimus lumen: Deo dictum aestimamus, an Christo? an utrique?
PL 8, 1097C詩を歌うダビデは、詩篇の書——あらゆる秘義の鍵と言われる書——のうちで、こう神に向けて歌う(詩篇35:10)「汝のもとに生命の泉があり、汝の光のうちに我々は光を見るであろう」と。これは神に向けて言われたと我々は考えるのか、それともキリストに向けてか。それとも両者に向けてか。
Quia cuicumque recte: in patre enim filius, et in filio pater. Sed si patri Deo, hoc erit illud (Jer. XXIII, 22 sec. LXX) : Si in substantia mea stetissent, et verbum meum audissent. Si autem filio, hoc erit illud (Joan. XIV, 9) : Qui me videt videt et Patrem.
PL 8, 1097Dなぜなら、どちらに当てはめても正しいからである。父のうちに子があり、子のうちに父があるのだから。しかし、もし父なる神に当てはめるならば、これは(エレミヤ23:22、七十人訳による)「もし彼らが我が実体のうちに立ち、我が言葉を聞いたならば」というあの言葉であろう。もし子に当てはめるならば、これは(ヨハネ14:9)「私を見る者は、父をも見る」というあの言葉であろう。
Ergo in lumine tuo videbimus lumen. Est igitur lumen, in lumine tuo videbimus lumen. Neque enim dubitandem est quando et hoc sequatur, cum illud quod eodem modo est, et re sit, et lectione probatum.
PL 8, 1097Dそれゆえ「汝の光のうちに我々は光を見るであろう」。したがって、光のうちに光がある——「汝の光のうちに我々は光を見るであろう」。というのも、同じ仕方であるもの〔光のうちに光〕が事実としてあり、朗読によっても証明されている以上、こちら〔神のうちに神〕もまた帰結することを疑うべきではないからである。
Quod si ita est, colligamus omnia: jam ὁμοούσιον apparebit et graece intellectum, et latine pronuntiatum. Credimus in Deum patrem omnipotentem, et in filium ejus unigenitum. Verum fiat: Satis est jam de hoc.
PL 8, 1097Dもしこれがそうであるならば、すべてをまとめよう。もはやホモウシオスは、ギリシア語で知解されたものとしても、ラテン語で言い表されたものとしても明らかとなるであろう。我々は全能なる父なる神を、そしてその独り子なる子を信じる。まことにそうあれ。もはやこれについては十分である。
- ホモウシオス(ὁμοούσιος、ラテン語 homousion/unius substantiae)=「同一実体の」。ニカイア信条(325年)が、子は父と「同一実体」であると告白した語。子が父と同じ一つの実体をもつことを言う。聖書に無い語であり、父と子の区別を消す(サベリオス的な)理解を招くとして、東方の多くの司教に警戒された。
Isaias sic ita (Isai. XLV, 14) : Laboravit Aegyptus, et mercimonia Aethiopum et Sabaim. Viri altissimi in te ambulabunt, et tibi erunt servi, et retro sequentur, ligati manicis te venerabuntur, et te precabuntur, quod in te Deus est, et non est Deus extra te.
PL 8, 1098Aイザヤはこう言う(イザヤ45:14)——「エジプトは労し、エチオピア人とサバ人の商品も労した。背の高い男たちが汝のうちを歩み、汝の僕となり、後に従い、手枷をはめられて汝を敬い、汝に祈り求めるであろう、汝のうちに神がおられ、汝の外に神はおられないのだから」と。
Jesum Christum Dominum nostrum, Deum de Deo, lumen de lumine: consubstantialem, simul substantialem: sic reliqua ad symbolorum quae junguntur, et ad fidem explicitum est, et absolutum ὁμοούσιον plenum est, et de eadem substantia, et in eadem substantia, et semper simul, si placet, latine sic habeatur.
PL 8, 1098A我々の主イエス・キリストは、神からの神、光からの光であり、同一実体なる者、ともに実体をなす者である。このように残りのことも、結び合わされる信条の言葉に即して、また信仰に即して、説き明かされ、完結したのであり、ホモウシオスは十全であって、同一の実体からであり、同一の実体においてであり、つねにともにある、と——もし良しとされるならば、ラテン語ではこのように解されよ。
Si autem unum verbum graecum, quod magna expressione, magnaque brevitate utrumque concludit, placet manere, de Deo et Domino nostro perseveret; ὁμοούσιον vero magis ac magis teneatur, scribatur, dicatur, tractetur, in Ecclesiis omnibus praedicetur.
PL 8, 1098Aしかし、もし大いなる的確さと大いなる簡潔さとをもって両方を包み込む一つのギリシア語がそのまま留まることが良しとされるならば、それは我々の神と主とについて存続するがよい。だがホモウシオスは、ますます堅く保たれ、書かれ、語られ、論じられ、あらゆる教会において宣べ伝えられるべきである。
Haec enim fides apud Nicaeam, haec fides apostolorum, haec fides catholica. Hinc Ariani, hinc haeretici vincuntur universi. Pax cum his qui ita sentiunt, a Deo patre et a Jesu Christo Domino nostro. Amen.
PL 8, 1098Bなぜなら、これがニカイアにおける信仰であり、これが使徒たちの信仰であり、これが公同の信仰だからである。これによってアリウス派の者たちは、これによって異端者たちすべては打ち破られる。このように考える者たちに、父なる神と我々の主イエス・キリストからの平和があるように。アーメン。
Liber III, Prooemium
第III巻 冒頭PL 8, 1098BΛΟΓΟΣ vel νοῦς divinus ut sede utitur, atque ut corpore, anima coelesti; ea vero sensuali νοῦ, vel Λόγος insensuali anima, ut ipse sensualis in corpore est, et ideo in qualicumque corpore.
PL 8, 1098B神なるロゴス、あるいはヌースは、天上の魂を座として、また身体として用いる。しかしその魂は、感覚的なヌースに対しては〔身体として用いられ〕、あるいはロゴスは非感覚的な魂に対しては〔そのように用いられる〕、それ自身が身体のうちにあるかぎり感覚的であり、それゆえいかなる身体のうちにあってもそうである〔本文が極度に圧縮され崩れている疑いもあり、ea・ipse の指示対象や sensuali の次のヌース(nou)の格は定かでない〕。
Omne autem quod ex divinis est ad sua quasi pars eorum est, sed ut imago, ut id in aliis et assertum est et probatum: quippe cum in ipsis divinis Λόγος Dei imago sit, sic igitur caetera; ergo omnium divinorum.
PL 8, 1098Bしかし、神的なものどもから出るすべては、自らの〔源〕に対していわばその一部であるが、ただし像としてである。これは他の箇所でも主張され、証明されたとおりである。というのも、神的なものども自身のうちにおいてすら、ロゴスは神の像であるからである。それゆえ他のものどもも同様であり、それゆえすべての神的なものどもの〔像である〕。
Ut enim Dei Λόγος imago est, ita τοῦ λόγου anima quaeque hoc genus ibi, caetera imagines sunt. At in natura sensuali non imagines, sed magis simulacra, ac simulamenta dicenda.
PL 8, 1098Bなぜなら、ロゴスが神の像であるように、そこにある魂もまた、この種のものであるかぎりロゴスの像であり、他のものどもも像であるからである。しかし感覚的な本性においては、それらは像ではなく、むしろ模像、あるいは模造と言われるべきである。
Ita enim rerum progressio est, ut effulgentia luminis, imago sit luminis: unde substantia eadem est in summis et aeternis, quia imago luminis, lumen est.
PL 8, 1098Cなぜなら、事物の進み出はこのようであって、光の光輝が光の像であるというふうになっているからである。それゆえ、至高なるもの、永遠なるものにおいては実体は同一である。なぜなら、光の像は光だからである。
Ut enim de Spiritu, non nisi Spiritus, et de vero, verum, et de Deo, Deus: sic et de substantia, substantia: Spiritus enim, et verus, et Deus substantia est. Omne autem quod est unicuique suum esse, substantia est.
PL 8, 1098Cなぜなら、霊からは霊のみが、真なるものからは真なるものが、神からは神が〔生じる〕ように、実体からもまた実体が〔生じる〕からである。というのも、霊も、真なるものも、神も、実体だからである。しかし、おのおのに固有な「存在すること」であるものはすべて、実体である。
Sed hoc esse quod dicimus, aliud intelligi debet in eo quod est esse: aliud vero in eo quod est ita esse, ut unum sit substantiae, aliud qualitatis. Sed ista sic in sensibilibus et in mundo.
PL 8, 1098Cしかし、我々が言うこの「存在すること」は、「存在すること」そのものにおいて理解されるべきものと、「そのように存在すること」——一方は実体の、他方は性質の——において理解されるべきものとを、別のものとして理解しなければならない。だが、これは感覚的なものども、また世界においてはそうである。
At in divinis et aeternis ista duo unum: omne enim quod ibi simplex, et hoc Deus quod lumen, quod optimum, quod existentia, quod vita, quod intelligentia: at de hoc et in aliis diximus.
PL 8, 1098Cしかし神的なもの、永遠なるものにおいては、この二つは一つである。なぜなら、そこにあるものはすべて単純であり、神は光であるところのものであり、最善であるところのものであり、実在であるところのものであり、生命であるところのものであり、知解であるところのものだからである。これについては他の箇所でも我々は述べた。
Omnia ergo ibi substantialiter simplicia, inconnexa, cum numero unum, nec numero unum, sed ante numerum unum, id est, ante unum quod est in numero, hoc est, plane simplex, solum sine phantasia, quod alterum.
PL 8, 1098Dそれゆえ、そこにあるすべては実体的に単純であり、結合を持たず、数による一——いや、数による一ではなく、数に先立つ一である。すなわち、数のうちにある一に先立つものであり、これはまったき単純なものであり、他なるものの表象を伴わない〔quod alterum は sine phantasia に係ると取った〕、ただそれだけのものである。
Unde quod inde nascitur imago, non scissio, nec effusio, sed effulsio: nec protensio, sed apparentia, nec germinatio potentiae, quam potentiae actio: ubi enim actio, aut unde, nisi in potentia atque ex potentia?
PL 8, 1098Dそれゆえ、そこから生まれる像は、分裂でも流出でもなく、光輝の発出である。また延伸でもなく、現れ出ることであり、可能態の発芽でもなく、可能態の現実態である。というのも、現実態はどこにあり、どこから〔生じる〕というのか。可能態のうちにおいて、また可能態から出て、でなければ。
Et quando aut ubi potentia, nisi cum actione et in actione? Non ergo alterum in altero, nec aliquando simile, quia idem semper. Et quia effulgentia declaratur lumen, vel actio declaratur potentia; idcirco (Joan. XIV, 9) : Qui me videt, videt et Patrem.
PL 8, 1098Dそして可能態はいつ、あるいはどこにあるのか。現実態とともに、また現実態のうちにおいて、でなければ。それゆえ、一方が他方のうちにあるのではなく、また時に似ているのでもない、なぜならつねに同一だからである。そして、光輝によって光が明らかにされ、あるいは現実態によって可能態が明らかにされるがゆえに、それゆえ(ヨハネ14:9)「私を見る者は、父をも見る」のである。
Et quia potentiam ipsam solam nemo videt (Joan. I, 18) : Deum nemo vidit unquam. Et quoniam potentia cessans vita est, et cessans intelligentia, haec autem vita et intelligentia actio est; si quis Deum viderit, moriatur necesse est: quia Dei vita et intelligentia in semetipsa est, non in actu: omnis autem actus foris est, hoc vero est nostrum vivere, quod foris est vivere: ergo est mors Deum videre (Exod. XXXIII, 20) : Nemo, inquit, unquam vidit et vixit; simili enim simile videtur.
PL 8, 1099Aそして、可能態そのものだけを見る者は誰もいないがゆえに(ヨハネ1:18)「神を見た者はかつて誰もいない」のである。そして、可能態とは休止している生命であり、休止している知解であるが、〔我々の〕この生命と知解とは現実態であるがゆえに——もし誰かが神を見たならば、その者は必ず死ぬことになる。なぜなら、神の生命と知解とは神自身のうちにあり、現実態のうちにはないからである。しかし、あらゆる現実態は外に向かうものであり、これこそ我々にとっての「生きること」、すなわち外に向かって生きることである。それゆえ、神を見ることは死である(出エジプト33:20)「誰も」と言われる、「かつて見て生きた者はいない」と。というのも、似たものは似たものによって見られるからである。
Omittenda igitur vita foris, omittenda intelligentia, si Deum videre volumus, et hoc nobis mors est.
PL 8, 1099Aそれゆえ、もし我々が神を見ることを欲するならば、外に向かう生命は捨てられるべきであり、知解も捨てられるべきである。そしてこれこそ我々にとっての死である。
Liber III, Caput II
第III巻 第II章PL 8, 1099AQuoniam autem haec vita et intelligentia Λόγος est, qui Christus est: per Christum et nos omnia: per ipsum est ergo Λόγος, et vita, et intelligentia.
PL 8, 1099Aしかし、この生命と知解とはロゴスであり、それはキリストであるがゆえに——キリストを通して我々も万物も〔ある〕のであり——それゆえロゴスも、生命も、知解も、この方を通してあるのである。
Quare? quia ista omnia motus, et adjectio est: nos ergo, si sumus in Christo Domino, per Christum videmus, id est, vitam veram, hoc est, per imaginem veram.
PL 8, 1099Bなぜか。これらすべては運動であり、付加であるからである。それゆえ、もし我々が主キリストのうちにあるならば、我々はキリストを通して、すなわち真の生命を通して、すなわち真の像を通して見るのである。
Et quia veram, ergo ejusdem substantiae, quia et in actione potentia est: ibi ergo Deum videmus, et hinc illud (Joan. XIV, 9) : Qui me videt, videt Deum.
PL 8, 1099Bそしてそれが真であるがゆえに、それゆえ同一の実体である。なぜなら、現実態のうちに可能態もあるからである。それゆえそこに我々は神を見るのであり、これゆえに(ヨハネ14:9)「私を見る者は、神を見る」のである。
Quod vero de potentia actio, ideo de Patre Filius, ac de Spiritu Λόγος· et quia de Spiritu Spiritus, ideo de Deo Deus: ergo de substantia eadem substantia, ut supra docuimus.
PL 8, 1099Bそして、可能態から現実態が出るからこそ、父から子が、霊からロゴスが出るのであり、霊から霊が出るがゆえに、神から神が出る。それゆえ実体から同一の実体が出る、我々が先に教えたとおりである。
Potentia Deus est, id est, quod primum existentiae universale est esse, quod secum, id est, in se vitam et intelligentiam habet: magis autem ipsum quod est esse, hoc est, quod vita atque intelligentia motu interiore et in se converso: est ergo motus in Deo, et ex hoc et actio, unde dictum (Joan. V, 19) : Amen, amen dico vobis, non potest Filius a semetipso facere aliquid, si non viderit Patrem facientem: quae enim ille facit, eadem et Filius facit.
PL 8, 1099B神は可能態である。すなわち、実在の第一の普遍的なものであり、それは「存在すること」であって、自らとともに、すなわち自らのうちに生命と知解とを持つ。しかし、むしろ「存在すること」そのものであるもの、それは生命であり知解であって、内なる運動によって、自らのうちに向け返された運動によるのである。それゆえ神のうちには運動があり、これゆえに現実態もある。それゆえ(ヨハネ5:19)「まことに、まことに、汝らに言う。子は父がなさるのを見たのでなければ、自分からは何もなすことができない。父がなさることは、子もそのとおりになすからである」と言われているのである。
Similiter ergo et Pater et facit et agit, sed intus, unde cum nullo eget extrinsecus, semper plenum, semper totum, semper beatum est.
PL 8, 1099Cそれゆえ同様に、父もなし、働くが、しかし内において〔なす〕のであり、それゆえ外なるものを何ら必要とせず、つねに満ち、つねに全きものであり、つねに至福である。
Verum quoniam vita atque intelligentia motus sunt, omnis autem vita vivificat, omne vero quod vivificatur foris est; itemque intelligentia quod intelligit foris est, et id quod intelligit intus, tracta et vita ex intelligentia, vel effulgente vel illuminante intelligit.
PL 8, 1099Cしかし、生命と知解とは運動であり、あらゆる生命は生かすものであるが、生かされるものはすべて外にある。同様に知解も、それが知解するものは外にあり、知解する当のものは内にある。生命は知解から引き出されて、光り輝く、あるいは照らす知解によって知解するのである。
Unde de Deo atque ex eadem substantia est, et substantia, et vita, et intelligentia, itemque motus cum intus in se est, idem est quod substantia: qui cum inde spectat, et ut foras emineat, id est, ut operetur atque agat, hic partus est, hic natalis.
PL 8, 1099Cそれゆえ、神から、そして同一の実体から、実体も、生命も、知解もあるのであり、同様に運動も、それが内において自らのうちにあるとき、実体と同一である。しかしそれがそこから外を見て、外に現れ出るとき、すなわち働き、行動するとき、ここに出産があり、ここに誕生がある。
Et quia motus unus est, unigenitus filius, motus autem unus sive illa vita, sive intelligentia: etenim vitam motum esse necesse est.
PL 8, 1099Dそして運動は一つであるがゆえに、〔子は〕独り子である。運動は一つであり、それは生命であれ知解であれ同じである。なぜなら、生命は運動であることが必然だからである。
Vivefacit enim omnis vita, unde motus est vita, qui sive in se existens, atque in se conversus substantia ipse sibi est; sive foras spectat, unde magis dicitur motus: nam intus motus cessatio est, vel mota cessatio, cessansque motus: debet enim Deus utriusque, cessationis dico et motus, et parens esse, et ipsa substantia, quod societate et quadam forma ad utrumque fons est, est simplex ipse et unus, semperque unus ac solus, et, ut supra diximus, totus.
PL 8, 1099Dなぜなら、あらゆる生命は生かすものであり、それゆえ運動は生命であるからである。その運動は、自らのうちに実在し、自らのうちに向け返されているときは、それ自身が自らにとって実体である。しかし外を見るときには、むしろ運動と言われる。というのも、内なる運動は静止であり、あるいは動きつつある静止であり、静止しつつある運動だからである。神は両方の——すなわち静止と運動との——親であり、実体そのものでなければならない。神は、ある種の連関と形相とによって両方の源であり、単純なもの自身であって一であり、つねに一にして唯一であり、そして先に述べたように、全きものである。
Qui cum in cessante motu accipitur atque intelligitur, hoc est Deus, atque ipse pater est, semper atque ex aeterno pater: quia semper motus ex substantia, et in substantia, vel potius ipsa substantia, qui cum foras spectat, hoc est autem foras spectare, motum vel motionem esse: quod ipsum hoc illud est se videre, se intelligere, ac nosse velle: cum autem se videt, geminus existit et intelligitur videns, et quod videtur: ipse qui videt, ipsum quod videtur, quia se videt: hoc est igitur foras spectans, foris genitus vel existens, ut quid sit intelligat.
PL 8, 1100Aこの方が、静止しつつある運動において受け取られ、知解されるとき、これが神であり、この方自身が父である、つねに、永遠より父である。なぜなら、運動はつねに実体から出て、実体のうちにあり、あるいはむしろ実体そのものだからである。この方が外を見るとき——外を見るとは、運動あるいは動きであることに他ならない——それはまさに、自らを見ること、自らを知解すること、そして知ろうと欲することである。しかし、自らを見るとき、この方は二重のものとして存在し、見る者と見られるものとして知解される。見る者自身と見られるもの自身とは、自らを見るがゆえに〔同一である〕。それゆえこれが、外を見るもの、外に生まれた、あるいは外に存在するものであり、それが何であるかを知解するためのものである。
Ergo si foris est, et si genitus, filius: et si filius, unigenitus, quia solus, qui est omnis actus, atque omnis et universalis, et unus est motus, idem autem motusque substantia: ergo et pater, et filius una eademque substantia: consubstantiale igitur, id est, ὁμοούσιον.
PL 8, 1100Aそれゆえ、もし外にあるならば、そしてもし生まれたものであるならば、それは子である。そしてもし子であるならば、独り子である。なぜなら、あらゆる現実態であり、全体的かつ普遍的なものであり、運動は一つであり、その運動は実体と同一である者は、彼のみだからである。それゆえ父も子も、一つの同一の実体である。それゆえ、同一実体なる者、すなわちホモウシオスである。
- ホモウシオス(ὁμοούσιος、ラテン語 homousion/unius substantiae)=「同一実体の」。ニカイア信条(325年)が、子は父と「同一実体」であると告白した語。子が父と同じ一つの実体をもつことを言う。聖書に無い語であり、父と子の区別を消す(サベリオス的な)理解を招くとして、東方の多くの司教に警戒された。
Liber III, Caput III
第III巻 第III章PL 8, 1100BOmnia ergo filius, ut omnia pater. Sed quia potentialiter prior est substantia quam actus ac motus, prius autem ad vim dixi et ad causam, quia motui causa susbtantia: omnis enim motus in substantia, ergo necessario generator est pater, et item necessario omnia quae pater habet, habet et filius (Joan. XVI, 15) : Omnia, inquit, quae habet Pater mihi dedit.
PL 8, 1100Bそれゆえ、父がすべてであるように、子もすべてである。しかし、実体は可能態としては現実態や運動よりも先である。「先」とは力とその原因について私は言ったのであって、運動の原因は実体だからである。あらゆる運動は実体のうちにあるのだから、それゆえ必然的に、父は生む者であり、また必然的に、父が持つすべてを子も持つのである(ヨハネ16:15)「父が持つすべてを私に与えられた」と〔主は〕言われる。
Et item (Joan. V, 26) : Pater ut ipse habet ex se vitam, ita dedit Filio ex se habere vitam: ergo ut pater, ita filius vita est, et ex se vita. Ipsa est enim vita, quae sibi et aliis est vis vivendi, non aliunde vita.
PL 8, 1100Bまた同様に(ヨハネ5:26)「父が自らから生命を持たれるように、子にも自らから生命を持つことをお与えになった」とある。それゆえ父がそうであるように、子も生命であり、自らからの生命である。というのも、生命とは、自らにとっても他のものにとっても生きる力であるものであり、他から来る生命ではないからである。
Igitur motus, et principalis motus, et unus motus, et a se motus, et unigenitus motus: hic est Λόγος· etenim vita est, per quem vivunt omnia.
PL 8, 1100Bそれゆえ、運動、しかも第一の運動、一つの運動、自らからの運動、独り子なる運動——これがロゴスである。なぜなら、これによってすべてが生きる生命だからである。
Et quia vita est, ipse est per quem sunt facta omnia, et in quem facta sunt omnia: quia purgata omnia in vitam aeternam redeunt.
PL 8, 1100Bそして、これが生命であるがゆえに、この方によって万物は造られ、この方へと向けて万物は造られたのである。なぜなら、浄められた万物は永遠の生命へと帰るからである。
Et omnia in ipso facta sunt, quia quae facta sunt in ipso vita sunt: nihil enim quod sit, cui sit esse suum, ex quo ipsi vita sit esse quod sit. Ergo in Christo facta sunt omnia, quia Christus Αόγος est.
PL 8, 1100Cそして万物はこの方のうちに造られた、なぜなら造られたものはこの方のうちにおいて生命であるからである。というのも、あるところのもので、それに固有の「存在すること」を持つものであって、そこから自らにとって生命が「存在すること」そのものであることのないものは、何一つないからである。それゆえ万物はキリストのうちに造られた、キリストはロゴスだからである。
Vita autem nec coepit, quia a se sibi semper est, unde nunquam desinit, et infinita semper est, et per omnia, et in omnibus usque a divinis et a supracoelestibus ad usque coelestia, coelosque omnes, aethera, aera, humida atque terrena, omniaque quae oriuntur e terra, omniaque caetera.
PL 8, 1100Cしかし、生命は始まらなかった。なぜなら、自らから自らにとってつねにあるからであり、それゆえ決して終わることはなく、つねに無限であり、万物を通して、万物のうちにある——神的なもの、天上を超えるものから始まり、天なるもの、あらゆる天空、天空の上層、大気、湿ったもの、地なるもの、地から生じるすべてのもの、そしてその他のすべてに至るまで。
Ergo et corpus caroque nostra habet aliquid vitale, omnisque materia animata est, ut mundus existeret, unde eruperunt jussu Dei animalia. In carne ergo inest vita, id est, Λόγος· vitae autem inest Christus: quare Λόγος caro factus est.
PL 8, 1100Cそれゆえ、我々の肉体と肉も何か生命的なものを持っており、あらゆる質料は、世界が存在するようにと魂を与えられているのであって、そこから神の命令によって動物たちが生まれ出たのである。それゆえ、肉のうちに生命が、すなわちロゴスが宿っている。しかし生命のうちにはキリストが宿っている。それゆえ、ロゴスは肉となったのである。
Unde non mirum quod mysterio sumpsit carnem, ut et carni et homini subveniret, sed cum carnem sumpsit, universalem Λόγον carnis sumpsit: nam idcirco omnis carnis potestas in carne triumphavit, et idcirco omni subvenit carni, ut dictum est in Isaia (Isai. XL, 5; LII, 10; Luc. III, 6) : Videbit te omnis caro salutare Dei.
PL 8, 1100Dそれゆえ、この方が肉と人とを助けるために、秘義によって肉を取られたことは驚くべきことではない。しかし肉を取られたとき、肉の普遍的なロゴスを取られたのである。なぜなら、それゆえにこそ、あらゆる肉に対する権力は肉において凱旋したのであり、それゆえにこそすべての肉を助けたのだからである。イザヤに言われているとおりである(イザヤ40:5、52:10、ルカ3:6)「あらゆる肉は、神の救いである汝を見るであろう」と。
Et in libro Psalmorum (Psal. LXIV, 3) : Ad te omnis caro veniet. Item et universalem λόγον animae: nam et animam habuisse manifestum, cum idem Salvator dixit (Matth. XXVI, 33) : Tristis est anima usque ad mortem.
PL 8, 1100Dまた詩篇の書に(詩篇64:3)「あらゆる肉は汝のもとに来るであろう」とある。同様に、魂の普遍的なロゴスをも取られた。というのも、救い主御自身が(マタイ26:33)「私の魂は死ぬばかりに悲しい」と言われたことから、魂を持っておられたことは明らかだからである。
Et item in Psalmo (Psalm. XV, 10) : Non derelinques animam meam in inferno. Quod autem sumpserit universalem λόγον animae, his manifestum in Ezechiele (Ezech. XVIII, 4) : Omnes animae sunt meae, ut anima patris, sic et anima filii.
PL 8, 1100Dまた同様に詩篇に(詩篇15:10)「汝は私の魂を陰府に見捨てられないであろう」とある。しかし、この方が魂の普遍的なロゴスを取られたことは、エゼキエルにおいて次のことから明らかである(エゼキエル18:4)「すべての魂は私のものである。父の魂も、子の魂も」と。
Item universalis animae λόγος et ex hoc ostenditur, quod et irascitur, cum maledicit et arbori fici, et dicit (Matth. X, 15; XI, 23) : Sodomis et Gomorrhis in illa die commodius erit quam vobis. Sic etiam multis in locis.
PL 8, 1101A同様に、魂の普遍的なロゴスは、次のことからも示される——すなわち、この方が怒られること、いちじくの木を呪われるとき、そして(マタイ10:15、11:23)「かの日には、ソドムとゴモラの方が、汝らよりまだ耐えやすいであろう」と言われることからである。このように多くの箇所においてもそうである。
Item et cupit, cum dicit (Matth. XXVI, 39) : Pater, si fieri potest, transferatur a me hic calix. Ibi etiam ratiocinatur: sed fiat potius voluntas tua.
PL 8, 1101A同様に、この方は欲してもおられる、(マタイ26:39)「父よ、もしできることなら、この杯を私から過ぎ去らせてください」と言われるときに。そこではまた思案してもおられる——「しかし、むしろ汝の御旨がなりますように」と。
Haec et alia multa sunt quibus ostenditur animae λόγος universalis: assumptus ergo homo totus, et assumptus, et liberatus est: in isto enim omnia universalia fuerunt, universalis caro, anima universalis, et in crucem sublata atque purgata sunt per salutem Deum λόγον, universalium omnium universalem: per ipsum enim omnia facta sunt, qui est Jesus Christus Deus et Salvator, et Dominus noster. Amen.
PL 8, 1101Aこれらのこと、そして他にも多くのことによって、魂の普遍的なロゴスは示される。それゆえ、人間全体が取られ、そして取られると同時に、解放されたのである。なぜなら、この方のうちにおいてすべては普遍的なものであったから——普遍的な肉、普遍的な魂であり、それらは十字架へと上げられ、神なるロゴスを通して、あらゆる普遍的なもののうちの普遍的なものを通して、救いによって浄められたのである。なぜなら、この方を通して万物は造られたのであり、この方こそイエス・キリスト、神にして救い主、我々の主だからである。アーメン。
Liber III, Caput IV
第III巻 第IV章PL 8, 1101BΛόγος igitur quae sunt, quaeque esse possunt, quaeve esse potuerunt, veluti semen ac potentia existendi, sapientia ac virtus omnium substantiarum de Deo ad actiones omnes, Deus potentia patris actuque, quo filius ipse cum patre unus Deus est.
PL 8, 1101Bそれゆえ、ロゴスは、あるところのもの、あることができるもの、あることができたであろうものであり、いわば実在することの種子であり可能態であって、神から発するあらゆる実体の知恵にして力であり、あらゆる現実態へと向かうものである。〔ロゴスは〕父の可能態によって、また現実態によって神であり、それによって子自身は父とともに一つの神である。
Etenim cum sint istae existentiae viventes intelligentesque, animadvertamus haec tria, esse, vivere, intelligere, ita tria esse, ut unum semper sint, atque in eo quod est esse.
PL 8, 1101Bなぜなら、これらの実在は生き、知解するものであるから、我々はこの三つ——存在すること、生きること、知解すること——に注目しよう。この三つは、つねに一つであるように三つであり、「存在すること」であるもののうちにある。
Sed in eo quod est esse dico, quod ibi est esse: in hoc igitur esse, hoc est vivere, hoc intelligere omnia substantialiter, et unum subsistentia: vivere enim ipsum id est quod est esse; neque enim in Deo, ut in nobis aliud est quod vivit, aliud vita quae efficit vivere.
PL 8, 1101Bしかし、私が「存在することであるもののうちに」と言うのは、そこに存在することがあるという意味である。それゆえ、この存在することのうちに、生きることも、知解することも、実体的にすべてあり、自存としては一つである。というのも、生きること自体が、存在することそのものだからである。神においては、我々におけるように、生きるものと、生きることをもたらす生命とが別々にあるのではない。
Etenim si ponamus accipiamusque ipsum vitam esse atque existere, quodque ei potentiae sit, id ipsum sit ei esse, clarum fiet unum atque idem nos accipere debere esse et vivere: haec ratio est, visque eadem intelligentiae est utique illi.
PL 8, 1101Cなぜなら、もし我々が、彼自身が生命であり、また実在すると立て、受け取るならば、そして彼にとって可能態であるものが、彼にとってそのまま存在することであるとするならば、我々は「存在すること」と「生きること」とを一つの同じものとして受け取らなければならないことが明らかになるであろう。これが理であり、そしてまさに知解についても、彼にとっては同じ力があるのである。
Hoc ipsum ergo intelligere, hoc est quod est ei esse, idque esse quod est intelligere: ipsum hoc intelligere intelligentia est: esse ergo, esse et vitae et intelligentiae est, id est, quod vita et intelligentia: unum igitur quod vita, et idem esse quod est intelligentia.
PL 8, 1101Cそれゆえ、この知解することそのものが、彼にとって存在することであり、また、存在することが知解することである。この知解すること自体が知解である。それゆえ、存在することは、生命の存在すること、知解の存在することであり、すなわち生命であり知解であるものである。それゆえ、生命であるものは一つであり、知解であるものと同一の存在することである。
Quod si haec in singulis atque in binis unum, sequitur ut ipsum vivere hoc sit, quod intelligere: nam si esse hoc est vivere, atque esse id quod intelligere; fit unum vivere atque intelligere, cum sit illis unum quod est esse.
PL 8, 1101Cもしこれらが個々においても、二つずつにおいても一つであるならば、生きること自体が知解することであるということが帰結する。なぜなら、もし存在することが生きることであり、存在することが知解することであるならば、生きることと知解することとは一つになる、それらにとって存在することが一つであるのだから。
Huc accedit quod ipsum esse nihil est aliud quam vivere: quod enim non vivit, ipsum esse ei deperit, ut quamdiu quidque sit, hoc sit ei suum vivere, unde commoritur esse cum vita.
PL 8, 1101Cこれに加えて、存在すること自体は生きることに他ならない。なぜなら、生きないものは、存在すること自体を失うのであって、あるものがある限り、それが自らの生きることであり、それゆえ存在することは生命とともに死ぬからである。
Sed nos cum de aeternis loquimur, aliud vivere accipimus: sed hoc ipsum scire quod vivas, scire porro hoc est quod intelligere: Ergo scire intelligere est, et scire quod vivas, hoc est vivere: id ergo erit intelligere quod vivere.
PL 8, 1101Dしかし、我々が永遠なるものについて語るとき、我々は別の「生きること」を受け取る。すなわち、自らが生きているということを知ること、そしてさらに、知ることとは知解することである。それゆえ、知ることは知解することであり、自らが生きていると知ることは生きることである。それゆえ、生きることであるものは知解することであろう。
Quod si ita est, ut unum sit vivere et intelligere, et cum unum sit esse quod est vivere atque intelligere; substantia unum, subsistentia tria sunt ista: cum enim vim ac significantiam suam habeant, atque ut dicuntur et sunt; necessario et sunt tria, et tamen unum, cum omne quod singulum est unum, tria sint, idque Graecis ita dicitur: ἐκ μιᾶς οὐσίας τρεῖς εἶναι τὰς ὑποστάσεις.
PL 8, 1101Dもしこれがそうであり、生きることと知解することとが一つであり、生きることであり知解することである存在することが一つであるならば、実体としては一つであり、自存としてはこれらは三つである。なぜなら、それぞれが自らの力と意味とを持ち、言われ、またあるとおりのものであるからには、必然的に三つでありながら、同時に一つでもある——おのおの単一であるものすべてが一でありながら、三つでもあるのだから。そしてこれはギリシア人によってこう言われる——「エク・ミアース・ウーシアス・トレイス・エイナイ・タス・ヒュポスタセイス(一つのウーシアから三つのヒュポスタシスがある)」と。
Hoc cum ita sit, esse ut fundamentum est reliquis: vivere enim et intelligere ut secunda et posteriora, ut natura quadam in eo quod est esse, velut inesse videantur, vel ex eo quod esse quodammodo ut extiterint, atque in eo quod est suum esse, illud primum ac fontanum esse servaverint: nunquam enim esse sine vivere atque intelligere: neque vivere atque intelligere sine eo quod est esse jam probatum est.
PL 8, 1102Aこれがそうであるからには、存在することは、残りのものにとって基礎のようなものである。というのも、生きることと知解することとは、いわば第二次的、後続的なものとして、ある種の本性によって、存在することであるもののうちに内在しているように見え、あるいは、存在することからいわば発したものとして、しかも自らに固有の存在することにおいて、あの第一の、源泉たる存在することを保持しているのである。なぜなら、生きることと知解することなしに存在することは決してなく、存在することであるものなしに生きることと知解することがないことは、すでに証明されたとおりだからである。
Liber III, Caput V
第III巻 第V章PL 8, 1102AHujus rei ad intelligentiam hoc sit exemplum. Ponamus visum vel visionem per se vi sua atque natura potentialiter existentem, hoc est ejus esse, potentiam habentem visivam ad videndum, quod erit jus videre: et item potentiam habentem videndo visa quaeque discernere, quod est contra intelligere: haec si potentia sunt, nihil aliud quam esse dicitur et manent, et ut quieta sunt, atque in se conversa tantum ut sint, operantur solum visio, vel visus existentia, et idcirco solum esse numeranda.
PL 8, 1102Aこの事柄を知解するために、次の例を用いよう。視覚、あるいは視るはたらきが、それ自身の力と本性とによって、可能態として実在するとしよう——これが視覚の「存在すること」である——それは視るための視る可能態を持ち、これが視覚の「視ること」〔底本は jus。ejus の崩れと取った〕となるであろう。また同様に、視ることによって視られたものどもを識別する可能態を持ち、これが知解することに対応する。もしこれらが可能態であるならば、それらは「存在すること」以外の何ものとも言われず、そのようにとどまり、静止しているのであり、ただ自らのうちに向け返されて〔単に〕あるにすぎず、視覚、あるいは視力の実在としてのみ働くのであって、それゆえ、ただ「存在すること」としてのみ数えられるべきである。
At cum eadem visio operatione videndi uti coeperit, quasi progressione sui visio, quasi, inquam, non enim progreditur, nec a se exit, sed intentione ac vigore propriae potestatis, quod est ei vivere omnia quae sunt ei obvia, vel quibus incurrendo obvia conspexerit cum officio vivendi fungitur, vita ipsius visionis est, quae motu operante vivere indicat visionem, tantum in eo quod videt puro videndi sensu non discriminante, nec dijudicante quod videt.
PL 8, 1102Bしかし、その同じ視覚が視るという働きを用い始めるとき——いわば自らの前進によって、「いわば」と私は言う、実際には前進するのでも、自らから外に出るのでもないからである。そうではなく、固有の能力の志向と力とによってである——それが、自らに出会うすべてのものを、あるいは行き当たって出会ったものどもを見るというかたちで、生きるという務めを果たすとき、これが視覚そのものの生命であり、この生命は、働く運動によって、視覚が生きていることを示す。ただし、それが視るのは、識別せず、視たものを判定しない、純粋な視るという感覚のうちにおいてのみである。
Quod quidem nos accipimus aestimatione, ut opinemur videre solum sine intelligentia: cum autem videre, quod est vivere visioni, videre non sit, nisi capiat comprehendatque quod viderit, simul ergo est et judicare quod viderit: ergo in eo quod est videre, inest dijudicare: neque enim si viderit, quomodocumque viderit non dijudicavit illud ipsum, vel quod viderit.
PL 8, 1102Bこれを我々は判断によって、あたかも知解を伴わない単なる視ることであると考えて受け取る。しかし、視ること——これは視覚にとっての生きることであるが——は、視たものを捉え、把握するのでなければ、視ることとはならない。それゆえ、視たものを判定することも同時にあるのである。それゆえ、視るということのうちには、判定することが内在している。というのも、もし視たならば、どのような仕方で視たにせよ、それ自体を、あるいは視たものを判定しなかったということはないからである。
Ergo, ut dicimus, in eo quod est videre est dijudicare: in eo autem quod est esse visionem inest videre: inconnexa igitur ac magis simplicia in eo quod sunt, non aliud quam unum, visio, videre, discernere; quo pacto et in eo quod est discernere, inest videre, et in eo quod est videre, inest esse visione, atque, ut vere dicam, non inest, sed eo quod est visio, in eo est videre atque discernere: ita in singulis omnia, vel unumquidque omnia unum.
PL 8, 1102Cそれゆえ、我々が言うように、視るということのうちには判定することがあり、視覚が存在するということのうちには視ることが内在している。それゆえ、結合を持たず、むしろ単純なものであるかぎりにおいて、視覚、視ること、識別することは、一つに他ならない。同じ仕方で、識別することのうちには視ることが内在し、視ることのうちには視覚が存在することが内在している。しかし、まことを言えば、「内在する」のではなく、視覚であるものそのもののうちに、視ることと識別することとがあるのである。このように、個々のもののうちにすべてがあり、あるいは、おのおのがすべてであり一つなのである。
Liber III, Caput VI
第III巻 第VI章PL 8, 1102DExtolle te igitur atque erige, spiritus meus, et virtute qua a Deo mihi es inspiratus, agnosce, Deum intelligere difficile, non tamen desperatum: nam ideo nosse se voluit, ideo mundum et opera sua divina constituit, ut eum per ista omnia cerneremus: Λόγος certe, qui ejus filius, qui imago, qui forma est, a se ad patrem intelligendi transitum dedit.
