ラクタンティウスc. 240–c. 320

De Opificio Dei › 全文

De Opificio Dei 全文

Lactantius · PL 7, 10A–78A

Caput I

第I章PL 7, 10A
1

Prooemium et adhortatio ad Demetrianum. Quam minime sim quietus et in summis necessitatibus, ex hoc libello poteris existimare; quem ad te rudibus pene verbis, prout ingenii mediocritas tulit, Demetriane, perscripsi, ut quotidianum studium meum et nosses, et non deessem tibi, praeceptor etiamnunc, sed honestioris rei meliorisque doctrinae.

PL 7, 10A

序、およびデメトリアヌスへの勧め。この上ない窮迫のうちにあってさえ、私がいかに少しも安閑としていないかは、この小著から推し量ることができよう。これをお前に、才知の凡庸さが許すかぎり、ほとんど拙い言葉で書き記したのは、デメトリアヌスよ、我が日々の努めをお前に知らせるためであり、また、今もなお師として、より高潔な事柄、より優れた教えにおいて、お前に欠けることのないためである。

2

Nam si te in litteris, nihil aliud quam linguam instruentibus, auditorem satis strenuum praebuisti: quanto magis in his veris, et ad vitam pertinentibus, docilior esse debebis?

PL 7, 10A

お前は、ただ言葉を仕込むだけの文学においてさえ、十分に熱心な聴講者であることを示した。まして、この真実の、生に関わる事柄においては、なおいっそう素直な学び手であるべきではないか。

3

Apud quem nunc profiteor, nulla me necessitate vel rei, vel temporis impediri, quominus aliquid excudam, quo philosophi nostrae sectae, quam tuemur, instructiores doctioresque in posterum fiant; quamvis nunc male audiant, castigenturque vulgo, quod aliter quam sapientibus convenit vivant, et vitia sub obtentu nominis celent, quibus illos aut mederi oportuit, aut ea prorsus effugere, ut beatum atque incorruptum sapientiae nomen vita ipsa cum praeceptis congruente praestarent.

PL 7, 10A

そのお前を前にして、私は今言明する——事情のものであれ時勢のものであれ、いかなる必然性によっても、私は何かをものすることを妨げられはしない、と。それによって、我々が守っている我々の学派の哲学者たちが、後の世においてより備えのある、より学識ある者となるためである。もっとも今、彼らは悪評を受け、大衆から責め立てられている。彼らが賢者にふさわしいのとは違う仕方で生きており、その名の陰に悪徳を隠しているからである——その悪徳は、彼らが癒すか、あるいはまったく逃れるべきものであった。そうすることで、教えと一致する生き方そのものによって、幸いなる、汚れなき知恵の名を保つべきであったのに。

4

Ego tamen, ut nos ipsos simul et caeteros instruam, nullum laborem recuso. Neque enim possum oblivisci mei, tum praesertim, cum maxime opus sit meminisse; sicut ne tu quidem tui, ut spero, et opto.

PL 7, 11A

しかしながら私は、我々自身と同時に他の人々をも教えるために、いかなる労苦も拒まない。なぜなら、私は自分自身を忘れることができないからである——とりわけ、忘れずにいることが最も必要とされるときには。お前もまた、自分自身を忘れずにいることを、私は望み、そう願っている。

5

Nam licet te publicae rei necessitas a veris et iustis operibus avertat: tamen fieri non potest, quin subinde in coelum aspiciat. Mens sibi conscia recti.

PL 7, 11A

というのも、たとえ公務の必要がお前を真実で正しい行いから遠ざけるとしても、それでもなお、「正しきを自ら知る心」が折にふれて天を仰ぎ見ずにいることはできない。

6

Ego quidem laetor omnia tibi, quae pro bonis habentur, prospere fluere; sed ita, si nihil de statu mentis immutent. Vereor enim ne paulatim consuetudo, et iucunditas earum rerum (sicut fieri solet) in animum tuum repat.

PL 7, 11A

私はもちろん、善いものとされるすべてのことが、お前にとって順調に運んでいるのを喜ばしく思う。ただし、それらが精神の状態について何も変えないならば、の話である。というのも私は恐れる——習慣と、そうした事柄の心地よさとが、常にそうなるように、少しずつお前の心の中に忍び込みはしないかと。

7

Ideoque te moneo, Et repetens iterumque monebo ne oblectamenta ista terrae, pro magnis aut veris bonis habere te credas; quae sunt non tantum fallacia, quia dubia, verum etiam insidiosa, quia dulcia.