PL 8, 1102Dそれゆえ、我が霊よ、自らを高く上げ、身を起こせ。そして、お前が神より私のうちに吹き込まれたその力によって、認めよ——神を知解することは困難ではあるが、それでも絶望的ではないことを。なぜなら、神は自らを知られることを欲したがゆえに、そのゆえにこそ世界とその神的な業とを打ち立てられたのであり、それによって我々がこれらすべてを通して神を見出すためだからである。まことにロゴス——神の子であり、像であり、形相であるもの——は、自らから父へと知解する道筋を与えたのである。
Deum igitur in qua natura, in quo genere, in qua vi, in qua potentia ponimus, intelligimus, aestimamus? vel qua phantasia intelligentiae attingimus, atque in eum provehimur?
PL 8, 1102Dそれでは、我々はどのような本性のうちに、どのような類のうちに、どのような力のうちに、どのような可能態のうちに神を置き、知解し、推し量るのか。あるいは、いかなる知解の表象によって我々は神に触れ、神へと運ばれるのか。
Et cum intelligibilem esse dicimus, certe insufflatione Dei anima nobis atque ex eo pars in nobis est, quae in nobis est maxima: attingimus igitur cum eo, quo inde sumus atque pendemus.
PL 8, 1102Dそして我々が神を知解可能であると言うとき、確かに神の吹き入れによって、魂が我々にあり、そしてそこから我々のうちにある部分——我々のうちで最も偉大なもの——があるのだから、我々はそこから我々があり、そこにかかっているものによって神に触れるのである。
Certe post Salvatoris adventum, cum in Salvatore ipsum Deum vidimus, cum ab eo docti atque instructi sumus, cum ab eo sanctum Spiritum intelligentiae magistrum accepimus, quid aliud tantus intelligentiae magister dabit, nisi Deum nosse, Deum cognoscere, Deum fateri?
PL 8, 1103A確かに、救い主の到来の後、我々は救い主のうちに神御自身を見、この方によって教えられ、導かれ、この方から知解の師である聖なる霊を受けたのであるから、これほどの知解の師が、神を知ること、神を認識すること、神を告白すること以外の何を与えるであろうか。
Et majores nostri quaesierunt quid esset, aut quis esset Deus; et his ab eo qui in ejus gremio semper est responsum est ita (Joan. XIV. 9, 10) : Me videtis et Patrem meum quaeritis, olim vobiscum sum: qui me vidit, vidit et Patrem, ego in Patre, et Pater in me.
PL 8, 1103Aそして我々の先人たちは、神が何であるか、あるいは誰であるかを問うた。そして彼らに対して、つねに父の懐にある方から、こう答えが与えられた(ヨハネ14:9-10)——「汝らは私を見ていながら、私の父を求めている。私はずっと前から汝らとともにいるのに。私を見た者は、父をも見たのである。私は父のうちにあり、父は私のうちにある」と。
Ergo quid dicimus? Deum nempe Spiritum, et Spiritum vitae: dictum enim est, vita pater est, et item Christus Spiritus est. Et ipse rursus de se dixit (Ibid. V\. 6) : Ego sum vita. Et (Joan. V. 26) : Ut Pater habet in se vitam, ita et Filio dedit habere ex se vitam.
PL 8, 1103Aそれでは我々は何を言うのか。神とはすなわち霊であり、生命の霊である。というのも、父は生命であると言われ、同様にキリストも霊であると言われたからである。そしてこの方御自身、再び御自身についてこう言われた(同14:6)「私は生命である」と。また(ヨハネ5:26)「父が自らのうちに生命を持たれるように、子にも自らから生命を持つことをお与えになった」と。
Eodem modo Spiritus sanctus Spiritus est, utique et ipse vita. Nam omnia Christus accepit a patre (Joan. XVII. 7, 8, 10) : Et omnia, inquit, ei dedi. Et item: Quae habet mea sunt. Ergo habet vitam, et vitam a se esse.
PL 8, 1103B同じ仕方で、聖なる霊も霊であり、当然、この方御自身も生命である。というのも、キリストはすべてを父から受けたからである(ヨハネ17:7-8, 10)「私は彼にすべてを与えた」と〔主は〕言われる。また同様に「彼の持つものは私のものである」と。それゆえ、この方は生命を持ち、その生命は自らからのものである。
Quare istud? quia ubi vita est, ibi est, a se esse vitam: et si istud ita est, ibi est intelligere se vitam esse, et quid esse sit vivere: et quid esse quod vita est: conjuncta igitur omnia, et unum omnia et una substantia, et vere ὁμοούσια, vel simul, quod est ὁμοῦ, vel eademque substantia.
PL 8, 1103Bなぜそうなのか。生命があるところには、生命が自らからあるということがあるからである。そしてもしこれがそうであるならば、そこには、自らが生命であることを知解すること、そして「存在すること」が「生きること」であることが、そして「存在すること」が生命であるものであることが、あるのである。それゆえ、すべては結び合わされており、すべては一つであり、一つの実体である。そしてまことに、ホモウシアであり、あるいは「ともに」(ホムー)であり、あるいは同一の実体である。
Liber III, Caput VII
第III巻 第VII章PL 8, 1103BPater igitur esse est; hoc enim caeteris principium et primum ad phantasiam secundorum: hic Deus, is cum duobus caeteris Deus, hic unus Deus, quia quod est vivere et intelligere, hoc ipsum est quod est esse; et duobus istis quod vivere atque intelligere, ab eo provenit quod est esse.
PL 8, 1103Bそれゆえ、父は「存在すること」である。なぜなら、これが残りのものにとって原理であり、後続するものどもの表象に対する第一のものだからである。この方が神であり、この方は他の二つとともに神であり、この方は唯一の神である。なぜなら、生きることであり知解することであるものは、存在することであるものそのものだからであり、そしてこの二つ——生きることと知解すること——は、存在することであるものから発するからである。
Nemo igitur separet Spiritum sanctum, et profana blasphemia esse nescio quid suspicetur, quia et ipse de patre est, quia ipse est et filius, qui de patre est: namque post id quod est esse, id est existentia vel substantia, vel in altius metu quodam propter nota nomina conscendas, dicasque vel existentialitatem, vel substantialitatem, est id ὑπαρχότητα, οὐσιότητα, ὀντότητα, omnibus his esse quod dico manens in se, suo a se motu vivificans potentia sua, qua cuncta vivificentur, et potentificantur, plena, absoluta, super omnes perfectiones omnimodis est divina perfectio.
PL 8, 1103Cそれゆえ、誰も聖なる霊を父から分離せず、涜聖的な冒瀆によって、それが何か知れぬものであると疑ってはならない。なぜなら、この方もまた父からのものであり、この方こそまさに、父からのものである子だからである。というのも、存在することであるもの——すなわち実在、あるいは実体——の後に、あるいは、よく知られた名称のゆえに、いくぶん臆する思いをもってより高くまで昇るならば、「実在性」、あるいは「実体性」、すなわちヒュパルコテース、ウーシオテース、オントテースと言うべきものがあるが、これらすべては、私が言うところの、自らのうちにとどまり、自らからの運動によって、自らの可能態によって生かすものであって、それによって万物は生かされ、可能態を与えられる。それは満ち、絶対的であり、あらゆる完全性を超えて、あらゆる仕方で神的な完全性である。
Hic est Deus supra νοῦν, supra veritatem, omnipotens potentia, et idcirco non forma; νοῦς autem, et veritas, forma, sed non ut inhaerens alteri inseparabilis forma, sed ut inseparabiliter annexa ad declarationem potentiae Dei patris eadem substantia vel imago vel forma.
PL 8, 1103Cこれが、ヌースを超え、真理を超える神であり、全能なる可能態であって、それゆえ形相ではない。しかしヌースと真理は形相である。だが、それは他のものに内在して分離しえない形相としてではなく、分離しえない仕方で結びついた——父なる神の可能態を明示するための、同一の実体、あるいは像、あるいは形相として——である。
Illud igitur primum quod esse diximus, quod Deus est, et silentium dictum, et quies atque cessatio.
PL 8, 1103Dそれゆえ、我々が「存在すること」と言ったあの第一のもの、すなわち神であるものは、沈黙とも言われ、静止、また静止することとも言われる。
Quod si ita est, potentiae progressio, quae non quidem progressio, sed apparentia est; et si progressio non dimittens unde progreditur, sed cum connexione progressio, magis autem apparentia: non enim fuit aliquid extra quod progressio fieret.
PL 8, 1103Dもしこれがそうであるならば、可能態の前進は、実は前進ではなく、現れ出ることである。またもし前進であるとしても、それが前進してきたところを手放す前進ではなく、連関を保った前進であり、むしろ現れ出ることである。なぜなら、前進がそこに向けてなされるような、外なる何ものも存在しなかったからである。
Ubique enim Deus, et omnia Deus: ergo potentiae progressio actus exstitit: is actus, si silentium Deus est, Verbum dicitur: sed cessatio, motus: si essentia, vita.
PL 8, 1103Dなぜなら、神はいたるところにあり、神はすべてだからである。それゆえ、可能態の前進は現実態として現れ出た。この現実態は、もし神が沈黙であるならば、言葉と言われ、もし静止することであるならば〔底本は sed。ミーニュの脚注は si と読む案を示す。それに従う〕、運動と言われ、もし本質であるならば、生命と言われる。
Quod, ut docuimus, in eo quod est esse et vivere, in eo quod est silentium est tacens Verbum, et in eo quod est quies vel cessatio inest vel occultus motus, vel occulta actio.
PL 8, 1104Aこれは、我々がすでに教えたとおり、存在することであり生きることであるもののうちに、沈黙であるもののうちには沈黙している言葉があり、静止あるいは静止することであるもののうちには、隠れた運動、あるいは隠れた現実態が内在しているということである。
Necessario itaque ex hac cessatione natus motus, et nata actio est, vel a silentio Verbum, vel ab essentia vita. Ergo ista essentia, silentium, cessatio, Pater, hoc est, Deus pater.
PL 8, 1104Aそれゆえ、必然的に、この静止することから、運動が生まれ、現実態が生まれる。あるいは、沈黙から言葉が、本質から生命が生まれる。それゆえ、この本質、沈黙、静止することは父であり、すなわち父なる神である。
At vero vita, Verbum, motus aut actio, filius et unicus filius; quia nihil aliud quam unum, vel vita, vel verbum, vel motus aut actio, magisque omnia ista motus aut actio: etenim omnia illa activa sunt, vita et Verbum, motu vigent et motu operantur; universalis autem motus, qui principalis est motus, a se oritur: quid enim est motus, nisi a se sibi motus sit?
PL 8, 1104Aしかし、生命、言葉、運動あるいは現実態は、子であり、しかも唯一の子である。なぜなら、生命であれ、言葉であれ、運動あるいは現実態であれ、それは一つに他ならず、むしろこれらすべては運動あるいは現実態だからである。というのも、それらすべては能動的であり、生命も言葉も、運動によって力を発揮し、運動によって働くからである。しかし、普遍的な運動、すなわち第一の運動は、自らから生じる。なぜなら、運動とは、自らから自らへの運動でなければ、何であろうか。
Nam si ab alio movetur, est quidam aliud quam motus, quod ab alio movetur: et si illud quod hoc nescio quid movet, motus non est, movere non potest: unde enim moveat non habebit. Sin motus a motu nascitur, motus ergo a se nascitur. Sed hoc est (Joan. V, 26) : Dedit ei pater vitam, ut ei vita esset.
PL 8, 1104Bなぜなら、もし運動が他のものによって動かされるのであれば、他のものによって動かされるそれは、運動とは異なる何かである。そして、この何か知れぬものを動かすところのものが、運動でないならば、それは動かすことができない。なぜなら、それはどこから動かすかを持たないからである。しかし、もし運動が運動から生まれるのであれば、運動は自らから生まれるのである。しかしこれこそ(ヨハネ5:26)「父はこの方に、生命を持つように、生命を与えられた」ということなのである。
Liber III, Caput VIII
第III巻 第VIII章PL 8, 1104BErgo motus, et unus est motus, et a se motus. Et cum in parte occultus sit, atque inde hic motus apparens a patre motus. Et quia a motu motus, ideo a se motus, et unus motus, unde unicus filius. Hic Λόγος universalis in omnibus per quem facta sunt omnia.
PL 8, 1104Bそれゆえ運動があり、それは一つの運動であり、自らからの運動である。そしてそれが一部において隠れているのに対し、そこからこの現れ出る運動は、父から来る運動である。そして運動から運動が生まれるがゆえに、自らからの運動であり、一つの運動であり、それゆえ独り子である。これが、それを通してすべてが造られた、あらゆるもののうちにある普遍的なロゴスである。
Hic vita omnibus, quia quae facta sunt vivunt omnia. Hic etiam Jesus Christus est, quia ad vitam salvabit omnia. Unus ergo motus, et unus filius et unicus, quia unica vita, et una vita, solaque aeterna.
PL 8, 1104Bこれがすべてのものにとっての生命である。なぜなら、造られたものはすべて生きているからである。これがまたイエス・キリストでもある。なぜなら、この方はすべてのものを生命へと救われるからである。それゆえ、運動は一つであり、子も一人にして独り子である。なぜなら、生命は唯一であり、一つの生命であって、それのみが永遠だからである。
Ergo ὁμοούσιος filius patri: vita enim pater, et vita filius, quae οὐσία est: item motus pater, et motus filius quae οὐσία est, neque enim ibi aliquid accidens; ergo et Verbum pater, licet tacens Verbum, Verbum tamen, et Verbum filius, et hoc οὐσία.
PL 8, 1104Cそれゆえ、子は父にホモウシオスである。というのも、父は生命であり、子も生命であって、それはウーシアだからである。同様に、父は運動であり、子も運動であって、それはウーシアである。なぜなら、そこには何ら付帯的なものはないからである。それゆえ、父もまた言葉である——たとえ沈黙している言葉であっても、それでもなお言葉である——そして子も言葉であり、これもウーシアである。
- ホモウシオス(ὁμοούσιος、ラテン語 homousion/unius substantiae)=「同一実体の」。ニカイア信条(325年)が、子は父と「同一実体」であると告白した語。子が父と同じ一つの実体をもつことを言う。聖書に無い語であり、父と子の区別を消す(サベリオス的な)理解を招くとして、東方の多くの司教に警戒された。
Quidquid enim vel est, vel agit atque operatur οὐσία, et ubi magis οὐσία, Verbum. Non enim ut hic aer sonans, Verbum, sed ut hic aliquid agens, Verbum. Unus ergo filius, quia unus motus: una vita, quia una sola vita quae aeterna.
PL 8, 1104Cというのも、あるところのもの、あるいは行い働くものは何であれウーシアであり、それがよりウーシアであるところにおいて、それは言葉だからである。なぜなら、ここで言う言葉とは、鳴り響くこの大気のようなものとしての言葉ではなく、何かを行うこのものとしての言葉だからである。それゆえ、運動が一つであるがゆえに、子は一人である。生命は一つであり、それはただ一つの永遠なる生命だからである。
Nec enim vita, quae aliquando moritur. Nunquam autem moritur, si se sciat. Scire autem se non poterit, nisi Deum sciat, et Deum qui vita est, et vera vita est, ac fons vitae.
PL 8, 1104Cというのも、いつか死ぬような生命は、生命ではないからである。しかし、もし自らを知るならば、決して死ぬことはない。だが、もし神を知るのでなければ、また、神が生命であり、真の生命であり、生命の泉であるということを知るのでなければ、自らを知ることはできないであろう。
Hoc si ita est, Deo cognito cognoscet omnia: quia a Deo omnia, et in omnibus Deus, et Deus omnia. Hoc Joannes clamat (Joan. XVII. 3) : Haec est autem vita aeterna, ut cognoscant te solum et verum Deum, et quem misisti Jesum Christum. Cognitio est vita.
PL 8, 1104Cもしこれがそうであるならば、神を知ることによって、すべてを知るであろう。なぜなら、万物は神からのものであり、神はすべてのもののうちにあり、神はすべてだからである。これをヨハネはこう叫んでいる(ヨハネ17:3)「これこそ永遠の生命である。すなわち、唯一のまことの神である汝と、汝が遣わされたイエス・キリストとを知ることである」と。知ることが生命である。
Porro autem sive vita, sive cognitio motus est unus, et idem motus agens vitam, et per vitam cognitionem, et per cognitionem vitam: idem ergo motus, duo officia complens, vitam et cognoscentiam. Λόγος autem motus est, et Λόγος filius.
PL 8, 1104Dしかしさらに、生命であれ、知ることであれ、運動は一つであり、同じ運動が生命をもたらし、生命を通して知ることを、知ることを通して生命をもたらすのである。それゆえ、同じ運動が、生命と知ることという二つの務めを果たしているのである。しかしロゴスは運動であり、ロゴスは子である。
Filius igitur unicus in eo quod filius; in eo autem quod Λόγος, geminus. Ipse enim vita, ipse cognoscentia, utroque operatus ad animarum salutem mysterio crucis: et vita, quia de morte liberandi fueramus: mysterio autem cognoscentiae per Spiritum sanctum: quia is magis est datus et ipse omnes docuit, et testimonium de Christo dixit.
PL 8, 1104Dそれゆえ、子であるかぎりにおいて独り子であるが、ロゴスであるかぎりにおいては二重である。というのも、この方御自身が生命であり、この方御自身が知ることであって、両方によって魂の救いのために働かれたからである——十字架の秘義によって、すなわち生命として働かれたのは、我々が死から解放されるべきであったからであり、他方、知ることの秘義によって働かれたのは聖なる霊を通してである。なぜなら、この霊がなおいっそう与えられ、この霊自身がすべてを教え、キリストについての証しを語られたからである。
Quod est cognitionem vitam agere, et ex hoc Deum cognoscere, quod est vitam veram fieri, et hoc est testimonium de Christo dicere.
PL 8, 1105A知ることが生命をもたらすということ、そしてこれによって神を知るということ、これが真の生命となるということであり、これがキリストについての証しを語るということなのである。
Ita Dei filius Christus, id est, Λόγος, et filius vita; et quia id est motus etiam et cognoscentia, filius est opere quo vita est Jesus existens.
PL 8, 1105Aこのように、神の子キリスト、すなわちロゴスであり、子は生命である。そしてそれは運動でもあり知ることでもあるがゆえに、子は、生命であるという働きにおいて、イエスとして存在するのである。
Opere autem quo cognoscentia est, Spiritus sanctus et ipse existens, ut sint existentiae duae, Christi et Spiritus sancti, in uno motu, qui filius est.
PL 8, 1105Aしかし、知ることであるという働きにおいては、聖なる霊御自身として存在するのであり、それによって、キリストと聖なる霊という二つの実在が、子である一つの運動のうちに存在するのである。
Et hinc et a patre Jesus (Eccli. XXIV. 5) : Ex ore Altissimi processi: et Spiritus sanctus etiam ipse a patre, quia unus motus utrumque in existentiam protulit.
PL 8, 1105Aそしてここから、イエスもまた父から出るのである(集会の書24:5)「私はいと高き方の口から出た」と。また聖なる霊も御自身、父からのものである。なぜなら、一つの運動が両者を実在へと生み出したからである。
Et quia (Joan. XVI. 15; XVII. 10) quae habet pater filio dedit omnia: ideo et filius, qui motus est, dedit omnia Spiritui sancto: omnia enim quae habet (Joan. XVI. 14, 15) de me habet, inquit; etenim quia et ipse motus est, de motu habet: non enim filius illi dedit, sed (Ibid.) ille, inquit, de meo habet.
PL 8, 1105Aそして(ヨハネ16:15、17:10)父が持つものを子にすべて与えられたがゆえに、それゆえ運動である子もまた、すべてを聖なる霊に与えたのである。というのも(ヨハネ16:14-15)「彼が持つものはすべて、私から受けるのである」と〔主は〕言われるからである。というのも、この方御自身も運動であるがゆえに、運動から受けるのである。というのも、子が彼に与えたのではなく(同上)「彼は私のものから受ける」と〔主は〕言われるからである。
Principaliter enim motus vita est, et ipsa vita scientia est et cognoscentia: ergo quidquid habet cognoscentia, de vita habet.
PL 8, 1105Bというのも、第一義的に、運動は生命であり、生命そのものが知識であり知ることだからである。それゆえ、知ることが持つものは何であれ、生命から受けているのである。
Haec summa Trinitas, haec summa Unalitas (Ibid., V\. 15) : Omnia quaecumque habet Pater mea sunt; propterea dixi quia de meo accipiet et anuntiabit vobis.
PL 8, 1105Bこれが至高の三位一体であり、これが至高の一体性である(ヨハネ16:15)「父が持つものはすべて私のものである。それゆえ私は、彼が私のものから受けて、汝らに告げ知らせるであろう、と言ったのである」と。
Liber III, Caput IX
第III巻 第IX章PL 8, 1105BHoc igitur satis clarum faciet, esse quod pater est, et vitam quod est filius, et cognoscentiam quod est Spiritus sanctus, unum esse, et unam esse substantiam, subsistentias tres, qui ab eo quod est esse, quae substantia est motus, quia et ipse, ut docuimus, ipsa substantia est, geminans potentia valet, et vitalitatis, et sapientiae, atque intelligentiae, ita scilicet, ut in omnibus singulis tria sint: ergo Spiritus sanctus scientia est et sapientia.
PL 8, 1105Bそれゆえ、これは次のことを十分に明らかにするであろう——存在することであるものが父であり、生命であるものが子であり、知ることであるものが聖なる霊であって、それらは一つであり、一つの実体であり、三つの自存であるということを。運動というこの実体は、存在することであるものから発するが、それ自身もまた、我々が教えたとおり、実体そのものであり、生命性、知恵、そして知解という可能態を二重に発揮する。すなわち、あらゆる個々のもののうちに三つがあるということである。それゆえ、聖なる霊は知識であり知恵である。
Hoc ita esse probant sacrae lectiones (I. Cor. II. 16) : Quis Dei mentem cognovit, nisi solus Spiritus? (Rom. VIII. 16) : Ipse Spiritus testimonium reddit spiritui nostro. Quis testis sine scientia? Et scientia ipsa, quia sapientia est, docet nos esse filios Dei.
PL 8, 1105Cこれがそうであることを聖なる朗読は証明する(一コリント2:16)「誰が神の心を知ったか、ただ霊のみが知るのではないか」と。(ローマ8:16)「霊御自身が我々の霊に証しをする」と。知識なしに誰が証人であろうか。そして知識そのものが、それは知恵であるがゆえに、我々が神の子であることを教えるのである。
Item: Quis autem scrutatur corda? quis scit cogitationes spiritus? Item quomodo ad scientiam junguntur ambo? (Rom. IX. 1) : Veritatem dico in Christo. Ubi veritas, ibi scientia, quia veritas Christus; ideo et scientia, quod est Spiritus sanctus.
PL 8, 1105Cまた、心を探る者は誰か。霊の思いを知る者は誰か。また、どのように両者は知識において結び合わされるのか。(ローマ9:1)「私はキリストにあって真実を語る」と。真理があるところ、そこに知識がある。なぜなら、真理とはキリストだからである。それゆえ、知識でもある——それが聖なる霊である。
Et item (Ibid.) : Non mentior, testimonium mihi perhibente conscientia mea in Spiritu sancto. Quid est enim aliud conscientia, quam cum altero scientia?
PL 8, 1105Cまた同様に(同上)「私は偽らない。聖なる霊における私の良心が私に証しをしているのである」と。良心とは、他のものとともにある知識以外の何であろうか。
Nunc nostra cum Spiritu, ergo Spiritus scientia: et Christus est scientia, quia veritas; ergo et Christus et Spiritus scientia.
PL 8, 1105D今、我々の良心は霊とともにある。それゆえ、霊は知識である。そしてキリストは知識である、真理であるから。それゆえ、キリストも霊も知識である。
At enim Christus vita: Quid si Spiritus vita: unus enim, ut dixi, motus est, et eadem vita quae scientia: quid enim in Christo doctus, id est, a Deo; et cum dico doctus, a scientia dico, quod sive a Christo, sive a Spiritu, unum atque idem est; quid enim dicit Paulus, cum utrumque idipsum esse declaret (Rom. VIII. 6) ?
PL 8, 1105Dしかし、キリストは生命である。それでは、霊も生命であるとしたらどうか。私が言ったように、運動は一つであり、生命は知識と同一だからである。というのも、キリストにおいて教えられたということ、すなわち神によって教えられたということ——そして私が「教えられた」と言うとき、私は知識から来るものとして言っているのであり、それがキリストからであれ、霊からであれ、一つの同じことなのである。というのも、パウロは両者が同一のものであることを明らかにするとき、何と言っているか(ローマ8:6)。
Prudentia vero spiritus, vita est. Aestuat enim et rebellat, ac repugnat secum error, imprudentia, inscientia; et hoc (Ibid.) prudentia carnis, quae imprudentia, et quia Deum nescit, mors est: ergo prudentia spiritus, vita atque pax est: quo modo jam juncti isti sunt, et unum sunt.
PL 8, 1105D「しかし霊の思いは生命である」と。というのも、誤り、無思慮、無知は、自らのうちで沸き立ち、反逆し、抗い合うからである。そしてこれが(同上)「肉の思い」であり、それは無思慮であって、神を知らないがゆえに死である。それゆえ、霊の思いは生命であり平和である。このようにして、これらはすでに結び合わされており、一つなのである。
Liber III, Caput X
第III巻 第X章PL 8, 1106ADoceamus quod Deus et scientia sit et vita, quamquam ab ipso ista Paulus (Rom. XI. 33) : O, inquit, altitudo divitiarum sapientiae et scientiae Dei! Sic dictum ab eodem (Ephes. III, 10) : Multiformis sapientia Dei.
PL 8, 1106A神が知識であり生命でもあることを、我々は教えよう。もっとも、これらのことはパウロ自身から来るのであるが(ローマ11:33)「ああ、神の知恵と知識との富の深さよ」と〔彼は〕言う。同じ人によってこうも言われている(エフェソ3:10)「神の多様な知恵」と。
Hinc et secretum Dei, hinc et Christus dictus sapientia, hinc et illud (Ibid. 18) : Ut possitis comprehendere cum omnibus sanctis, quae sit latitudo, longitudo, altitudo, profundum, scire etiam supereminentem scientiae charitatem Christi.
PL 8, 1106Aここから、神の秘められたことも、ここから、キリストが知恵と言われることも、ここから、あの言葉も出る(同3:18)「汝らが、すべての聖徒たちとともに、幅と、長さと、高さと、深さがどれほどであるかを理解でき、また知識を超えるキリストの愛をも知ることができるように」と。
Ita et scientia Deus est, et nos scientia liberat, sed per Christum tamen, quia ipse est et scientia, et janua, et vita, et λόγος, et omnium per quem facta sunt omnia. Ergo et scire ista, et etiam charitatem in Christum habere debemus.
PL 8, 1106Aこのように、神は知識でもあり、知識は我々を解放するが、それはキリストを通してのことである。なぜなら、この方御自身が知識であり、門であり、生命であり、ロゴスであり、それによって万物が造られたところの方だからである。それゆえ、我々はこれらのことを知るべきであり、またキリストへの愛をも持つべきである。
Haec atque alia plurima, et Deum scientiam esse, et Christum, et Spiritum sanctum satis clarum etiam vitam esse uno licet satis probatur exemplo; nam in aliis libris uberius approbavimus (Joan., V, 26) : Sicuti enim Pater vitam habet in semetipso, sic dedit et Filio vitam habere in semetipso.
PL 8, 1106Bこれらのこと、そして他にも多くのことによって、神が知識であること、そしてキリストも聖なる霊も生命であることが十分に明らかであるが、一つの例だけでも十分に証明される。というのも、我々は他の書物においてより豊かに証明したからである(ヨハネ5:26)「父が自らのうちに生命を持たれるように、子にも自らのうちに生命を持つことをお与えになった」と。
Item dicit (Joan. VI, 58) : Sicut me misit vivus Pater, ita et ego vivo propter Patrem. Sunt igitur ista sic singula, ut omnia tria ista sunt singula, una omni ergo substantia est pater, ergo filius, Spiritus sanctus, Deus, λόγος παράκλητος, unum sunt, quod substantialitas, vitalitas, beatitudo, silentium, sed apud se loquens silentium, Verbum, Verbi Verbum: quid etiam est voluntas patris, nisi silens Verbum?
PL 8, 1106Bまた〔主は〕こう言われる(ヨハネ6:58)「生ける父が私を遣わされたように、私も父のゆえに生きる」と。それゆえ、これらのものは、この三つすべてが個々のものであるように個々のものである。それゆえ、あらゆる点で一つの実体が、父であり、子であり、聖なる霊であり、神であり、ロゴス、パラクレートスである。すなわち実体性、生命性、至福、沈黙であるが、しかしそれは自らのもとで語る沈黙、言葉、言葉の言葉である。父の御旨とは、沈黙している言葉以外の何であろうか。
Hoc ergo modo cum Verbum pater sit, et filius Verbum, id est, sonans Verbum atque operans: ergo, inquam, si et pater, et filius Verbum est, una substantia est.
PL 8, 1106Cそれゆえ、この仕方で、父が言葉であり、子も言葉であるならば——すなわち、響き働く言葉であるならば——それゆえ、私が言うように、もし父も子も言葉であるならば、それは一つの実体である。
Deinde (Joan. V, 30) : Justum, inquit, meum judicium est, quia non quaero facere voluntatem meam, sed ejus qui me misit. Ergo una voluntas, unde una substantia: quia et ipsa voluntas substantia est.
PL 8, 1106Cさらに(ヨハネ5:30)「私の裁きは正しい。なぜなら、私は自分の意志ではなく、私を遣わされた方の御旨をなそうとしているからである」と〔主は〕言われる。それゆえ、一つの意志であり、それゆえ一つの実体である。なぜなら、意志そのものも実体だからである。
Verbum autem ipsum vitam esse sic ostenditur (Ibid. 40) : Non vultis ad me venire, ut vitam habeatis. Deinde et de hoc totum mysterium est, quod expono (Joan. VI, 37) : Omne quod mihi datum est a Patre apud me habeo.
PL 8, 1106Cしかし、言葉そのものが生命であることは、こう示される(同5:40)「汝らは、生命を得るために、私のもとに来ようとしない」と。さらに、これについては全き秘義がある。私が説き明かすのは(ヨハネ6:37)「父から私に与えられたものはすべて、私のもとにある」という言葉である。
Quia vero idem motus est quod esse, et quod est esse motus est, et quia quadam intelligentia prius esse, ab eo quod moveri, sed prius κατὰ τὸ αἴτιον, id est, secundum causam: ideo dedit pater filio et motum, qui et quod est esse habet.
PL 8, 1106Cしかし、運動であるものは存在することと同一であり、存在することであるものは運動であるが、ある種の知解の秩序においては、動かされることに対して存在することが先であり、しかしそれは「カタ・ト・アイティオン」すなわち原因に即して先なのであるから、それゆえ、父は子に運動をも与えたのであり、その運動は存在することであるものをも持つのである。
Ergo motum esse est λόγος· igitur qui motus est habet et esse: esse autem vita est et scientia: habet igitur omnia, quia patris habet esse: ergo voluntatem patris implet filius.
PL 8, 1106Dそれゆえ、運動であることはロゴスである。それゆえ、運動であるものは存在することも持つ。しかし存在することは生命であり知識である。それゆえ、この方はすべてを持つ、父の存在することを持つのだから。それゆえ、子は父の御旨を成し遂げるのである。
Quae autem voluntas, nisi quia cum pater vita sit, motus est vita ejus? haec voluntas est, vivere facere alia. Haec ergo et τοῦ λόγου,, id est, Christi (Ibid., 39, 40) .
PL 8, 1106Dしかし、御旨とは何であるか。父が生命であるならば、運動はこの方の生命であるということではないか。この御旨とは、他のものどもを生かすことである。それゆえ、これはロゴスの、すなわちキリストの御旨でもある(ヨハネ6:39、40)。
Quae est, inquit, voluntas Patris qui me misit? ut ex eo quod mihi dedit nihil perdam, sed resurgere faciam id ipsum postrema die. Haec enim voluntas est Patris mei, ut omnis qui videt Filium et in ipsum credit, habeat vitam aeternam, et in die novissima resurgat.
PL 8, 1106D「私を遣わされた父の御旨とは何であるか。それは、私に与えられたもののうち何も失わず、かえって、それを終わりの日によみがえらせることである。なぜなら、これが私の父の御旨だからである。すなわち、子を見てこの方を信じるすべての者が、永遠の生命を得、終わりの日によみがえることである」と〔主は言われる〕。
Videre autem est Christum scire Deum Dei filium, vitam, et vitae Deum; et hoc est accepisse Spiritum sanctum Verbum, id esse quod vita.
PL 8, 1107Aしかし、見るとは、キリストを神の子である神として、生命として、生命の神として知ることである。そしてこれこそ聖なる霊を受けたということであり、〔すなわち〕言葉が生命であるものだということを〔知ることである〕。
Hinc probatum est (Ibid. 69, 70) : Post quem ibimus? verbum vitae habes, et nos credimus et cognovimus quod tu es Christus Filius Dei. Totum mysterium Christus Dei filius, Christus Verbum, et ipsum Verbum, vitae aeternae Verbum.
PL 8, 1107Aこれは次のことから証明される(ヨハネ6:69、70)「誰のもとに我々は行けばよいのか。汝は生命の言葉を持っておられる。我々は、汝が神の子キリストであることを信じ、知りました」と。全き秘義とは、神の子キリストであり、言葉なるキリストであり、言葉そのもの、永遠の生命の言葉である。
Ergo hoc Verbum quod vita, et hoc qui audit et credit, utique cognoscit Deum: ergo et Spiritum sanctum habet.
PL 8, 1107Aそれゆえ、生命であるこの言葉を、これを聞いて信じる者は、必ず神を知るのである。それゆえ、この者は聖なる霊も持つのである。
Liber III, Caput XI
第III巻 第XI章PL 8, 1107APronuntiata heic plena fides est, quippe a discipulis. Item ad Judaeos dicit (Joan. VIII, 19) : Me si sciretis, sciretis Patrem meum. Neque me scitis, neque patrem meum. Et recte.
PL 8, 1107Aここに、まさに弟子たちによって、全き信仰が言い表されている。また、ユダヤ人たちに向けてこう言われる(ヨハネ8:19)「もし汝らが私を知っていたなら、私の父をも知っていたであろう。汝らは私を知らず、私の父も知らない」と。そしてそれは正しい。
Quamquam enim et in patre filius, et in filio pater, existentia vel substantia in vita, et vita in substantia; invisibilis tamen cum sit substantia, non intelligitur nisi in vita. Magis autem vita Christus, quamquam et substantia: ergo pater in filio cognoscitur.
PL 8, 1107Aというのも、子は父のうちにあり、父は子のうちにあるとはいえ、実在すなわち実体は生命のうちにあり、生命は実体のうちにあるが、実体は不可視であるがゆえに、生命のうちにおいてでなければ知解されないからである。しかし、キリストはむしろ生命であり、実体でもある。それゆえ、父は子のうちにおいて知られるのである。
Unde? Quia non scitis me, nec Patrem; si sciretis me, sciretis et Patrem. Ipsum hoc quid est? Sciretis a me esse, quia ipse et scientia, quod est Spiritus sanctus.
PL 8, 1107Bなぜか。「汝らは私を知らず、父も知らない。もし汝らが私を知っていたなら、父をも知っていたであろう」からである。これ自体は何を意味するのか。「汝らは私から知ったであろう」というのは、私自身も知識であり、それが聖なる霊だからである。
Item ad illos quia Verbum est, et Verbum pater: ergo una substantia (Ibid., 26) : Item qui me misit verus est, et ego quae audivi ab ipso ea loquor.
PL 8, 1107Bまた、彼らに向かって語られるのは、この方が言葉であり、父も言葉であるからであり、それゆえ一つの実体である(同8:26)「また、私を遣わされた方は真実であり、私は彼から聞いたことを語るのである」と。
Pater filio loquitur, filius mundo: quia pater per filium, et filius virtute Verbi patris facit omnia, id est, secum loquens Verbum per Verbum in manifesto loquens facit omnia. Secum autem loquens Verbum Deus est cum filio, quia pater et filius unus Deus.
PL 8, 1107B父は子に語り、子は世界に語る。というのも、父は子を通して、そして子は父の言葉の力によって、万物をなすからである。すなわち、自らと語る言葉が、明らかに語る言葉を通して、万物をなすのである。しかし、自らと語る言葉は、子とともに神である。なぜなら、父と子は一つの神だからである。
Ipse praeterea dicit (Ibid. 51) : Amen, amen dico vobis: si quis verbum meum custodierit, mortem non videbit. Et ipse rursum (Ibid., 55) : Novi enim Patrem, et verbum ejus custodio. Uterque Verbum, sed ut dixi.
PL 8, 1107Cさらに、この方御自身がこう言われる(同8:51)「まことに、まことに、汝らに言う。もし誰かが私の言葉を守るならば、その者は死を見ないであろう」と。そしてまたこの方御自身(同8:55)「私は父を知っており、その言葉を守っている」と。両者とも言葉である。しかし、私が言ったとおりである。
Illud quantum aut quale est in Joanne (Joan. X, 17, 18) ? Propterea me Pater amat, et ego pono animam meam, ut iterum sumam eam. Nemo illam a me tollit, sed ego eam pono a me ipso: licentiam habeo ponere eam, et licentiam habeo sumere eam.
PL 8, 1107Cヨハネにある、あの言葉はどれほど、あるいはどのようなものであるか(ヨハネ10:17-18)「それゆえに父は私を愛される。私が自分の魂を捨てるのは、それを再び得るためである。誰も私からそれを奪うのではなく、私が自分自身からそれを捨てるのである。私にはそれを捨てる権能があり、それを再び得る権能がある」と。
Christum nunquam dictum esse animam satis manifestum est; sed nec Deum dictum animam. Etenim Pater Deus dictus, Spiritus dictus. Item filius λόγος dictus, spiritus dictus, et sine dubio Deus: quippe cum ambo unus Deus.
PL 8, 1107Cキリストが「魂」と言われたことは決してないことは十分に明らかである。しかし、神も「魂」と言われたことはない。というのも、父は神と言われ、霊と言われるからである。同様に、子はロゴスと言われ、霊と言われ、そして疑いなく神である。なぜなら、両者はともに一つの神だからである。
Ergo haec, λόγος, πνεῦμα supra animam sunt, sua superiore substantia, longe alia substantia animae et inferiore, quippe a Deo insufflata et genita, et sola vere substantia dicta, quod subesset suis in se speciebus, et eodem pacto ut hyle.
PL 8, 1107Cそれゆえ、これら——ロゴス、プネウマ(霊)——は、自らのより上位の実体によって魂を超えている。魂の実体はそれとはまったく別の、より下位のものである。というのも、魂は神によって吹き入れられ、生み出されたものであり、自らのうちにある諸々の形象の下に立つ(スブエッセ)がゆえに、ただ魂のみがまことに実体と言われるのであって、それはヒュレー(質料)と同じ仕方によるのだからである。
Liber III, Caput XII
第III巻 第XII章PL 8, 1107DHuc accedit quod vita Deus, vita Christus, et ex se vita utique, sed ut patre dante Christus habeat ex se vitam: ergo vita superior ab anima. Priora enim ζωὴ et ζωηρὶς, id est, vita, vitalitas quam anima: ergo illa ὁμοούσια Deus et λόγος, pater et filius.
PL 8, 1107Dこれに加えて、神は生命であり、キリストも生命であり、確かに自らからの生命であるが、父が与えることによって、キリストが自らからの生命を持つのである。それゆえ、生命は魂よりも上位のものである。というのも、ゾーエー(生命)とゾーエーリス(生命性)、すなわち生命と生命性とは、魂よりも先なるものだからである。それゆえ、神とロゴス、父と子とは、ホモウシアである。
Quippe ut ille Spiritus, et hic Spiritus, et hic vita, et ille vita. Item Verbum et Verbum, et caetera. Spiritus igitur habet potestatem animam sumendi, ponendi et resumendi.
PL 8, 1107Dなぜなら、あの方が霊であるように、この方も霊であり、この方が生命であるように、あの方も生命だからである。同様に言葉も言葉であり、他のことも同様である。それゆえ霊は、魂を取り、捨て、再び取る権能を持つ。
Etenim vita, et a se vita potestatem habet sumendi, ponendi illud, quod sua potentia, sui participatione facit vivere: etenim anima ad imaginem imaginis Dei facta (Gen. I, 26) : Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram.
PL 8, 1107Dというのも、生命であり、自らからの生命であるものは、自らの可能態によって、自らへの分与によって生かすところのものを、取り、捨てる権能を持つからである。というのも、魂は神の像の像として造られたからである(創世記1:26)「我々にかたどり、我々に似せて、人を造ろう」と。
Ergo inferior, et a Deo atque λόγῳ magis orta vel facta. Nunquam ipse Deus aut λόγος. sed quidem λόγος, non ille qui filius generalis vel universalis, atque omnium quae per ipsum facta sunt, semen, origo, fons.
PL 8, 1108Aそれゆえ、魂はより下位のものであり、むしろ神とロゴスとから生じ、あるいは造られたものである。魂は決して神自身、あるいはロゴス自身ではない。しかし、それは確かにロゴスであるが、それを通してすべてが造られた種子、起源、源泉たる、あの普遍的、全体的な子であるロゴスではない。
Illius vero λόγος anima: quomodo, aut qui, et dixisse memini, et suo loco esse dicturum. Ergo universalis, quia spiritus et vita, non anima, habet potestatem a semetipso animam ponere, et rursum animam sumere.
PL 8, 1108Aしかし、魂はあの方のロゴスである——どのように、あるいはどのロゴスであるかは、私はすでに述べたことを覚えており、しかるべき箇所でまた述べるつもりである。それゆえ、普遍的なもの——それは霊であり生命であって、魂ではない——は、自らから魂を捨て、また再び魂を取る権能を持つのである。
Deus igitur et λόγος, vel quia vita sunt, vel quia Spiritus, vivunt et semper vivunt. Quippe qui a se vivunt. Ergo illa ὁμοούσια.
PL 8, 1108Aそれゆえ、神とロゴスとは、生命であるがゆえに、あるいは霊であるがゆえに、生きており、つねに生きている。なぜなら、彼らは自らから生きるからである。それゆえ、これらはホモウシアである。
Anima vero ὁμοούσιος, haec cum assumitur a divinis, id est, a λόγῳ neque enim a Deo: Λόγος, enim motus est, et motus anima, et motus a semetipso motus, unde imago et similitudo anima τοῦ λόγου est.
PL 8, 1108Aしかし魂がホモイウシオス〔底本はホモウシオス。文脈からホモイウシオスと読む〕であるのは、それが神的なものども、すなわちロゴスによって——神によってではなく——取られるときである。というのも、ロゴスは運動であり、魂もまた運動であり、しかも自らから運動する運動だからであり、それゆえ魂はロゴスの像にして似姿なのである。
- ホモウシオス(ὁμοούσιος、ラテン語 homousion/unius substantiae)=「同一実体の」。ニカイア信条(325年)が、子は父と「同一実体」であると告白した語。子が父と同じ一つの実体をもつことを言う。聖書に無い語であり、父と子の区別を消す(サベリオス的な)理解を招くとして、東方の多くの司教に警戒された。
- ホモイウシオス(ὁμοιούσιος、ラテン語 homoeusion/similis substantiae)=「類似実体の」。350年代に、アンキュラのバシレイオスら東方の司教たちが唱えた語で、子は実体において父に「似ている」と言う。子を被造物とし、父に「似ていない」とする人々(アノモイオイ)を退けつつ、ホモウシオスへの警戒も保つ立場である。ホモウシオスとはギリシア語で一文字(ι)しか違わない。
Ergo cum assumitur, nihil adjicitur vitae: quippe cum ex vita, id est, ex vivendi potentia animae vita sit.
PL 8, 1108Bそれゆえ、魂が取られるとき、生命には何も付け加えられない。なぜなら、生命から、すなわち生きる可能態から、魂の生命があるのだからである。
Animam igitur cum assumit Spiritus, veluti ad inferiora trajicit potentiam atque actiones, cum mundum et mundana complet: ergo Spiritum, et maxime Λόγος spiritus, qui vita est, in potestate habet et sumere animam, et ponere: cum autem sumit, mundo veluti nascitur, et potentia ejus cum mundo colloquitur: cum vero ponit, a mundo recedit, et non operatur in mundo carnaliter, nec tamen spiritaliter.
PL 8, 1108Bそれゆえ、霊が魂を取るとき、いわば下位のものへと可能態と現実態とを移すのであり、それは世界と世的な事柄とを満たすときである。それゆえ、霊、とりわけロゴスなる霊——それは生命であるが——は、魂を取ることと捨てることとの権能を持つ。取るとき、いわば世界へと生まれるのであり、その可能態は世界と語り合う。しかし捨てるとき、世界から退き、肉的に世界において働くことはなく、しかし霊的にも働くことはない。
Hoc nos mortem ejus nominamus, et tunc esse dicitur in inferno, non utique sine anima. Hinc petit (Psalm. XV, 10) ne Deus animam suam relinquat in inferno.
PL 8, 1108Bこれを我々はこの方の死と呼ぶ。そしてそのとき、この方は陰府にあると言われるが、それは決して魂を伴わないのではない。ここから(詩篇15:10)神が自らの魂を陰府に見捨てられないようにと願うのである。
Ergo eam, quia rediturus ad mundum est, et ad ejus actum secum ad inferis ducit, quasi resumit ergo animam, id est, actus, mundum iterum accipit, et quia actus in mundo plenos ac totos Λόγος agit, et qui Spiritus est, et animam, et corpus, rursus ergo sanctificandum fuit, quia rursus ista susceperat.
PL 8, 1108Cそれゆえ、この方は世界へ、またその働きへと戻ろうとされるがゆえに、その魂を陰府から自らとともに引き連れて上がられる。それゆえ、いわば魂を、すなわち働きを再び取り、世界を再び受け入れられるのである。そして、世界における満ちた、全き働きをロゴス——それは霊でもあるが——がなされ、魂も肉体も再び受け入れられたのであるから、これらを再び受け取られたがゆえに、再び聖化されねばならなかったのである。
Ivit igitur ad Spiritum, et sanctificatus redit, cum apostolis egit, post sanctum Spiritum egit. Quis igitur est Spiritus sanctus? id est, λόγος, unus enim motus, et ideo dictum: et si discedo et praeparo vobis, rursus venio. Quis enim venit post abitum Christi, nisi Spiritus S. Paracletus?
PL 8, 1108Cそれゆえ、この方は霊のもとへ行かれ、聖化されて戻られ、使徒たちとともにおられ、聖なる霊の後に働かれた。それでは、聖なる霊とは誰であるか。すなわちロゴスである。なぜなら、運動は一つであるからであり、それゆえこう言われたのである——「たとえ私が去っても、汝らのために場所を備え、再び来る」と。というのも、キリストの去られた後に来られるのは、聖なる霊パラクレートス以外の誰であろうか。
Liber III, Caput XIII
第III巻 第XIII章PL 8, 1108CId ita esse quod dico: ut pater et filius unum sint: item quod Jesus et Spiritus sanctus unum sint: ac propterea omnes unum sint, juncta lectione Joannes declaravit; coepit namque a Λόγου (Joan. XIV, 6) : Ego sum, inquit, via, et veritas, et vita.
PL 8, 1108C私が言うことがそのとおりであること——すなわち父と子とが一つであること、同様にイエスと聖なる霊とが一つであること、それゆえすべてが一つであること——を、ヨハネは結び合わされた朗読箇所によって明らかにした。なぜなら、彼はロゴスから始めたからである(ヨハネ14:6)「私は道であり、真理であり、生命である」と〔主は〕言われる。
Nemo venit ad Patrem nisi per me. Quis enim ad id quod est esse, et verum esse pervenit, quod pater est, nisi per vitam: vita enim quae vera vita est, quia aeterna est, hoc est vere esse, nihil enim mutatur, nihil corrumpitur, quae genera mortis sunt, vita esse, verum vita est (Job. XVII, 2) : Vivit, inquit, Deus.
PL 8, 1108D「私を通してでなければ、誰も父のもとに来ることはない」と。というのも、誰が、存在すること、また真に存在することであるもの——それは父であるが——に、生命を通してでなければ至るであろうか。というのも、まことの生命であるところの生命は、永遠であるがゆえに、これがまことに存在することだからである。なぜなら、何ものも変化せず、何ものも朽ちない——これらは死の種類であるが——生命であること、それがまことの生命だからである(ヨブ17:2)「神は生きておられる」と〔言われる〕。
Ergo vitam esse, Deus est. Et (Joan. XIV, 19) : Ego, inquit, vivo. Quicumque ad Christum venit, ad vitam venit, et sic per vitam ad Deum: ergo juncti sunt Deus et λόγος. Et hinc illud est (Joan. XV, 23) : Qui me cognovit cognovit et Patrem.
PL 8, 1108Dそれゆえ、生命であることは神である。また(ヨハネ14:19)「私は生きている」と〔主は〕言われる。誰であれキリストのもとに来る者は、生命のもとに来るのであり、このようにして生命を通して神のもとに来る。それゆえ、神とロゴスとは結び合わされている。そしてここから、あの言葉が出る(ヨハネ15:23)「私を知った者は、父をも知った」と。
Et (Joan. XIV, 9) : Qui me vidit vidit et Patrem. Hinc et illud (Ibid., 11) : Non credis, quod ego in Patre, et Pater in me? Hinc et illud mystice (Joan. XIV, 14) : Et si quid aliquando petieritis in nomine meo, istud faciam.
PL 8, 1108Dまた(ヨハネ14:9)「私を見た者は、父をも見たのである」と。ここから、あの言葉も出る(同14:11)「私が父のうちにあり、父が私のうちにあることを、汝は信じないのか」と。ここから、秘義的に、あの言葉も出る(ヨハネ14:14)「もし汝らが私の名によって何かを願うならば、私はそれをなすであろう」と。
Quid est petere in Christi nomine? animam aeternam fieri, lucem Dei videre, ad ipsum videndum venire, aeternam vitam habere, non divitias, non filios, non honores, nihilque mundanum, sed spiritale omne, atque omne quo uniti Deo Christo jungamur: hoc enim est, ut glorificetur in Filio, id est, vita aeterna, quam petentibus dabo.
PL 8, 1109Aキリストの名によって願うとは何であるか。魂が永遠のものとなること、神の光を見ること、この方御自身を見るに至ること、永遠の生命を持つこと——富ではなく、子らでもなく、名誉でもなく、いかなる世的なものでもなく、ただ霊的なものすべてであり、それによって我々が神なるキリストに結び合わされ、一つとなるすべてのことである。というのも、これこそ、子において栄光が現される、すなわち永遠の生命——それを願う者たちに私が与えるであろう——ということだからである。
Liber III, Caput XIV
第III巻 第XIV章PL 8, 1109ASubjungitur deinde plenissime de Spiritu sancto, quid sit, unde sit, quod ipse sit (Ibid., 15, 16) : Si enim, inquit, me amatis, mandata mea custodite. Et ego rogabo Patrem meum, et alium Paracletum dabit vobis, ut vobiscum sit in omne tempus.
PL 8, 1109Aそれから、聖なる霊について——それが何であるか、どこから来るか、それがこの方御自身であること——きわめて十全に付け加えられる(同14:15-16)「もし汝らが私を愛するならば、私の戒めを守れ。そして私は父に願い、父はもう一人のパラクレートスを汝らに与えて、その方が汝らとともにいつもいるようにしてくださるであろう」と〔主は〕言われる。
Quid est Paracletus, qui asserat adstruatque apud Patrem homines omnes fideles atque credentes? Quis est iste? unus ne solus Spiritus sanctus? an idem et Christus? Etenim ipse dixit: alium Paracletum dabit vobis Deus.
PL 8, 1109Bパラクレートスとは何であるか——信じ、信仰するすべての人々を、父のもとで弁護し、支える者であろうか。この方は誰であるか。ただ聖なる霊のみであろうか。それとも、キリストと同じ方であろうか。というのも、この方御自身がこう言われたからである——「神は汝らに、もう一人のパラクレートスを与えるであろう」と。
Dum dixit alium, se dixit alium; dum dixit Paracletum, operam similem declaravit, et eamdem quodammodo actionem. Ergo et Spiritus Paracletus, et Spiritus sanctus, alius Paracletus, et ipse a patre mittitur.
PL 8, 1109B「もう一人」と言われたとき、この方は御自身とは別の方を言われた。しかし「パラクレートス」と言われたとき、似た働き、そしてある意味で同じ働きを明らかにされた。それゆえ、霊〔であるこの方〕もパラクレートスであり、聖なる霊ももう一人のパラクレートスであって、この方御自身も父から遣わされるのである。
Jesus ergo Spiritus sanctus: motus enim Spiritus, unde et Spiritus motus, eo quod Spiritus (Joan. III, 8) : Spirat enim ubi vult.
PL 8, 1109Bそれゆえ、イエスは聖なる霊である。なぜなら、霊は運動であり、それゆえ運動もまた霊だからである、霊であるという点において(ヨハネ3:8)「霊は望むところに吹く」からである。
Et ipse nunc dicit: Spiritus veritatis, et ita ei nomen est Spiritus sanctus, Spiritus etiam Christus, Spiritus et Deus, omnes ergo Spiritus.
PL 8, 1109Bそしてこの方御自身、今こう言われる——「真理の霊」と。そしてこのようにこの方の名は聖なる霊であり、キリストもまた霊であり、神も霊であって、それゆえすべてが霊なのである。
Verum Deus substantialiter Spiritus: inest enim in eo quod est substantia et motus: vel potius substantia ipsa, qui est motus, sed in se manens, ut saepe jam diximus, et retinendi causa saepe repetemus.
PL 8, 1109Bしかし、神は実体的に霊である。というのも、実体であるものの内に運動が内在しているからである。あるいはむしろ、実体そのものが、自らのうちにとどまる運動そのものである、我々がすでにしばしば述べたとおりであり、記憶のためにしばしば繰り返すであろう。
At vero Jesus et Spiritus sanctus motio vere mota motio; unde foris operans, sed Jesus spiritus apertus: quippe et in carne: Spiritus autem sanctus occultus; Jesus quippe qui intelligentias infundat, non jam qui signa faciat, aut per parabolas loquatur ipsum se esse, ipse sic docet (Joan. XIV, 18) : Non vos dimittam orphanos, veniam ad vos.
PL 8, 1109Cしかし、イエスと聖なる霊とは、まことに動かされた運動である。それゆえ外に向かって働くが、イエスは開かれた霊である——なぜなら肉においてもあるからである——しかし聖なる霊は隠れている。イエスは知解を吹き込む方であって、もはやしるしを行う方、あるいはたとえによって御自身が誰であるかを語る方ではないということを、この方御自身がこう教えられる(ヨハネ14:18)「私は汝らを孤児として残さない。汝らのもとに来る」と。
Ipse autem in Spiritu sancto esse occultum sic docet (Ibid., 19) : Mundus me jam non videbit, vos autem videbitis me, quoniam vivo ego et vos vivetis. Hoc etiam sancto Spiritui datum (Ibid., 16) : ut penes vos sit in aeternum Spiritus veritatis.
PL 8, 1109Cしかし、この方が聖なる霊のうちにあって隠れているということを、こう教えられる(同14:19)「世はもはや私を見ないが、汝らは私を見るであろう。なぜなら、私が生きており、汝らも生きるからである」と。これもまた聖なる霊に与えられたことである(同14:16)「真理の霊が永遠に汝らのもとにあるように」と。
Et de se dixit (Ibid., 6): Ego sum veritas. Deinde adjecit (Ibid., 19) : Quem mundus non potest videre. Et de se dixit (Ibid.) : Jam me mundus non videbit. Deinde adjecit (Ibid., 17) : Quoniam ipsum non videt, neque cognoscit ipsum.
PL 8, 1109Cそして御自身についてこう言われた(同14:6)「私は真理である」と。それから付け加えられた(同14:19)「世はこの方を見ることができない」と。そして御自身についてこう言われた(同14:19)「もはや世は私を見ないであろう」と。それから付け加えられた(同14:17)「なぜなら、世はこの方を見ず、この方を知らないからである」と。
Sed et Christum nemo cognovit (Joan. I, 11) : In sua venit et mundus eum non cognovit. Adjecit (Joan. XIV, 17) : Vos cognoscetis ipsum, quoniam manet in vobis, et in vobis est. Et ipse de se ita (Joan. XIV, 19) : Vos videbitis me.
PL 8, 1109Dしかし、キリストをも誰も知らなかった(ヨハネ1:11)「この方は御自分のところに来られたのに、世はこの方を知らなかった」と。〔主は〕付け加えられた(ヨハネ14:17)「汝らはこの方を知るであろう。なぜなら、この方は汝らのうちにとどまり、汝らのうちにあるからである」と。そしてこの方御自身、御自身についてこう〔言われる〕(ヨハネ14:19)「汝らは私を見るであろう」と。
Et quoniam Christus vita est, de se adjunxit (Ibid.) : Quoniam ego vivo, et vos vivetis. Et quia Spiritus sanctus intelligentia est, utroque autem mundus ipse caret, ideo adjecit (Ibid., 17) : Quoniam apud vos manet, et in vobis est.
PL 8, 1109Dそして、キリストは生命であるがゆえに、御自身についてこう付け加えられた(同14:19)「私が生きているので、汝らも生きるであろう」と。そして、聖なる霊は知解であるがゆえに——世はこの両方をまったく欠いているのであるが——それゆえこう付け加えられた(同14:17)「なぜなら、この方は汝らのもとにとどまり、汝らのうちにあるからである」と。
Unde autem aut est in illis, aut jam manet Spiritus sanctus, si adhuc postea venturus est, et non jam per Christum apud illos esse coepit? Ergo juncti atque ex uno sunt, qui motus est.
PL 8, 1109Dしかし、もし聖なる霊がなお後になって来られるべきものであり、すでにキリストを通して彼らのもとにあり始めていたのでないならば、どうして聖なる霊が彼らのうちにある、あるいはすでにとどまっていると言われるのか。それゆえ、これらは結び合わされており、一つの運動から出ているのである。
Id apertius in sequentibus declaratur, ait enim (Ibid., 25, 26) : Haec vobis dixi apud vos manens. Paracletus autem Spiritus sanctus, quem mittet Pater in nomine meo, vos docebit omnia quaecumque dico. Ego, inquit, in vobis maneo.
PL 8, 1110Aこれは以下の箇所でより明白に示される。というのも〔主は〕こう言われるからである(同14:25-26)「私はこれらのことを、汝らのもとにとどまりながら語った。しかし、私の名によって父が遣わされるパラクレートス、聖なる霊が、私の言うことすべてを汝らに教えるであろう」と。「私は」と〔主は〕言われる、「汝らのうちにとどまる」と。
Data est enim vita, nec ab illis jam Christus abscedit: sunt igitur et spiritali motu, quod est Christum in illis manere: ipsi autem animae, in quibus spiritus manet, nec aliquando discedit, dictum tamen (Joan. XVI, 16) : Nunc ibo ad Patrem.
PL 8, 1110Aというのも、生命は与えられたのであり、キリストはもはや彼らから離れ去られないからである。それゆえ、彼らは霊的な運動においてもあり、これがキリストが彼らのうちにとどまるということである。しかし、彼ら自身の魂——そこに霊がとどまり、決して離れ去ることのない魂——について、それでもなお、こう言われている(ヨハネ16:16)「今、私は父のもとに行く」と。
Liber III, Caput XV
第III巻 第XV章PL 8, 1110AQuid istud sit facile intelligi potest, si accipiatur ex mysterio dictum, et corporali mysterio: nam spiritaliter cum et ipse in Patre sit, et pater in ipso, quo, aut quare ibit.
PL 8, 1110Aこれがどういうことかは、秘義から、しかも身体的な秘義から言われたのだと解するなら、容易に知解できる。というのも、霊的には、彼自身が父の内にあり、父も彼の内にあるのだから、どこへ、あるいは何のために行くというのか。
Ex eodem mysterio est, quod ad Christum Spiritus columbae similis venit, et quod nunc Spiritus mittetur a patre, et mittetur ad patrem, Christo eunte et petente ut mittatur: a morte enim vita revocata, et vita non ipsa vita, quia Λόγος est: haec enim mortem nescit, magis haec ipsa interficit mortem; sed vita quae in hominibus resurrexit a morte.
PL 8, 1110B同じ秘義から、霊がキリストのもとに鳩に似た姿で来たこと、そしていま霊が父から遣わされ、キリストが行き、また願うことによって父のもとへ遣わされること、これが起こる。というのは、死から生命が呼び戻されたのであり、その生命とは〈生命そのもの〉ではない、なぜなら〈生命そのもの〉はロゴスだからである。ロゴスは死を知らず、むしろ死そのものを滅ぼすものである。しかしここで言う生命とは、人間たちのうちにあって死からよみがえった生命である。
Quam utique induit simul cum corpore, et eam ab inferno resumpsit. Propter hanc igitur sanctificandam, eundum fuit ad patrem, sed corporaliter adque animaliter, id est, in id quod in se pater fuerat penetrandum potentialiter atque existentialiter: hoc igitur modo ivit ad patrem.
PL 8, 1110Bこの生命を彼は身体とともに身にまとい、また陰府からこれを取り戻した。それゆえ、これを聖なるものとするために、父のもとへ行かねばならなかった。ただし身体的かつ霊魂的な仕方で、すなわち、父がそれ自身の内においてあったところのものへ、可能態的かつ実在的に浸透してゆかねばならなかったのである。こうしてこの仕方で彼は父のもとへ行った。
Denique nec absentiae tempus edictum, sed contra dictum (Joan. XX, 1, 17, 18, 19, 20, 27, 29) , quod nocte quae sabbatum sequitur apparuerit Mariae, tangi noluerit priusquam iret ad patrem: nuntiavit Maria discipulis: eadem nocte ad ipsos venit ostendens manus et latus, utique tangi jam non prohibens.
PL 8, 1110B結局、不在の期間は告げられておらず、むしろ逆のことが語られている(ヨハネ20:1、17〜20、27、29)。すなわち、安息日の翌夜にマリアに現れたこと、父のもとへ行く前には触れられることを望まなかったこと。マリアはこれを弟子たちに告げた。同じ夜、彼は彼らのもとへ来て、手と脇腹とを示した。このときはもはや触れることを禁じていなかった。
Post Thomas palpavit, tetigit, ipso quidem hortante, quia ille desperabat, quod significat sanctificatum jam fuisse. Quam ergo breve hoc tempus est, sed propter mysterium dictum: ibo ad Patrem: nam cum ipse in patre, et in ipso pater sit, quo ibit?
PL 8, 1110Cその後トマスは触り、触れた。彼自身に促されて、である。トマスが疑っていたからである。これは、すでに聖なるものとされていたことを示している。それゆえ、この期間はいかに短いことか。しかし秘義のゆえに「私は父のもとへ行く」と言われたのである。というのも、彼自身が父の内にあり、父も彼の内にあるのなら、どこへ行くというのか。
Eodem ergo mysterio: quem vobis mittit Pater, quia pater mittit, cum Christus mittit. Denique sic ait: Mittit Pater in nomine meo, id est, pro me: aut in nomine meo, quoniam spiritus Christus, et ipse Spiritus sanctus; aut in nomine meo, quia Spiritus sanctus ipse de Christo testimonium feret, sic enim dictum (Joan. XV, 26) : Ille testimonium dicit de me.
PL 8, 1110C同じ秘義によってである。「父が汝らに遣わす方」というのは、キリストが遣わすときには父が遣わすからである。それゆえこう言われる。「父は私の名において遣わす」、すなわち「私に代わって」。あるいは「私の名において」とは、キリストが霊であり、彼自身が聖なる霊でもあるからである。あるいは「私の名において」とは、聖なる霊自身がキリストについて証しをするからである。そのようにこう言われている(ヨハネ15:26)「彼は私について証しする」。
Quis ille? quem vobis ego mitto a Patre: juncti ergo omnes: ego mitto, a patre mitto, Spiritum veritatis mitto: medius ergo Λόγος, id est, Jesus ipse mittit; motus enim principalis universalisque qui vitalis ac vita est, mittit intelligentiae motum, qui sicuti docuit, ex vita atque ipsa vita est: scire enim quid sit, hoc est vivere, hoc est esse.
PL 8, 1110D彼とは誰か。「私が父のもとから汝らに遣わす方」である。それゆえすべてが結びついている。「私が遣わす」、「父から遣わす」、「真理の霊を遣わす」。それゆえ中間にあってロゴス、すなわちイエス自身が遣わすのである。というのも、生命的であり生命そのものである根源的・普遍的な運動が、知解の運動を遣わすのであり、それは教えたとおり、生命から出たものであり、かつ生命そのものである。何であるかを知ること、これが生きることであり、これが存在することだからである。
Hoc autem esse quid est, quam ex Dei substantia esse, quod est Spiritum esse? unde nos spiritales efficimur, accepto Spiritu a Christo, et hinc aeterna vita: Spiritus ergo appellata est ista Trinitas. Nam dictum (Joan. IV, 24) : Deus spiritus est.
PL 8, 1110Dしかしこの「存在すること」とは何であるか。神の実体から存在すること、すなわち霊であることに他ならない。それゆえ我々はキリストから霊を受けて霊的な者とされ、ここから永遠の生命を得る。それゆえこの三位一体は「霊」と呼ばれた。というのは(ヨハネ4:24)「神は霊である」と言われているからである。
Item dictum a Paulo ad Corinthios secunda (II Cor. III, 17) : Dominus autem Spiritus est: ubi autem Spiritus Domini, ibi libertas.
PL 8, 1110D同じくパウロがコリントの信徒への第二の手紙で言っている(コリント二3:17)「主は霊である。主の霊があるところには自由がある」。
Utique ista de Christo, ipse vero Spiritus sanctus dictus, quos sanciat Sanctos, id est, Sanctos facit; et certe ipse est Spiritus Dei: dictus est enim prudentia, sapientia, omniumque rerum scientia, ita enim de eo subjungit (Joan. XVI, 8-10) : Ille convincet mundum de peccato, et de justitia, et de judicio.
PL 8, 1110Dこれらは確かにキリストについて言われている。一方、聖なる霊そのものが「聖なる」霊と呼ばれるのは、彼が聖なる者たちを聖ならしめる、すなわち聖なる者たちとするからである。そして確かに彼自身が神の霊である。というのは、彼は思慮、知恵、あらゆる事柄の知と言われているからである。彼についてこう続けて言われている(ヨハネ16:8-10)「彼は世を罪について、義について、裁きについて明らかにするであろう」。
De peccato, inquit, quoniam in me non credunt, vel quod vita sit Christus, vel quod Dei filius et a Deo missus, et qui peccata dimittat.
PL 8, 1111A「罪について」とは、彼らが私を信じないから、あるいはキリストが生命であること、あるいは神の子であって神から遣わされ、罪を赦す者であることを信じないからである。
De justitia autem, quoniam ad Patrem pergo: tot enim in mysterio passionis, quia fidem mandatorum servavit et implevit: quippe cum dixerit, cum aliud vellet (Matth. XXVI, 42) : Fiat voluntas tua.
PL 8, 1111A「義について」とは、私が父のもとへ行くからである。というのも、受難の秘義においてこれほどのことがあったのは〔tot は totum の誤りとも考えられるが、底本どおりに訳した〕、彼が掟への信を守り、これを成就したからである。実際、別のことを望みながらも彼はこう言ったのである(マタイ26:42)「汝の意志がなるように」。
Itemque quia monitos derelinquens, jam non ita videndus relinquebat, justitiae fuit, iis actis omnibus ire ad patrem, nec ire ad patrem tantum, sed cum illo jam esse: Nam idcirco dicitur (Ibid., 64) : Sedet ad dexteram Patris.
PL 8, 1111Aまた、彼が戒めを与えた者たちを残して去るとき、もはや以前のように見られる姿では残さなかったのであって、これらすべてのことを成し遂げたのちに父のもとへ行くこと、しかも単に父のもとへ行くだけでなく、すでに父とともにあることこそが、義であった。それゆえこう言われる(同64)「父の右に座す」。
De judicio: quoniam princeps hujus mundi judicatus est: mysterio enim crucis omnes adversae Christo ab eodem Christo triumphatae sunt potestates. Haec, inquit, docebit Spiritus sanctus. Quid eligitur?
PL 8, 1111B「裁きについて」とは、この世の支配者が裁かれたからである。十字架の秘義において、キリストに敵対するすべての力は、そのキリスト自身によって打ち破られたのである。「これらのことを聖なる霊が教えるであろう」と言われている。何が選び取られるのか〔ここから何が結論されるのか、の意と解し、次節の問いへ繋げた〕。
De salute mysterium Paracletus complet, et non completa Christus abscidit: An quia idem ipse Christus est et Spiritus sanctus, vel quia ipse eum mittit, vel quia Spiritus habet omnia Christi? Habet omnia, per Christum celebratur.
PL 8, 1111B救いに関わる秘義をパラクレートスが完成させ、キリストは未完成のままそれを断ち切って行った〔前半の構文は取りにくく、問いとして解した。abscidit は abscondit(隠した)の誤りとも考えられる〕、というのだろうか。それとも、キリスト自身が聖なる霊と同一だからか。あるいは彼自身が彼を遣わすからか。あるいは霊がキリストのすべてを持っているからか。彼はすべてを持っている、それはキリストを通して執り行われるのである〔celebratur は「讃えられる」「告げ知らされる」とも取れる〕。
Liber III, Caput XVI
第III巻 第XVI章PL 8, 1111BEt tamen videamus quid acturus est, Spiritus scientiam daturus gestorum, et insinuationem scientiae, quasi vim testimonii, ac magis judicii habiturus, vel ad poenitentiam vel ad poenam; de peccato, inquit, quod in me non crediderunt.
PL 8, 1111Bしかしなお、霊が何をなそうとしているのかを見よう。霊は、なされた事柄についての知を与え、知の教え込みを、いわば証しの力として、さらには裁きの力として持つことになる。それは悔い改めのためであれ、罰のためであれである。「罪について」とは、彼らが私を信じなかったことについてである、と言われる。
Ergo ut sciat mundus jam poenam suam. De justitia autem, quod ad Patrem vado. Et hoc potest esse de peccato quod injuste fecerunt qui eum in crucem sustulerunt, quia se filium Dei dicebat.
PL 8, 1111Cそれゆえ、世が既に自らの罰を知るためである。「義について」とは、「私が父のもとへ行く」ということについてである。そしてこれは、彼を十字架に上げた者たちが不義をなしたという罪についても言えるであろう。彼が自らを神の子と称していたからである。
Et nunc pergit ad patrem, quod item erit omnium, si in Deum credant, et faciant Dei jussa: ut et ipsi ad patrem pergant: justificantur enim, nam (Gen. XV, 6) : Abraham credidit, et reputatum est ei ad justitiam.
PL 8, 1111Cそしていま彼は父のもとへ進んで行くが、これはまた、神を信じ神の命令を行うならば、すべての人にも起こることである。すなわち彼らもまた父のもとへ進んで行くのである。彼らは義とされるからである。というのも(創世記15:6)「アブラハムは信じた、そしてそれは彼に義と認められた〔ad justitiam。この聖句に限り「義と認められた」と訳す〕」とあるからである。
Deinde de judicio, inquit, quod princeps mundi judicatus sit. Haec, ut cernitur, non ad salutem, quae jam a Christo completa est, sed pertinent ad scientiam rerum gestarum. Est enim pater loquens silentium, Christus vox, Paracletus vox vocis.
PL 8, 1111Cさらに「裁きについて」とは、この世の支配者が裁かれたことについてである、と言われる。見て分かるとおり、これらは、すでにキリストによって成し遂げられた救いにではなく、なされた事柄についての知に関わるものである。というのも、父は語る沈黙であり、キリストは声であり、パラクレートスは声の声である。
Ergo Spiritus sanctus in isto actu alter Paracletus, in salutis mysterio cooperator ut Christus, in Spiritu vero sanctificationis quod Deus.
PL 8, 1111Cそれゆえ聖なる霊は、この働きにおいてはもう一人のパラクレートスであり、救いの秘義においてはキリストと同様の協働者であり、しかし聖化の霊としては神である。
Si igitur et hoc modo Christus quod spiritus, sed Deus in mysterio aeternae vitae Christus, in sanctificatione Spiritus sanctus, sanctificat autem Deus, ut dictum (Joann. XVII, 17) : Sanctifica eos in veritate, patri filius dicit, ergo sanctificat pater.
PL 8, 1111Dそれゆえ、この意味においてもキリストが霊であるところのものであるとしても、神は、永遠の生命の秘義においてはキリストであり、聖化においては聖なる霊である。しかし聖化するのは神である。そのように言われている(ヨハネ17:17)「彼らを真理において聖なる者としてください」と、子は父に言う。それゆえ聖化するのは父である。
Item Christus sanctificat, ut dictum (Ibid., 19) : Et pro iis sanctifico me ipsum, ut sint ipsi sanctificati in veritate.
PL 8, 1111D同じくキリストも聖化する。そのように言われている(同19)「彼らのために、私は自らを聖なるものとする。彼ら自身が真理において聖なる者とされるためである」。
Item sanctificat Spiritus sanctus, nam et baptizare ad sanctificationem pertinet: dictum ergo in Actis Apostolorum (Act. I, 5) : Joannes baptizavit aqua, vos autem Spiritu sancto tingemini.
PL 8, 1111D同じく聖なる霊も聖化する。洗礼を授けることも聖化に関わるからである。それゆえ使徒言行録でこう言われている(使徒言行録1:5)「ヨハネは水で洗礼を授けたが、汝らは聖なる霊によって浸されるであろう」。
Quod superfudit se illis ad scientiam: nam jam sanctificati fuerunt baptismo, invocato Deo Christo; Spiritui sancto etenim sic dictum est: Sanctifica eos in veritate.
PL 8, 1111Dこれは霊が知のために彼らの上に注がれたということである。というのも、彼らは神なるキリストが呼び求められて、既に洗礼によって聖化されていたからである。実に聖なる霊についてこう言われているのである。「彼らを真理において聖なる者としてください」。
Et veritas Christus est; Paracletus etiam Spiritus est veritatis: ergo omnis qui baptizatur, et credere se dicit, et fidem accipit veritatis, id est, Spiritum sanctum, fitque sanctior a Spiritu sancto, et ideo dictum in Actis Apostolorum (Act. I, 8) : Sed accipietis virtutem, adveniente in vos Spiritu sancto.
PL 8, 1112Aそして真理とはキリストである。パラクレートスもまた真理の霊である。それゆえ、洗礼を受け、自らは信じていると言い、真理への信、すなわち聖なる霊を受ける者はすべて、聖なる霊によっていっそう聖なる者となる。それゆえ使徒言行録でこう言われている(使徒言行録1:8)「しかし汝らは、聖なる霊が汝らの上に到来するとき、力を受けるであろう」。
Non ad sanctificationem, sed scientiam, et ad ea quae promisit in Evangelio Christus de Spiritu sancto, id est, de Paracleto.
PL 8, 1112Aこれは聖化のためではなく、知のためであり、キリストが福音書の中で聖なる霊について、すなわちパラクレートスについて約束したことに関わるものである。
Primum ut testimonium de Christo dicat, sic enim ait: Accipietis virtutem, adveniente in vos Spiritu sancto, et eritis mihi testes in Jerusalem. Sed et Lucas dicit (Joann. VII, 39) : Nondum quidem misso Spiritu. Jam tamen testimonium dicit.
PL 8, 1112Aまず第一に、彼がキリストについて証しをするためである。事実こう言われている。「聖なる霊が汝らの上に到来するとき、汝らは力を受け、エルサレムにおいて私の証人となるであろう」。しかしルカもまたこう言っている(ヨハネ7:39)「霊はまだ遣わされていなかった」。それでもすでに証しをしているのである。
Paulus tamen in omnibus epistolis suis quid aliud agit, nisi de Christo testimonium dicit? et post abscessum Christi, solus Christum vidit et soli apparuit. Spiritus ergo per Christum, et Christus per Spiritum sanctum adfuit.
PL 8, 1112Aしかしパウロは、そのすべての手紙において、キリストについて証しをする以外の何をなしているというのか。そしてキリストが去った後、彼ひとりがキリストを見、彼にのみ現れた。それゆえ霊はキリストを通して、そしてキリストは聖なる霊を通して臨在したのである。
Item dicit testimonium Joannes et Petrus (I Joan. I, 1) : Quod audivimus, quod vidimus, quod palpavimus.
PL 8, 1112B同じくヨハネとペトロも証しを語る(ヨハネの手紙一1:1)「我々が聞いたもの、見たもの、手で触れたもの」。
Et in Actis Apostolorum et ipse, et Lucas qui scripsit de iis, de David ita dicit (Act. II, 30-32) : Propheta cum esset, et sciens quia jurejurando jurasset illi Deus; ex fructu ventris ejus sedere super thronum illius, providens locutus est de resurrectione Christi: quia neque relictus est in inferno, neque caro ejus vidit corruptionem.
PL 8, 1112Bそして使徒言行録において、彼自身も、また彼らについて書いたルカも、ダビデについてこう言っている(使徒言行録2:30-32)「彼は預言者であり、神が彼に誓いをもって誓われたこと、すなわち彼の胎の実りから出る者がその王座に座ることを知っていたので、先を見てキリストの復活について語ったのである。すなわち、彼は陰府に捨て置かれることもなく、その肉が朽ちるのを見ることもなかった」。
Hunc ergo Jesum resuscitavit Deus, cujus nos omnes testes sumus. Quando ista dicunt (Ibid., 2, 4) : Cum jam factus esset de coelo sonus, et tanquam vi magna, Spiritus ferretur, qui replevit totam domum, et repleti sunt Spiritu sancto, et coeperunt loqui variis linguis.
PL 8, 1112B「このイエスを神はよみがえらせた。我々は皆この方の証人である」。彼らはこのようなことを言っているそのとき(同2、4)「天から音がして、あたかも大きな力のごとく霊が運ばれ、家全体を満たし、彼らは聖なる霊に満たされて、さまざまな言葉で語り始めた」。
Deinde dicunt Apostoli de peccato mundi, quod non credidit Christo, in Actis ita (Ibid., 22-24) : Sicut vos scitis, hunc decreto consilio et praescientia Dei traditum per manus scelestas, et suffixistis eum cruci, et occidistis quem Deus suscitavit.
PL 8, 1112Cさらに使徒たちは、キリストを信じなかった世の罪について、使徒言行録でこう言っている(同22-24)「汝らが知っているとおり、この方は神の定めた計画と予知によって引き渡され、汝らは邪悪な者たちの手を通してこの方を十字架に打ちつけ、殺したが、神はその方をよみがえらせられた」。
Item in Actis Apostolorum, referente Petro (Ibid. 34) : David non ascendisse in coelum, sed dixisse ita: Dixit Dominus Domino meo, sede ad dexteram. Hoc etiam Paulus dixit (Rom. VIII; 34) : Qui resurrexit, qui est in dextera Dei.