PL 7, 11B

それゆえ私はお前に忠告する。「そしてまた重ねて忠告するであろう」——この地上の楽しみを、大きな、あるいは真実の善と思い込むことのないようにと。それらは、不確かであるがゆえに欺くものであるばかりか、甘美であるがゆえに罠でもあるのだ。

8

Nam ille colluctator et adversarius noster scis quam sit astutus, et idem ipse violentus, sicuti nunc videmus. Is haec omnia, quae illicere possunt, pro laqueis habet, et quidem tam subtilibus, ut oculos mentis effugiant, ne possint hominis provisione vitari.

PL 7, 11B

というのも、我々のかの格闘の相手にして敵対者が、いかに狡猾であるか、お前は知っているし、同時にまた凶暴でもあることは、今我々が見ているとおりである。彼は、人を誘い込みうるこれらすべてのものを罠と見なしており、しかもその罠は実に巧妙で、心の目をすり抜け、人が用心してもそれを避けることができないほどである。

9

Summa ergo prudentia est, pedetentim procedere; quoniam utrobique saluti insidet, et offensacula pedibus latenter opponit. Itaque res tuas prosperas, in quibus nunc agis, suadeo ut pro tua virtute aut contemnas, si potes, aut non magnopere mireris.

PL 7, 12A

それゆえ、最上の思慮とは、一歩ずつ進むことである。なぜなら、彼はいずれの側にも救いを狙って潜み、気づかれぬままに足元に躓きの石を置くからである。それゆえ私は勧める——お前が今携わっている順調な事柄を、お前の徳をもって、できるならば軽んじるか、さもなくば過度に驚嘆しないようにと。

10

Memento et veri parentis tui, et in qua civitate nomen dederis, et cuius ordinis fueris. Intelligis profecto quid loquar.

PL 7, 12A

また、お前の真実の父を、そしてお前がどの都市において名を登録したか、いかなる身分に属していたかを、思い起こすがよい。私が何を言おうとしているか、お前は確かに理解していよう。

11

Nec enim te superbiae arguo, cuius in te ne suspicio quidem ulla est: sed ea quae dico, ad mentem referenda sunt, non ad corpus, cuius omnis ratio ideo comparata est, ut animo tanquam domino serviat, et regatur nutu eius.

PL 7, 12A

私はお前を高慢だと責めているのではない——お前にはその疑いすらまったくない。私が言っていることは、精神にかかわるものであって、肉体にかかわるものではない。肉体のあらゆる仕組みは、主人に仕えるように心に仕え、その意のままに治められるように整えられているのである。

12

Vas est quidem corpus quodammodo fictile, quo animus, id est homo ipse verus continetur, et quidem non a Prometheo fictum (ut poetae loquuntur), sed a summo illo rerum conditore atque artifice Deo; cuius divinam providentiam perfectissimamque virtutem, nec sensu comprehendere, nec verbo enarrare possibile est.

PL 7, 12A

肉体とはいわば一種の土の器であって、その中に心、すなわち真の人間そのものが収められている。それは詩人たちの語るようにプロメテウスによって形づくられたのではなく、かの万物の最高の創り主にして工匠である神によって形づくられたのである。その神の摂理と最も完全な力とは、感覚によって捉えることも、言葉によって述べ尽くすこともできない。

13

Tentabo tamen, quoniam corporis et animi facta mentio est, utriusque rationem, quantum pusillitas intelligentiae meae pervidet, explicare.

PL 7, 12B

しかしながら私は、肉体と心について言及がなされた以上、私の知性の乏しさが見て取りうる限りにおいて、その両者の理を説き明かすことを試みよう。

14

Quod officium hac de causa maxime suscipiendum puto, quod M. Tullius, vir ingenii singularis, in quarto de Republica libro, cum id facere tentasset, nihil prorsus effecit; nam materiam late patentem angustis finibus terminavit, leviter summa quaeque decerpens.

PL 7, 12B

この務めを、私はとりわけ次の理由から引き受けるべきだと考える。すなわち、比類なき才知の人であったキケロが、『国家について』第四巻においてこれを試みながら、まったく何も成し遂げなかったからである。彼は広大な題材を狭い枠に押し込め、要点をも軽く掠め取るにとどめたのである。

15

Ac ne ulla esset excusatio, cur eum locum non fuerit executus, ipse testatus est, nec voluntatem sibi defuisse, nec curam.