PL 8, 1112C同じく使徒言行録において、ペトロの伝えるところでは(同34)「ダビデは天に上ったのではなく、こう言ったのである。主は私の主に言われた、右に座せよ」。パウロもまたこう言った(ローマ8:34)「よみがえられた方、神の右におられる方」。
Ergo docuerunt quod post resurrectionem ad Patrem ivit. Idem mox adjecit (Ibid.) : Qui et interpellat Patrem. Ergo si Christus interpellat, Paracletus etiam ipse.
PL 8, 1112Cそれゆえ彼らは、復活の後に父のもとへ行ったことを教えたのである。同じ箇所ですぐ後にこう付け加えている(同)「その方は父にとりなしをもしておられる」。それゆえキリストがとりなしをするのであれば、彼自身もまたパラクレートスである。
Item in Actis, quod ad patrem ierit, testimonium est (Act. I, 9, 10) : Videntibus illis elevatus est: et nubes suscepit eum ab oculis ipsorum; cumque intuerentur euntem illum in coelum, et reliqua.
PL 8, 1112C同じく使徒言行録において、彼が父のもとへ行ったことの証しがこれである(使徒言行録1:9-10)「彼らが見ている間に、彼は上げられ、雲が彼らの目から彼を隠した。彼らが天に上って行く彼を見つめていると」云々。
Liber III, Caput XVII
第III巻 第XVII章PL 8, 1112DDicta sunt jam tria de testimonio in Christum, de peccato, de justitia, nunc de judicio. Sic per Spiritum sanctum locutus Paulus ad Romanos (Rom. XVI, 20) : Deus autem pacis conteret Satanam sub pedibus vestris velociter.
PL 8, 1112Dキリストへの証しについて、罪について、義について、この三つのことはすでに語られた。いま裁きについて語る。このように聖なる霊を通して、パウロはローマの信徒への手紙でこう語った(ローマ16:20)「平和の神は速やかにサタンを汝らの足の下に踏み砕かれるであろう」。
Item ipse ad Ephesios (Ephes. IV, 8) : Qui ascendit in altitudine captivam duxit captivitatem. Item in Apocalypsi ipse dixit (Apoc. I, 18) : Et habeo claves mortis et inferi.
PL 8, 1112D同じく彼自身がエフェソの信徒への手紙で(エフェソ4:8)「高い所に上った方は、捕らわれの身を捕虜として引き連れた」。同じく黙示録において彼自身がこう言った(黙示録1:18)「私は死と陰府との鍵を持っている」。
Item ibi (Apoc. XII, 7) : Et factum est praelium in coelo, Michael et angeli ejus bellarunt adversus draconem. Et totus locus demonstrat diabolum judicatum.
PL 8, 1112D同じくそこで(黙示録12:7)「天において戦いが起こり、ミカエルとその天使たちが竜に対して戦った」。この箇所全体が、悪魔が裁かれたことを示している。
Cum igitur approbatum sit, tres istas potentias, et communi, et proprio actu et substantia eadem, unitatem deitatemque conficere; non sine ratione rerum in duo ista revocantur, in Filium ac Patrem: etenim cum quasi geminus ipse Pater sit, existentia et actio, id est, substantia et motus, sed intus motus, αὐτόγονος motus, et hoc quod substantia est motus, necessario et Filius, cum sit motus, et αὐτόγονος motus, eadem substantia est: eadem enim haec inter se sine conjunctione unum sunt, et sine geminatione simplex, suo ut proprio existendi versum, vi autem potentiaque: quia nunquam sine altero alterum, unum atque idem tantum actu; sed qui foris est, in passiones incidente, alio autem interiore semper manente atque aeterno, quippe originali et substantiali, et idcirco semper patre, qua ratiocinatione et semper filio.
PL 8, 1112Dそれゆえ、この三つの可能態が、共通の現実態によっても固有の現実態によっても、また同一の実体によって、一なることと神性とを作り成すことがすでに証明されたのだから、これらが二つのもの、すなわち子と父とへ帰せられるのは、事柄の道理なしにではない。というのも、父自身はいわば二重のもの、すなわち実在と現実態、つまり実体と運動であって、ただしその運動は内なる運動、アウトゴノス(自ら生まれた)運動であり、しかも実体であるところの運動であるから、子もまた、運動であり、アウトゴノスな運動であるかぎり、必然的に同じ実体だからである。というのも、これらは互いに、結合なくして一であり、二重化なくして単純であって、それぞれ固有の実在の仕方においては〔別であるが〕〔底本は versum。本文が崩れているらしく、diversum と見て解した〕、勢いと力においては〔一である〕。なぜなら、一方なくして他方があることは決してなく、一にして同一であって、ただ現実態においてのみ〔区別される〕からである。しかし、外に出た運動は受動に陥る一方、内なる運動はつねにとどまり永遠であって、まさに根源的・実体的なものであり、それゆえつねに父があり、同じ理によってつねに子もある。
Paulus in omnibus epistolis (Gal. I, 1) : Gratia vobis et pax a Deo Patre nostro et Domino nostro Jesu Christo. Item (Joan. X, 30) : Non ab hominibus, neque per hominem, sed per Jesum Christum et per Deum Patrem. Item in Evangelio (Joan. XIV, 9) : Ego et Pater unum sumus: ego in Patre, et Pater in me.
PL 8, 1113Bパウロはそのすべての手紙で(ガラテヤ1:1)「我々の父なる神と、我々の主イエス・キリストとから、汝らに恩寵と平和とがあるように」。同じく(ヨハネ10:30)「人間からではなく、人間を通してでもなく、イエス・キリストと父なる神とを通して」〔この引用はガラテヤ1:1 に当たり、底本の引用箇所表示はずれている〕。同じく福音書において(ヨハネ10:30、14:10)「私と父とは一である。私は父の内にあり、父は私の内にある」。
Liber III, Caput XVIII
第III巻 第XVIII章PL 8, 1113BNos quoque patrem et filium religiose semper usurpamus, et recte secundum rationem supradictam: etenim motus, ut supra docuimus, filius, atque ipse motus vita et scientia, vel sapientia.
PL 8, 1113B我々もまた、父と子という語を常に敬虔をもって用いており、それは上述の理に従って正しいことである。というのも、上で教えたとおり、運動は子であり、その運動自体が生命であり知であり、あるいは知恵だからである。
Certe Paulus plenissime expressit quod intelligi voluimus (I Cor. I, 4, 5) : Gratias ago, inquit, Deo meo semper pro vobis in Christo Jesu, quod omnes locupletati estis in illo, in omni verbo et in omni scientia.
PL 8, 1113B実際パウロは、我々が知解させようとしていることを最も十分に言い表している(コリント一1:4-5)「私はいつも、汝らのことで私の神に感謝している。イエス・キリストにあって、汝らは彼のうちで、あらゆる言葉において、あらゆる知において豊かにされたからである」と彼は言う。
Verbum Christum diximus, id est, vitam, scientiam Spiritum sanctum, ergo unum: In Christo enim, ait, locupletati estis.
PL 8, 1113C我々は「言葉」をキリスト、すなわち生命であると言い、「知」を聖なる霊であると言った。それゆえ両者は一である。「キリストにあって汝らは豊かにされた」と彼は言うからである。
Quod cum ita sit, si Deus et Christus unum, cum Christus et Spiritus unum, jure tria unum, vi et substantia: prima tamen duo unum diverse, hoc ut sit pater, actualis existentia, id est, substantialitas; filius vero actus existentialis: duo autem reliqua ita duo, ut Christus et Spiritus sanctus in uno duo sint, id est, in motu, atque ita duo, ut unum duo: prima autem duo, ut duo unum, sic cum in uno duo, et cum duo unum, Trinitas existit unum.
PL 8, 1113Cこのことがそうであるならば、神とキリストとが一であり、キリストと霊とが一であるかぎり、当然、三つのものは力と実体において一である。ただし最初の二つ〔父と子〕は、異なる仕方で一である。すなわち、父は現実態的な実在、すなわち実体性であり、子はその実在的な現実態である。しかし残りの二つ〔キリストと霊〕は、キリストと聖なる霊とが一つのもの、すなわち運動のうちにあって二であるという仕方で二である。そしてこのように、一が二であるという仕方で二である。これに対して最初の二つは、二が一であるという仕方である。このように、一のうちに二があり、二において一があることによって、三位一体は一として実在する。
Nam quid ego de Spiritu sancto, de quo tractatum est pluribus, multa commemorem? Ex ipso concipitur Christus in carne; ex ipso sanctificatur in baptismo, Christus in carne; ipse est in Christo qui in carne, ipse datur Apostolis a Christo qui in carne est, ut baptizent in Deo, et in Christo, et Spiritu sancto: ipse quem Christus in carne promittit esse venturum, quadam agendi distantia; idem ipse et Christus, et Spiritus sanctus; et quia Spiritus, idcirco et Deus: quia Christus quod Spiritus, ideo Deus: unde pater, et filius, et Spiritus, non solum unum, sed et unus Deus.
PL 8, 1113Cというのも、すでに多くの箇所で論じられてきた聖なる霊について、私がなぜ多くのことを繰り返し述べる必要があろうか。彼によって肉におけるキリストが宿され、彼によって肉におけるキリストが洗礼において聖化される。肉にあるキリストのうちにいるのは彼自身であり、肉にあるキリストから使徒たちに彼自身が与えられ、彼らが神において、キリストにおいて、聖なる霊において洗礼を授けるようにされる。肉にあるキリストが到来すると約束したのも彼自身である、ただし働きの上でいくらかの隔たりをもって。同じ彼自身がキリストであり、また聖なる霊である。そして彼が霊であるがゆえに神でもある。キリストが霊であるものであるがゆえに神である。それゆえ、父と子と霊とは、単に一であるだけでなく、一つの神である。
Liber IV, Caput I
第IV巻 第I章PL 8, 1113DVivit ac vita unum ne, an idem, an alterum? Unum. Et cur duo nomina idem, et quomodo? cum sit aliud in actu esse, aliud ipsam actionem esse, ergo alterum.
PL 8, 1113D「生きること」と「生命」とは一であるのか、同一であるのか、それとも別のものであるのか。一である。しかしなぜ二つの名が同一なのか、どのように同一なのか。現実態において存在することと、その働きそのものであることとは別であるのだから、それゆえ別のものである。
Sed quomodo alterum? cum in eo quod vivit, vita sit, et in eo quod vita est, vivat necesse est: non enim caret vita quod vivit, aut cum sit vita non vivit: alterum igitur in altero, et ex hoc in quolibet altero duo: et si ut duo, non ut pure duo, quippe cum alterum in altero, et id in utroque, idem ergo.
PL 8, 1114Aしかしどのように別なのか。生きるものにおいては生命があり、生命であるものにおいては生きることが必然であるのだから、生きるものは生命を欠くことなく、また生命でありながら生きないということもない。かくして一方は他方のうちにあり、これによってどちらの側から見ても二である。しかし二であるとしても、純粋に二であるのではない。というのも、一方が他方のうちにあり、それが両者のうちにあるのだから、同一なのである。
Sed idem in duobus est, et a se alter: is ergo et idem est, et alterum in quolibet horum aliquo.
PL 8, 1114Aしかし同一のものが二つのもののうちにあり、しかもそれ自身からすれば別のものである。それゆえこれは同一でもあり、これらのいずれかにおいて何らかの意味で別のものでもある。
At si idem est, et ad se utrumque idem et unum est; quodlibet enim altero existente quod alterum est, neutrum ut geminum; ergo si utrumque hoc ipso quod est, et alterum est, erit apud se utrumque unum; at cum utrumque apud se unum est, in altero idem unum est: at cum idem unum est, vere unum est utrumque: nullo enim utrumque distat, nec existendi virtute, nec tempore, fortasse causa, et hoc altero prius est.
PL 8, 1114Aしかしもし同一であるなら、両者はそれ自身に対しても同一であり、一である。というのも、他方が実在することによって別のものであるようなものは、いずれも二重のものとしてはない。それゆえもし両者が、まさにそれがあるところのそのことによって他方でもあるなら、両者はそれ自身のもとで一であることになる。そして両者がそれ自身のもとで一であるとき、一方における同一のものは一である。そして同一のものが一であるとき、両者はまことに一である。というのも両者は何ら隔てられていないからである。実在の力によっても、時間によっても隔てられてはいない。おそらく原因によって〔隔てられており〕、この点で一方が他方より先にある。
Liber IV, Caput II
第IV巻 第II章PL 8, 1114BHoc quo facilius judicetur, sic ista melius retractabimus. Vivere ac vita ita sunt, ut et hoc quod est vivere, vita sit: et hoc quod est vita, sit vivere; non ut duplicatum alterum in altero sit, neque alterum cum altero est: haec enim est copulatio: num et ex hoc etiamsi inseparabiliter junctum sit, unitum est, non unum? nunc vero cum ipso eodem opere vitam esse sit vivere, et eodem modo vitam esse sit.
PL 8, 1114Bこれがより容易に判定されるために、我々はこれらのことをこのようにいっそう詳しく検討し直そう。「生きること」と「生命」とはこのようなものであって、生きることであるところのものは生命であり、生命であるところのものは生きることである。それは、一方が他方のうちで二重化されているということでも、一方が他方とともにあるということでもない――これは結合というものだからである。そしてたとえ分離しがたく結ばれていたとしても、それは一体化されたものであって、一そのものではないのではないか。しかしいまや、まさに同じ働きにおいて、生命であることが生きることであり、同じ仕方で生命であることが〔生きることで〕あるのである。
De iis enim loquimur duobus, de vivere et vita; non de eo quod ad effectum vitam habet et vivere. Quamquam et ipsum tertium, et in eo quod vitam habet, et ut alterum ex altero, sed ut unum utrumque.
PL 8, 1114Bというのも、我々はこの二つ、すなわち生きることと生命について語っているのであって、生命と生きることを結果として持つものについて語っているのではないからである。もっとも、その第三のものそれ自体も〔二つを持ち〕、生命を持つもののうちにも、一方が他方から出るものとして〔ある〕が、しかし両者が一つのものとしてである。
Ex quo apparet, quid ipsa per se existentia in suis rebus valeant, cum substantia una atque eadem manente, esse suum nulla sui innovatione custodiant: namque vitae esse suum, est moveri: ipsum autem moveri, hoc est vivere.
PL 8, 1114Bここから明らかになるのは、実在そのものがそれ自体において、それ自身の事柄のうちで何を持ちうるかということである。すなわち、実体が一にして同一のまま留まりながら、それらは何らの自己更新なくして自らの存在を保持するのである。というのも、生命にとってその固有の存在とは動くことであり、動くことそのものが生きることだからである。
Esse igitur et vivere est, et esse vitam: una ergo eademque substantia: namque unicuique in eo quod sit suum esse, substantia est.
PL 8, 1114Cそれゆえ、存在することと、生きることと、生命であることとは一つのことである。すなわち一にして同一の実体である。というのも、各々のものにとって、それがそれであるところのものの存在こそが実体だからである。
Etenim in supernis aeternisque, id est, in intellectibilibus atque intellectualibus, nihil accidens, nihil qualitas, nihil geminum, vel cum altero, sed omnia viventes sunt, intelligentesque substantiae, purae, simplices, uniusmodi, hoc ipso quo sunt et vivunt, et intelligunt; conversumque quo intelligunt, hoc ipso etiam sunt. Vivit igitur ac vita una substantia est.
PL 8, 1114C実際、天上のもの、永遠のもの、すなわち可知的なもの、知性的なもののうちには、いかなる付帯性も、いかなる性質も、いかなる二重性も、他のものとの結合もない。むしろすべては生きる実体、知解する実体であって、純粋で、単純で、一様であり、それらがそれであるところのそのことによって存在し、また生き、また知解するのである。そして逆に、それらが知解するところのそのことによって、それらはまた存在するのである。それゆえ「生きること」と「生命」とは一つの実体である。
Liber IV, Caput III
第IV巻 第III章PL 8, 1114CSed quoniam intellectus ita se pandit, atque ita sermo processit, ut et in eo quod est vivere vita sit; et in eo quod vita sit, ideo sit vita, quia vivit: videndum, et intenta ratione quaerendum, utrum naturalis ista complexio, et bigemina existentiae modo pura simplicitas unave sit, an duae.
PL 8, 1114Cしかし知解がこのように開かれ、論述がこのように進んできて、生きることであるところのものにおいて生命があり、生命であるところのものにおいてはそれが生きるがゆえに生命であるとされる以上、この自然本性的な結びつき、すなわち実在の様態においては二重でありながら純粋な単純さであるものが、一なのか、それとも二つなのかを、注意深い理によって見て問わねばならない。
Si nihil interest, vivere, et vita sit; et vitam esse, vi insit et vivere; jure ac merito unam istorum, non geminam copulam ad existentiam sui esse dicemus. Sin autem primum, aliud est vivere, aliud vitam esse.
PL 8, 1114Dもし生きることと生命であることとの間に何の違いもなく、生命であることのうちに力として生きることが内在しているならば、我々はこれらを、当然かつ正当に、一つの結びつきであって二重の結びつきではないと言うことになろう。しかしもしそうでないなら、生きることと生命であることとは別のものである。
Et item si distantia est, ut nunc vita causa sit ad vivendum, nunc ipsum vivere causa sit, ut vita sit: duo sunt ista, sed gemina inter se, atque apud se simpliciter unita: potentia enim Λόγῳ suo atque divino refert ista geminari, ut ejusdem naturae ac potentiae, alterum cujus sit id, a quo hoc alterum.
PL 8, 1114Dまた、もしある隔たりがあって、あるときは生命が生きることの原因であり、あるときは生きること自体が生命であることの原因であるというのなら、これらは二つのものである。しかし互いに双子のようなものであり、それ自体においては単純に一つに結ばれている。というのも、可能態は自らの神的なロゴスにおいて、これらが同じ本性と可能態とに属する双子として現れることをもたらし、一方は他方に由来するところのものだからである。
Atqui est nonnulla distantia, parva illa sit licet, unde non est frustra geminatio. Etenim non idem actio et agere, nec potentia et operatio, nec, ut verius dicam, idem causa est, quod effectus: illa enim origo, hic partus est.
PL 8, 1114Dしかしそこにはいくらかの隔たりがある。たとえそれがどんなに小さくとも、である。それゆえ二重化はいたずらではない。実際、働きと働くこととは同一ではなく、可能態と現実態とも同一ではなく、より正確に言えば、原因と結果とも同一ではない。前者は起源であり、後者は産み出されたものだからである。
Unde cum duo ista, vivit ac vita, sit actio atque agere, quamquam in se simulque sint, tamen et alia vi atque natura existimanda sunt, ut alterum alterius causa sit, alterum existat effectum.
PL 8, 1115Aそれゆえ、この二つ、生きることと生命とは、働きと働くこととであって、それら自体としては同時にあるとしても、なお別の力と本性を持つと考えられねばならない。一方が他方の原因であり、他方がその結果として実在するというように。
Sed ut mihi intelligentia est, ac probata sententia, cum in principali naturalique primae divinitatis exordio, primum sit quod est vivere, secundum vero quod vita; ita enim ratio docebit, et ipsa veritas approbabit; fit ut vivere causa sit, effectusque vivendi vita sit, quod tamen ipsum vivere et vita sit: simul enim ista, et simul semper, quod cognoscitur, erant.
PL 8, 1115Aしかし、私の知解するところであり、承認された見解であるところでは、第一の神性の根源的・自然本性的な始まりにおいては、生きることであるものが第一であり、生命であるものが第二である。というのも、理がそう教え、真理そのものがそれを承認するであろうからである。かくして生きることが原因となり、生きることの結果が生命となるが、しかも生きることそのものが同時に生命でもある。これらは同時であり、知られるかぎり常に同時であったからである。
Aliud vita ad secunda tertiaque, vel deinceps quae vivunt ordinata causa atque principium, ita scilicet ut idem sit simulque vita quod vivere; sed hoc vivere, secundum de vita, cum vita est: Illud primum ac principale vivere, simul et vita causa est vitae, et fons, et origo viventium.
PL 8, 1115A第二、第三、またそれに続いて生きるものたちにとっての秩序づけられた原因と始まりとしての生命は、また別のものであって、生きることであるところのものが同時に生命でもあるという点では同じであるが、この場合の生きることは生命に由来する第二のものであり、それが生命であるときの生きることである。これに対して、第一にして根源的な生きることは、同時に生命でもありながら、生命の原因であり、源であり、生きるものたちの起源である。
Scio hoc obscurum videri posse, non tam rerum, quam eorumdem repetitionem sermonum, quod duo ista tali copulatione nectuntur, ut cum sit vivere vita sit, et cum sit vita, sit vivere; unde constituto quolibet uno, frustra alterius videbitur facta geminatio.
PL 8, 1115B私は、これが事柄そのものの晦渋さというよりも、むしろ同じ言葉の繰り返しのゆえに曖昧に見えうることを承知している。というのも、この二つは、生きることがあるときには生命があり、生命があるときには生きることがある、という仕方で結び合わされているために、いずれか一方を立てれば他方の二重化はいたずらに見えるであろうから。
Liber IV, Caput IV
第IV巻 第IV章PL 8, 1115BAudi, lector, audi quod miraberis, lector: ista tam dura, tam tortuosa, tam clausa tractatu de Deo et de divinis, simplici disputatione pandemus. Deum certe fatemur omnes, Deum omnipotentem, Deum supra omnia, Deum ante omnia, Deum a quo omnia.
PL 8, 1115B聞け、読者よ、聞け、読者よ、驚くべきことを。神について、また神的な事柄についての論述としてはかくも堅く、かくも入り組み、かくも閉ざされたこれらのことを、我々は単純な議論によって開き示そう。神を我々はみな告白する。全能の神、すべてのものの上にいます神、すべてのものに先立つ神、すべてのものがそこから出る神を。
Hunc cum fatemur, etiam esse sine dubio confitemur. Esse huic quid credimus? quid putamus? (Joan. IV, 24) : Spiritus, inquit, Deus est, lumen; et verum lumen Deus est.
PL 8, 1115Cこの方を告白するとき、我々は疑いなく〈存在すること〉をも告白している。この方にとって存在するとは何であると我々は信じるのか。何であると考えるのか。(ヨハネ4:24)「神は霊である」と彼は言う。光である。そしてまことの光は神である。
Quid hoc esse creditur, quod spiritus dicitur? nempe spiritum intelligere cogimur quamdam existentem, viventem, intelligentemque substantiam: in supernis quidem, et circa Deum maxime quasi humilem et alienum; et in posterioribus nomen non credunt convenire substantiam.
PL 8, 1115C霊と言われるこの〈存在すること〉とは何であると信じられるのか。我々はまさに、霊とはある実在し、生き、知解する実体であると知解せざるをえない。〔ところが実体という語は、〕天上のもの、とりわけ神をめぐるものにおいては、いわば卑しく縁遠いものと〔思われている〕。そして後のものたちにおいては、この名が実体に相応しいとは人々は信じていない。
Sed cur a nobis fugiatur hoc verbum? cum esse, cuique hoc ei sit esse substantiam. Et in Jeremia Deus loquens ita dicit (Jer. XXIII, 22 sec. LXX) : Quod si in mea substantia staretis, videretis Verbum meum. Sic etiam ibi non multo post, et aliis in locis multis.
PL 8, 1115Cしかしなぜ我々はこの語を避けるべきなのか。何であれ各々のものにとって、存在すること、それがそのものにとって実体であることなのだから。またエレミヤ書において神は語ってこう言われる(エレミヤ23:22、七十人訳による)「もし汝らが私の実体のうちに立つならば、汝らは私の言葉を見るであろう」。そこから遠くない箇所でも同様であり、他の多くの箇所でも同様である。
Est igitur spiritus substantia, id est, esse ejus: colligamus igitur κατὰ Ιωάννην dictum (Joan. IV, 24) : Spiritus Deus est; et adorantes eum, in spiritu et veritate adorare oportet.
PL 8, 1115Cそれゆえ霊は実体である、すなわちその存在である。それゆえカタ・ヨアンネーン(ヨハネによる〔福音書〕)で言われたこと(ヨハネ4:24)をまとめよう。「神は霊である。そして神を礼拝する者は霊と真理において礼拝すべきである」。
Deus, inquit, spiritus est, hoc est Dei, quod est esse: ergo substantia Dei spiritus est, eadem substantia, hoc est quod vivens: non ut aliud sit substantia aliud vivens, sed ipsum vivens ut sit ipsa substantia.
PL 8, 1115D「神は霊である」と言われる。これは、神にとって存在するとはこのことであるということであり、それゆえ神の実体は霊である、それは同じ実体、すなわち生きているものであるということである。実体が一つのものであり、生きているものが別のものであるのではなく、生きているものそのものが実体であるということである。
Si enim dictum est ab eodem (Joan. VI, 63) : Spiritus est qui vivificat, utique is qui vivificat, qui vivit, et vitae potentia est: ergo vivit spiritus, vivit Deus.
PL 8, 1115Dというのも、同じ方によってこう言われているからである(ヨハネ6:63)「生かすのは霊である」。生かすものは、まさに生きるものであり、生命の可能態である。それゆえ霊は生きる、神は生きる。
Porro autem quia vivit, ut supra diximus, et vita est, Spiritus ergo et vita est, ut idem Joannes ait: Spiritus vita est; ergo Deus, cum est Spiritus, et vivit et vita est.
PL 8, 1115Dさらに、霊は生きるがゆえに、上で述べたとおり、また生命でもある。それゆえ霊はまた生命でもある。同じヨハネがこう言うとおりである。「霊は生命である」。それゆえ神は、霊であるとき、生きてもいるし、生命でもある。
Paulus etiam ad Romanos (Rom. VIII. 1, 2) : Nulla ergo damnatio iis qui sunt in Christo Jesu, et non juxta corpus ambulant: lex enim spiritus vitae in Christo Jesu liberavit me a lege peccati et mortis. Spiritus vitae, inquit, tria enim ista spiritus sunt, Deus, Jesus, Spiritus sanctus.
PL 8, 1116Aパウロもまたローマの信徒への手紙で(ローマ8:1-2)「それゆえ、キリスト・イエスにあり、身体に従って歩まない者たちには、いかなる断罪もない。キリスト・イエスにおける生命の霊の法が、私を罪と死の法から解放したからである」。「生命の霊」と彼は言う。この三つ、すなわち神、イエス、聖なる霊は霊だからである。
Liber IV, Caput V
第IV巻 第V章PL 8, 1116AAc de Deo probatum puto et spiritum esse: spiritum autem et vivere, et vivere facere, et vitam esse substantialiter, ut ista intellecta sint, et simplex et una substantia, ut hoc sit spiritum esse, quod vivere, et vitam esse.
PL 8, 1116Aそして、神について、霊であることも証明されたと私は思う。しかし霊とは、生きること、生かすこと、実体的に生命であることでもある。これらが知解されるとき、それらは単純にして一つの実体であり、霊であることが、生きること、生命であることと同じであるということである。
Sed non istud quod nostrum est vivere, quod animalium, quod elementorum, quod creatorum ex elementis, quod mundi, quod omnium in mundo, quod Angelorum, daemonum, vel etiam eorum quos in mundo de mundo deos nominant: non, inquam, illud vivere in Deo est.
PL 8, 1116Aしかしこれは我々の生きることではなく、動物たちの、諸元素の、諸元素から造られたものたちの、世界の、世界のうちにあるすべてのものの、天使たちの、悪霊たちの、あるいは世人が世界の内で神々と呼んでいる者たちの生きることでもない。私が言うのは、その生きることが神においてあるのではないということである。
Hoc Deus est, quod est vivere animae, aut uniuscujusque, aut illius universalis atque fontaneae; non ut ibi Angelorum, non ut ibi thronorum, gloriarum vel caeterorum in aeternis existentium, vel in intellectualibus, vel intellectibus: sed illud vivere, unde haec pro suo existendi genere vitam recipiunt et vivunt, illo quodammodo progrediente, et ista prout capere possunt potentiam viventis vigoris afflante, a se sibi, per se, in se solo simplex, purum sine existendi principio a quo fusum magis, vel progressum, vel natum principium est, per quod crearetur vivere caeterorum.
PL 8, 1116B神とは、魂の生きること——個々の魂のであれ、あの普遍的にして源泉的な魂のであれ——であるところのものである〔冒頭は「神とは、魂にとって生きることであるところのもの(魂の生の源)である」とも読める〕。それは、天使たちのもとでの〔生きること〕のようにでも、王座たち、栄光たち、その他永遠のもののうちに実在するものたちのもとでの、あるいは知性的なもののうち、あるいは知性たちのうちでの〔生きること〕のようにでもない。むしろ、これらのものがそれぞれの実在の類に応じて生命を受け取り、生きる、その源となる生きることである。それはある仕方で進み出て、これらのものに、それぞれが受け取りうる限りにおいて、生ける活力の力を吹き込む。それはそれ自体からそれ自体へ、それ自体を通して、ただそれ自体のうちにあって単純であり、実在の始原を持たない純粋なものである。むしろそこから始原が注ぎ出され、あるいは進み出、あるいは生まれたのであり、その始原を通して他のものの生きることが造られたのである〔文が長大で本文の崩れも疑われ、細部は全体の趣旨に沿って解した〕。
Etenim vivere vitam parit; nam vi naturali prior actor, quam actio: agens enim actionem genuit, et quasi ex ipsa vocabulum et rem cum ipse tribuerit, ipse suscepit.
PL 8, 1116B実際、生きることは生命を生む。というのも、自然本性の力においては、働くものが働きに先立つからである。働きかけるものは働きを生み、いわばそこから、その名と事柄とを、自ら与えたのと同じように自ら受け取るのである。
Hoc cum rectum, etiam ratione admodum verum est: certe Deus, cui ad omnipotentiam principalemque summitatem hoc nomen convenit Deus: Deus, inquam, primum, si in Dei operibus dicendum aliquid primum: sed intelligentia humani ingenii, ut se exerat et res capiat, rebus vel simul existentibus, vel simul fusis; et ortus, et diversos ortus, et quasi tempus attribuit.
PL 8, 1116Cこれが正しいのなら、理においてもまことに真である。確かに神、すなわち全能性と根源的な最高位とにこの名がふさわしい神、私が言う神は第一のものである、もし神の働きにおいて何かを第一と言うべきであるならば。しかし人間の知性がおのれを働かせ、事柄を捉えようとするときには、同時に実在するもの、あるいは同時に生じたものについてすら、起源を、しかもさまざまな起源を、いわば時間をも当てはめてしまうのである。
Deus, inquam, primo universalium existentias substantiasque progenuit: has Plato ideas vocat, cunctarum inexistentibus specierum species principales; quod genus in exemplo est ὀντότης, ζωότης, νόησις· Et item τουτότης et τερότης, atque hoc genus caetera: genera igitur generum profunduntur, adeo omnium potentiarum potentiae universaliter principales.
PL 8, 1116C私が言う神は、まず普遍的なものの実在と実体とを産み出した。プラトンはこれをイデアと呼ぶ、あらゆる種のうちに内在する種の中の根源的な種である。この類に属する例は、オントテース(存在性)、ゾーオテース(生命性)、ノエーシス(知解)である。そしてまた、タウトテース(同一性)とヘテロテース(他であること)〔底本の綴りはトゥートテースとテロテース。ミーニュの脚注はタウトテースとヘテロテースと読む案を示す。それに従う〕、その他この種の類である。かくして類の類が注ぎ出され、あらゆる可能態の可能態が普遍的に根源的なものとなるまでに至る。
Ergo ὀντότης, id est, existentialitas, vel essentialitas: sive ζωότης, id est, vitalitas, id est, prima universalis vitae potentia, hoc est, prima vita fonsque omnium vivendi.
PL 8, 1116Cそれゆえオントテース、すなわち実在性、あるいは本質性。あるいはゾーオテース、すなわち生命性、すなわち生命の第一の普遍的可能態、すなわち、すべての生きることの第一の生命にして源。
Item νόησις, intelligendi vis, virtus, potentia, vel substantia, vel natura: haec tria accipienda ut singula, sed ita, ut qua suo plurimo sunt, hoc nominentur et esse dicantur: nam nihil horum est, quod non tria sit: esse enim, hoc esse si vivat, hoc est in vita sit.
PL 8, 1116D同じくノエーシス、すなわち知解する力、能力、可能態、あるいは実体、あるいは自然本性。これら三つは各々のものとして受け取られるべきであるが、しかも、それらが最も多くそれであるところのものによって名づけられ、また存在すると言われるようにである。というのも、これらのいずれも、三つでないものはないからである。というのも、存在するということは、それが生きるならば生命のうちにあるということだからである。
Ipsum vero vivere, non est vivere quod vivat intelligentiam non habere: quasi mixta igitur et ut res est, triplici simplicitate simplicia. Quidquid enim hoc ipso quo est, et alterum est, non aliquando dicendum geminum, sed semper unum.
PL 8, 1116Dしかし生きることそのものは、知解を持たずに生きるということではない。それゆえこれらは、いわば混じり合ったものであり、また実際そうであるとおり、三重の単純さにおいて単純である。というのも、それがそれであるところのそのことによって他方でもあるものは、決して二重のものと言われるべきではなく、常に一つのものと言われるべきだからである。
Liber IV, Caput VI
第IV巻 第VI章PL 8, 1117AVerum de iis pluribus alibi. Deus igitur est vivere, quod summum, primum, fontaneum, principaliter principale, tria ista genuit, id est, suo vivendi opere, ut existerent procreavit.
PL 8, 1117Aしかしこれらのことについては他所でさらに多く〔論じる〕。それゆえ神とは、最高にして第一、源泉的で、根源的に根源的な生きることであり、これがこの三つのものを生んだ、すなわち自らの生きるという働きによって、それらが実在するようにと産み出したのである。
Ista igitur opere provenerunt, et haec proles, ista generatio est, ut ab agente actus, ab eo quod est essentitas vel essentia, a vivente vitalitas vel vita, ab intelligente νόησις, intelligentium universalium universalis intelligentia nasceretur.
PL 8, 1117Aそれゆえこれらは働きによって生じたのであり、これは子であり、これは生成である。すなわち、働くものから働きが、存在するものから本質性あるいは本質が、生きるものから生命性あるいは生命が、知解するものからノエーシス、すなわちあらゆる普遍的な知解者たちの普遍的な知解が生まれるように、である。
Prius est igitur vivere, quam vita: quamquam in eo quod est vivere, vita sit: sed vivere ut parens vitae est, vita et proles, et quod gignitur, quippe a vivente generata.
PL 8, 1117Aそれゆえ生きることは生命より先である。もっとも、生きることであるところのもののうちには生命があるのだが。しかし生きることは生命の親であるようなものであり、生命はその子であり、生み出されたものである。すなわち、生きるものから生まれたものである。
Deus igitur est vivere illud primum vivere a semetipso, vivere ante omnium vivere, et ante ipsius vitae vivere: agens enim et semper agens, et nullo principio agens, non ab actione agens est, ne actio vel phantasia principii sit ad agentem, sed ut actio agentis opere, vel progenita sit vel exstiterit, vel effusa sit.
PL 8, 1117Aそれゆえ神とは、それ自体からのあの第一の生きること、すべてのものの生きることに先立つ生きること、生命そのものにも先立つ生きることである。というのも、〔神は〕働くもの、しかも常に働くもの、いかなる始まりも持たずに働くものであって、働きによって働くものとなるのではないからである。それは、働きが働くものにとって始まりであるかのような見かけさえ生じないためである。そうではなく、働きが働くものの働きによって、生み出され、あるいは実在するに至り、あるいは流れ出たのである。
Hoc utique agere in eo ponimus, quod est vivere: Deus ergo vivere est, et principale vivere: vita autem ut genitum. Vivere ergo pater est, vita filius: namque quod in eo factum est, vita est, et ipse filius dicit (Joan. XIV, 6) : Ego sum via, ego veritas, ego vita.
PL 8, 1117B我々はこの「働くこと」を、生きることであるところのもののうちに置く。それゆえ神は生きることであり、根源的な生きることである。しかし生命は生まれたものとしてある。それゆえ生きることは父であり、生命は子である。というのも、「彼のうちに造られたものは生命である」からであり、子自身がこう言うのである(ヨハネ14:6)「私は道であり、私は真理であり、私は生命である」。
Haec vita est, quae orta est ab eo quod pater vivit, et hoc illud est (Joan. XVI. 27) : Ego enim de Deo exivi.
PL 8, 1117Bこれが生命であり、父が生きるということから生じたものである。そしてこのことこそが(ヨハネ16:27)「私は神から出た」ということである。
Item ipse de se ita dicit (Joan. VII. 37, 38) : Qui sitit, veniat ad me, et bibat; qui credit in me, sicut dixit Scriptura, flumina de ventre ejus fluent aquae vivae.
PL 8, 1117B同じく彼自身が自らについてこう言う(ヨハネ7:37-38)「渇く者は私のもとに来て飲むがよい。私を信じる者は、聖書が言ったとおり、その腹から生ける水の川が流れ出るであろう」。
Hinc et illud est quod Samaritanae respondit (Joan. IV. 10) : Si scires donum Dei, et quis est qui dicit tibi: Da mihi bibere, tu magis petisses eum, et dedisset tibi aquam vivam. Item postea (Ibid., 13) : Omnis qui biberit ex hac aqua sitiet iterum.
PL 8, 1117Bここからまた、彼がサマリアの女に答えたこと(ヨハネ4:10)「もしお前が神の賜物を知り、お前に『私に飲ませよ』と言う者が誰であるかを知っているなら、お前の方からその者に願い、その者はお前に生ける水を与えたであろう」。同じくその後で(ヨハネ4:13)「この水を飲む者はみな再び渇くであろう」。
Samaritana aqua mundana est anima (Ibid. et 14) : Qui autem biberit de aqua quam ego dedero ei non sitiet in sempiternum, sed aqua quam dabo ei fiet in eo fons aquae salientis in vitam aeternam.
PL 8, 1117Cサマリアの女の水とは、世俗的な魂である(ヨハネ4:13、および14)「しかし私が与える水を飲む者は、永遠に渇くことがなく、私が彼に与える水は、彼の内で永遠の生命に至る、湧き出る水の泉となるであろう」。
Iis atque hujusmodi innumerabilibus exemplis satis clarum fit Christum Dei filium vitam esse, et aeternam vitam: quippe qui et ipse ut pater Spiritus sit. (Joan. III. 6) : De Spiritu enim quod nascitur spiritus est: Spiritus vero spirat, et a se spirat: spirare autem vivere est.
PL 8, 1117Cこれらおよびこの種の数え切れない実例によって、神の子キリストが生命であり、しかも永遠の生命であることは十分に明らかである。というのも、彼自身もまた、父がそうであるように、霊であるからである。(ヨハネ3:6)「霊から生まれるものは霊である」からである。しかし霊は息をする、しかもそれ自体から息をする。息をするとは生きることである。
Porro quod a se spirat, a se vivit: quod a se vivit, ex aeterno et in aeternum vivit: nunquam enim se deserit, quod sibi causa est, ut hoc ipsum sit quod existit.
PL 8, 1117Cさらに、それ自体から息をするものは、それ自体から生きる。それ自体から生きるものは、永遠から永遠へと生きる。というのも、自らの拠り所である自己を、決して見捨てないからであり、それはまさに自らが存在するそのことの原因なのである。
Cum igitur pater sit quod est vivere, ut supra docuimus, vivere autem sit vitam esse, itemque quod vita id sit quod gignitur ab eo quod est vivere, necessario id est vita, quod vivere: vivit enim et vita hoc ipso quia vita est, atque ex se vita est: ex se enim ei est vivere: verumtamen ex illo primo, quod est principaliter vivere, quod est pater, ubi et unde existit vita, cui inest et vivere, et ex se vivere, quod esse filium Jesum Christum probamus, intelligimus et fatemur.