PL 7, 13A

そして、なぜその主題を最後まで論じ尽くさなかったのかについて、いかなる弁解の余地も残らぬようにと、彼自身が証言している——自分には意志も配慮も欠けてはいなかった、と。

16

In libro enim de Legibus primo, cum hoc idem summatim stringeret, sic ait: Hunc locum satis (ut mihi videtur) in iis libris, quos legistis, expressit Scipio. Postea tamen in libro de Natura deorum secundo, hoc idem latius exequi conatus est.

PL 7, 13A

というのも『法律について』第一巻において、これと同じことを手短に述べたとき、彼はこう言っている。「この主題については、諸君が読んだあの書物の中で、スキピオが十分に述べ尽くしたと私には思われる」と。それでも後に『神々の本性について』第二巻において、彼は同じことをより広く論じ尽くそうと試みた。

17

Sed quoniam ne ibi quidem satis expressit, aggrediar hoc munus et sumam mihi audacter explicandum, quod homo disertissimus pene omisit intactum.

PL 7, 13A

しかし、そこでもなお十分には述べ尽くさなかったのであるから、私はこの務めに取りかかり、かの雄弁比類なき人物がほとんど手つかずのまま残しておいたことを、大胆にも自ら引き受けようと思う。

18

Forsitan reprehendas, quod in rebus obscuris coner aliquid disputare; cum videas tanta temeritate homines extitisse, qui vulgo philosophi nominantur, ut ea, quae abstrusa prorsus atque abdita Deus esse voluit, scrutarentur, ac naturam rerum coelestium terrenarumque conquirerent, quae a nobis longe remotae, neque oculis contrectari, neque tangi manu, neque percipi sensibus possunt: et tamen de illarum omnium ratione sic disputant, ut ea, quae afferunt, probata et cognita videri velint.

PL 7, 13A

お前はおそらく、私が曖昧な事柄について何かを論じようとするのを咎めるであろう。だが見よ、世に哲学者と呼ばれる者たちの中には、神がまったく隠されたもの、秘められたものとして望んだ事柄までも詮索し、天と地の万物の本性を追い求めようとする、あれほど大胆不敵な者たちが現れているではないか。それらは我々から遠く隔たっており、目で触れることも、手で触れることも、感覚で捉えることもできないのに、それでも彼らはそのすべての理について、あたかも証明され認識されたことであるかのように見せかけて論じているのである。

19

Quid est tandem, cur nobis invidiosum quisquam putet, si rationem corporis nostri dispicere et contemplari velimus?

PL 7, 13B

それならば、我々が自分の肉体の理を見極め、考察しようとすることを、いったい誰が我々にとって非難に値することだと考える理由があろうか。

20

Quae plane obscura non est; quia ex ipsis membrorum officiis, et usibus partium singularum, quanta vi providentiae quidque factum sit, intelligere nobis licet.

PL 7, 13B

それは明らかに、曖昧なものではない。なぜなら、肢体それぞれの働きと、個々の部分の用途とから、いかに大いなる摂理の力によって各々が作られたかを、我々は知ることができるからである。

Caput II

第II章PL 7, 14A
1

De generatione belluarum et hominis. Dedit enim homini artifex ille noster ac parens Deus sensum atque rationem; ut ex eo appareret nos ab eo esse generatos, quia ipse intelligentia, ipse sensus ac ratio est.

PL 7, 14A

獣と人間の生成について。我々のかの創り主にして親である神は、人間に感覚と理性とを与えた。それによって、我々が彼から生み出されたものであることが明らかになるためである。なぜなら、彼自身が知性であり、彼自身が感覚と理性であるからである。

2

Caeteris animantibus quoniam rationalem istam vim non attribuit, quemadmodum tamen vita eorum tutior esset, ante providit. Omnes enim suis ex se pilis texit, quo facilius possent vim pruinarum ac frigorum sustinere.

PL 7, 14A

他の生き物たちには、この理性的な力を分け与えなかったが、それでもその生が守られるように、あらかじめ配慮した。すなわちすべての生き物を、自らの毛によって覆い、霜と寒さの力に耐えやすくしたのである。

3

Singulis autem generibus, ad propulsandos impetus externos, sua propria munimenta constituit; ut aut naturalibus telis repugnent fortioribus, aut quae sunt imbecilliora, subtrahant se periculis pernicitate fugiendi, aut quae simul, et viribus, et celeritate indigent, astu se protegant, aut latibulis sepiant.

PL 7, 14B

しかしそれぞれの種には、外からの襲撃を退けるために、それぞれ固有の防具を定めた。あるものは生まれつきの武器でより強い敵に立ち向かい、あるものはより弱いゆえに素早く逃げることで危険から身を引き、あるものは力にも速さにも欠けるがゆえに、狡知によって身を守るか、隠れ家によって身を囲うようにである。

4

Itaque alia eorum, vel plumis levibus in sublime suspensa sunt, vel suffulta ungulis, vel instructa cornibus; quibusdam in ore arma sunt dentes, aut in pedibus adunci ungues; nullique munimentum ad tutelam sui deest.

PL 7, 14B

それゆえ、あるものは軽やかな羽毛によって高く舞い上がり、あるものは蹄によって支えられ、あるものは角を備えている。あるものには口の中に牙という武器があり、あるものには足に鉤爪がある。自らを守るための備えを欠いているものは一つとしてない。

5

Si qua vero in praedam maioribus cedunt, ne tamen stirps eorum funditus interiret, aut in ea sunt relegata regione, ubi maiora esse non possunt; aut acceperunt uberem generandi foecunditatem, ut et bestiis, quae sanguine aluntur, victus suppeteret ex illis, et illatam tamen cladem, ad conservationem generis, multitudo ipsa superaret.

PL 7, 14B

もしあるものが、より大きなものの餌食となる運命にあるとしても、その血統が根絶やしにならないように、あるいはより大きなものが存在し得ない地域に押しやられているか、あるいは豊かな繁殖力を与えられている。それは、血を糧とする獣たちにとって、それらから食糧が得られるためであり、また、こうむる損害を、その数の多さそのものが、種の保存のために凌ぐためである。

6

Hominem autem, ratione concessa, et virtute sentiendi atque eloquendi data, eorum, quae caeteris animantibus attributa sunt, fecit expertem, quia sapientia reddere poterat, quae illi naturae conditio denegasset, statuit nudum, et inermem, quia et ingenio poterat armari, et ratione vestiri.

PL 7, 15A

しかし人間には、理性が許され、感じ語る力が与えられたので、他の生き物たちに与えられたものからは無縁の者とした。なぜなら、自然の定めが拒んだものを、知恵によって補うことができたからである。人間を裸で無防備な者と定めたのは、才知によって武装し、理性によって装うことができたからである。

7

Ea vero ipsa, quae mutis data, et homini denegata sunt, quam mirabiliter homini ad pulchritudinem faciant, exprimi non potest.

PL 7, 15A

しかし、物言わぬ生き物たちに与えられ、人間には拒まれたそれらのものが、人間の美しさにとってどれほど驚くべき役割を果たしているかは、言い表すことができない。

8

Nam si in homine ferinos dentes, aut cornua, aut ungues, aut ungulas, aut caudam, aut varii coloris pilos addidisset; quis non sentiat quam turpe animal esset futurum, sicut muta, si nuda et inermia fingerentur?

PL 7, 15A

なぜなら、もし人間に獣のような牙、あるいは角、あるいは爪、あるいは蹄、あるいは尾、あるいは色とりどりの毛を加えていたなら——物言わぬ生き物たちが、裸で無防備に作られていたなら醜くなるのと同様に——それがどれほど醜い動物となっていたかを、誰しも感じないではいられまい。

9

Quibus si detrahas, vel naturalem sui corporis vestem, vel ea quibus ex se armantur, nec speciosa poterunt esse, nec tuta; ut mirabiliter, si utilitatem cogites, instructa, si speciem, ornata videantur: adeo miro modo consentit utilitas cum decore.

PL 7, 15B

もしそれらの生き物から、自らの肉体の自然の衣を、あるいは自ら備える武器を取り去るならば、それらは美しくもなければ、安全でもなくなるであろう。こうしてそれらは、有用性を思えば驚くほど見事に備えられ、見た目を思えば驚くほど見事に飾られていると見えるのである。かくも驚くべき仕方で、有用性と美とは一致しているのだ。

10

Hominem vero, quem aeternum animal atque immortale fingebat, non forinsecus, ut caetera, sed interius armavit; nec munimentum eius in corpore, sed in animo posuit: quoniam supervacuum fuit, cum illi, quod erat maximum, tribuisset, corporalibus eum tegere munimentis; cum praesertim pulchritudinem humani corporis impedirent.