PL 8, 1117Cそれゆえ、上で教えたとおり父が生きることであるものであり、生きることが生命であることであり、また生命であるものが生きることから生まれるものであるとすれば、必然的に生命であるものは生きることであるものである。というのも生命は、生命であるがゆえに生き、それ自体から生命であるからである。というのは、それ自体から〔生命に〕生きることが備わっているからである。とはいえそれは、根源的に生きることである第一のもの、すなわち父から〔生きることが備わるので〕あって、そこに、またそこから生命が実在し、生命には生きることが、しかもそれ自体からの生きることが備わっている。この生命こそが子イエス・キリストであると、我々は証明し、知解し、告白する。
Liber IV, Caput VII
第IV巻 第VII章PL 8, 1117DIsta omnia quae a me dicta sunt, quemadmodum in Evangelio κατὰ Ιωάννην significata atque asserta per ipsa Salvatoris verba videamus (Joan. VI. 58) : Misit me vivus Pater, et ego vivo propter Patrem.
PL 8, 1117D私が語ってきたこれらすべてのことが、カタ・ヨアンネーン(ヨハネによる)福音書において、救い主自身の言葉によって示され言い立てられているのを見よう(ヨハネ6:58)「生ける父が私を遣わし、私は父のゆえに生きる」。
Ac ne qui istum in carne Christum dixisse istud crederet, subjunxit statim (Joan. VI. 59) : Hic est panis qui de coelo descendit.
PL 8, 1117D誰かが、これは肉におけるキリストがこう言ったのだと信じることのないように、彼はただちにこう付け加えた(ヨハネ6:59)「これは天から降ってきたパンである」。
Deinde vitam esse, et aeternam vitam sic testatur, sic docet (Ibid. 54, 55) : Nisi acceperitis corpus Filii hominis, sicut panem vitae, et biberitis sanguinem ejus, non habebitis vitam in vobis: qui autem edet carnem ejus, et bibet ejus sanguinem, habet vitam aeternam.
PL 8, 1118A次いで、彼が生命であり永遠の生命であることを、彼はこう証しし、こう教える(ヨハネ6:54-55)「人の子の体を、生命のパンとして受けず、その血を飲まないなら、汝らのうちに生命はない。しかしその肉を食べ、その血を飲む者は、永遠の生命を持つ」。
Omne ergo quod Christus est, vita aeterna est, vel spiritus, vel anima, vel caro: horum enim omnium ipse Λόγος est.
PL 8, 1118Aそれゆえ、キリストであるものはすべて、霊であれ、魂であれ、肉であれ、永遠の生命である。これらすべてのものにとって、彼自身がロゴスだからである。
Λόγος autem principalis vita est: ergo etiam ea quae induit vita sunt; unde ista et in nobis vitam aeternam merebuntur per Spiritum quem Christus nobis dat, facta et ista spiritalia.
PL 8, 1118Aしかしロゴスとは根源的な生命である。それゆえ彼がまとったものたちもまた生命である。それゆえこれらのものは、キリストが我々に与える霊を通して、我々のうちでも永遠の生命に値するものとなり、それら自体もまた霊的なものとされるのである。
Ac ne qui crederet de Christo carnali Christum ista dicere, et non de toto se, qui est Spiritus, anima, caro, quid ait? (Ibid. 63) : Quid si videritis Filium hominis ascendentem? Quis est filius hominis?
PL 8, 1118A誰かが、これは肉的なキリストについてキリストがこう言っているのであって、霊であり魂であり肉である全体としての彼自身についてではないと信じることのないように、彼は何と言っているか。(ヨハネ6:63)「もし汝らが人の子が昇るのを見たなら、どうであろうか」。人の子とは誰であるか。
Spiritus, anima, caro: haec enim habuit cum ascendit, et cum quibus ascendit. Quid ergo est quod adjicit? ut spiritus intelligatur (Ibid.) : Ubi primum fuit: hoc est, spiritus: atque vita, quod Pater, quod Deus, unde haec ὁμοούσια, id est, consubstantialia sunt, nullo tempore extra se existentia, principaliter principalia, una eademque substantia, vi pari, eadem potentia, majestate, virtute, nullum altero prius, nisi quod causa est alterum alterius, et idcirco alterum; sed idem alterum verum quia idem unus Deus; quia vero alterum, idcirco primum et secundum; et quia causa alterum alterius, idcirco pater, quod causa est: id vero quod ab altero, filius: in substantia vero nulla distantia, nulla temporis discretio, nulla significatio; unus motus, una voluntas, et aliquando phantasia alterius voluntatis, sed semper eadem.
PL 8, 1118B霊、魂、肉である。これらを彼は、昇るときに持ち、これらとともに昇ったからである。それでは彼が付け加えているのは何であるか。それは霊が知解されるようにするためである(ヨハネ6:63)「もといたところへ」。すなわち霊であるところへ、そして生命であるところ、父であるところ、神であるところへである。これらはホモウシア、すなわち同一実体であり、いかなる時にもそれ自身の外に実在することなく、根源的に根源的であり、一にして同一の実体であって、力は等しく、可能態、威厳、力能も同じであって、いずれも他方より先ではない。ただ、一方が他方の原因であるという点だけは別であり、それゆえに他方である。しかし同一のものが他方なのであり、まことに同一であるがゆえに唯一の神である。しかし他方であるゆえに第一と第二であり、また一方が他方の原因であるゆえに、原因であるものは父であり、他方から由来するものは子である。ただし実体においては、いかなる隔たりもなく、いかなる時間的な区別もなく、いかなる〔優劣の〕表示もない。運動は一つであり、意志は一つであり、時にもう一つの意志の幻影があるとしても〔aliquando phantasia alterius voluntatis の含意は取りにくく、別の意志があるように見えることがあっても、の意と解した〕、それはつねに同一のものである。
Liber IV, Caput VIII
第IV巻 第VIII章PL 8, 1118CHaec ita esse sacra primum lectione doceamus, deinde, ut ordo poscit, ut rerum necessitas flagitat, et perspiciamus in iis quibus est una eademque substantia, cur alter mittentis, alter missi potestatem gerant: imperantis alter, alter ministri: alter motu agendi a passionibus libero, alter per infinitos actus in creandis saeculis infinitus, et iis quae sunt in saeculis, subjecit usque ad mortem innumeras passiones.
PL 8, 1118Cこれらのことがそうであることを、まず聖なる読誦によって示そう。次いで、順序が求め、事柄の必然性が要求するとおり、一にして同じ実体を持つこれらのものにおいて、なぜ一方が遣わす者の権能を、他方が遣わされる者の権能を担うのか、一方が命じる者の、他方が仕える者の権能を担うのかを見よう。一方は受動から自由な行動の運動を持ち、他方は諸々の世を創造するにあたっての無限の働きによって無限でありながら、諸々の世にあるものたちには、死に至るまでの数えきれない受苦を負ったのである。
Vivit quod primum est, vivit ex sese, vivit aeternum, et hoc Deus est. Quod ipsum vivit, ut docui, existentiae, vel substantiae vim habet, et naturam vitae et intelligentiae: immo ipse in eo quod est ei esse, hoc est illud quod dicimus vivere, et hoc quod intelligere, et hoc Deus est: ergo quod est Deo esse, existentiae causa et pater est.
PL 8, 1118C第一のものは生きる、それ自体から生きる、永遠に生きる、これが神である。この生きるもの自体は、すでに教えたとおり、実在の、あるいは実体の力を持ち、生命と知解との本性を持つ。むしろ彼自身において、彼にとって存在するとはこのことであり、これが我々が「生きること」と呼ぶものであり、これが「知解すること」であり、これが神である。それゆえ、神にとって存在するとは、実在の原因であり、また父である。
Et quoniam in ipso suo esse vita ei est, et in eo etiam nosse qui sit, et vitae universalis, et intelligentiae fons est.
PL 8, 1118Dそして、彼自身の存在そのもののうちに彼にとっての生命があり、またそのうちに自らが何者であるかを知ることがあるがゆえに、彼は普遍的な生命の、また知解の源である。
De tribus enim istis quae simplici existentia in Deo sunt, vel quae Deus sunt, magis esse Deus est: quod ex se habet vivere, et vitam esse, vel intelligere, et intelligentiam esse, ut supra docuimus, et in pluribus.
PL 8, 1118Dというのも、神のうちに単純な実在としてある、あるいは神であるところのこの三つのもののうち、神はむしろ〈存在すること〉である。それは、それ自体から生きることと生命であること、あるいは知解することと知解であることを持つものである。これは、上で、また多くの箇所で教えたとおりである。
Ut jam reliqua duo, vitam dico et intelligentiam accipiamus, ut genita ab eo quod est esse, suum esse habentia ab eo quod est primum esse motum, pro priore existendi vim ac nomen vitae intelligentiamve sortita.
PL 8, 1118Dそれゆえ、残る二つのもの、すなわち生命と知解とを、我々は存在であるところのものから生まれたものとして受け取ろう。それらは、第一の存在である運動から自らの存在を得ているのであり、その先立つものに対応して、生命あるいは知解という実在の力と名とを割り当てられているのである。
Omnia enim in tribus terna sunt quodammodo et ordine nominata: non quod non in singulis tribus trina sunt, sed quod motu id operantur quod esse dicuntur: esse enim primus motus est, qui cessans dicitur motus, idem intus motus: cum enim se ut existat operatur, recte et intus motus, et cessans motus est nominatus.
PL 8, 1118Dすべてのものは三つのものにおいて、ある仕方で、また秩序において三重に名づけられている。個々の三つのもののうちに三重性がないからではなく、それらが「存在する」と言われるところのことを、運動によって働き成すからである。すなわち、存在することとは第一の運動であって、それは「静止している運動」とも言われ、また同じく「内なる運動」とも言われる。というのも、それが自らを実在せしめるべく働くとき、正しく「内なる運動」とも「静止している運動」とも名づけられるからである。
Hinc nos motum esse dicimus, quod est vivit ac vivere: jam vero cum ex eo quod est vivit ac vivere confecta quodam modo et genita in habitus speciem ipsius quod est vivit ac vivere forma formata sit, haec vita, haec filius nominatur.
PL 8, 1119Aここから我々は、「生きる」すなわち「生きること」であるものを運動であると言う。さていま、「生きる」すなわち「生きること」であるものから、いわば仕上げられ、生み出されて、その「生きる」すなわち「生きること」そのものの状態という姿へと、形相として形づくられたもの、これが生命であり、これが子と名づけられる。
Ut enim forma quaelibet, vel ibi posita ubi est, vel alibi ducit nos ad cognoscendum eum cujus est; sic vita facit nos nosse quid sit vivere: actus enim est vivere, et in actu momentis omnibus cursus, et ideo dictum (Joan. I. 18) : Deum nemo vidit unquam.
PL 8, 1119Aというのも、いかなる形相も、それが置かれているその場所であれ、他の場所であれ、我々をそれが誰のものであるかの認識へと導くように、生命は我々に、生きることが何であるかを知らしめるのである。というのも生きることとは現実の働きであり、あらゆる瞬間における現実態においての経過であり、それゆえこう言われている(ヨハネ1:18)「神をいまだかつて見た者はいない」。
Quis enim videat vivere, quod Deus est, sine vita quae lineamentis agendis in quadam specie coit et existit, ut sit forma viventis?
PL 8, 1119Aというのも、神である生きることを、生きるものの形相であるところの生命なしに、誰が見ることができようか。生命は、働きの輪郭によってある種の姿へとまとまり実在するがゆえに、生きるものの形相なのである。
Ergo ejus quod est vivere, forma est vita, per quam, vel in qua quod est, vivit ac vivere videtur, accipitur et agnoscitur, quod a patre significat dictum Salvatoris (Joan. XIV. 9) : Qui me videt videt et Patrem: Filius enim Dei forma Dei est, id est, vita, quae est forma viventis.
PL 8, 1119Bそれゆえ、生きることであるところのものの形相は生命であり、それを通して、あるいはそのうちにおいて、生きることであるところのものが見られ、受け取られ、認められる。それは、救い主の言葉が父について示すとおりである(ヨハネ14:9)「私を見る者は、父をも見る」。というのも、神の子は神の形相であり、すなわち生命であり、それが生きるものの形相であるからである。
Dictum enim a Paulo ad Philippenses (Philipp. II, 6) : Qui cum in forma Dei constitutus esset, non rapinam arbitratus est, ut esset aequalis Deo. Item ad Colossenses (Coloss. I. 15) : Qui est imago invisibilis Dei. Ergo Jesus Christus et imago, et forma Dei.
PL 8, 1119Bというのもパウロがフィリピの信徒への手紙でこう言っているからである(フィリピ2:6)「神の形相のうちにありながら、神と等しくあることを奪い取るべきこととは考えなかった」。同じくコロサイの信徒への手紙で(コロサイ1:15)「見えない神の像である方」。それゆえイエス・キリストは神の像であり、また神の形相でもある。
Diximus autem quod in forma videtur, id cujus forma: et eodem pacto et in imagine videtur is, cujus imago est, maxime si is cujus imago, est invisibilis, sicut heic dictum: Imago Dei invisibilis.
PL 8, 1119B我々は、形相において見られるのはその形相の持ち主であると言った。同じ理でまた、像において見られるのはその像の持ち主である。とりわけ、その像の持ち主が見えない方である場合はそうである。ここに言われているとおり「見えない神の像」である。
Eodem modo dictum in Evangelio κατά Ιωάννην· Deum nemo unquam vidit, nisi Unigenitus Filius, qui de sinu ejus exivit. Et item sic Moysi dictum (Exod. XXXIII, 20) : Faciem meam non videbis; quis enim faciem meam vidit et vixit? Permisit tamen posterganea sua videri, id est, deorsum, caeteraque praeter faciem.
PL 8, 1119C同じ仕方で、カタ・ヨアンネーン(ヨハネによる)福音書でこう言われている。「神をいまだかつて見た者はいない。ただ、父の懐から出た独り子なる子のほかには」。また同じくモーセにこう言われた(出エジプト33:20)「私の顔を見ることはできない。私の顔を見て生きられる者があろうか」。それでも神は、自らの後ろの部分が見られることを許した。すなわち下の部分、顔以外のその他の部分をである。
Liber IV, Caput IX
第IV巻 第IX章PL 8, 1119CQuot heic mysteria? quot genera quaestionum? quot signa ad declarandum et Deum, et Jesum Christum, et substantiam esse, et unum ambo esse substantiam, et simul utrumque unam esse substantiam, et a patre filio esse substantiam?
PL 8, 1119Cここにどれほど多くの秘義があることか。どれほど多くの種類の問いがあることか。神もイエス・キリストも実体であること、両者がともに一つの実体であること、両者が同時に一つの実体であること、そして子が父から実体を持つことを明らかにするための、どれほど多くの徴があることか。
Quae cuncta, atque hujusmodi alia, nullo modo explicari, intelligi atque approbari possunt, nisi superior tractatus manifestis perceptionibus illucescat.
PL 8, 1119Cこれらすべて、またこの種の他のことは、上述の論述が明白な知解によって光を放たないかぎり、決して説き明かされ、知解され、承認されることはできない。
Sit igitur nobis fixa sententia, quod Deus spiritus sit, et spiritus de quo et filius spiritus, et spiritus Spiritus sanctus (Joan. III, 6) : De spiritu enim quod nascitur spiritus est (Joan. VI, 63) : Spiritus autem vivificat.
PL 8, 1119Dそれゆえ、神は霊であり、霊であるその方から〔生まれた〕子もまた霊であり、聖なる霊もまた霊である、という見解を我々にとって確固たるものとしよう。「霊から生まれるものは霊である」(ヨハネ3:6)。「しかし霊は生かす」(ヨハネ6:63)。
Quod vivificat, utique ipsum vivit: quod vivit, quia spiritus est, a se vivit: et quod a se vivit, hoc ipsum est quod vivit: et quia quod a se vivit, cum ipsum sit quod est vivit, nec aliud habet quod vivere dicatur: non enim vivificatum est, sed vivit ipsum, vivit vel vivere existens: et quia vivit, ac vivere agere est, in eo quod a se vivit, nunquam coepit; non enim expectavit alterum, ut nunquam se deseruit, aut deseret: ex aeterno igitur atque in aeternum vivit principalis et universalis substantia vivendi, non ut substantia sit, et sic vivens; sed ipsum quod est vivens, hoc ipsum substantia est: neque enim cum ipsum vivens, ac vivit, et vivere esse, et quodammodo esse intelligatur, non suum sibi esse quod sit, substantia est, hoc et lectione omni sacra, et rerum ipsarum vocibus spiritus nominatur.
PL 8, 1119D生かすものは、まさに自ら生きる。生きるものは、霊であるがゆえに、それ自体から生きる。そしてそれ自体から生きるものは、まさにそれがそれであるところのもの、生きるものである。そして、それ自体から生きるものは、それが生きるまさにそのことであるがゆえに、生きると言われるべき他の何ものをも持たない。すなわち、生かされたものなのではなく、それ自体が生きる、あるいは生きること・生きるものとして実在するのである。そして生きること、また生きることが働きであることのゆえに、それ自体から生きるかぎり、決して始まったことはない。他のものを待つことはなかったのであり、それは決して自らを見捨てたことがなく、また見捨てることもないのと同じである。それゆえ、永遠から永遠にまで生きるのは、生きることの根源的・普遍的な実体であり、それは実体であってしかも生きているのではなく、まさに生きているものであるところのそのことそのものが実体なのである。というのも、それ自体が生きるものであり、生きており、また生きること・存在すること、そしてある仕方で存在するということが知解される限り、それが自らにとって何であるかという固有の存在を持たない実体ということはないからである。これはあらゆる聖なる読誦において、また事物そのものの語りにおいて、霊と名づけられる。
Liber IV, Caput X
第IV巻 第X章PL 8, 1120ASpirat autem spiritus, et a se spirat, et Deus spiritus est: spirat vero, hoc est, quod vivit: vivit ergo a se et semper spiritus, qui Deus est: vivit, inquam, atque in actu vivendi, et ipso opere vita cum vivit, opere vitam cum vivit, operatur.
PL 8, 1120Aしかし霊は息をする。それ自体から息をする。そして神は霊である。息をするとは、まさに生きるということである。それゆえ霊は、それ自体から、また常に生きる。それは神である。私が言うのは、生きているということ、そして生きるという働きにおいて、まさにその働きによって生きつつ生命があり、その働きによって生きつつ働くということである。
Nata ergo est vivente Deo vita aeterna, generata est, et quia vivit, ipsum substantia est: et quod est ab eo quod vivit, et vita ipsa substantia est, per eadem aequalis ac simul, quia ipsum vivit vita est, atque ipsa vita vivendo existit ut vita sit.
PL 8, 1120Aそれゆえ、生きる神から永遠の生命が生まれた、生成された。そして生きるがゆえに、それ自体が実体である。そして、生きるものから出るところのもの、生命自体もまた実体であり、同じ実体に等しく、同時にある。というのも、まさに生きるものが生命であり、生命自体が生きることによって実在し、生命として存在するからである。
Spiritus ergo est vivere, et vita spiritus est: complectitur se utrumque, et in utrumque est, et alterum non ut geminum et adjectum, sed simplicitate ex se atque in se existentis, quasi alterius substantiae duplicatum, nunquam a se discretum, quia in singulis geminum.
PL 8, 1120Bそれゆえ霊は生きることであり、生命は霊である。両者は互いを包み合い、それぞれが他方のうちにある。そしてどちらか一方は、二重のもの、付加されたものとしてあるのではなく、それ自体から、またそれ自体のうちに実在するものの単純性によって、いわば別の実体の二重化であるかのようにでありながら、決してそれ自体から切り離されることはない。というのも、それぞれが〔他方において〕二重に現れるからである。
Etenim vivere cum vita est, et vita rursus cum eo est quod est vivere: vivere autem, ut docuimus, Deus est, vita Christus: et quia vivere ut generator est vitae: actu enim, quod est vivere, ut quaedam prolis vita generatur, fit vivere pater, filius vita, ista ipsa quidem, qui alterum altero, idcirco duo.
PL 8, 1120B実際、生きることは生命とともにあり、また生命は再び生きることであるものとともにある。しかし生きることは、我々が教えたとおり神であり、生命はキリストである。そして、生きることは生命の生む者であるがゆえに、現実の働きにおいて、生きることであるものから、いわば子としての生命が生み出されるのであり、生きることが父となり、生命が子となる。これらはまさに同一のものでありながら、一方が他方によるものであるがゆえに、それゆえ二つなのである。
Unde enim duo, nisi alterum ab altero? et semper quod ab altero est filius est, illud autem unde alterum, pater.
PL 8, 1120Bというのも、一方が他方に由来しないのであれば、なぜ二つがあろうか。そして常に、他方から出るものが子であり、他方の出るところのものが父である。
Sed nunc non ita alterum ut discretum atque diversum, sed tantum alterum ab altero, ut conficiens atque confectum, et generans atque gneratum, conjunctione substantiae utrumque unum, cum et vivere vita sit et vita ipsa vivere: hinc pater et filius, unus Deus.
PL 8, 1120Cしかしいまここでは、切り離され異なるものとしての別ということではなく、単に一方から他方であるということであり、作り成すものと作り成されたものとして、生むものと生まれたものとして、実体の結合によって両者は一つである。生きることが生命であり、生命自体が生きることであるからである。ここから父と子とは一つの神である。
Et quia conversio naturalis existentiae non nisi una est: ut enim in eo quod est vivere inest vita, et item in eo quod est vita, inest vivere; una sola et conversio est.
PL 8, 1120Cそして自然本性的な実在の転換はただ一つしかない。というのも、生きることであるところのもののうちに生命が内在し、同じく生命であるところのもののうちにも生きることが内在するからである。転換はただ一つだけである。
Unde cum in eo quod vita est, insit et vivere; idcirco unigenitus filius consubstantialis patri, unus et ipse filius, pater unus.
PL 8, 1120Cそれゆえ、生命であるものに生きることが内在するがゆえに、独り子である子は父と同一実体であり、子自身が一つであり、父も一つである。
Unde una eademque substantia, et simul ac semper: Hoc est enim ὁμοούσιον, ὁμοῦ οὐσίαν ἔχων, simul substantiam habens, paremque existendi vim atque virtutem, eamdemque substantiae naturam, nullo tempore praeeunte; quod nos consubstantiale dicimus, causativo priore quod est vivere, ad id quod vita est, ut illud generans ac pater, hoc genitum ac filius, et sit, et esse dicatur.
PL 8, 1120Cそれゆえ、一にして同じ実体、しかも同時かつ常にそうである実体である。というのもこれこそがホモウシオス(同一実体)、ホモウー・ウーシアン・エコーン、すなわち同時に実体を持つということであり、実在の力と力能を等しくし、実体の本性を同じくし、いかなる時も先立つことのないということだからである。我々はこれを「同一実体」と言う。ただし、生きることであるものが、生命であるものに対して原因として先にあり、前者が生む者にして父であり、後者が生まれた者にして子であり、またそう言われるのである。
- ホモウシオス(ὁμοούσιος、ラテン語 homousion/unius substantiae)=「同一実体の」。ニカイア信条(325年)が、子は父と「同一実体」であると告白した語。子が父と同じ一つの実体をもつことを言う。聖書に無い語であり、父と子の区別を消す(サベリオス的な)理解を招くとして、東方の多くの司教に警戒された。
Ergo quia insunt sibi, et licet pater cum sit, filius non sit: rursusque cum filius, qui est ejus cujus est filius, pater non sit; tamen vi rerum et substantiae parilitate, cum vivere vita sit et una sit vivere, merito divina Salvatoris voce pronuntiatum est (Joan. XVI, 10, 11) : Et ego in Patre, et Pater in me.
PL 8, 1120Dそれゆえ、彼らは互いに内在し合っており、父である者は父である以上子ではなく、逆に、その者の子である子は父ではないとしても、それでも事柄の力と実体の同等性によって、生きることが生命であり、生きることが一つである以上、救い主の神的な声によって、こう正しく宣言されたのである(ヨハネ16:10-11)「私は父の内にあり、父は私の内にある」〔引用文はヨハネ14:10–11 に当たり、底本の引用箇所表示は食い違っている〕。
Hinc et illud est (Joan. X, 30) : Ego et Pater unum sumus: etenim cum rerum vi et natura ipsa duce nihil sint omnia, si non vivant, et motu vitali vacua, nec molem hylicum aut existentiae vel imaginem, vel speciem habere credantur: fluendi enim ac refluendi natura incondite subsistendi, non recipit vis lubrica inconstans, nec formam recipit, ut aliquid esse dicatur.
PL 8, 1120Dここからまた(ヨハネ10:30)「私と父とは一である」ということも来る。というのも、事柄の力と自然本性そのものが導くところに従えば、もしすべてのものが生きず、生命の運動を欠いているならば、それらは無に等しく、質料的な塊も、実在の像も、姿も持つとは信じられないからである。というのも、流れ去り流れ戻り、無秩序に自存する本性の、滑りやすく不安定な力は〔natura の係りは定かでない。vis を限定するものと取った〕、〔像も姿も〕受け入れず、何かが存在すると言われるための形相も受け入れないからである。
Liber IV, Caput XI
第IV巻 第XI章PL 8, 1121AUnde carens eo quod est aliquid esse, etiam esse suum tenet, ut recte nullo modo esse dicitur.
PL 8, 1121Aそれゆえ、何かであるということを欠くものは、自らの存在をさえ、正しくは決して「存在する」とは言われないような仕方でしか保っていない。
At nunc comprehensa et tota, atque in partibus circumsistens, et formata, atque hoc corporata, et ad aliquid esse specie aliqua capta et esse creditur: quia motu vitali, et ab infinito certis lineamentis septa, in sensus certissimos promovetur.
PL 8, 1121Aしかしいま、把握され、全体として、また諸部分において立ち囲われ、形づくられ、また身体化されたものは、何らかの姿によって捉えられて、何かとして存在すると信じられる。というのも、生命の運動によって、また無限のものから確かな輪郭によって区切られて、確実な感覚のうちへと押し進められるからである。
Ergo hylica quae sunt, ut esse videantur, facit vis potentiaque vitalis, quae defluens a λόγῳ illo qui vita est, quem dicimus filium, per Archangelos, Angelos, Thronos, Glorias, caeteraque quae supra mundum sunt, primo in corpora, atque αὔλα, naturali sua substantia munda atque puriora cum currit ac labitur, lucem suam majore sui communione patitur, mox in animam fontemque animae gradatim veniens.
PL 8, 1121Aそれゆえ、質料的なものが存在するように見えるようにさせるのは、あの生命であるロゴス、すなわち我々が子と言うものから流れ出る、生命的な力と可能態である。それは大天使、天使、王座、栄光たち、その他の世界を超えたものたちを通り、まず物体、そしてアウラ(非質料的なもの)へと、その自然本性の実体において清らかで純粋なものとしてこれらを流れ走り渡るとき、より大きな共有によって自らの光を〔弱めるという〕受苦を被り、やがて段階的に魂へ、また魂の源泉へと至る。
Quia anima imago τοῦ λόγου est, quasi quadam cognitione majorem defluendi accipit cursum. Et quia in animanda anima properat, fit ei in animanda ejus petulantior appetitus.
PL 8, 1121B魂はロゴスの像であるがゆえに、いわばある種の認識によって、より大きな流出の経過を受け取る。そして魂は〔ものを〕活かすことに急ぐがゆえに、それを活かすことにおいて、より奔放な欲求が魂に生じる。
Hinc in hylen mersa, et mundanis elementis, et postremo carnalibus vinculis implicata, corruptioni atque ipsi morti sese miscens, vivendi idolum materiae faecibus praestat.
PL 8, 1121Bここから、質料に沈み、世俗的な諸元素に、また最後には肉的な束縛に絡め取られ、腐敗と死そのものとに自らを混ぜ合わせて、質料の澱に、生きることの影像を与えるのである。
Vivunt ergo cuncta terrena, humida, aerea, ignea, aetherea, coelestia, non λόγῳ illo priore, nec vitae integro lumine, sed propter copulationem hylicam saucia luce vitali, vivunt supra calestia, et magis vivunt, quae ab hyle et a corporeis nexibus recesserunt, ut puriores animae, et Throni, et Gloriae; item Angeli atque ipsi Spiritus, alii ut in alio, id est, in sua substantia vitam habentes: alii ipsa vita sunt: Jesus autem Christus, et sanctus Spiritus: nam et de hoc mox docebimus: simul cum Deo, sed a Deo tamen vita sunt, sed universali vita vivunt, et a se vivunt, et non in altero habentes quod vivunt, sed ut hoc ipsum illis esse sit vivere et vitam esse, et scientiam esse patre tradente, hoc est, principaliter existente eo quod est vivere.
PL 8, 1121Bそれゆえ、地に属するもの、湿ったもの、大気に属するもの、火に属するもの、エーテルに属するもの、天に属するものはすべて生きる。しかし、あの先立つロゴスによってでも、生命の完全な光によってでもなく、質料との結合のゆえに傷ついた生命の光によって生きるのである。天上のものの上にあるもの〔底本は calestia。caelestia と読む〕、質料と身体的な結びつきから離れたものは、より純粋に生き、いっそう生きる。清らかな魂たち、また王座たち、栄光たちのように。同じく天使たちや霊たち自身も、あるものは他のもののうちに、すなわち自らの実体において生命を持つものとしてあり、あるものは生命そのものである。しかしイエス・キリスト、そして聖なる霊は――これについては後ですぐに教える――神とともにありながら、しかし神からのものとして生命であり、普遍的な生命によって生き、それ自体から生き、他のもののうちに生きることを持つのではなく、まさにそのこと自体が彼らにとって生きること、生命であること、そして知であることであり、父がそれを伝える、すなわち生きることであるところの根源的に実在するものからそれを持つのである〔Jesus autem Christus 以下は構文が複雑で、文脈に沿って解した〕。
Ergo haec omnia enumerata vivant, et nihil sit vel in aeternis, vel in mundanis aut hylicis, quod non pro natura sua vivat: utique confitendum est esse vim quandam vel potentiam qua cuncta vivefiant, et quasi vivendi fonte in vitales spiritus erigantur, ut ex hoc et vivant, et quia vivunt, esse sortita sint.
PL 8, 1121Cそれゆえ、数え上げられたこれらすべてのものが生きるのであり、永遠のものにおいても、世俗的あるいは質料的なものにおいても、その本性に応じて生きないものは何もないのであるから、当然、万物を生かすある種の力あるいは可能態が存在し、いわば生命の泉として、生命的な諸霊のうちへと立ち昇らせるものが存在することを認めねばならない。それによって、それらは生き、また生きるがゆえに存在を割り当てられているのである。
Liber IV, Caput XII
第IV巻 第XII章PL 8, 1121DQuis est iste, unde in aeterna atque in mortalia vitalis spiritus spirat, quo vigent cuncta, quo subsistunt, quo actus proprios sumunt, quo et generata sunt, et generatura proveniunt?
PL 8, 1121Dこの方は誰であるのか。この方から、永遠のものへも、死すべきものへも、生命の霊が息づき、それによって万物が力を得、それによって自存し、それによって固有の働きを受け取り、それによって産み出され、また自らも産み出すものとして進み出るのか。
Deus, sine dubio Deus, et quod menti nostrae venerationi est vivendi pater, numenque vivendi.
PL 8, 1121D神である、疑いなく神である。それは我々の心にとって、生きることの父であり、生きることの神性である。
Hunc vel potentiam vitae, ut in aliis diximus, vel vitam summam principemque, et generaliter generalem, atque omnium viventium originem, causam, caput, fontemque dicemus: Principium existentium, substantiarum patrem, qui ab eo quod ipse est, esse caeteris praestat, secundum vim ac naturam percipientium vivendi potentiam, substantiamque moderatus.
PL 8, 1121Dこの方を、我々は他所で述べたように生命の可能態と言うか、あるいは、最高にして首位の生命、そして普遍的に普遍的なもの、あらゆる生けるものの起源、原因、頭、源であると言おう。実在するものたちの始まり、諸実体の父である。この方から、この方自身がそれであるところのものによって、他のものたちに、それらの本性に応じて受け取る力に従って、生きることの可能態と実体とが節度をもって備えられ、存在が与えられるのである。
Quid ipse, aut in quo? Quippe vivus verusque: Unus, ut nos de se loqui sinit: vivit, et ex aeterno et in aeternum vivit, ex se habens illud ipsum, quod ei substantia est: vivit; non enim ei accedere actus aut debuit aut potuit, ne aliquando a se minus: sed semper perfectus, plenus ac totus, in eo quod est ei esse, inest etiam sic esse: caeteraque post Deum sunt, et potentiae sunt, et actiones potentiae, quae vi sua jam esse creduntur, ut omnia et esse, et habere videantur, quae maturis processionis actibus existentia in suo opere heic habere provenit: actiones autem dicuntur, cum existendis processibus gignunt, ac foras promunt quod esse possunt.
PL 8, 1122Aこの方自身は何であるのか、あるいは何の内にあるのか。まさに生ける、まことなる方である。単一なる方である、彼自身についてこう我々に語ることを許すかぎりでは。生きる、そして永遠から永遠にまで生きる、それ自体から、自らにとって実体であるところのそのものを持って生きるのである。生きる、というのも、彼には決して、働きが加わるべきでもなく、また加わりえもしなかったからである。それは、彼がいつか自らより劣ったものとなることのないためである。しかしつねに完全であり、満ち、全きものであり、彼にとって存在することであるもののうちに、同じくこのように存在するということが内在している。神より後にあるものは、可能態であり、可能態の働きである。それらはそれ自体の力によってすでに存在すると信じられ、そのためすべてのものが存在し、また持つと見えるが、それらは成熟した進み出の働きによって実在の状態にあることを、それぞれの働きにおいて持つに至るのである。働きとは、実在への進行によって生み出し、また存在しうるものを外へと差し出すときに言われる〔processus・gignere・promere の関係は取りにくく、文脈から推して解した〕。
Ut semen jam potentia est, et culmus, et folia; vel mas aut femina venereae cupiditatis effusio; sed haec in mundo atque sub luna: supra vero in aethere atque coelo actiones sunt, atque actionibus vivunt, sed genita etiam quod futurum fuerant facta: ex ortu enim suo in operationes proprias suasque dimissa, suos actus naturae continentis contagione discurrunt.
PL 8, 1122B種子がすでに可能態としてあり、また茎や葉があるように、あるいは男女の情欲の発露があるように――しかしこれらは月下の世界にあることである。それに対して上、エーテルと天にあっては、現実の働きが存在し、その働きによって生きる。しかも生み出されたものでありながら、やがてそうなるはずであったものとして造られたものでもある。というのも、それらは自らの起こりから、固有の、また自らの働きへと解き放たれて、内に含む本性の伝染によって自らの働きを走り巡らせるからである。
Liber IV, Caput XIII
第IV巻 第XIII章PL 8, 1122BQuod si haec quae in mundo sunt actus sunt, quanto magis illa quae in aeternis ac supra coelestia sunt, actus sunt et actiones sunt, quae mundana ista genuerunt? Item et anima et Angeli ex animis, et supra animas.
PL 8, 1122Bもし世界にあるこれらのものが働きであるならば、それらを生んだ、永遠にして天上を超えたものにあるものは、なおさら働きであり、諸々の現実の働きである。同じくまた魂も、天使たちも魂から〔生じ〕、魂を超えたものからも〔生じる〕。
Nam et anima αὐτογόνῳ id est, suo et a se sibi orto motu fertur, αὐτοκίνητος dicitur, unde ἀκίνητος: ergo semper in motu est, quod est semper agere, et esse ipsam ἐνέργειαν, ut sit ei substantia, ille motus.
PL 8, 1122Bというのも魂もまた、アウトゴノー、すなわち自ら固有の、自らから生じた運動によって運ばれ、アウトキネートス(自ら動くもの)と言われる。ここから〔また〕アエイキネートス(常に動くもの)〔とも言われる〕〔底本はアキネートス(動かされないもの)。文脈からアエイキネートスと読む〕。それゆえ魂は常に運動のうちにあり、それは常に働くということであり、まさにエネルゲイアそのものであるということであって、その運動が魂にとっての実体となるのである。
Dictum est enim (Gen. I, 26) : Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram. Habet ergo αὐτόγονον κίνησιν, id est, motum a se ortum, ut Deo est, ut Christo.
PL 8, 1122Cというのもこう言われているからである(創世記1:26)「我々の像に、我々の似姿に人を造ろう」。それゆえ魂は、アウトゴノン・キネーシス、すなわちそれ自体から生じた運動を持つ。神がそうであるように、キリストがそうであるように。
Sed quia non est ille prior spiritus, idcirco alia substantia, et facta, non a se existens, sed facta ut a se haberet motum: quippe anima aliud, aliud vita: vita enim vivendi habitus est, et quasi quaedam forma, vel status vivendo progenitus, in se continens ipsum vivere, atque id esse quod vita est, utrumque sit una substantia: non enim vere alterum in altero, sed unum simplici suo geminum; et idcirco in se, quia ex se; et ideo ex se, quia aliud operatur in septima simplicitas: quies enim nihil gignit; motus vero et agendi operatio format sibi ex se quod sit, vel potius quonammodo sit: namque esse, vivere est: vitam autem esse, motus quidam est, id est, forma viventis, confecta ipso illo cui forma est: illud autem quod est conficiens, id est vivere: quia nunquam coepit: a se enim quod vivit, non incipit, quia semper vivit, unde nec vita incipit: cum enim conficiens sine exordio, et id quod conficitur caret exordio.
PL 8, 1122Cしかし魂はあの第一の霊ではないため、別の実体であり、造られたものであって、それ自体から実在するのではなく、それ自体から運動を持つように造られたものである。すなわち、魂は一つのもの、生命は別のものである。というのも生命とは、生きることの状態であり、いわばある種の形相、あるいは生きることによって生み出された状態であって、それ自体のうちに生きることそのものを含み、また生命であるところのものが存在するということを含んでおり、両者は一つの実体である。というのも真には、一方が他方のうちにあるのではなく、一つのものがそれ自体の単純さにおいて二重であるのであり、それゆえそれ自体のうちにあるのはそれ自体から由来するからであり、それ自体から由来するのは、単純性が別のものを働き出すからである〔底本の septima(第七の)は崩れと思われ、訳さない〕。というのも、静止は何も生まず、運動と働きの活動とが、それ自体から、自らが何であるか、あるいはむしろどのようにあるかを、自らに向けて形づくるのである。すなわち存在するとは、生きることであり、生命であることとは、ある種の運動、すなわち生きるものの形相であり、その形相の持ち主であるものによって仕上げられたものである。しかし仕上げるものであるところのもの、それは生きることである。というのもそれは決して始まったことがないからである。それ自体から生きるものは始まらないのであり、常に生きているがゆえに、そこから生命も始まらないのである。仕上げるものが始まりを持たない以上、仕上げられるものも始まりを欠くのである。
Simul ergo ut utrumque et consubstantiale. Vivere autem Deus est, vita Christus: et in eo quod est vivere, vita est, et in eo quod est vita, vivere. Hoc quidem modo alterum in altero, quia confectum et conficiens alterum in altero.
PL 8, 1122Dそれゆえ両者は同時であり、また同一実体である。しかし生きることは神であり、生命はキリストである。そして生きることであるところのもののうちに生命があり、生命であるところのもののうちに生きることがある。この意味において、一方は他方のうちにあり、それは仕上げられたものと仕上げるものとが互いのうちにあるということである。
Ut enim conficiens in confecto, ita confectum in conficiente, maxime si semper ista: ergo et pater in filio, et filius in patre: etenim conficiens et confectum conficiens, et confectum conficiente confectum; ergo una substantia, non una duobus, et in una duo; sed quia in qua Deus, in eadem filius, id est ejusmodi: ut enim vivit Deus, ita vivit et filius: in quali substantia pater, in tali filius.