PL 7, 15B

しかし人間を、永遠にして不死なる生き物として形づくろうとしたゆえに、他の生き物のように外側からではなく、内側から武装させた。その防具を肉体にではなく、心に置いたのである。なぜなら、彼に最大のものを与えた以上、彼を肉体の防具で覆うことは無用であったからであり、しかもそれは人間の肉体の美しさを妨げたであろうから、なおさらである。

11

Unde ego philosophorum, qui Epicurum sequuntur, amentiam soleo mirari, qui naturae opera reprehendunt, ut ostendant, nulla providentia instructum esse ac regi mundum; sed originem rerum insecabilibus ac solidis corporibus assignant, quorum fortuitis concursionibus universa nascantur, et nata sint.

PL 7, 16A

ここから私は、エピクロスに従う哲学者たちの狂気を、常々不思議に思うのである。彼らは自然の働きを非難し、世界がいかなる摂理によっても整えられ治められてはいないことを示そうとする。そして万物の起源を、分割され得ぬ堅固な物体に帰し、それらの偶然の衝突によって万物が生まれ、生まれたのだと言う。

12

Praetereo quae ad ipsum mundum pertinentia vitio dant, in quo ridicule insaniunt; id sumo, quod ad rem, de qua nunc agimus, pertinet.

PL 7, 16A

私は、彼らが世界そのものに関して咎めている事柄——その点で彼らは滑稽にも狂っている——は措いておき、今我々が論じている事柄に関わるものだけを取り上げる。

Caput III

第III章PL 7, 16A
1

De conditione pecudum et hominis. Queruntur, hominem nimis imbecillum et fragilem nasci, quam caetera animalia nascuntur; quae ut sunt edita ex utero, protinus in pedes suos erigi, et gestire discursibus, statimque aeri tolerando idonea esse, quod in lucem naturalibus indumentis munita processerint: hominem contra, nudum, et inermem tanquam ex naufragio in huius vitae miserias proiici et expelli; qui neque movere se loco, ubi effusus est, possit, nec alimentum lactis appetere, nec iniuriam temporis ferre; itaque naturam, non matrem esse humani generis, sed novercam, quae cum mutis tam liberaliter se gesserit, hominem vero sic effuderit, ut inops, et infirmus, et omni auxilio indigens, nihil aliud possit, quam fragilitatis suae conditionem ploratu ac fletibus suis ominari: scilicet, Cui tantum in vita restet transire malorum.

PL 7, 16A

家畜と人間の境遇について。彼らは訴える——人間は他の動物が生まれるのに比べて、あまりに弱く脆く生まれる、と。他の動物は母胎から出るや否や、すぐに自分の足で立ち上がり、走り回ることを喜び、生まれながらの装いに守られて光の中へ進み出るがゆえに、たちまち大気に耐えるにふさわしいものとなる。ところが人間は、これに反して、裸で無防備なまま、あたかも難破船から投げ出されるように、この人生の悲惨の中へ投げ込まれ、追い出される。そして生まれ落ちた場所から自ら動くこともできず、乳という食べ物を求めることも、時の苛酷さに耐えることもできない。それゆえ自然は、人類の母ではなく継母である、と彼らは言う。自然は物言わぬ生き物たちにはあれほど気前よく振る舞いながら、人間についてはこのように投げ出し、頼りなく弱く、あらゆる助けを必要とする者として、ただ泣き叫ぶことによってしか、自らの脆さという境遇を予兆することができないようにしたのだ、と。すなわち、「この者には、生涯において通り過ぎねばならぬこれほど多くの災いが残されている」というわけである。

2

Quae cum dicunt, vehementer sapere creduntur, propterea quod unusquisque inconsiderate suae conditioni ingratus est: ego vero illos nunquam tam desipere contendo, quam cum haec loquuntur.

PL 7, 16B

彼らがこう言うとき、非常に賢明であるかのように思われている。それは、誰もが不用意にも自分の境遇に対して不満を抱くものだからである。しかし私は、彼らがこう語るときほど愚かであることはない、と断言する。

3

Considerans enim conditionem rerum, intelligo nihil fieri aliter debuisse, ut non dicam, potuisse, quia Deus potest omnia; sed necesse est, ut providentissima illa maiestas id effecerit, quod erat melius et rectius.

PL 7, 16B

というのも、事物の境遇をよく考えるならば、私には、それが他のようになるべきではなかった——できなかった、とは言うまい、神はすべてをなし得るのだから——と分かるのである。むしろ、あの最も摂理深い威厳が、より善く、より正しいことを成し遂げたのだと考えねばならない。

4

Libet igitur interrogare istos divinorum operum reprehensores, quid in homine deesse, quia imbecillior nascitur, credant?

PL 7, 16B

それゆえ、神の御業を非難するこの者たちに問うてみたい——人間が弱く生まれるからには、いったい人間に何が欠けていると彼らは考えるのか。

5

Num idcirco minus educentur homines? num minus ad summum robur aetatis provehantur; num imbecillitas aut incrementum impediat, aut salutem? quoniam quae desunt, ratio dependit.

PL 7, 16B

それゆえ人間はより少なく育てられるのか。最盛期の力にまで至ることがより少ないのか。弱さは成長や健康を妨げるのか。欠けているものは、理性が埋め合わせるのである。

6

At hominis, inquiunt, educatio maximis laboribus constat: pecudum scilicet conditio melior, quod hae omnes, cum foetum ediderint, non nisi pastus sui curam gerunt; ex quo efficitur, ut uberibus sua sponte distentis, alimentum lactis foetibus ministretur, et id cogente natura, sine matrum sollicitudine appetant.

PL 7, 17B

しかし彼らは言う——人間の養育は多大な労苦を要する。それに比べれば家畜の境遇の方がまさっている。なぜなら、家畜はみな子を産み落とすと、ただ自分の食べる草にのみ心を配ればよいからだ、と。それによって、乳房が自然にふくらみ、子らに乳という食べ物が与えられ、しかも自然に強いられて、母たちの気遣いなしにそれを求めるようになるのだ、と。

7

Quid aves, quarum ratio diversa est, nonne maximos suscipiunt in educando labores? ut interdum aliquid humanae intelligentiae habere videantur: nidos enim, aut luto aedificant, aut virgultis et frondibus construunt; et ciborum expertes incubant ovis; et quoniam foetus de suis corporibus alere datum non est, cibos convehunt, et totos dies in huiusmodi discursatione consumunt, noctibus vero defendunt, fovent, protegunt.

PL 7, 17B

では鳥はどうか。その理は異なる。彼らは養育において最大の労苦を引き受けているではないか。それは時に、人間の知性に似た何かを備えているとさえ見えるほどである。すなわち、泥で巣を築くか、小枝や葉で組み立てる。そして自らは食べもせずに卵を抱く。そして子を自分の体から養うことができない以上、食物を運んで来て、そのために一日中このような往復に費やし、夜には守り、温め、庇護するのである。

8

Quid amplius facere homines possunt? nisi hoc solum fortasse, quod non expellunt adultos, sed perpetua necessitudine ac vinculo charitatis adiunctos habent.

PL 7, 18A

人間はこれ以上に何をなし得ようか。ただおそらく次の一点を除いては——すなわち、成長した子を追い出さず、絶えざる情愛の絆によって結びつけたままにしていることだけである。

9

Quid, quod avium foetus multo fragilior est, quam hominis: quia non materno corpore ipsum animal edunt; sed quod materni corporis fotu et calore tepefactum, animal efficiat, quod tamen cum spiritu fuerit animatum, id vero implume ac tenerum, non modo volandi, sed ambulandi quoque usu caret.

PL 7, 18A

さらに言えば、鳥の子は人間の子よりはるかに脆いではないか。鳥は母の体からその動物そのものを産み出すのではなく、母の体が抱く温もりと熱によって温められて動物を生じさせるものを産むからである。しかもそれが霊によって生かされても、羽もなく柔らかで、飛ぶ技はおろか、歩く技すら持たない。

10

Non ergo ineptissimus sit, si quis putet male cum volucribus egisse naturam, primum quod bis nascuntur; deinde, quod tam infirmae, ut sint quaesitis per laborem cibis a parentibus nutriendae. Sed illi fortiora eligunt, imbecilliora praetereunt.

PL 7, 18B

それゆえ、もし誰かが、自然は鳥たちに対してひどい仕打ちをしたと考えるなら、それは実に愚かしいことであろう——第一に鳥は二度生まれるがゆえに、次に、鳥はあまりに弱く、労苦して得た食べ物によって親から養われねばならないがゆえに。しかし彼ら〔あの論者たち〕は、より強いものを選び、より弱いものを見過ごしているのである。

11

Quaero igitur ab iis, qui conditionem pecudum suae praeferunt, quid eligant, si Deus his deferat optionem; utrum malint humanam sapientiam cum imbecillitate, an pecudum firmitatem cum illarum natura?

PL 7, 18B

それゆえ私は、家畜の境遇を自分たちのそれより望ましいとする者たちに問う——もし神が彼らに選択を委ねるなら、何を選ぶだろうか。弱さを伴う人間の知恵と、家畜のあの本性を伴う頑健さと、どちらを望むのか。

12

Scilicet non tam pecudes sunt, ut non malint vel fragiliorem multo, quam nunc est, dummodo humanam, quam illam irrationabilem firmitatem. Sed videlicet prudentes viri, neque hominis rationem volunt cum fragilitate, neque mutorum firmitatem sine ratione.