PL 8, 1122Dというのも、仕上げるものが仕上げられたもののうちにあるのと同様に、仕上げられたものも仕上げるもののうちにあり、それがつねにそうであるならばなおさらである。それゆえ父は子のうちにあり、子は父のうちにある。仕上げるものは仕上げられたものを仕上げるものであり、仕上げられたものは仕上げるものによって仕上げられたものである。それゆえ一つの実体であり、二つのものにおける一つではなく、一つのもののうちの二つである。しかし、神があるところのその実体において、同じくそのような実体において子もある、すなわち同じ様態においてである。神が生きるように、子もまた生きる。父がある様態の実体において、子もまたそのような実体においてある。
Liber IV, Caput XIV
第IV巻 第XIV章PL 8, 1123ASed si vivit, inquiunt, pater, vivit et filius, et idcirco eadem talique substantia ambo. Substantia autem istius vivit, cum utrumque sit, vivit utrumque, sine ortu est utrumque sempiternum.
PL 8, 1123Aしかし、もし父が生きるなら、子も生きる、それゆえ両者は同一の、そしてそのような実体である、と彼らは言う。しかし、この実体は、両者がそれであるかぎり生きるのであり、両者ともに生き、両者ともに始まりなくして永遠である。
Sed hoc excluditur Evangelistae sacratis verbis, loquente ipso filio Domino nostro Jesu Christo: Vivit Pater (Joan. VI, 58) . Hic fons sine ortu est. At ubi aliunde principium? Et ego, inquit, vivo propter Patrem.
PL 8, 1123Aしかしこれは、福音記者の聖なる言葉によって、我々の主イエス・キリストご自身、子が語ることによって排除される。(ヨハネ6:58)「父は生きる」。この源は始まりを持たない。しかし〔子には〕どこか他のところに始まりがあるのか。「そして私は」と彼は言う「父のゆえに生きる」。
Si ergo propter patrem, a patre accepit: et si accepit, genitus ab ingenito: et si vivit, existentia certa est, visque substantiae in utroque cum isto uniusmodi vivit, eadem patri et filio, sed filio a patre substantia est.
PL 8, 1123Aそれゆえ、もし父のゆえにであるなら、父から受けたのであり、もし受けたのなら、生まれざる者から生まれたのであり、もし生きるのなら、実在は確かなものであり、両者において実体の力は、この同じ様式によって生きる。父にも子にも同じであるが、しかし子にとっては父から〔与えられた〕実体である。
Quod enim de spiritu nascitur, spiritus est (Joan. III, 6) : ergo de tali patris substantia, talis filii substantia.
PL 8, 1123Bというのも(ヨハネ3:6)「霊から生まれるものは霊である」からである。それゆえ、父のそのような実体から、子のそのような実体があるのである。
Atque ut ostendatur magis a patre data et substantia, et eadem unaque substantia, dictum quod vivit, ac vita substantia est: ergo eadem Deo, et a Deo Christo filio substantia; hoc dicente Evangelista: Ut enim Deus habet ex se vitam, ita et Filio dedit ex se habere vitam (Joan. V, 26) : ὁμοούσιος ergo Christus cum Deo: id est, consubstantialis, quod est ejusdem substantiae, id est, primae, principalis, universalis, unde omnia quae sunt, et vivunt vitam habentia ἔπακτον, id est, illatam, non a se genitam, neque quo sit ipsorum vivere, quod est Dei et filii.
PL 8, 1123Bそして、実体が父から与えられたものであり、しかも同一にして一つの実体であることをいっそう示すために、「生きるもの、また生命は実体である」と言われたのである。それゆえ、神にとって、また神からキリストである子にとって、実体は同一である。福音記者はこう言う。「神が自らから生命を持つように、子にもまた自らから生命を持つことを与えた」(ヨハネ5:26)。それゆえキリストは神とホモウシオス、すなわち同一実体である。すなわち、同じ実体、すなわち第一の、根源的な、普遍的な実体に属するということであり、そこからすべての存在するもの、生きるものは、エパクトン、すなわち外から持ち込まれた生命を持つのであって、それ自体から生まれたものではなく、また彼ら自身の生きることの拠り所となるものでもない。それは神と子とに属するものである。
- ホモウシオス(ὁμοούσιος、ラテン語 homousion/unius substantiae)=「同一実体の」。ニカイア信条(325年)が、子は父と「同一実体」であると告白した語。子が父と同じ一つの実体をもつことを言う。聖書に無い語であり、父と子の区別を消す(サベリオス的な)理解を招くとして、東方の多くの司教に警戒された。
Tantum quippe omnibus est caeteris ex vita, quantum largitur Christus. In Deo vivere ut principale conficiens est vitam, uno atque eodem existentiae fonte, nullo priore vel tempore vel potestate, dumtaxat circa substantiam.
PL 8, 1123Cというのも、他のすべてのものにとっては、キリストが分け与える限りにおいてのみ、生命から〔何かが〕あるからである。神においては、生きることは根源的に生命を仕上げるものであって、一にして同じ実在の源によるのであり、いかなる先立つ時も先立つ力能もない、少なくとも実体に関するかぎりでは。
Unde sive hoc accipiamus esse ὁμοούσιον, quod eadem sit substantia, nulla dubitatio est eamdem esse, quia et qui vivit, jam vita est, quod est Deus: et qui vita est, vivit, quod est Christus: et utrisque a se vita est, sicuti dictum est: Ut habet ex se vitam Pater, ita et Filio dedit ex se habere vitam.
PL 8, 1123Cそれゆえ、我々がこの「ホモウシオス」を、同じ実体であるという意味に受け取るにせよ、それが同一であることに疑いはない。というのも、生きるものはすでに生命であり、それが神であり、生命であるものは生きるのであり、それがキリストであり、そして両者にとって生命はそれ自体からのものだからである。すでに言われたとおり、「父が自らから生命を持つように、子にも自らから生命を持つことを与えた」。
Si autem hoc accipimus ὁμοούσιον esse, quod est ὁμοούσιον εἶναι, simul eamdem esse substantiam, facilius id et manifestius approbatur quo patrem dixi esse vel filium.
PL 8, 1123Cしかし、もし我々がこの「ホモウシオス」を、「ホモウシオン・エイナイ」、すなわち同時に同じ実体であるということとして受け取るならば、私が父であるとも子であるとも言うところのそれが、いっそう容易に、またいっそう明白に証明されるのである。
Vivere enim et vita ita simul sunt, et semper simul, ut et in eo quod est vivere, vita sit: et rursus id sit vita, quod vivere.
PL 8, 1123Dというのも、生きることと生命とはこのように同時にあり、常に同時にあって、生きることであるところのもののうちに生命があり、また再び、生命であるところのものが生きることであるからである。
Liber IV, Caput XV
第IV巻 第XV章PL 8, 1123DEtenim capiamus exemplum: quamquam quod dico res ipsa est potius, non exemplum. Deum nihil aliud esse diximus quam vivere, sed illud principale, illud unde omne vivere omnium, caeterorum actio ipsa in agendo existens, atque in hujusmodi motu esse suum habens, quod est vel existentiam, vel substantiam suam habens: quanquam ne habens quidem, sed existens ipsum, quod sit principaliter et universaliter vivere.
PL 8, 1123Dそれでは一つの実例を取り上げよう。もっとも、私が語っていることは、実例というよりむしろ事柄そのものなのであるが。我々は、神は生きることに他ならないと言った。ただしそれは、あの根源的なもの、他のすべてのもののあらゆる生きることがそこから出るものであり、働くことのうちに実在する働きそのものであり、そしてこのような運動のうちに自らの存在、すなわち実在あるいは実体を持つものである。とはいえ、それを「持つ」というよりも、まさにそれ自体が、根源的かつ普遍的に生きることであるところのものとして実在しているのである。
Id autem quod conficitur ex isto actu, et quasi forma ejus est, vita. Ut enim αἰὼν conficitur praesenti semper rerum omnium actu, ita vivendo et ipso vivendi semper praesenti opere vita conficitur.
PL 8, 1123Dしかし、この働きから仕上げられたもの、いわばその形相であるものが生命である。というのも、アイオーン(永遠)が万物の常に現在する働きによって仕上げられるように、生きることによって、そしてまさに生きることの常に現在する働きによって、生命が仕上げられるからである。
Et ut ita fingamus, vitalitas hoc est, ut vitae forma ad potentiam suam substantiamque generatur. Sed et nostrum vivere constat ex praesenti semper tempore. Non enim vivimus praeteritum, aut vivimus futurum, sed semper praesenti utimur.
PL 8, 1124Aそしてこのように思い描くならば、生命性とはこのことであり、生命の形相が自らの可能態と実体とに応じて生成されるということである。しかし我々の生きることもまた、常に現在する時から成り立っている。というのも我々は過去を生きるのでも未来を生きるのでもなく、常に現在を用いるからである。
Hoc enim solum tempus est, quod ipsum solum, quia solum tempus est, imago esse dicitur τοῦ αἰῶνος, id est, aeternitatis. Quomodo enim αἰὼν semper per praesentia habet omnia, et haec semper.
PL 8, 1124Aというのも、これのみが時であり、まさにこれのみが、それが〔常に〕唯一の時であるがゆえに、トゥー・アイオーノス、すなわち永遠性の像であると言われる。というのも、アイオーンは常に現在を通してすべてのものを持ち、しかもそれらを常に持つのだから。
Nos quoque, quia per praesens tempus habemus omnia quae habere possumus, idcirco hoc tempus nostrum τοῦ αἰῶνος imago est, quia nostrum praesens non iisdem, neque idem semper est praesens: conficitur ergo vivendo vita, ac simul existendo formatur: ac formatio apparentia est; apparentia vero ab occultis ortus est, et ab occultis ortus et natalis est, et ejus natalis, qui et antequam sic oriretur exstiterit: hinc et in vivendo vita, antequam vita; et posterior tamen vita, quia vivendo vita, et semper atque ex aeterno vita: quia in eo quod est, vivit, et ex aeterno vivit, est vita.
PL 8, 1124A我々もまた、我々が持ちうるすべてのものを現在の時を通して持つがゆえに、それゆえこの我々の時はトゥー・アイオーノスの像である。我々の現在は同じものたちにとっての現在ではなく、常に同一の現在でもないからである。それゆえ生命は生きることによって仕上げられ、同時に実在しつつ形づくられる。そして形づくられることは現れ出ることであり、現れ出ることは隠れたものからの起こりであり、隠れたものからの起こり、生まれとは、そのように生まれ出る以前にすでに存在していたところのものの起こりであり、生まれである。ここから、生命は、生命〔として現れる〕以前にも、生きることのうちに生命としてある。しかもなお生命は後のものである。生命は生きることによって〔仕上げられる〕生命だからである。そして常に、また永遠から生命である。というのも、それが存在しているそのことにおいて生き、永遠から生きるがゆえに、生命だからである。
Cum igitur vivat Deus, sit vita Christus, quia vita oritur existens ab eo quod et vivit; necessario vivit pater, est vita filius, ita ut supra docuimus, ut et in eo quod est vivit, vita sit: et in vita insit et vivere. Ergo filius ὁμοούσιος patri, ut supra docuimus cum exemplis.
PL 8, 1124Bそれゆえ、神が生きるものであり、キリストが生命であるものであるとき、生命は、まさに生きるものから起こって実在するがゆえに、必然的に父は生きるものであり、子は生命であるものであって、それは上で我々が教えたとおりであり、生きるものであるところのもののうちに生命があり、また生命のうちに生きることが内在するのである。それゆえ子は父とホモウシオスである、上で実例とともに教えたとおりに。
- ホモウシオス(ὁμοούσιος、ラテン語 homousion/unius substantiae)=「同一実体の」。ニカイア信条(325年)が、子は父と「同一実体」であると告白した語。子が父と同じ一つの実体をもつことを言う。聖書に無い語であり、父と子の区別を消す(サベリオス的な)理解を招くとして、東方の多くの司教に警戒された。
Liber IV, Caput XVI
第IV巻 第XVI章PL 8, 1124BNunc illud sequitur quid sit cum his sanctus Spiritus explicatus. De Deo ista et dicta sunt, et probata: Deum esse quod esse, Spiritum esse quod est vivere. Item lumen esse quod est intelligentiam esse, et scientiam.
PL 8, 1124Bいま次に、これらとともに聖なる霊がどのようなものであるかが説き明かされるべきこととして続く。神についてはこれらのことが語られ、また証明された。すなわち、神は存在することであるところのものであり、霊は生きることであるところのものであるということである。同じく、光は知解であることであるところのもの、そして知であるということである。
Etenim lumen nihil occultum, nihil obscurum esse permittit, aperit, illustrat, illuminat. Est igitur Deus hoc ipsum quod Deus, est esse, est esse primum et principale omnibus quae sunt, pro modo percipientium esse praestans, ut ante docuimus, hoc, id est, vivere, hoc intelligere, id est, hoc quod est esse, hoc est spiritus, hoc lumen.
PL 8, 1124C実際、光は何ものも隠されたまま、何ものも暗いままにしておかず、開き、明るくし、照らす。それゆえ神とは、まさに神であるところのそのこと、すなわち存在することであり、存在するすべてのものにとっての第一の、根源的な存在であって、それを受け取る者の程度に応じて存在を与えるものである。上で教えたとおり、これが、すなわち生きること、これが知解すること、すなわちこれが存在することであり、これが霊であり、これが光である。
Ista enim in uno ac simplici, immo unum ac simplex. Hoc sunt quod est esse, hoc vel existentiam, vel substantiam jure dicimus.
PL 8, 1124Cというのも、これらは一にして単純なもののうちにある、むしろ一であり単純である。これらがそれであるところのものが存在することであり、これを我々は当然、実在あるいは実体と言う。
Verum cum principale istorum sit illud, quod est esse; duo autem alia vivere et intelligere motus esse intelligantur, cum omnis motus a quiete nascatur.
PL 8, 1124Cしかしこれらのうちで根源的なものは存在することであるとしても、他の二つ、生きることと知解することとは、運動であると知解される。すべての運動は静止から生まれるからである。
Quies autem est id quod est esse; ab eo vero quod esse, nascitur motio, exin actio: motio autem primi illius quod est esse, vivere et intelligere. Utrumque enim motus est, et unus motus, duas virtutes praestans officio gemino, una eademque substantia.
PL 8, 1124Cしかし静止とは存在することであるものである。そして存在することであるものから、運動が生まれ、そこから働きが生まれる。しかし、あの第一の存在することの運動とは、生きることと知解することである。両者とも運動であり、一つの運動でありながら、双子の役割を通して二つの力を示しつつ、一にして同じ実体である。
Nam substantia iis motus est: non enim in iis aliud est esse, aliud moveri. Sic item non aliud est vivere, aliud intelligere, quantum ad substantiam pertinet.
PL 8, 1124Dというのも、これらにおいて実体とは運動だからである。これらにあっては、存在することと動くこととは別のものではない。同様に、実体に関するかぎり、生きることと知解することも別のものではない。
Etenim viventis est intelligere, et intelligentis vivere, per actus se vertente uno motu: ita tamen, ut manente opera actuque vivendi intelligentiae actus agitetur: unde cum Christus vita sit, Spiritus autem sanctus scientia et intelligentia: omnia tamen Spiritus sanctus quae habet a Christo accepit, Christus a patre, id est, ab eo quod est esse; exstiterit vita, et vivere exstiterit scientia et intelligere: nec tum, cum illud esse primum ita sit, ut cum esse sit, sit et moveri.
PL 8, 1124D実際、生きるものにとって知解することは属し、知解するものにとって生きることは属する。一つの運動が働きを通して自らを転じることによってである。とはいえ、生きるという働きと現実の働きがとどまりつつ、知解することの働きが動かされるという仕方でである。それゆえ、キリストが生命であり、聖なる霊が知と知解であるとき、聖なる霊が持つすべてのものはキリストから受け取ったものであり、キリストは父から、すなわち存在することであるところのものから受け取ったのである。そこに生命が実在し、そして生きることが知と知解として実在した。しかもそれは〔後の〕ある時にそうなったのではない〔nec tum 以下は否定の射程が定かでない。時間的な後先を否定するものと取った〕。あの第一の存在することは、存在することがあるとき、同時に動くこともまたある、というものだからである。
Liber IV, Caput XVII
第IV巻 第XVII章PL 8, 1125AQuanquam dicatur quies, movetur autem intus motu unde vivit sibi, et intelligit semetipsum.
PL 8, 1125Aとはいえ静止と言われながらも、それ自体に生きるところの、また自らを知解するところの内なる運動によって動く。
Ergo a motu interno, extra et quod est foris natus est motus, ab eo quod est intus esse, et ab eo quod est intus vivere, foris vivere, ab eo quod est intus intelligere; foris intelligere, movente se vita et intelligentia.
PL 8, 1125Aそれゆえ、内なる運動から、外なる、いわば外にあるものが運動として生まれる。すなわち、内なる存在することから外なる存在することが、内なる生きることから外なる生きることが、内なる知解することから外なる知解することが、生命と知解とによって自らを動かしつつ〔生まれる〕。
Sunt enim motus eodem modo existente simul, eo quod est esse, ut et intus esset et foris, ista Trinitas intus, cum Deus unus et solus foris, cum Jesus Christus intus et foris, cum ambo Deus unus, atque ex iis cum Deus ὁμοούσιον Christo, necessario et Christus ὁμοούσιον Spiritu sancto, ac per hoc et per Christum Deo: ipse etiam de Deo egressus est.
PL 8, 1125Aというのも、存在することであるものが同時に同じ仕方で実在しつつ、運動があるからである。それは〔存在することが〕内にも外にもあるためであり、この三位一体は、神が一にして単独であるときには内に、イエス・キリストであるときには外に、両者が一つの神であるときには内にも外にもある〔底本の句読では区切りが曖昧で、三つの cum 節を内・外・内外に対応させて読んだ〕。これらから、神がキリストとホモウシオスであるとき、必然的にキリストも聖なる霊とホモウシオスであり、これを通して、そしてキリストを通して〔聖なる霊は〕神ともホモウシオスである。彼自身もまた神から出たのである。
- ホモウシオス(ὁμοούσιος、ラテン語 homousion/unius substantiae)=「同一実体の」。ニカイア信条(325年)が、子は父と「同一実体」であると告白した語。子が父と同じ一つの実体をもつことを言う。聖書に無い語であり、父と子の区別を消す(サベリオス的な)理解を招くとして、東方の多くの司教に警戒された。
Si enim omnis motus qui foris est, a Dei motu qui intus motus est, ergo et iste a Deo. Etenim scientia et intelligentia, existentia est utriusque ac potentia cognoscentiae; idque hoc ipsum motus est, hoc ipso quod motus substantia: necessario igitur in Christo, vel Christus est, et ab ipso habet omnia, quia a vita quod Christus est, substitit intelligentia, et ideo alter.
PL 8, 1125Aというのも、もし外にあるすべての運動が、内なる運動である神の運動から出るのであれば、この〔聖なる霊の運動〕もまた神から〔出る〕。実際、知と知解とは両者の実在であり、認識の可能態である。そしてこのこと自体が運動であり、まさに運動であるがゆえに実体である。それゆえ必然的に、それはキリストのうちにあるか、あるいはキリストであり、彼からすべてを持つ。というのも、キリストであるところの生命から知解が自存するに至ったのであり、それゆえ別のものである。
Hoc enim dictum: Et a me habet omnia (Joan. XVI, 14, 15) . Habet autem et a me, duo sunt: ergo alter et alter: Sed quia motus et ipse Spiritus sanctus, motus et Christus, et quia vita vera Christus est, et credentibus in se dat vitam veram, hoc est aeternum, et adest apud Deum credentibus in se, quod Dei sit filius, idque per fidem: idcirco per Christum reconciliamur Deo; propter vero hominum obrutam sui et Dei memoriam, opus est Spiritu sancto, si accesserit scientia: Et intelligere quae sit latitudo Dei, quae longitudo, quae profunditas et altitudo (Ephes. III, 18) ; et confirmata fuerit charitas, et fides in Christum per Spiritum sanctum, quia scientia est, fiet salvus: plene namque ipse dicit testimonium de Christo, et docet omnia, et est interior Christi virtus, scientiam tribuens, et ad salvationem proficiens, unde alter Paracletus.
PL 8, 1125Bというのもこう言われているからである。「そして私からすべてを持つ」(ヨハネ16:14-15)。「持つ」、そして「私から」――これは二つのことである。それゆえ一方と他方とがある。しかし聖なる霊自身も運動であり、キリストも運動であり、そしてまことの生命はキリストであって、自らを信じる者たちに、まことの生命、すなわち永遠なるものを与え、自らが神の子であると信によって信じる者たちのために、神のもとにいる。それゆえキリストを通して我々は神と和解させられる。しかし人間たちの自分自身と神とについての記憶が埋もれてしまったために、聖なる霊が必要である。知が加わり、「神の広さ、長さ、深さ、高さがいかなるものかを知解すること」(エフェソ3:18)が加わり、聖なる霊を通してキリストへの愛と信とが確かなものとされるならば——聖なる霊は知だからである——人は救われるであろう。というのも、彼自身が十全にキリストについて証しをし、すべてを教え、キリストの内なる力であって、知を与え、救いへと進ませるからであり、それゆえもう一人のパラクレートスなのである。
Etenim mortuis per peccata hominibus vita prius danda fuerat, ut erigerentur in Deum per fidem, quod erat jam vivere ex Dei vita quam attulit Christus in carne, ut carni etiam subveniret.
PL 8, 1125Cというのも、罪によって死んでいた人間たちには、まず生命が与えられねばならなかったからである。それは彼らが信によって神へと立ち上がるためであり、それはすでに、キリストが肉において携えてきた神の生命から生きるということであった。それは肉にも助けを及ぼすためであった。
Quare confirmatis hominibus per fidem in Christum filium Dei, etiam scientia danda videatur, et de Christo, et perinde de Deo: item de mundo, ut eum argueret.
PL 8, 1125Cそれゆえ、人間たちが神の子キリストへの信によって確かなものとされたのちには、知もまた与えられるべきであると思われる。キリストについての知、そしてそれに応じて神についての知、また同じく世についての知が、それを責めるためにである。
Quae cum intellexissent, facilius ad Dei lucem hominis sui divinorumque intelligentia liberarentur terrenorum mundanorumque contemptu, et desiderio quod excitat scientia divinorum.
PL 8, 1125Cこれらのことを彼らが知解したならば、自らの人間〔としての自己〕と神的な事柄とについての知解によって、また地上的・世俗的なものへの軽蔑と、神的な事柄の知が呼び起こす欲求とによって、いっそう容易に神の光へと解き放たれるであろう。
Liber IV, Caput XVIII
第IV巻 第XVIII章PL 8, 1125DVenit ergo posterior, id est, fides posterior operari: recedente enim Christo, qui per miracula et per praecepta seminaverat fidem, quod ipse Dei filius esset, et vitam in se credentibus daret, completa sunt spiritu omnia, et fides cognitione in Christum adulta succrevit, et ipso in Christo semper praesente, sic enim dixit: Non enim loquetur a semetipso, sed quaecumque audierit loquetur, et futura annuntiabit vobis: ille me honorificabit, quoniam de meo accipiet (Joan. XVI, 13, 14) .
PL 8, 1125Dこうして後の者、すなわち後の信仰が働き始める。というのは、奇跡と戒めとによって、自分が神の子であること、また自分を信じる者たちに生命を与えることの信仰を蒔いていたキリストが去ってゆくとき、すべてが霊によって満たされ、信仰はキリストについての認識によって成熟し、育ったからである。しかもキリスト自身は常に現在している。すなわちこう言われたとおりである、「彼は自分から語るのではなく、聞いたことを語り、来たるべきことを汝らに告げ知らせるであろう。彼は私に栄光を帰するであろう、私のものから受け取るからである」(ヨハネ16:13-14)。
Ergo de vita intelligentia, et ipsa vita de vivendo, id est, de Patre Filius, de Filio Spiritus sanctus; sic enim subjunxit: Omnia quaecumque habet Pater mea sunt (Ibid. 15) : propterea dixit, mea sunt, quia quae pater habet filii sunt, esse, vivere, intelligere: haec eadem habet Spiritus, omnia ergo ὁμοούσια.
PL 8, 1125Dゆえに、知解は生命から出で、生命そのものは生きることから出る。すなわち、父から子が、子から聖なる霊が〔出る〕。実にこう続けて言われたとおりである、「父が持つものはすべて私のものである」(同15節)。「私のものである」と言われたのは、父が持つものは子のものだからである、すなわち存在すること、生きること、知解することである。これと同じものを霊も持つ。ゆえにすべてはホモウシオスである。
- ホモウシオス(ὁμοούσιος、ラテン語 homousion/unius substantiae)=「同一実体の」。ニカイア信条(325年)が、子は父と「同一実体」であると告白した語。子が父と同じ一つの実体をもつことを言う。聖書に無い語であり、父と子の区別を消す(サベリオス的な)理解を招くとして、東方の多くの司教に警戒された。
Idem tamen ut ostenderet suam praesentiam semper κατὰ Ματθαῖον sic loquitur: Euntes nunc docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris et Filii, et Spiritus sancti, docentes eos servare omnia quaecumque mandavi vobis, et ecce ego vobiscum sum omnibus diebus usque ad consummationem saeculi (Matth. XXVIII, 19, 20) .
PL 8, 1126Aしかし同じ方が、自らの現在が常にあることを示すために、マタイによる福音書ではこう語る、「今行って、すべての民を教え、父と子と聖なる霊との名において彼らに洗礼を授け、私が汝らに命じたすべてのことを守るように教えよ。見よ、私は世の終わりまで、いつも汝らと共にいる」(マタイ28:19-20)。
Ex hoc ostenditur quodammodo idem Jesus, idem Spiritus sanctus, actu scilicet agendi diversi, quod ille docet intelligentiam, iste dat vitam.
PL 8, 1126Aこれによって、ある仕方で、イエスと聖なる霊とが同じ方であることが示される。もっとも、働くという働きにおいては異なる。すなわち、かの方は知解を教え、この方は生命を与えるからである。
Etenim idem ipse et unus motus et primus motus: quo contingit, ut qui vivit, et vere vivat, et intelligat, et vere intelligat, qui vere intelligit, vere vivat.
PL 8, 1126A実に、同じ彼自身が、一つの運動でもあり第一の運動でもある。それによって、生きる者は真に生き、かつ知解し、しかも真に知解する、ということが起こる。真に知解する者は、真に生きるのである。
Atque ut idem manifestetur Jesus et Spiritus sanctus, attendamus istud: nempe Spiritus sanctus doctrina est, intelligentia, ipsaque sapientia et Christo et Deo sapientia datur: atque hoc Christus nomine nuncupatur, quod est (Evangelium) Christum esse Dei filium, quod (Evangelium) definitur Dei virtus atque sapientia, ut Paulus ad Romanos (Rom. I, 16) .
PL 8, 1126Bそしてイエスと聖なる霊とが同じ方であることを明らかにするために、次のことに注意しよう。すなわち、聖なる霊は教えであり、知解であり、知恵そのものである。そしてその知恵は、キリストにも神にも与えられている。そしてキリストはこの名で呼ばれる。それはすなわちキリストが神の子であるということであり、それ〔福音〕が〔Evangelium はミーニュ版に丸括弧で印刷された補いで、二つの quod の先行詞を示す。省略的な文である〕神の力また知恵と定義されるのである。パウロがローマ人への手紙で言うとおりである(ローマ1:16)。
Item Salomon: Omnis sapientia a Deo est, et cum eo fuit semper ante aevum (Eccli. I, 1) . Ecce ὁμοούσιον apparet cum sapientia et de Deo datur, et a Deo datur, utique Christo et Spiritui sancto.
PL 8, 1126Bまた、ソロモンは言う、「あらゆる知恵は神から出ており、世々の前から常に神と共にあった」(集会の書1:1)。見よ、知恵が神から出て与えられ、かつ神によって与えられるとき、ホモウシオスが現れる。すなわち〔知恵は〕キリストと聖なる霊とに〔与えられる〕。
Et cum dictum est, quod cum Deo semper fuerit, quod ὁμοούσιον est apparet, cum sapientia et de Deo datur utique Christo et Spiritui sancto. Et cum dictum est, quod cum Deo semper fuerit, quod ὁμοούσιον est, ostenditur simul cum patre.
PL 8, 1126Bそして、〔知恵が〕神と共に常にあったと言われるとき、ホモウシオスであるということが現れる。知恵が神から出て、すなわちキリストと聖なる霊とに与えられるときに〔第一文は前節末尾と次の文とが混ざった重複で、底本の本文が崩れているらしい。重複のまま訳した〕。そして、神と共に常にあったと言われるとき、それはホモウシオスであるということであって、〔知恵が〕父と共にあることが示される。
Deinde cum dictum, ante aevum, non ergo cum in carne, tunc Christus. Item prior omnium creata est sapientia (Ibid. 4) , si primogenitus Christus, sapientia Christus. Deinde quod sequitur, Spiritus sanctus: et intellectus prudentiae ab aevo.
PL 8, 1126C次に、「世々の前に」と言われるとき、それゆえ、肉のうちにあったときに初めてキリストであったのではない〔ということになる〕。また、「知恵はすべてのものに先立って造られた」(同4節)とあるが、もしキリストが最初に生まれた者であるなら、知恵はキリストである。次に続くのは聖なる霊である。「そして分別の知解は世々から」。
Si Spiritus sanctus prudentia est, et intellectus; si scientia, et doctrina. Christus est sine dubio, quia ipse est ab aevo, id est, ex aeterno, et primogenitus, et quod est amplius, unigenitus.
PL 8, 1126Cもし聖なる霊が分別であり、知解であるなら、また知識であり、教えであるなら、〔それは〕疑いなくキリストである。なぜなら彼自身が世々から、すなわち永遠から在り、最初に生まれた者であり、さらに言えば独り子だからである。
Haec et alia in multis tractata libris a me, ὁμοούσιον probant non solum Deum et Christum, sed etiam Spiritum sanctum.
PL 8, 1126Cこれらのこと、また私が多くの書物で論じた他のことは、神とキリストのみならず、聖なる霊もまたホモウシオスであることを証明する。
Demus igitur vel accipiamus Deum id esse, quod est primum et principale vivere, quod est verum et principale esse: non enim est, quod non vivit: hoc ipsum vivere operatione ipsa conficere, et generare vitam, apertum fecimus.
PL 8, 1126Cそれゆえ、我々は、神とは第一にして根源的な生きることであり、真にして根源的な存在であると認めよう、あるいは受け入れよう。というのも、生きないものは存在しないからである。この生きることそのものが、働きそのものによって〔自らを〕成し遂げ、生命を生むということを、我々はすでに明らかにした。
In eo vero quod vita est, scientia et intelligentia inest: vivit ergo Deus, et vivendo vita est Deus, et cum vita est, intelligentia est.
PL 8, 1126Dしかし、生命であるものには、知識と知解とが内在している。それゆえ神は生き、生きることによって神は生命であり、生命であるとき、知解がある。
Sed haec tria ut unum ac simplex, et in eo ut principale sit, id est, hoc sit quod esse magis existentia principali est Deus vivens, necessario et semetipsum intelligens. Hinc enim omnia intelligens, quia semetipsum intelligit.
PL 8, 1126Dしかし、これら三つは一つであり単純なものとして、そのうちで根源的なものであるように、すなわち、存在することがより一層根源的な実在であるようなそれこそが、生ける神であり、必然的に自らを知解する神である。というのも、これによって〔神は〕すべてを知解する、自らを知解するがゆえに。
Omnium existentiarum causa est, et ideo omnia: ergo vita et intelligentia in id accepta, quod est esse intus, semper operantur, quod est vivere. Vivere autem Deo hoc est quod est esse. Esse igitur cuncta, unus et omnipotens Deus est.
PL 8, 1126D〔神は〕あらゆる実在の原因であり、それゆえすべてである。ゆえに生命と知解は、内にある存在することとして受け取られたものにおいて、常に働く、それが生きることである。しかるに神にとって生きることは存在することである。ゆえに、すべてであることは、唯一にして全能なる神である。
Quid igitur? si intus in se operatur, vel se potius operatur vita et intelligentia? Quomodo ista veluti foris apparere potuerunt? et quid est foris aut intus ὂν λόγον? Quaesierunt philosophi et docti ad legem viri, quid sint et ubi sint.
PL 8, 1126Dそれではどうか。もし生命と知解とが内において自らのうちで働く、あるいはむしろ自らを働かせるのであれば。これらはどのようにしてあたかも外に現れることができたのか。そして、外に、あるいは内にあるオンとロゴスとは何か〔ὂν λόγον は「存在するロゴス」という一句とも読める〕。哲学者たちと、律法に通じた学識ある人々は、それらが何であり、どこにあるかを問うた。
Quid sint, substantiam eorum vel existentiam, ut explicemus: ubi sint, utrum inde an extra, et in omnibus reliquis, an in utroque et ubique.
PL 8, 1127Aそれらが何であるか——それらの実体あるいは実在——を我々は説明しよう。それらがどこにあるか——そこにあるのか外にあるのか、他のすべてのものの内にあるのか、あるいはその両方かつあらゆる所にあるのか。
Liber IV, Caput XIX
第IV巻 第XIX章PL 8, 1127AHaec quidem nos in aliis libris exsequenter pleneque tradidimus. Verum nunc ista summatim breviterque dicemus. Ante ὂν et ante λόγον, vis et potentia existendi illa est, quae significatur hoc verbo quod est esse, Graece quod est τὸ εἶναι.
PL 8, 1127Aこれらのことを我々は他の書物で詳細かつ十全に伝えた。しかし今はこれらを要約して簡潔に述べよう。オンに先立ち、ロゴスに先立って、実在する力と可能態がある。それは、存在することを意味するこの語、ギリシア語で言えばト・エイナイによって示される。
Hoc ipsum esse duobus accipiendum modis: unum, ut universale sit, et principaliter principale: unde in caeteris esse sit, alioque esse est caeteris quod est, omnium post vel generum vel specierum, atque hujusmodi caeterorum.
PL 8, 1127Aこの存在すること自体は二つの仕方で理解されねばならない。一つは、それが普遍的であり、根源的に根源的なものである場合であり、そこから他のものにおいて存在することがある。もう一つは、他のものにとってそれぞれがそれであるところの存在すること、すなわち〔第一のものの〕後に来るすべてのもの——類であれ種であれ、そのようなその他のものであれ——の存在することである。
Verum esse primum ita imparticipatum est, ut nec unum dici possit, nec solum, sed per praelationem ante unum, et ante solum, ultra simplicitatem, praeexistentiam potius quam existentiam, universalium omnium universale, infinitum, interminatum, sed aliis omnibus, non sibi: et idcirco sine forma intellectu quodam auditur. et praeintelligentia potius quam intelligentia accipitur, cognoscitur, creditur.
PL 8, 1127Bしかし第一の存在することは、これほどまでに分有され得ないものであるので、一とも唯一とも言うことができず、むしろ卓越によって一に先立ち唯一に先立ち、単純性を超え、実在というよりはむしろ先実在であり、あらゆる普遍のうちの普遍であり、無限にして際限がない——ただし他のすべてのものにとってであり、自分自身にとってではない。それゆえ、形相なしに、ある種の知解によって聞き取られる。そして、知解というよりはむしろ先知解によって受け取られ、認識され、信じられる。
Hoc illud est quod diximus vivere vel vivit, illud infinitum, illud quod supra universalium omnium vivere est ipsum esse, ipsum vivere, non aut aliquid esse, aut aliquid vivere, unde nec ὄν. Certum enim etiam quiddam est ὂν, intelligibile, cognoscibile.
PL 8, 1127Bこれこそが我々が生きることあるいは生きると言ったもの、かの無限なるもの、あらゆる普遍的な生きることを超えたものであり、存在することそのもの、生きることそのものであって、何かある存在、何かある生きることではない。それゆえオン(存在するもの)でもない。というのも、オンとは何か確定したもの、知解しうるもの、認識しうるものだからである。
Ergo si non ὂν, nec λόγος, λόγος enim definitus est, et definitor: sive enim est ratio, sive existentiae ipsius potentia, sive res illae quas intelligentia accipit, ut uniuscujusque fit ei esse: cognoscat quod non cognoscit, nisi animadvertat et capiat quae sint illa, quae praestant unicuique substantiam: et hic λόγος rerum per quem creata sunt omnia, universalis potentia, continens universaliter omnium res, praestans ad existentiam unicuique sua et propria.
PL 8, 1127Bゆえに、もしオンでないなら、ロゴスでもない。というのもロゴスは規定されたものであり、かつ規定するものだからである。すなわち、それが理性であれ、実在そのものの可能態であれ、あるいは知解が受け取り、おのおののものにとってその存在することとなるところのもろもろの事物であれ——〔それを問う者は〕知るがよい、おのおのに実体を与えるものが何であるかを認め捉えるのでなければ、自分は〔それを〕認識していないのだということを。そしてこのロゴスは、それによってすべてのものが造られたもろもろの事物のロゴスであり、普遍的な可能態であって、すべての事物を普遍的に含み、おのおのにその固有のものを実在へと与えるものである。
Ergo quia sua unicuique et propria praestat, definit et determinat, etiam illud ὂν facit. Imponendo enim infinito terminum rebus ad existentiam sui unicuique format rem, et intelligentiam infinitate sublata subjicit.
PL 8, 1127Cゆえに、おのおのに固有のものを与えるがゆえに、〔ロゴスは〕規定し限定し、あのオンをも作り出す。無限なるものに際限を課すことによって、おのおのの事物にその実在への形を与え、無限性を取り去って知解に服させるのである。
Est ergo in eo quod rerum est potentia ad pariendas efficiendasque existentias λόγος· ex eo autem quod definit, atque concludit unumquodque formam tribuens, ὂν, est jam existens, cum fuerit ejus quod est esse certa forma.
PL 8, 1127Cゆえに、もろもろの実在を生み出し実現する可能態であるという点において、それはロゴスである。しかし、それがおのおのに形相を与えて限定し閉じるという点において、それはオンである、すでに実在するものとして、存在することの確定した形相となったときに。
Liber IV, Caput XX
第IV巻 第XX章PL 8, 1127DHoc cum ita sit, videamus an nullius primi, quod est esse, sit λόγος. Si dicimus infinitum, si dicimus immensum, indiscretum, res quibus esse consistit non capimus, non tenemus: ergo λόγος ejus nullus est.
PL 8, 1127D以上のことがそうであるとして、第一のもの、すなわち存在することそのものには、いかなるロゴスも無いのかどうかを見てみよう。もし我々がそれを無限であると言い、量り知れず判別しがたいと言うならば、存在することが成り立つもろもろの事物を我々は把握せず、捉えることがない。ゆえにそれにはいかなるロゴスも無い。
Sed quoniam fieri non potest, ut sit quoquo modo et sine λόγῳ suo sit hoc ipsum existens quod est, infinitus est, sine dubio ei λόγος suus est, sed latitans, et occultus, ut sit in eo quod est esse ipsum λόγον esse; vel potius ipsum λόγος nihil aliud est, quam ipsum esse: hoc autem est quod dixi vere primum, illud et universaliter universale vivere, quamquam, ut docuimus, sit ipsum vivere, et vita, et intelligentia definita: nam potentiae τοῦ λόγου; etenim definitum quidnam atque formatum est: intelligentia vero et definiens: tamen quia ista intus sunt, et in se conversa sunt, omnia ἄγνωστα, ἀδιάκριτα, incognita et indiscreta sunt: ita et Deus quod est esse, id est, vivere, incognitus et indiscretus est; et ejus forma, id est, vitae intelligentia, incognita et indiscreta est: sunt enim ista nihil aliud quam esse, quod est vivere.