PL 7, 18B

なるほど、彼らとて、今よりもはるかに脆い状態であっても、人間のものでありさえすればそちらを、あの理性なき頑健さよりも望まないほどに家畜であるわけではない。しかし、さすがは思慮ある方々だけあって、人間の理性を脆さとともに望むこともなく、物言わぬ生き物たちの頑健さを理性なしに望むこともないのである。

13

Quod nihil est tam repugnans, tamque contrarium, quod unumquodque animal, aut ratio instruat necesse est, aut conditio naturae. Si naturalibus munimentis instruatur, supervacua ratio est.

PL 7, 19A

しかし、これほど矛盾し、これほど相反することはない。あらゆる動物は、理性か、あるいは自然の境遇かのいずれかによって備えられているほかないからである。もし自然の防具によって備えられているならば、理性は無用である。

14

Quid enim excogitabit? quid faciet? aut quid molietur? aut in quo lumen illud ingenii ostendet, cum ea, quae possunt esse rationis, ultro natura concedat?

PL 7, 19A

なぜなら、それは何を工夫し、何をなし、何を企てるというのか。あるいは、理性の働きであり得るものを自然が自ら進んで与えているならば、その才知の光をどこに示すというのか。

15

Si autem ratione sit praeditum, quid opus erit sepimentis corporis? cum semel concessa ratio naturae munus possit implere: quae quidem tantum valet ad ornandum tuendumque hominem, ut nihil potuerit maius ac melius a Deo dari.

PL 7, 19A

しかしもし理性を備えているならば、肉体の垣根が何の役に立とうか。理性が一度与えられれば、自然の務めを果たすことができる。それは人間を飾り、守るのに十分な力を持っており、神から与えられ得るもので、これより大きく、これより善いものはなかったのである。

16

Denique cum et corporis non magni homo, et exiguarum virium, et valetudinis sit infirmae, tamen quoniam id, quod est maius accepit, et instructior est caeteris animalibus, et ornatior.

PL 7, 19B

結局、人間は肉体も大きくなく、力も乏しく、健康も弱いが、それでもより大きなものを受け取っている以上、他のすべての動物よりも整えられ、飾られているのである。

17

Nam cum fragilis imbecillisque nascatur, tamen et a mutis omnibus tutus est, et ea omnia, quae firmiora nascuntur, etiamsi vim coeli fortiter patiuntur, ab homine tamen tuta esse non possunt.

PL 7, 19B

というのも、人間は脆く弱く生まれるとはいえ、あらゆる物言わぬ生き物から身を守られており、逆により頑健に生まれたすべてのものは、たとえ天候の力には強く耐えるとしても、人間からは身を守ることができないからである。

18

Ita fit, ut plus homini conferat ratio, quam natura mutis, quoniam in illis, neque magnitudo virium, neque firmitas corporis efficere potest, quominus aut opprimantur a nobis, aut nostrae subiecta sint potestati.

PL 7, 19B

こうして、理性が人間にもたらすものは、自然が物言わぬ生き物にもたらすものよりも大きい、ということになる。なぜなら彼らにおいては、力の大きさも肉体の頑健さも、我々に押さえつけられ、我々の権力に服することを妨げることができないからである。

19

Potestne igitur aliquis, cum videat etiam boves lucas, aut equos, cum immanissimis etiam corporibus ac viribus servire homini, queri de opifice rerum Deo, quod modicas vires, quod parvum corpus acceperit? nec beneficia in se divina pro merito aestimat, quod est ingrati, aut (ut verius loquamur) insani.

PL 7, 19B

それゆえ、巨大な体躯と力を持ちながら、象や馬でさえ人間に仕えているのを見ながら、なお万物の造り主なる神に対して、自分がわずかな力と小さな肉体しか受け取らなかったことを訴え得る者があろうか。神からの恩恵を、その値打ちに応じて評価しないのは、恩知らずの、あるいはより正しく言えば、狂気の沙汰である。

20

Plato, ut hos, credo, ingratos refelleret, naturae gratias egit, quod homo natus esset. Quod et ipsum quale sit, non est huius materiae ponderare.