PL 8, 1127Dしかし、それがどのような仕方であれ、自らのロゴスなしにこの実在するもの自体があることは不可能であるから——それは無限であるが——、疑いなくそれには自らのロゴスがある。ただし隠れ潜んだものとしてであり、存在することそのものにおいてはロゴスそのものが存在することであるようにである。あるいはむしろ、ロゴスそのものは、存在すること自体にほかならない。しかしこれこそ、私が真に第一のものと言ったもの、あの普遍的に普遍なる生きることである。もっとも、我々が教えたとおり、生きることそのものは、生命でもあり、規定された知解でもある。というのも、〔これらは〕ロゴスの可能態だからである。実に〔生命は〕何か規定され形づくられたものであり、知解はさらに規定するものでもある。とはいえ、これらは内にあり、自らのうちに向けられているので、すべては不可知、不可分別、すなわち認識されず判別されないものである。そのように、存在することであるところの神、すなわち生きることであるところの神も、認識されず判別されない。そしてその形相、すなわち生命の知解も、認識されず判別されない。というのも、これらは存在すること、すなわち生きることにほかならないからである。
Quod cum infinitum, et forma ejus infinita est, ibi manens, et nihil aliud quam esse existens.
PL 8, 1128Aそれが無限であり、その形相も無限であるとき、それはそこに留まり、存在することにほかならないものとして実在している。
Cum autem foris esse coeperit, tunc forma apparens imago Dei est, Deum per semet ostendens; et est λόγος, non jam inde πρὸς τὸν Θεὸν λόγος, in qua vita et intelligentia, jam ὄν· quia certa cognitio et existentia, quae intellectu et cognitione capitur: sed quemadmodum foris exstiterunt ista, et utrum ipsa forma, quae intus est emissa, foras est, an se ipsum ejecit? sed cum illa intus forma indiscreta et infinita sit, quomodo et in ea quae foris est, illa cognoscitur, an alia est haec? sed si alia, non ergo ab illa nata vel emissione, vel sua motione: et si ita ut alia non pars, nec eadem nec omnino ὁμοούσιος, et deinde unde haec apparuit?
PL 8, 1128Aしかし、それが外に存在し始めたとき、そこに現れる形相は神の像であり、神を自らを通して示すものである。そしてそれはロゴスである、もはやそこにおいては「神に向かう」ロゴスではなく、そのうちに生命と知解があり、すでにオンである。なぜなら、それは知性と認識とによって捉えられる確定した認識であり実在だからである。しかし、これらはどのようにして外に実在するに至ったのか。内にあるかの形相が外へと送り出されたのか、それとも自ら自身を外へ押し出したのか。しかし、内にあるかの形相が判別しがたく無限であるとすれば、外にあるそれにおいて、それはどのように認識されるのか、それとも外にあるこれは別のものなのか。しかし、もし別のものであるなら、それはかの内なる形相から、送り出されることによってであれ、自らの運動によってであれ、生まれたものではないことになる。そしてもしそのように別のものであるなら、それは部分でもなく、同一のものでもなく、まったくホモウシオスでもないことになる——ではいったい、これはどこから現れたのか。
- ホモウシオス(ὁμοούσιος、ラテン語 homousion/unius substantiae)=「同一実体の」。ニカイア信条(325年)が、子は父と「同一実体」であると告白した語。子が父と同じ一つの実体をもつことを言う。聖書に無い語であり、父と子の区別を消す(サベリオス的な)理解を招くとして、東方の多くの司教に警戒された。
Liber IV, Caput XXI
第IV巻 第XXI章PL 8, 1128BDe altero ergo duo principia, an de nihilo? nihilum non est sub Deo τῶν ὄντων. Deinde si Dei potentia vel voluntate exstitit, non est nihilum Dei potentia vel voluntas. Etenim si omnipotens Deus, omnipotentia ejus et causa omnibus, et ipsa existentia est.
PL 8, 1128Bそれでは〔この形相は〕別のものから〔生じたの〕か——それなら原理は二つになる——、それとも無からか。だが無は、神のもとにあるトーン・オントーン(存在するもの)のうちには無い。次に、もしそれが神の力あるいは意志によって実在したのであれば、神の力あるいは意志は無ではない。実に、もし神が全能であるなら、その全能性はすべてのものにとって原因であり、それ自体が実在である。
Num ergo quod reliquum est dicere audemus, a se orta haec forma est? et quomodo cum esset in patre, inscio patre, an jubente? si jubente, non ergo a se: an insciente? est ergo aliquid quod non potentia Dei fuit, aut est quod sine illo fuit, cum de λόγῳ qui ejus dicitur forma, ita dictum sit: Per quem facta sunt omnia et sine quo factum est nihil (Joann. I, 3) .
PL 8, 1128Bそれでは、残されたことをあえて言うなら、この形相は自らから生じたのか。そして、それが父のうちにあったとき、父の知らぬ間にか、それとも父の命によってか。もし命によってであれば、それは自らからではない。それとも父の知らぬ間にか。〔もしそうなら〕、神の力によらなかった何か、あるいは神なしにあった何かが存在することになる——しかし、神の形相と言われるロゴスについては、こう言われているのである、「彼によってすべてのものが造られ、彼なしには何も造られなかった」(ヨハネ1:3)と。
Quid istud est? tantarum confusionum quae separatio? quae si non veritas vel vita est veritatis. Adsit Spiritus sanctus: quid inspiratum nobis sit, modo auditor attendat, pura exponentes simplicitate pandemus.
PL 8, 1128Cこれはいったい何であるか。これほどの混乱にどのような分離があろうか。もしこれが真理でなければ、あるいは真理の生命でなければ。聖なる霊が臨んでくださるように。我々に何が霊感されたかを——聞く者はただ注意を向けよ——、我々は純粋な単純さをもって説き明かし、開示しよう。
Interea unum moneo, sine tempore haec accipi convenire, ex aeterno semper nullo temporis principio, sed ut sit unum utrumque principium et generator et genitum.
PL 8, 1128Cさしあたり一つ注意しておく。これらのことは時間なしに受け取られるべきである、常に永遠より、時間の始まりなしに。ただし、生む者と生まれた者との両方が一つの原理であるという仕方でである。
Primum in rebus aeternis, divinis maximeque primis manentia quieta, et in eo quo sunt existentia, nulla sui per motum mutatione generarunt.
PL 8, 1128C第一に、永遠なる事物、神的な事物、とりわけ第一なる事物においては、静止して留まり、それらがそれによって存在するところのものにおいて実在するものどもは、運動による自己の変化を少しも伴わずに生んだのである。
Primus Deus, deinde λόγος, vel νοῦς, vel quidquid alter est, vel uterque, ut spiritus, ut vivere, vel vita, ut intelligentia, vel cognoscentia: anima vero sola mota generationes habet.
PL 8, 1128C第一は神であり、次にロゴス、あるいはヌース、あるいは他のものが何であれ、あるいはその両方——霊としても、生きることとしても、あるいは生命としても、知解あるいは認識としても。しかし魂だけが、動かされることによって生成を持つ。
Haec omnia sic domus: τριδύναμος est Deus, id est, tres potentias habens, esse, vivere, intelligere: ita ut in singulis tria sint, sitque ipse unum quodlibet trium nomen quo se praestat accipiens, ut supra docui, et iis multis: nihil enim esse dicendum, nisi quod intelligit.
PL 8, 1128Dこれらすべてについて、我々はこう〔定める〕〔底本は domus(家)。damus(我々は与える)と読む〕。神はトリデュナモスである、すなわち、存在すること、生きること、知解することという三つの可能態を持つ者である。それゆえ、おのおののうちに三つがあり、しかも彼自身は一者であって、三つのうちのどの名であれ、それによって自らを示す名を受け取る。すでに上で、また多くの箇所で私が教えたとおりである。というのも、知解するもの以外は何も「存在する」と言われるべきではないからである。
Triplex igitur in singulis singularitas, et unalitas in Trinitate: ista vero tria progressu suo exponemus.
PL 8, 1128Dそれゆえ、おのおののうちには三重の単一性があり、三位一体のうちには一性がある。しかし、これら三つのものについては、論の進みに従って説き明かしていこう。
Liber IV, Caput XXII
第IV巻 第XXII章PL 8, 1128DOmnium quae sunt, quaeque esse possunt, aut esse potuerunt, existentiam, vitam, intelligentiamque pro rerum ac substantiarum captu, et participationes praestant, sortita sunt: est enim in omnibus esse suum, vivere suum, intelligere suum, suumque sentire, ut sint ista umbra vel imago trium omnium superiorum: ergo Deus cum sit, ut ab omnibus dicitur, unum, et solum unum.
PL 8, 1128D存在するすべてのもの、存在しうるもの、あるいは存在しえたものは、事物と実体との受容力に応じて、実在、生命、知解を与え、〔また〕分有を与えられるものとして、〔それらを〕割り当てられている。というのも、すべてのもののうちに、それぞれの存在すること、それぞれの生きること、それぞれの知解すること、それぞれの感覚することがあり、これらは上なる三つのものすべての影あるいは像であるからである。ゆえに、神は、すべての者によって言われるとおり、一なるものであり、唯一の一なるものである。
Nonnulli autem dixerunt Deum esse unum omnia, et nec unum; omnium enim principium, unde non omnia sed illo modo omnia. Istud autem hac de caussa et primum quidem Deum esse unum et solum.
PL 8, 1129Aしかし、ある者たちは、神は一なるすべてであり、しかも一ではないと言った。なぜなら〔神は〕すべてのものの原理であり、それゆえ〔神自身は〕すべてではないが、あの仕方においてすべてであるからである。しかし、このことのゆえに、第一に神は一であり唯一である。
Illa tria, quia non copulatione consistunt, sed existendo quod sunt ipso, et quod alterum credimus sunt, necessario unum, nec ullo modo alterum. Sed de hoc saepe dictum.
PL 8, 1129Aあの三つのものは、結合によって成り立つのではなく、それら自身であるものとして実在することによって成り立つのであり、また我々が別のものと信じるものであるがゆえに、必然的に一つであって、いかなる仕方でも別のものではない。しかしこのことについては、すでにしばしば述べた。
Quod vero dictum unum omnia, et nec unum, omnium enim principium, satis aperte dilucideque declarat, patrem rerum omnium et principium Deum: qui cum unum non est, magis omnia est: quia et omnium caussa est atque principium, et in omnibus omnia.
PL 8, 1129A「一なるすべて、しかも一ではない、なぜならすべてのものの原理である」と言われたことは、神がすべてのものの父であり原理であることを、十分に明白かつ明瞭に告げている。〔神は〕一ではないとき、むしろすべてである。なぜなら、〔神は〕すべてのものの原因であり原理であり、すべてのもののうちにおいてすべてであるからである。
Quae cum ita sunt, erit Deus omnia, existens, omnivivens, omnividens, et omniintelligens. Et quoniam diximus, confici ab actu potentiam: sic enim se prima habent, ut cum sint omnia a divina energia, id est actus, et operationes; necessarium est, ut a Deo principio omnium potentiarum, universaliter universalium fons et origo nascatur.
PL 8, 1129B以上のことがそうであるならば、神はすべてであり、実在し、すべてに生き、すべてを見、すべてを知解する者であろう。そして、我々は、可能態は現実態によって完成されると言った。というのも第一のものどもはこのようにあるからである、すなわち、すべてのものは神的なエネルゲイア、すなわち現実態と働きとから出るのであるから、あらゆる可能態の原理である神から、普遍的なもろもろの普遍者の源と根源とが生まれる、ということは必然である。
Iste namque rerum progressus est, ut cum omnia a Deo, potentiae et actus a Deo, qui supra potentias et actus accipitur, orta haec esse credantur.
PL 8, 1129Bというのも、事物の進み行きはこのようなものだからである、すなわち、すべてのものは神から出るのであるから、もろもろの可能態と現実態も神から——可能態と現実態とを超えるものとして受け取られる神から——生じたものと信じられる、ということである。
Liber IV, Caput XXIII
第IV巻 第XXIII章PL 8, 1129BVerum cum a nobis dictum sit Deum actum quemdam esse, quod est vivere, sed hoc vivere quod supra omne est vivere, et ex aeterno, atque in aeternum, vivere simul intellectu acceptis, et eo quod est esse, et eo quod intelligere, sed sic simul, ut ne phantasia quidem copulationis sit: necessario autem vivendi actu, uti docui, confitetur atque exsistit forma quam universalem potentiam nominamus, per singula illa formata, quam ex omni exsistentia, ex omniviventi omniviventia, ex omnividenti omnividentia.
PL 8, 1129Bしかし、我々によって、神はある現実態である、すなわち生きることであると言われたのであるから——ただしこの生きることは、あらゆるものを超えた生きることであり、永遠より、また永遠へと〔ある〕生きることであって、そこでは存在することと知解することとが、知性によって同時に受け取られている。しかもそれは、結合の幻影さえもないほどに同時なのである——、私が教えたとおり、生きるという現実態によって、必然的に、我々が普遍的可能態と呼ぶ形相が告白され実在する。それは、あの個々のものを通して形づくられた形相であり、〔我々はそれを〕すべてに実在するものからはすべてなる実在性〔底本は ex omni exsistentia。後続の並びから ex omniexsistenti omniexsistentia の崩れと見て、並びに合わせて訳した〕、すべてに生きるものからはすべてなる生、すべてを見るものからはすべてなる見ることとして〔名づける〕。
Haec singula potentiae ut nota et determinata: Sed cum in uno omnia, vel unum omnia, aut cum unum omnia, vel nec unum, nec omnia, fit infinitum, fit incognitum, indiscernibile, incognoscibile, et quod vere dicitur ἀοριστία, id est, infinitas, et indeterminatio.
PL 8, 1129Cこれらのおのおのの可能態は、知られ限定されたものとしてある。しかし、一のうちにすべてがある、あるいは一がすべてである、あるいは一がすべてであると同時に一でもすべてでもない、というとき、それは無限となり、不可知、不可分別、不可認識のものとなる。それはまことにアオリスティア、すなわち無限性、不確定性と呼ばれるものである。
Etenim omnium esse sit, et omnium vivere et omnium intelligere, et id unum, et sine phantasia alterius unum: unde nec unum, quia omnium principium: unde et ipsius unius.
PL 8, 1129C実に、〔それは〕あらゆるものの存在すること、あらゆるものの生きること、あらゆるものの知解することであり、しかもそれは一であり、他者という幻影を伴わない一である。それゆえ一でもない、なぜならすべてのものの原理であるからであり、それゆえ一そのものの〔原理でもある〕。
Ex hoc cogimur jam necessario et illa de Deo dicere, ut ejus incomprehensibile sit et esse, et vivere, et intelligere, nec solum ut incomprehensibile ejus sit esse, vivere et intelligere; ut nec esse quidem ista videantur quod ille supra omnia sit: quare et ἀνύπαρκτος, et ἀνούσιος, et ἄνους, et ἄζων, sine existentia, sine substantia, sine intelligentia, sine vita dicitur: non quidem per στέρησιν, id est, non per privationem, sed per supralationem; omnia enim quae voces nominant, post ipsum sunt: unde nec ὂν, sed magis προόν.
PL 8, 1129Cこれより我々は今や必然的に、神についてこうも言わざるをえない、すなわち、神の存在すること、生きること、知解することは把握され得ないものである、と。しかも、神の存在すること、生きること、知解することが把握され得ないというだけではなく、これらが〔そもそも〕存在するとすら見えないほどである、というのも彼はあらゆるものを超えているからである。それゆえ〔神は〕アヌュパルクトス(実在せざる者)、アヌーシオス(実体無き者)、アヌース(知性無き者)、アゾーン(生命無き者)——実在なく、実体なく、知解なく、生命なく——と言われる。ただし、ステレーシス、すなわち欠如によってではなく、超越によってである。というのも、これらの語が名指すすべてのものは、彼より後にあるものだからである。それゆえ〔神は〕オンでもなく、むしろプロオン(存在に先立つもの)である。
Eodem modo praeexistentia, praevidentia, praecognoscentia horum quae conficiuntur: Ipse autem praeexsistens, praevidens, praecognoscens: sed haec omnia apparentibus secundis et intellecta sunt, et nominata.
PL 8, 1129D同じ仕方で、〔神は〕完成されるこれらのものに対する先実在、先見、先認識である。しかし彼自身は、先に実在する者、先に見る者、先に認識する者である。しかし、これらすべては、〔神から出た〕第二のものどもが現れたのちに、はじめて知解され、名づけられたのである。
Postquam enim apparuit cognoscentia, et intellecta et appellata est praecognoscentia; eodem modo et praeexistentia, et praeviventia. Erant quidem haec, sed nondum animadversa, nondum nominata. Unde et incognoscibile omne quod Deus est.
PL 8, 1129Dというのも、認識が現れてはじめて、先認識が知解され名づけられたからである。同じ仕方で、先実在も先生存も〔そうである〕。これらは確かに〔以前から〕あったが、まだ気づかれておらず、まだ名づけられていなかった。それゆえ、神であるものはすべて不可認識である。
Sed quoniam tunc cognoscibile et habetur et dicitur, cum est cognoscentia: relativa sunt enim, et se invicem tenent et pariunt, aut invicem interimunt, nondum cognoscibile illud non fuit, quia non fuit cognoscentia.
PL 8, 1130Aしかし、認識しうるものとみなされ言われるのは、認識があるときであるから——これらは相関的なものであり、互いに互いを保ち生み出し、あるいは互いを消し合うものだからである——、かの〔第一のもの〕がまだ認識しうるものでなかったのは、認識がまだなかったからである。
Non quo non fuit illud, quod cognoscibile sibi fecit cognoscentia; sed quia erat quidem quod cognoscibile esse posset, non quo cognoscibile esset: quod tunc fit et accipitur, cum adintelligitur, quod et intelligentia esse possit.
PL 8, 1130Aそれは、認識が自らにとって認識しうるものとしたかのもの〔第一のもの〕が無かったからではなく、それが確かに認識しうるものであり得るものではあったが、〔まだ〕認識しうるものであったのではないからである。〔認識しうるものであるということ〕は、知解もまたありうるということが併せて理解されるときにはじめて生じ、受け取られる。
Hoc modo igitur et in Deo, et esse poterat, et erat ex hoc cognoscibile; quia et esse poterat, ex hoc erat cognoscentia.
PL 8, 1130Aそれゆえ、この仕方で神においても、それはあり得るものであり、そしてこのことから認識しうるものであった。なぜなら、それがあり得るものであったことから、〔同時に〕それは認識であったからである。
Liber IV, Caput XXIV
第IV巻 第XXIV章PL 8, 1130BQuid ergo ex his? Quoniam si haec postea nata sunt, fuerunt in Deo: et si fuerunt, quia Deus unum, et ista unum, et id quod Deus, et ista unum quia Deus. Ista idem ergo cognoscibile et cognoscentia; sed ita ut cognoscibile quod sit, hoc sit cognoscentia.
PL 8, 1130Bそれゆえ、これらから何が〔帰結する〕か。もしこれらのものが後に生まれたのであれば、それらは神のうちにあったのである。そしてもしあったのであれば、神は一であるから、これらも一であり、神であるものと、これらは、神であるがゆえに一である。ゆえに、これらは、認識されるものと認識するものとが同じである。ただし、認識されるものであるところのそれが、認識するものである、という仕方でである。
Etenim cum virtus horum trium una sit: esse enim nihil aliud est quam vivere, atque ipsum vivere intelligere, cum sit et intellectum esse; tota vis singulorum in eo est quod est cognoscere, vel esse cognoscentiam.
PL 8, 1130B実に、これら三つの力は一つである。というのも、存在することは生きることにほかならず、生きることそのものは知解することにほかならないからであり、また〔知解された〕ものが存在することでもあるからである。おのおのの全力は、認識すること、あるいは認識であることのうちにある。
Sed esse cognoscentia non potest, nisi sit cognoscibile: in his autem primis ubi quod est esse, id est quod vivere, et quod intelligere, esse cognoscibile non potest, nisi ipsa cognoscentia nondum apparens, sed se intus tenens, manensque quieta, cessans, atque in se versa sibi se cognoscibilem praebens.
PL 8, 1130Bしかし、認識しうるものが無ければ、認識であることはできない。しかし、これら第一のものども——すなわち存在すること、すなわち生きること、そして知解すること——においては、認識自体がまだ現れず、内に自らを保ち、静止して留まり、止み、自らのうちに向けられて自らに自らを認識しうるものとして差し出しているのでなければ、認識しうるものであることはできない。
Cum enim ipsa cognoscentia lateat, atque apud se sit, forinsecus in se intrans, sed naturaliter mersa in eo, in quo ei esse est manens; ejus formae est, ut cognoscibile esse possit cum excita cognoscentia velut egressa se circumspiciens, cognoscentiam se fecerit, cognoscendo se fit cognoscibile suum facta.
PL 8, 1130Cすなわち、認識そのものが隠れ、自らのもとにあり、外から自らのうちへと入り込みつつも、本性上は、自らにとって存在することがそこにあるところのそのもののうちに沈み込んで留まっているとき、それが認識しうるものであり得るということは、その形相に属する。すなわち、認識が目覚めて、あたかも出て行って自らを見回し、自らを認識としたとき、自らを認識することによって、自らの認識しうるものとなる、ということである。
Hoc igitur, si fas est dicere, hoc inquam, modo illud primum, unum illud solum, illud Deus, vel spiritus, vel spirans, vel lumen, vel luminans, vel existens, vel omniexistens, vel existentia, vel omniexistentia, vel vivens, vel omnivivens, vel vita, vel viventia, vel omniviventia, vel intelligens atque cognoscens, vel omniintelligens, omnicognoscens, vel omniintelligentia, omnicognoscentia, omnipotens, omnimodis perfectus, interminatus, immensus, sed caeteris, sibi terminatus et mensus, super omnia, et idcirco nullum de omnibus, ac magis ex quo omnia. ergo unum et solum unum: principium enim omnium.
PL 8, 1130Cそれゆえ、こう言うことが許されるならば——こう言おう——この仕方において、かの第一のもの、かの唯一の一なるもの、かの神は、あるいは霊であり、あるいは息するものであり、あるいは光であり、あるいは輝かすものであり、あるいは実在するもの、あるいはすべてに実在するもの、あるいは実在、あるいはすべての実在、あるいは生きるもの、あるいはすべてに生きるもの、あるいは生命、あるいは生、あるいはすべての生、あるいは知解し認識するもの、あるいはすべてを知解し認識するもの、あるいはすべての知解・すべての認識であり、全能であり、あらゆる仕方で完全であり、無際限であり、量り知れないもの——しかし他のものにとってはそうだが、自分自身にとっては際限があり量られている——であり、すべてを超えており、それゆえすべてのもののうちの何物でもなく、むしろすべてのものがそこから出るところのものである。ゆえに、〔神は〕一であり唯一の一である。なぜなら、すべてのものの原理だからである。
Unde non unum omnia manens in se, neque in se, ne duo, auditor, accipias, sed ipsum manens vel mansio, quies quietus, quiescens magis, quia a quiescente quies, ut supra docuimus.
PL 8, 1130Dそれゆえ、〔神は〕自らのうちに留まる一なるすべてではない——聞く者よ、「自らのうちに」〔とは言っても〕二つあるとは受け取らないでほしい——、そうではなく、〔神は〕留まる者そのもの、あるいは留まりそのものであり、静止した静止であり、むしろ静止している者である。なぜなら、我々がすでに教えたとおり、静止している者から静止が出るからである。
Unde dictus est et sedere quasi in centro τῶν πάντων ὄντων, id est, omnium quae sunt, unde universali oculo id est, lumine substantiae suae, qua vel esse est, vel vivere, vel intelligere, in eas τῶν ὄντων, non versabili aspectu videt, quia et quies est, a centro simul in omnia unus est visus.
PL 8, 1130Dそれゆえ、〔神は〕トーン・パントーン・オントーン、すなわちあるところのすべてのものの中心に、あたかも座しているとも言われる。そこから、普遍的な目、すなわちその実体の光——それによって〔神は〕存在し、生き、知解する——によって、それらの存在するものどもを、揺れ動くことのない眼差しで見る。なぜなら〔神は〕静止でもあるからであり、中心から同時にすべてのものへと、一つの視線が及ぶのである。
Haec Deus, sed quomodo Deus pater, et quis filius, aut quomodo filius, et postea quomodo Jesus filius omnium esse principium, ante omnia esse, est omnium esse, principium non tam quietem esse est, quam ipsam quietem esse.
PL 8, 1130Dこれが神である。しかし、いかにして神は父であるのか。子とは誰であり、いかにして子であるのか。そしてその後、いかにしてイエスは子として、すべてのものの原理であり、すべてのものに先立って存在するのか。〔父は〕すべてのものの存在することであり、原理としては、静止であるというよりは、むしろ静止そのものである〔本文は崩れ気味で、最後の est の位置が不自然である。est omnium esse を父についての叙述と取った〕。
Omnia enim quae genita factave sunt ex motu genita factave sunt. Motus autem ipse, quo motus est, antequam movetur quies est; contrarius enim ortus contrariorum fiunt, ita ut contrario ortu contrarium unde hoc ortum est pereat non esse, ut ex vita mors, et ex morte vita.
PL 8, 1131Aというのも、生まれた、あるいは造られたすべてのものは、運動から生まれ、あるいは造られたからである。しかし運動そのものは、それが動かされる前には静止である。というのも、反対のものは反対のものの生起から生ずるものであり、それゆえ、反対の生起によって、その生起がそこから来たところの反対のものが、無となって滅びる、生命から死が、死から生命が生ずるように。
Item ex eo quod est esse: et ex eo quod non esse, esset. Et item ex quiete motus, et ex motu quies.
PL 8, 1131A同様に、存在することから、存在しないことが生じ、〔存在しないこと〕からも〔存在することが〕生じるであろう。また同様に、静止から運動が、運動から静止が〔生ずる〕。
Liber IV, Caput XXV
第IV巻 第XXV章PL 8, 1131ASed advertamus acrius, atque audaci intelligentia rerum vim, altitudinemque videamus, ut proposita ista sunt, si diligens circumspector advertat, reperiet esse existentiam quamdam et in his, quorum phantasia quadam est interire: namque cum vita sit cui adest esse, ex qua mors nascitur; est etiam morti esse, si ex morte nascitur vita.
PL 8, 1131Aしかし、もっと鋭く注意を払い、大胆な知解をもって、事柄の力と深さとを見てみよう。これらのことが提示されたように、注意深く見回す者が気をつければ、滅びるという、ある種の幻影を持つものどものうちにも、ある種の実在があることを見出すであろう。すなわち、存在することが伴う生命があって、そこから死が生まれるのであれば、死にもまた存在することがある、もし死から生命が生まれるのであれば。
Itemque si ex eo quod est esse, efficitur non esse; necessario erit etiam ipsum non esse, si ex eo nascitur quod est esse: itemque si cessatio est, motus esse cessationem necesse est, si motus nascatur.
PL 8, 1131B同様に、もし存在することから存在しないことが生じるのであれば、必然的に、もし存在しないことからも存在することが生ずるのであれば、存在しないことそのものもまた〔実在するもの〕となるであろう。同様に、もし止むことがあるならば、もし運動が生まれるのであれば、運動には止むことがあることが必然である。
Quid igitur? nonne ortu contrariorum contraria, aut mori, aut non esse creduntur? Videtur ita, sed contra est: nam utraque manent, nec intereunt ab aeterna substantiali sua qualitate. Quomodo istud sit, dicam, adsit Deus, fiet facilior explicatio.
PL 8, 1131Bそれではどうか。反対のものが生起することによって、反対のものは死ぬ、あるいは存在しなくなると信じられるのではないか。そう見えるが、実はその逆である。というのも、両方のものは留まり、その永遠なる実体的性質から滅びることはないからである。これがどのようであるかを述べよう——神が臨みたまわんことを——、そうすれば説明はより容易になるだろう。
Esse in aeternis hoc est esse, quod vivere, quod intelligere. Saepius haec et diximus, et probavimus.
PL 8, 1131B永遠なるものどもにおいて存在することとは、生きること、知解することである。これらのことを我々はしばしば述べ、証明してきた。
Id autem esse ita est, ut sint ibi viventes, intelligentesque substantiae: has accipiamus pro modo existentium res tres praestare, et participatione sui cuncta retinere, et in noetis vigere, sola esse simplicia, divina, aeterna: in mundanis vero et hylicis inesse quidem, sed carnalibus variis ac mortalibus sustineri.
PL 8, 1131Bしかし、この存在することは、そこに生き知解する実体どもがあるようなものである。我々は、これらが、実在するものどもの様態に応じて三つのものを与え、その分有によってすべてのものを保持し、ノエータ(可知的なもの)のうちで力強くあり、〔そこでのみ〕単純・神的・永遠なるものとしてあると受け取ろう。しかし世界的なもの、質料的なものにおいては、〔それらは〕内在してはいるが、さまざまな肉的で死すべきものによって支えられているのである。
Heic ergo mors si est, corporum mors est; et si plenior adhibeatur intentio, nec corporum, id est, in eo quod hyle sunt; sed horum corporum, in ea specie quae nunc est, effecta quodam interitu dissolutio: sola igitur corporis species dissoluta cum in elementa dispergitur, manent ac sunt unde victura reparantur.
PL 8, 1131Cそれゆえ、ここで死があるとすれば、それは肉体どもの死である。しかも、もっと十分な注意を払うならば、〔それは〕肉体そのものの死でもない、すなわちそれらが質料であるという点においてではない。むしろ、これらの肉体の、今あるその種の姿における、ある滅びによってもたらされた解体である。ゆえに、肉体の種の姿だけが解体されて諸元素へと分散するとき、〔諸元素は〕留まり存在しており、そこから、生きるべきものが再び形づくられるのである。
Etenim cum in mundo et hyle sit, quae elementis certis semper existit, et cum imagines illorum trium, heic quoque, id est, in mundo se praebeant, quid mors agit illa cum et in suis imaginibus aeterna sint?
PL 8, 1131C実に、世界のうちに質料があって、それは確定した諸元素によって常に実在しているのであり、また、かの三つのもの〔存在・生命・知解〕の像も、ここ、すなわち世界のうちにおいても自らを差し出しているのであるから、それらがその像においてさえ永遠であるとすれば、死はいったい何をなすのか。
Imagines dico potentias per omnia a lineis animae defluentes. Cum igitur aeterna sint ista, aeterna et in hyle elementa: mors si sola composita solvit funditus interit.
PL 8, 1131C私が像と言うのは、魂の諸線〔諸筋道〕からすべてのものへと流れ出るもろもろの可能態のことである。それゆえ、これらのものが永遠であり、質料における諸元素もまた永遠であるならば、死は、もしただ複合されたものだけを解くのであれば、〔それ自体が〕根底から滅びるのである。
Unde recte dicitur, quod ex vita mors efficiatur, quod ex vigore vivendi compositi cujuslibet corporis fiat usque ad certa resolutio, et rursus in aliam compositionem iisdem cunctis fiat ex morte reparatio.
PL 8, 1131Dそれゆえ、死は生命から生じると正しく言われる、すなわち、いかなる複合された肉体であれ、その生きる活力から、ある確定した分解にまで至るということが起こるのであり、そして再び、同じすべてのものによって別の複合へと、死から回復が生ずるのである。
Hoc modo et esse in mundo accipiendum, hoc modo heic et quies, et motus: at in divinis, quia nulla sunt corpora, mors nulla: sed et vita alio modo, quippe illa principalis et vera; et idcirco ibi progressio non natalis, aut si placet, natalis magis apparentia et manisfestatio.
PL 8, 1131Dこの仕方で、世界における存在することも理解されるべきであり、この仕方で、ここでの静止と運動も〔理解されるべき〕である。しかし神的な事柄においては、肉体が全く無いので、死も全く無い。しかし生命もまた別の仕方である、というのもそれは根源的で真の生命だからである。それゆえ、そこにおける進み行きは、生まれることによるものではない。あるいはそう言ってよければ、〔そこでの〕生まれることは、むしろ現れであり顕現である。
Item illa alio modo esse, et non esse, et alio motus atque cessatio: etenim Deus vivit; id autem est esse et intelligere, quae ista unum tria conficiunt, potentias tres, existentiam, vitam, intelligentiam.
PL 8, 1131D同様に、そこでの存在すること・存在しないこと、そして運動・静止も別の仕方である。実に、神は生きる。しかしこれは存在することであり知解することである。これらは一つでありながら三つを、すなわち三つの可能態——実在、生命、知解——を成す。
Liber IV, Caput XXVI
第IV巻 第XXVI章PL 8, 1132ASed quia illa tria unum quomodo sint, docui: unum quodlibet tria sit, sic et ista tria unum sunt: sed in Deo haec tria esse sunt, in filio vivere, in Spiritu sancto intelligere: ergo esse, vivere, intelligere, in Deo esse sunt: existentia autem, vita, intelligentia, forma sunt: actu enim interiore et occulto ejus, quod est esse, vivere, intelligere: intus enim ita sunt et occulta, magisque supra esse, et supra vivere, et supra intelligere Deus est.
PL 8, 1132Aしかし、あの三つのものがいかにして一つであるかを私は教えた。三つのうちどれもがまた三つであるように、これら三つのものも一つである。しかし、神においては、これら三つは存在すること〔として〕あり、子においては生きること〔として〕、聖なる霊においては知解すること〔として〕ある。ゆえに、存在すること、生きること、知解することは、神において存在することどもである。しかし実在、生命、知解は形相である。というのも、存在すること、生きること、知解することであるその現実態は、内的で隠されたものだからである。すなわち、これらは内にあり隠されており、神は、存在することを超え、生きることを超え、知解することを超えたものとしてある。
Unde et ἀνούσιος, vel ἀνύπαρκτος et item ἄζων, ἄνους dicitur, praeintelligentia quadam inventus, et magis per formam suam cognitus, sed inhaerentem et consubstantialem sibi.
PL 8, 1132Aそれゆえ、〔神は〕アヌーシオス(実体無き者)、あるいはアヌュパルクトス(実在せざる者)、また同様にアゾーン(生命無き者)、アヌース(知性無き者)と言われる。〔神は〕ある種の先知解によって見出され、むしろ自らの形相を通して認識される——ただしそれは、自らに内在し、自らと同一実体の形相である。
Et hoc est, quod in patre est filius: quod cum ita sit, idem filius quod pater, unde et filius Deus, quia hoc est forma, quia id quod est iis cujus forma.
PL 8, 1132Bそしてこれこそが、父のうちに子があるということである。これがそうであるならば、子は父と同一である。それゆえ子は神である。なぜなら、これは形相であり、形相であるものは、それの形相であるところのそのものだからである。
Etenim cum esse, vivere, intelligere Deus sit, forma autem sit existentia, vita, intelligentia: ista me dicere sic accipias velim, ut supra ista sit Deus.
PL 8, 1132B実に、神が存在すること・生きること・知解することであり、形相が実在・生命・知解であるとすれば、私がこう言うのは、神がこれらを超えたものであるという仕方で受け取ってほしい。
Quod si ita est, fit idem forma quod substantia: Eodem enim modo valent et sunt ista habentia vel existentia, esse, vivere, intelligere: ita cum duo λόγοι sint, unus per quom unumquidque sit: alius per quem quomodo sit: tamen quia eadem vi habet, quomodo et quidque sit, necessario fit unus λόγος, idem valente forma quod substantia.
PL 8, 1132Bもしそうであるならば、形相は実体と同一のものとなる。というのも、これらを持つもの、あるいは実在するものは、存在すること・生きること・知解することにおいて、同じ仕方で成り立ち、同じ仕方であるからである。それゆえ、二つのロゴスがあるとしても——一つはそれによっておのおのが在るところのロゴス、もう一つはそれによっていかにあるかというロゴス——それでも、それが何であるかということと、いかにあるかということとが同じ力を持つがゆえに、必然的に一つのロゴスとなる。形相が実体と同じ価値を持つのである。
Ergo si idem valet, et idem est forma, istius tamen substantiae quod ipsa substantia, substantialis enim forma est, idem erit filius quod pater, aut neque pater, neque filius ante egressum foras, sed unum ipsum solum.
PL 8, 1132Bゆえに、もし〔形相が実体と〕同じ価値を持ち、しかも形相が——この実体の形相ではあるが——実体そのものと同一であるならば、というのもそれは実体的な形相だからであるが、子は父と同一であろう。あるいは、外への発出以前には、父もなく子もなく、ただ唯一のそれ自体があるのみである。
Liber IV, Caput XXVII
第IV巻 第XXVII章PL 8, 1132CHoc cum ita sit; cum sit ei intelligere et intelligentia, sit idem intelligentia quod vita et quod est esse: cum autem magis agendi virtus sit intelligere, quam esse, quam vivere; et cum hoc esse sit intelligere quod sit, et cum hoc sit vivere, intelligere quod vivat: necessario sit intelligere, vel intelligentia Deus est, cum intelligit Deus, se ipsum intelligit, cum autem se ipsum intelligit, non ut alter alterum, fit ut intelligentia ipsa se intelligat.
PL 8, 1132C以上のことがそうであるから——〔神には〕知解することと知解とがあり、その知解は生命および存在することと同一であるから——、しかし、知解するということは、存在すること・生きることよりも、いっそう働きの力であるから、そしてこの存在することは、そうあることを知解することであり、この生きることは、生きていることを知解することであるから、それゆえ、神は必然的に知解すること、あるいは知解である。神が知解するとき、神は自らを知解する。しかし、神が自らを知解するとき、それは一者が他者を知解するようにではなく、知解そのものが自らを知解する、というかたちで生ずる。
Quod cum est, se esse efficit, atque in existentiam provenit, fitque sibi quod est esse: atque eodem modo intelligendo existit et suum vivere, quibus cunctis a se natis, vel magis a se existentibus, ingenitus Deus est, existens ex ingenitis: quae unum cum sint, unum et simplex, unus Deus est, et haec est ut intus intelligentia, quae sine aliquo motu se intelligit, quippe quae cum intelligit, existit, et cum existit, intelligit. Et hoc est Deus, et utique hoc ex aeterno atque in aeternum.
PL 8, 1132Cそれが〔自らを知解する〕とき、それは自らを存在することたらしめ、実在へと進み出て、自らにとって存在することそのものとなる。そして同じ仕方で、知解することによって、自らの生きることも実在するに至る。これらすべてが自らから生まれた、あるいはむしろ自らから実在するものであるがゆえに、神は生まれざる者であり、生まれざるものどもから実在する者である。これらは一つであるがゆえに、一つにして単純な、唯一の神である。そしてこれは、内なる知解として在る、すなわち、いかなる運動もなしに自らを知解するものであり、知解するときに実在し、実在するときに知解するものである。そしてこれが神である、しかも常に永遠より永遠へとそうなのである。
Liber IV, Caput XXVIII
第IV巻 第XXVIII章PL 8, 1132DVerum quoniam imaginem Dei filium dicimus Dei, genita est enim forma, ut ab eo quod est esse, vivere, intelligere, gigneretur existentia, vita, intelligentia.
PL 8, 1132Dしかし、我々が子を神の像と言うのは、形相が生まれたからである。すなわち、存在すること・生きること・知解することから、実在・生命・知解が生まれるためにである。
Quaedam enim in his forma est, per quam ut per imaginem intelligitur quid sit esse, vivere et intelligere; necessario per formam intelligitur Deus, nam ipsum (Joan. I, 18) nemo vidit unquam.
PL 8, 1132Dというのも、これらのうちにある形相を通して、あたかも像を通してのように、存在すること・生きること・知解することが何であるかが知解されるからである。それゆえ、神は必然的に形相を通して知解される。というのも、神ご自身は「誰も未だかつて見た者はない」からである(ヨハネ1:18)。
Ergo forma Dei cum accipitur in Deo Deus est cum autem intelligit se Deus, per formam se intelligit: sed et ipsa forma intelligat necesse est. Etenim intelligens ac vivens existentia, cum nihil aliud intelligat, quam quod ista Deus sunt. Et haec saepe jam docui.
PL 8, 1132Dゆえに、神の形相は、神のうちに受け取られるとき、神である。しかし、神が自らを知解するとき、〔神は〕形相を通して自らを知解する。しかし、その形相自身もまた知解するのでなければならない。というのも、知解し生きる実在は、これらが神であるということ以外の何をも知解しないからである。これらのことはすでにしばしば私は教えた。
Cum autem ipsa intelligentia intelligit quod sit intelligentia (necessario enim sequitur, ut et se intelligat intelligentia), veluti existens a semetipsa se intellexit, fecitque se extra: quod foris est intelligendo, se, id est, motu suo.
PL 8, 1133Aしかし、知解そのものが、自らが知解であることを知解するとき(というのも、知解が自らを知解するということが必然的に帰結するからである)、あたかも自ら自身から実在するものとして自らを知解し、自らを外へと作り出した。すなわち、自らを知解することによって、それは自らの運動によって、外にあるものとなったのである。
Unde est haec foris intelligentia, et hic est filius, hic est λόγος, natus filius, quia alius a Deo, de Deo tamen, id est, de eo quod est existens: et vivens, intelligentia, quae Deus est, atque intus intelligendo se intelligentia foras se protulit, atque exstitit patri, in quo et ipsa fuit, atque est semper imago existens per intelligentiam internam, quae esse est atque existere, ac propterea imago imaginis genita.
PL 8, 1133Aそれゆえ、これが外なる知解であり、これが子であり、これがロゴスであり、生まれた子である。というのも〔子は〕神とは別のものであるが、しかし神から出ているからである、すなわち、実在であり生きるものであり、神であるところのその知解から〔出ている〕。そして内において自らを知解していた知解が、自らを外へと差し出し、父〔のもと〕に実在するに至った、その父のうちに、この知解自身もあったのである。そして〔子は〕、存在することであり実在することである内なる知解を通して、常に実在する像として在る。それゆえ〔子は〕、像の像として生まれたものである。
Liber IV, Caput XXIX
第IV巻 第XXIX章PL 8, 1133BDuae igitur intelligentiae, una intus existens quod est illi esse: alia existens, quod est illi intelligendo esse. Haec foris, haec filius.
PL 8, 1133Bゆえに二つの知解がある。一つは内において実在する知解であり、それにとって存在することそのものである。もう一つは実在する知解であり、それにとって知解することによって存在することである。この後者が外なるものであり、この後者が子である。
Quoniam vero intelligendo se intelligentia Deum intellexit, utique intelligentiam internam, illa autem Deus est; intellexit et verum esse, et verum vivere, et verum intelligendo exstitit et ipsa verum esse, verum vivere, verum intelligere.
PL 8, 1133Bしかし、自らを知解することによって、知解は神を知解した、すなわち内なる知解を〔知解した〕、そしてそれこそが神なのである。そして〔知解は〕真の存在すること、真の生きることを知解した。そして真に知解することによって、それ自身も真の存在すること、真の生きること、真の知解することとして実在するに至った。
Etenim qui unum intelligit, et habet unum, et est unum: secundum ejus apud se intelligentiam: sic ergo filius, id est, intelligentia, intelligendo se genita, intelligentia intellexit Deum, et omnia illa quae ingenita Deus sunt, et intelligendo πλήρωμα quaerendo, et πλήρωμα intelligendo, unde idem extitit quod pater.
PL 8, 1133B実に、一を知解する者は、一を持ち、一である、その者が自らのもとに持つ知解に応じて。それゆえ、子、すなわち知解——自らを知解することによって生まれた知解——は、神を、そして神である生まれざるすべてのものを知解した。プレーローマ(充満)を求めつつ知解し、プレーローマを知解することによって、〔子は〕父と同一のものとして実在するに至った。
Etenim cum πλήρωμα pater sit necessario, χώρημα suum habet infinitum, licet et sibi finitum: ubi πλήρωμα suum tenet et capit, eodemque modo filius recipiendo et quaerendo: hoc est enim recipere χώρημα, existere, intelligendo autem totum quod pater πλήρωμα, exstitit genitus, et ipse totus ex toto: et quia intelligentia est intelligens intelligentiam, cum lumen rerum sit intelligentia, existit lumen ex lumine: et quia intelligentia utraque, verum lumen ex vero lumine.
PL 8, 1133C実に、父は必然的にプレーローマ(充満)であるので、〔父は〕自らの無限なるコーレーマ(受容の場)を持つ——もっとも自分自身にとっては有限ではあるが。そこにおいて〔父は〕自らのプレーローマを保持し、容れている。そして同じ仕方で子も、受け取り求めることによって〔コーレーマを持つ〕。というのも、コーレーマを受け取るということが、実在するということだからである。しかし、父であるプレーローマの全体を知解することによって、〔子は〕生まれた者として実在するに至った、しかも全体から出た全体として。そして、知解は知解を知解するものであるから、事物の光が知解であるならば、光から光が実在する。そして、両者が知解であるから、真の光から真の光が〔実在する〕。
Itemque cum Deus sit intus intelligentia, ista intelligendo se intelligentia Deus ex Deo est: ὁμοούσιον ergo in omnibus, in eo quod esse, et vivere, et intelligere.
PL 8, 1133C同様に、神が内なる知解であるので、自らを知解することによってこの知解は神から出た神である。ゆえに、存在すること、生きること、知解することにおいて、すべてのことにおいてホモウシオスである。
- ホモウシオス(ὁμοούσιος、ラテン語 homousion/unius substantiae)=「同一実体の」。ニカイア信条(325年)が、子は父と「同一実体」であると告白した語。子が父と同じ一つの実体をもつことを言う。聖書に無い語であり、父と子の区別を消す(サベリオス的な)理解を招くとして、東方の多くの司教に警戒された。
Item in eo quod uterque χώρημα et πλήρωμα est: item in eo quod imago et imago: dictum est enim (Gen. I, 26) ad imaginem nostram.
PL 8, 1133C同様に、両者がコーレーマでありプレーローマであるという点においても〔ホモウシオスである〕。同様に、〔両者が〕像であり像であるという点においても〔そうである〕。というのも、「我々の像にかたどって」(創世記1:26)と言われているからである。
Et in eo quod lumen et lumen, et in eo quod verum lumen et verum lumen, et in eo quod Spiritus et Spiritus: et in eo quod motus et motus, sed pater motus quiescens, id est, interior, et nihil aliud quam motus, non motione motus, filius autem motione motus est, uterque tamen motus.
PL 8, 1133Dまた、〔両者が〕光であり光であるという点においても、真の光であり真の光であるという点においても、霊であり霊であるという点においても〔ホモウシオスである〕。また、〔両者が〕運動であり運動であるという点においても〔そうである〕、ただし父は静止した運動、すなわち内的な運動であって、動くことによらない運動、運動そのものにほかならないが、子は動くことによる運動である。しかしいずれも運動である。
Item uterque actio et opera, uterque vita, et uterque a se habens vitam voluntas et voluntas, eadem virtus, sapientia, verbum Deus, Deus et Deus vivus et Deus vivus, ex aeterno et ex aeterno invisibilis et invisibilis: nam dictum a Matthaeo (Matth. XI, 27) : Nemo novit filium nisi pater, neque patrem nisi filius, Simul ambo: hoc enim significat ὁμοούσιον, praeter eamdem οὐσίαν.
PL 8, 1133D同様に、両者は働きであり業であり、両者は生命であり、両者はそれぞれ自らから生命を持つものであり、意志であり意志であり、同じ力、知恵、言葉、神であり、神であり生ける神であり生ける神であり、永遠より永遠より、見えざる者であり見えざる者である。というのもマタイによって言われているからである、「父のほかに子を知る者はなく、子のほかに父を知る者はいない」(マタイ11:27)と。両者が同時に〔知る〕——これはまさにホモウシオスであることを意味する、同一のウーシア(実体)であることに加えて。
Haec cuncta illo pleno intelligi possunt (Joan. XVI, 15) : Omnia quae habet pater, mihi dedit. Et, Omnia quae habet pater, et ego habeo.
PL 8, 1134Aこれらすべては、あの充満なる言葉によって知解されうる(ヨハネ16:15)、「父が持つものはすべて、私に与えられた」、また「父が持つものはすべて、私もまた持っている」と。
Omnia, inquit: si omnia ὁμοοούσιον filius patri: Idem ergo: et si idem, par; et si par, recte Paulus de filio Dei Jesu Christo dixit (Philipp. II, 6) : Qui cum esset in Dei forma, non rapinam arbitratus est ut esset aequalis Deo.
PL 8, 1134A「すべて」と彼は言う。もしすべてにおいて子が父とホモウシオスであるなら、〔子は父と〕同一である。そして同一であるなら、等しい。そして等しいのであれば、パウロが神の子イエス・キリストについて正しく言ったとおりである(フィリピ2:6)、「彼は神の形相のうちにあったが、神と等しくあることを、奪い取るべきこととは考えなかった」と。
Liber IV, Caput XXX
第IV巻 第XXX章PL 8, 1134AMulta heic divina et magnifica mysteria continentur. Primum quod Christus forma Dei est, in quo ostenditur omnia habere quae Deus habet: hoc enim est quod et imago dicitur, sicuti de ipso dictum (II Cor. IV, 4; Coloss. I, 15) : Qui est imago Dei.
PL 8, 1134Aここには、神的で壮大な多くの秘義が含まれている。第一に、キリストは神の形相であるということであり、そこには、神が持つすべてのものを〔キリストが〕持つことが示されている。というのも、これこそが像とも言われるものだからである、彼について言われているとおりである(第二コリント4:4、コロサイ1:15)、「彼は神の像である」と。
Habet igitur et Deus imaginem suam: et filius imago Dei est, etenim si dictum (Exod. XXXIII, 20) : Faciem Dei nemo unquam vidit. Et dictum (Ibid. 23) : Posterganea mea videbis.
PL 8, 1134Aそれゆえ、神もまた自らの像を持つ。そして子は神の像である。実に、こう言われているとおりである(出エジプト33:20)、「神の顔を見た者は誰もいない」。そしてまた言われている(同23節)、「あなたは私の後ろ姿を見るであろう」と。
Est sine dubio facies Deo, est filio, vel potius est et filius imago Dei, ut dictum est: Qui cum in forma Dei fuisset. Unde jure dictum (Gen. I, 26) : Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram.
PL 8, 1134B疑いなく、神には顔があり、子にもある。あるいはむしろ、子は神の像である、こう言われているとおりである、「彼は神の形相のうちにあったが」と。それゆえ、正当にこう言われている(創世記1:26)、「我々の像と似姿とに人を造ろう」と。
Est ergo Filius, et si alter, est: non enim idem pater, idem filius: illis rebus omnibus supra a me positis idem, idem autem, hoc est, eadem habens existentia sua propria.
PL 8, 1134Bゆえに子は在る。そして別のものであるとしても、〔やはり〕在る。というのも、父と子とは同一ではないからである。上に私が挙げたすべての事柄において〔両者は〕同一である。しかし「同一である」とは、同じものを、〔ただし〕自らに固有の実在において持っている、ということである。
Unde et idem, et alter: etenim cum heic dictum: cum fuisset in forma Dei, utique aliud accipiendum quod forma est, aliud Deus. Sed videris, sit calumniae locus, ut forma Dei sit in ipso Deo forma, ut sit una et indiscreta substantia.
PL 8, 1134Bそれゆえ、〔子は父と〕同一でありかつ別である。実に、ここで「彼は神の形相のうちにあった」と言われるとき、形相であるものと、神であるものとは、別のものとして理解されねばならない。しかし、それはお前の判断に任せよう。中傷の余地があるとしても、神の形相は神自身のうちにある形相であり、したがって一つの判別されない実体である、としておこう。
Quid sequentia quemadmodum intelligemus? Non est arbitratus rapinam se aequalem Deo. In sua existentia positi est, se cum altero credere, vel dicere aequalem. Quid vero illud (Philipp. II, 7) se exinanivit, et formam servi suscipiens?
PL 8, 1134Bそれでは続く言葉をどのように理解すればよいのか。「彼は自らが神に等しいことを、奪い取るべきこととは考えなかった」。自らを他者と等しいと信じ、あるいは言うことは、自らの実在のうちに置かれた者のすることである。しかし、あの「彼は自らを空しくし、僕の形相を取った」(フィリピ2:7)とはいったい何であるか。
De Christo accepimus, quod mortuus est, an de Deo? At nullus dixit unquam. Deinde cum dicitur de patre, qui filium suum excitavit a mortuis, nonne satis clarum est, alium esse patrem, alium filium, alium esse suscitantem, alium suscitatum? Ergo forma Dei.
PL 8, 1134C我々は、死んだのはキリストについてであると受け取っているのか、それとも神についてであるのか。しかし、誰もそのようなことを言ったことはない。次に、父について、その子を死者たちの中から起こした方であると言われるとき、父が別であり子が別であり、起こす者が別であり起こされる者が別であることは、十分に明らかではないか。ゆえに〔子は〕神の形相である。
Aliud forma, aliud Deus est; et est quidem Deo forma, sed filius Dei forma in manifesto, Dei vero in occulto: sic enim omnia et existentia, et vita, et cognoscentia Dei intus in occulto, filio in manifesto: sic caetera χώρημα, πλήρωμα, imago, lumen verum, veritas, spiritus, motus, actio, operatio, vita, et a semetipso vita, voluntas, virtus, sapientia, Verbum Deus, Deus vivus, et caetera alia omnia.
PL 8, 1134C形相は別であり、神は別である。神には確かに形相があるが、子は顕わなるところにある神の形相であり、神の〔形相〕は隠れたところにある。すなわち、実在も生命も認識もすべて、神においては内に隠されており、子においては顕わである。同様に、その他のもの——コーレーマ、プレーローマ、像、真の光、真理、霊、運動、働き、作用、生命、自らから出る生命、意志、力、知恵、言葉なる神、生ける神、その他あらゆるもの——も〔同様である〕。
Sed haec veluti foras, et in manifesto; illa in se atque circa existentiam, vel ipsa potius quod est existentia: haec autem in actu agente quod est in manifesto.
PL 8, 1134Dしかし、これら〔子における諸相〕はあたかも外にあり顕わであるが、あれら〔父における諸相〕は自らのうちに、実在をめぐるものとして、あるいはむしろそれ自体が実在であるものとしてある。これら〔子における諸相〕は、顕わである働く現実態のうちにある。
Postremo haec omnia filius habet, sed patre dante quod vehementer expressum in eo, quod cum filius habet a se, inquit, sed adjunxit (Joan. V, 26) : Pater ei dedit ut haberet a se vitam.
PL 8, 1134D最後に、子はこれらすべてを持つが、それは父が与えることによってである。このことは、次の点に強く表れている。すなわち、子は自らから持つと言われながらも、〔聖書は〕こう付け加えているのである(ヨハネ5:26)、「父は彼に、自らから生命を持つようにお与えになった」と。
Vera igitur imago, atque existentia in omnibus eadem, sed patre dante: ergo ὁμοούσιον et pater et filius, sed patre dante.
PL 8, 1134Dゆえに、真の像であり、実在はすべてにおいて同一であるが、それは父が与えることによってである。ゆえに父も子もホモウシオスであるが、それは父が与えることによってである。
- ホモウシオス(ὁμοούσιος、ラテン語 homousion/unius substantiae)=「同一実体の」。ニカイア信条(325年)が、子は父と「同一実体」であると告白した語。子が父と同じ一つの実体をもつことを言う。聖書に無い語であり、父と子の区別を消す(サベリオス的な)理解を招くとして、東方の多くの司教に警戒された。
De eo enim quod diximus patrem esse, vivere, intelligere; existentia genita est, ut vita, intelligentia: et haec est Dei forma, haec est filius: sed filius cum in patre est, unum totum intus, Deus agens, operans, se utens, se fruens, fons atque in se plenitudo omnium.
PL 8, 1134Dというのも、我々が父は存在すること・生きること・知解することであると言ったところから、実在が生まれたのである、生命や知解と同様に。そしてこれが神の形相であり、これが子である。しかし子は、父のうちにあるときには、内において一つの全体であり、働き、活動し、自らを用い、自らを享受する神であり、すべてのものの源であり、自らのうちにあるすべてのものの充満である。
Liber IV, Caput XXXI
第IV巻 第XXXI章PL 8, 1135ASed quoniam, uti docuimus, intelligentia vi potentiae suae, necessario dum in semet sese vertit, intellexit semetipsam, hoc quodammodo gemina facta, velut intus et foris filius est, genitus ab existentia patris: nam existentia est intelligentia, quae et vita est: apparens ergo et existens est Deus de Deo.
PL 8, 1135Aしかし、我々が教えたとおり、知解はその可能態の力によって、必然的に自らのうちに向き直るとき、自らを知解した。これによってある種の二重のものとなり、あたかも内と外とであるかのように、子は父の実在から生まれた者としてある。というのも、実在は知解であり、それはまた生命でもあるからである。ゆえに、〔子は〕現れて実在する神からの神である。
Et quoniam in quolibet uno de tribus cuncta sunt, esse, vivere, intelligere: cum intelligentia intelligentiam genuerit, genitus est filius, et omnia habet filius quae pater, et habet a patre.
PL 8, 1135Aそして、三つのもののうちどの一つにおいても、存在すること・生きること・知解することのすべてがあるので、知解が知解を生んだとき、子が生まれたのである。そして子は、父が持つすべてのものを持ち、しかもそれを父から持つのである。
Item quoniam haec omnia sunt per quae creantur omnia: quaecumque enim sunt, accipiunt suum esse, suum vivere, suum intelligere; filius cum haec omnia sit, quippe imago patris, et actu actuoso sit, id est, ut hoc praestet caeteris pro natura existentium, est necessario universis totisque cunctis λόγος, id est, vis et potentia, per quam, quae sunt ut sint esse provenit, per quem Deus fecit et facit omnia, et sine quo nihil fit.
PL 8, 1135A同様に、これらすべては、それによってすべてのものが造られるところのものであるから——というのも、存在するものは何であれ、自らの存在すること、自らの生きること、自らの知解することを受け取るからである——、子はこれらすべてであり、まさしく父の像であり、活発な現実態にあるので、すなわち、実在するものどもの本性に応じて他のものにこれを与えるということであるので、必然的に、あらゆるもの・すべての全体にとってのロゴスである。すなわち、それによって存在するものどもが存在するに至るところの力と可能態であり、それによって神がすべてのものを造り造り続け、それなしには何も造られないところのものである。
Hoc appellant alii motum activum, verbum, rationem operantem. Quoniam tamen cum operatur, inest in illo vis patria, in se operatur, unde multa ita dicuntur, ut cum ipsius sit quod faciat, tamen ipse in patrem refert omnia, ut (Joann. VI, 58) : pater me misit.
PL 8, 1135Bこれを、ある者たちは能動的な運動、言葉、働く理性と呼ぶ。しかし、〔子が〕働くとき、その中には父の力が内在しており、〔子は〕自らのうちで働くのである。それゆえ、多くのことがこう言われる、すなわち、それをなすのは子自身であるとしても、子自身はすべてを父に帰する、「父が私を遣わした」(ヨハネ6:58)とあるように。
Et (Ibid., 38) : Non meam sed patris facio voluntatem: Et mille talia. Attendamus tamen istum locum: inveniemus quasi ipsum per se facere, ut sua sponte (Philipp. II, 6) : Non est arbitratus rapinam se aequalem Deo.
PL 8, 1135Bまた(同38節)、「私は自分の意志ではなく、父の御意志を行う」とあり、その他多くの同様の言葉がある。しかし、この箇所に注意しよう。〔そこでは〕あたかも子自身が自らによって、自発的になすかのようであることが見出される、「彼は自らが神に等しいことを、奪い取るべきこととは考えなかった」(フィリピ2:6)とあるように。
Et item (Ibid., 7) : Se exinanivit, et formam servi sumens, qui habebat dominium. Ista omnia sunt sua voluntate facientis. Sed potest credi ipse facere, cum in ipso pater sit, ex quibus sunt et illa (Joan. X, 28) : Ego do vitam in aeternum.
PL 8, 1135Bまた同様に(同7節)、「彼は自らを空しくし、僕の形相を取った」——支配を持っていた者が、である。これらすべては、自らの意志によってなす者の行いである。しかし、父が彼のうちにあるので、彼自身がなすと信じることもできる。それらに属するのが次の言葉である(ヨハネ10:28)、「私は彼らに永遠の生命を与える」。
Et (Ibid., 7) : Ego sum janua (Joan. XVI, 6) , ego vita, ego veritas. Item (Joan. V, 21) : Sicut enim pater suscitat mortuos et vivificat, sic et filius quos vult vivificat.
PL 8, 1135Cまた(同7節)、「私は門である」(ヨハネ16:6)〔底本の引用箇所表示はずれており、「私は門である」はヨハネ10:7、続く句はヨハネ14:6 に当たるらしい〕、「私は生命である」、「私は真理である」。同様に(ヨハネ5:21)、「父が死者たちを起こし生かすように、子もまた、その望む者たちを生かす」。
Haec vera, haec varia, et in omnibus magis vera intelligentia facit et filium in patre esse, et in filio patrem, et tamen ut pater, ut alter sint et unum, tamen duo sint, quoniam autem alter pater, alter filius: quippe cum pater filii fons, filius ut flumen, quod excurrit ex fonte: in fonte autem ut manens aqua, et quieta est, pura, immaculata, sine scatendi specie, sibi occulto motu apertiore per diversa discurrens, terrarum quas sulcat qualitatibus et afficitur, et quodam modo patitur; sic et filius aqua sua, suaque substantia, quae patris est, semper purus, immaculatus, impassibilis, regionibus per quas discurrit, locisque, vel supracoelestibus, vel coelestibus, vel intracoelestibus, nunc spumat, ut occurentibus saxis, quae sunt ex generibus animarum campus quietus excurrit.
PL 8, 1135Cこれらのことは真実であり、これらは多様であるが、すべてにおいて、いっそう真なる知解が、子が父のうちにあり、父が子のうちにあるようにし、しかも父として、別のものとして、一つでありながらも二つであるようにする——というのも、一方は父であり、他方は子であるからである。すなわち、父は子の源であり、子は源から流れ出る川のようなものである。源においては、水は留まるものとして静かであり、清らかで、汚れなく、湧き出る様相を持たない。しかし〔川となって〕自らに秘められた運動によって、いっそう開けたかたちでさまざまな所を流れ通り、それが溝を穿つ土地の性質によって影響を受け、ある仕方で〔それを〕被る。そのように、子もまた、父に属する自らの水、自らの実体によって、常に清らかで、汚れなく、受苦することのない者でありながら、自らが流れ通る地域や場所——天上を超えた所であれ、天にあれ、天の内であれ——において、あるときは、魂の種族から成る岩々に出くわすかのように泡立ち、〔あるときは〕静かな野として流れ出てゆく〔campus quietus excurrit は二つ目の nunc を欠き、本文に崩れがあるらしい。campus を述語的に「静かな野として」と取った〕。
Recipit igitur passiones, non in eo quod substantia est, sed in actu atque operatione. Nam cum mysterium adventus sui compleret, tum jam passionem sustinuit, ut se exinaniret, ut personam servi susciperet. Sic et reliqua, in quibus omnibus actus est et operatio.
PL 8, 1135Dそれゆえ、〔子は〕受苦を受けるが、それは実体である点においてではなく、現実態と働きにおいてである。というのも、自らの到来という秘義を成し遂げるにあたり、そのときすでに受苦を担ったのである、自らを空しくし、僕の形相〔底本は personam(位格)。フィリピ2:7に合わせて訳す〕を受け入れるために。その他の事柄も同様であり、そのすべてにおいて現実態と働きがある。
Quamquam et in primo existentiae suae actu, sicuti in multis libris docuimus, passio exstiterit recessionis a patre, unde tenebrae, id est, hyle consecuta est, non creata. Sed haec plenius alibi.
PL 8, 1135Dもっとも、我々が多くの書物で教えたとおり、〔子の〕実在の最初の現実態においても、父からの退去という受苦が生じ、それによって闇、すなわち質料が、造られたのではなく、〔そこから〕続いて生じた。しかし、これについては他の箇所でより十全に〔論じよう〕。
Liber IV, Caput XXXII
第IV巻 第XXXII章PL 8, 1136ANunc quid assertum est, quid probatum? Deum patrem, filium Deum ὁμοούσιον esse, esse tamen et patrem in substantia, et filium in ea quidem substantia, sed sibi existentem actum agente in actu passione exstitisse, numquam separatum a patre, ex aeterno et esse, et fuisse, et futurum esse.
PL 8, 1136Aでは、今、何が主張され、何が証明されたか。父なる神と、子なる神とがホモウシオスであること、しかも父も実体において在り、子もまさにその実体において在るが、〔子は〕自らに固有の実在するものとして、行為する現実態において、受苦のうちで実在するに至ったこと、〔しかも子は〕父から決して分離されることなく、永遠より、存在し、存在しており、存在するであろうこと、これである。
- ホモウシオス(ὁμοούσιος、ラテン語 homousion/unius substantiae)=「同一実体の」。ニカイア信条(325年)が、子は父と「同一実体」であると告白した語。子が父と同じ一つの実体をもつことを言う。聖書に無い語であり、父と子の区別を消す(サベリオス的な)理解を招くとして、東方の多くの司教に警戒された。
Actu, quia intra naturam agendi est, et cum patre, vel in patre esse; et extra hoc dici, et intus et foris cum ipse agat, quia de patre ei actus est, patre agente agere dicitur, et tamen omnia patrem per illum agere dicitur; hunc esse λόγον omnium, et universaliter universalium, et generum, et specialium, et partialium λόγον.
PL 8, 1136A現実態において、というのは、〔子は〕行為する本性の内にあり、父と共に、あるいは父のうちに在るからであり、また、これの外にあるとも言われる。すなわち、内であり外である、子自身が行為するのであるから。父からその現実態が来ているので、〔子は〕父が行為することによって行為すると言われ、しかも、すべてのことを父が子を通して行うとも言われる。これが、すべてのもののロゴスであり、普遍的な普遍者どものロゴス、類のロゴス、種のロゴス、部分のロゴスである。
Et quia omnium et incorporalium, ergo et corporalium pro sua vi ad id quod esse possunt, ut sint λόγος· unde et mysterii ordinatione novissimis seculis λόγος, quia omnium existentium adumbrata per Spiritum sanctum Maria Virgine incarnatus est ipse ille, quem supra demonstravimus, filius, eodem modo ut esset in corpore, quo Spiritus sanctus in nobis, non totus: nam ut Deus ubique est, sed ut pars ejus: omnium enim divinorum pars hoc semper est, quod est totum, ut est anima in corporibus, ut virtus ac disciplina in animis, vel sol aut ejus lux in oculis.
PL 8, 1136Bそして、〔ロゴスは〕あらゆる非物体的なもの、それゆえまたあらゆる物体的なものにとっても、それらが存在しうる限りにおいて、その力に応じてロゴスである。それゆえまた、秘義の定めによって、終わりの世々に、ロゴスは——あらゆる実在するもののロゴスであるがゆえに——、おとめマリアが聖なる霊によって覆われて、上で我々が示したかの子ご自身として受肉したのである。それは、聖なる霊が我々のうちに在るのと同じ仕方で肉体のうちに在るためであり、全体としてではない。というのも、神としては〔彼は〕あらゆる所に在るが、〔肉体においては〕その一部として在るからである。実に、あらゆる神的なものの一部は、常に全体であるところのものである、たとえば魂が肉体のうちにあるように、力と学識が魂のうちにあるように、あるいは太陽ないしその光が目のうちにあるように。
Ipsum autem λόγον, ipsumque illum quem demonstravimus filium, fuisse in corpore, omnia Evangelia declarant, Apostolus omnis, omnes Prophetae.
PL 8, 1136Bしかし、そのロゴス自身、我々が示したかの子自身が肉体のうちにあったことは、すべての福音書が、使徒のすべてが、預言者たちすべてが宣言している。
Cum enim praedixerunt futurum Christum, in carne futurum praedixerunt, quippe cum ante in carnem dicant et visum, et apparuisse, ut Abrahae, ut Jacob. Et ipse in carne dixerit (Joan. VIII, 56) : Abraham vidit diem meum, et gavisus est.
PL 8, 1136Bというのも、彼らが来たるべきキリストを予告したとき、肉において来たるべきことを予告したからである。実に、〔肉を〕受ける以前に、〔キリストが〕見られ現れたと彼らは言っているからである、アブラハムに対して、ヤコブに対してのように。そして、キリスト自身が肉にあって言ったとおりである(ヨハネ8:56)、「アブラハムは私の日を見て、喜んだ」と。
Et Apostolus, in sacro isto ac mysteriis pleno loco, declarat maxime filium Dei ante carnem, et ipsum postea sumpisse carnem (Philipp. II, 5, 6) : Hoc enim sentite in vobis, quod et in Christo Jesu, qui cum in forma Dei constitutus fuisset.
PL 8, 1136Cそして使徒は、あの聖なる秘義に満ちた箇所において、神の子が肉以前に在り、その後に肉を受けたことを、最も明確に宣言している(フィリピ2:5-6)、「汝らのうちにこの思いを抱け、それはキリスト・イエスのうちにあった思いでもある、彼は神の形相のうちに立てられていたが」と。
Utique hoc quando ante carnem fuit, ergo et ante carnem et fuit qualis et quantus. Forma, inquit, Dei. Quid istud est, forma idem quod pater. Quid est forma? in qua pater cernitur (Joan. XIV, 9) : Qui me videt, videt et patrem.
PL 8, 1136C確かに、これは肉以前に在ったときのことであり、それゆえ肉以前にも〔彼は〕在り、しかもいかなる者、いかほどの者として在ったのである。「神の形相」と〔使徒は〕言う。これは何であるか。形相は父と同一である。形相とは何であるか——それによって父が見られるものである(ヨハネ14:9)、「私を見る者は、父をも見る」〔とあるとおり〕。
Utique non in eo quod videbatur, sed in eo quod ipse Deus divina substantia, λόγος, vita. Hoc igitur fuit ante carnem: namque quid adjungit? Non arbitratus est rapinam ut esset aequalis Deo. De se ergo cogitat, et de Deo: facit igitur ut non sit aequalis, sed fuit.
PL 8, 1136Cもちろん、それは見られたところのものにおいてではなく、彼自身が神的な実体、ロゴス、生命であるところの神である点においてである。それゆえ、これが肉以前に在ったのである。というのも、〔使徒は〕何を続けて言うか。「彼は神に等しくあることを奪い取るべきこととは考えなかった」。それゆえ、〔彼は〕自らについて、また神について考えているのである。それゆえ、〔彼は〕等しくないようにするが、〔もともとは等しく〕在った。
Quid deinde adjicit? Sed se exinanivit (Philipp. II, 7, 8) . Quid exinanivit? aut unde, si non fuit? Adjicit adhuc: Et servi sumpsit formam in similitudinem hominum factus, et habitu inventus tanquam homo.
PL 8, 1136D次に何を付け加えるか。「しかし彼は自らを空しくした」(フィリピ2:7-8)。何を空しくしたのか。もし〔もともと〕在らなかったなら、どこから〔空しくすることが起こりうる〕のか。さらに付け加える、「そして僕の形相を取り、人間の似姿となり、姿は人間として見出された」と。
Humiliavit semetipsum, subditus factus usque ad mortem, mortem autem crucis. Quid hic non ex omni parte declarat Jesum Christum et filium Dei?
PL 8, 1136D「彼は自らを低くし、死に至るまで、しかも十字架の死に至るまで従う者となった」。ここに、あらゆる点において、イエス・キリストが神の子であることが宣言されていないところがあろうか。
Nam sic dictum (Gal. IV, 4) : Deus misit filium suum et missum suae potentiae, ac suae etiam voluntatis arbitio cuncta facientem, ut se nollet aequalem, ut se exinaniat, ut induat servi formam: fuit ergo qui fuit Dei forma, fuit qui se exinanivit: is autem ipse est Jesus, qui sumpsit imaginem servi, et inventus homo est, qui se subdidit usque ad mortem, ut designetur plenius Jesus Christus, usque ad mortem crucis.
PL 8, 1136Dすなわち、こう言われているとおりである(ガラテヤ4:4)、「神は自らの子を遣わされた」と。そして遣わされた者は、自らの力の、また自らの意志の決定によってすべてを行いつつ、自らを等しいものとしないことを望み、自らを空しくし、僕の形相を身にまとった。それゆえ、神の形相であった者が在り、自らを空しくした者が在った。しかしこの者こそがイエスである、僕の像を身にまとい、人間として見出された者であり、死に至るまで、それも十字架の死に至るまで、自らを従わせた者である。それは、イエス・キリストがより十全に示されるためである。
Liber IV, Caput XXXIII
第IV巻 第XXXIII章PL 8, 1137AHaec viris fidelibus satis probata sunt, et ante carnem fuisse, et in carne eumdem filium fuisse, illum qui ante saecula est genitus, illum qui ascendit in coelum, et inde descendit, illum qui nobis de coelo panis est: illum qui in carne dicit (Joan. XVII, 5) : Redde mihi, pater, honorem meum, quem habui apud te: utique supra coelos, et ante carnem, illum: λόγος est, et (Joan. I, 13) in principio λόγος, et juxta Deum λόγος, et qui λόγος Deus est, et per quem λόγον facta sunt omnia, et sine quo factum est nihil; illum (Joan. I, 9) qui illuminat hominem in hunc mundum venientem; illum (Joan. I, 14) qui λόγος caro factus est.
PL 8, 1137Aこれらのことは、信ある人々に十分に証明されている、すなわち、〔子が〕肉以前にも在り、肉においても同じ子として在ったこと、世々の前に生まれた彼、天に昇り、そこから降った彼、我々にとって天からのパンである彼、肉にあって「父よ、汝のもとで持っていた私の栄誉を、私に返してください」(ヨハネ17:5)と言う彼——確かに天を超え、肉に先立つ彼——、これがロゴスである。そして(ヨハネ1:13)「初めにロゴスがあった」〔引用はヨハネ1:1–3 に当たり、底本の引用箇所表示は食い違っている〕、「ロゴスは神と共にあった」、「ロゴスは神であった」、「そしてこのロゴスによってすべてのものが造られ、これなしには何も造られなかった」、この世に来る人を照らす彼(ヨハネ1:9)、ロゴスであって肉となった彼(ヨハネ1:14)である。
Audisti in principio, λόγος, audisti quod λόγος ipse caro factus est: audi quod ipse Dei filius sit, et de patre genitus, sit illa quam diximus supra generatio.
PL 8, 1137Aお前は「初めに、ロゴスが」と聞いた。お前は、ロゴス自身が肉となったと聞いた。〔今度は〕彼自身が神の子であり、父から生まれたのであり、上で我々が述べたあの生成があるということを聞くがよい。
Dicit evangelista (Joan. I, 18) : Deum nemo vidit unquam, nisi unigenitus solus filius, qui est in sinu patris. Melius autem dicemus gremio. Graeci ἐν κόλπῳ id est in gremio.
PL 8, 1137B福音史家は言う(ヨハネ1:18)、「神を見た者はいまだかつて誰もいない。ただ、父の懐にいる独り子だけが〔見た〕」と。しかし、我々はむしろ「膝」と言うほうがよいであろう。ギリシア人は「エン・コルポー」、すなわち「膝に」と言う。
Sed vel hoc verbum, vel illud significat et genitum filium, quod est foris esse, tamen cum patre esse, cum dictum est: Qui est in sinu patris. Omnibus lectionibus ita esse diligens et fidelis quaesitor intelliget.
PL 8, 1137Bしかし、この語であれ、あの語であれ、生まれた子を意味している、すなわち、外に在りながらも、父と共に在るということを。「父の懐にいる者」と言われるときのことである。あらゆる読み方において、このようであることを、注意深く忠実な探究者は理解するであろう。
Jam vero Spiritum sanctum alio quodam modo ipsum esse Jesum Christum occultum, interiorem, cum animis fabulantem, docentem ista, intelligentiasque tribuentem, et a patre per Christum genitum, et in Christo: quippe cum unigenitus filius Christus sit, multis nos libris exposuimus; et quod exemplis plurimis approbavimus, satis clarum est.
PL 8, 1137Bさて、聖なる霊が、ある別の仕方において、隠れた、内的なイエス・キリストご自身であり、もろもろの魂と語らい、これらのことを教え、もろもろの知解を授け、父から、キリストを通して生まれ、キリストのうちに在る者であること——キリストが独り子であるのだから——について、我々はすでに多くの書物で論じてきた。そして多くの実例によって我々が証明してきたことは、十分に明らかである。
Hoc modo atque hac intelligentia ut pater et Deus cum filio ὁμοούσιον, et filius quod ipse vita est cum eo.
PL 8, 1138Aこの仕方、この知解によって、父なる神は子とホモウシオスであり、子もまた、それ自身が生命であるという点で、父と〔ホモウシオスで〕ある。
- ホモウシオス(ὁμοούσιος、ラテン語 homousion/unius substantiae)=「同一実体の」。ニカイア信条(325年)が、子は父と「同一実体」であると告白した語。子が父と同じ一つの実体をもつことを言う。聖書に無い語であり、父と子の区別を消す(サベリオス的な)理解を招くとして、東方の多くの司教に警戒された。
Quia autem ipse intelligentia est Christus, et Spiritus sanctus ὁμοούσιον intelligitur: unde juncto patri filioque accepto, quod sit idem quod Spiritus sanctus, eo quidem modo, quo filius idem est quod pater; ita tamen, ut quomodo pater et filius unum cum sint, sic tamen Pater sit etiam filius, existentia unusquisque sua, sed ambo una eademque substantia: sic Christus et Spiritus sanctus cum ambo unum sint, existit tamen Christus sua existentia, et Spiritus sanctus sua: sed ambo una substantia, ex quo omnes, id est, tota Trinitas una, atque eodem modo juncto patre cum filio, filioque cum Spiritu sancto.
PL 8, 1138Aしかし、キリスト自身が知解であるから、聖なる霊もホモウシオスであると知解される。それゆえ、父と結び合わされた子が受け取られるとき、〔子は〕聖なる霊と同一であるということになる。それはちょうど子が父と同一であるのと同じ仕方でである。ただし、父と子とが一つでありながらも、なお父は〔父として〕在り、子もまた〔子として〕在って〔sic tamen Pater sit etiam filius は語順が不自然で、父も子もそれぞれ在る、の意と取った〕、おのおのが自らに固有の実在によって在り、しかし両者は一つの同一の実体である、というようにである。同様に、キリストと聖なる霊も、両者が一つでありながら、キリストは自らの実在によって実在し、聖なる霊も自らの実在によって実在する。しかし両者は一つの実体である。ここから、すべて、すなわち三位一体の全体が一つであり、同じ仕方で、父が子と結び合わされ、子が聖なる霊と結び合わされる。
Atque ista ratione patre cum Spiritu sancto per Christum juncto, singulis quidem existentibus unum, omnis Trinitas sit, atque existet illud ὁμοούσιοσ, cum sit omnibus una eademque simul ex aeternitate substantia.
PL 8, 1138Bそしてこの仕方によって、父がキリストを通して聖なる霊と結び合わされ、おのおのは確かにそれぞれ実在しながらも、三位一体の全体は一つであり、あのホモウシオスが実在するであろう。すべてにとって、永遠より同時に一つの同一の実体があるのだから。
Haec nobis salus est, haec liberatio, haec totius hominis plena salvatio, sic patrem omnipotentem Deum credere, sic Jesum Christum filium, sic Spiritum sanctum. Amen.
PL 8, 1138Bこれこそが我々にとっての救いであり、これが解放であり、これが人間全体の完全なる救済である——このように全能なる父なる神を信じ、このようにイエス・キリストなる子を、このように聖なる霊を〔信じること〕。アーメン。