PL 7, 20A

プラトンは、おそらくこうした恩知らずの者たちを論駁するために、人間として生まれたことを自然に感謝した。もっとも、それがそれ自体としていかなるものであるかは、ここで論じるべき事柄ではない。

21

Quanto melius, et sanius, qui sentit conditionem hominis esse meliorem, quam isti, qui se pecudes natos esse maluerunt.

PL 7, 20A

人間の境遇の方が優れていると感じる者の方が、むしろ家畜に生まれたかったと望むこの者たちよりも、どれほど優れ、健全であることか。

22

Quos si Deus in ea forte converterit animalia, quorum sortem praeferunt suae, iam profecto cupiant remigrare, magnisque clamoribus conditionem pristinam flagitent; quia non est tanti robur ac firmitas corporis, ut officio linguae careas, aut avium per aerem libera discursatio, ut manibus indigeas: plus enim manus praestant, quam levitas ususque pennarum, plus lingua, quam totius corporis fortitudo. Quae igitur amentia est, ea praeferre, quae, si data sint, accipere detrectes?

PL 7, 20A

もし神が、たまたま彼らの境遇より望ましいとした動物たちに、彼らを変えてしまったなら、彼らはたちどころにもとに戻りたいと望み、大声で叫んで、もとの境遇を懇願するに違いない。なぜなら、言葉を話す働きを失うほどの体の頑健さや、手を欠くことになるほどの、空を自由に飛び回る鳥の翔けることには、それだけの値打ちはないからである。手がもたらすものは、羽の軽やかさや使い方よりも大きく、舌がもたらすものは、全身の頑健さよりも大きいのだから。それゆえ、与えられたなら受け取ることを拒むようなものを、望ましいとするとは、何という狂気であろうか。

Caput IV

第IV章PL 7, 20B
1

De imbecillitate hominis. Iidem queruntur, hominem morbis et immaturae morti esse subiectum. Indignantur videlicet, non deos se esse natos. Minime, inquiunt: sed ex hoc ostendimus, hominem nulla providentia esse factum, quod aliter fieri debuit.

PL 7, 20B

人間の弱さについて。同じ者たちがまた訴える——人間は病と早すぎる死とに服している、と。彼らが憤っているのは、明らかに、自分たちが神々として生まれなかったということである。「断じてそうではない」と彼らは言う。「我々はこれによって、人間がいかなる摂理によっても作られなかったことを示しているのだ。人間は他のように作られるべきであったのだから」と。

2

Quid si ostendero, id ipsum magna ratione provisum esse, ut morbis vexari posset, et vita saepe in medio cursus sui spatio rumperetur?

PL 7, 20B

もし私が、まさにそのこと——病に苦しめられ得ること、そしてしばしば生の道半ばで生涯が断ち切られること——が、大いなる理をもってあらかじめ定められていたのだと示したなら、どうであろうか。

3

Cum enim Deus animal, quod fecerat, sua sponte ad mortem transire cognovisset, ut mortem ipsam, quae est dissolutio naturae, capere posset, dedit ei fragilitatem, quae morti aditum ad dissolvendum animal inveniret.

PL 7, 20C

というのも、神は、自らが作った生き物が、おのずから死へと移りゆくことを知っていたので、死そのもの——それは自然の解体である——を受け入れることができるように、その生き物に脆さを与えた。その脆さこそが、死がその生き物を解体するための入り口を見出すものだったのである。

4

Nam si eius roboris fieret, ut ad eum morbus et aegritudo adire non posset, ne mors quidem posset, quoniam mors sequela morborum est. Immatura vero mors quomodo abesset ab eo, cui esset constituta matura?

PL 7, 20C

というのも、もしその生き物がそれほどの頑健さを持っていて、病と病苦がそれに近づくことができないほどであったなら、死もまた近づくことができなかったであろう。なぜなら死は病の帰結だからである。では、成熟した死が定められている者にとって、未熟な死がどうして起こり得ないなどということがあろうか。

5

Nempe nullum hominem mori volunt, nisi cum centesimum aetatis compleverit annum. Quomodo illis in tanta repugnantia rerum ratio poterit constare? Ut enim ante annos centum mori quisque non possit, aliquid illi roboris, quod sit immortale, tribuendum est.

PL 7, 21A

つまり彼らは、人間は百歳を全うするのでなければ死ぬべきではないと望んでいるのだ。しかし、これほどの矛盾したことどもの中で、彼らの理屈がどうして成り立ち得ようか。なぜなら、誰も百年に満たずして死ぬことのないようにするためには、その者に不死なる何らかの頑健さを与えねばならないからである。

6

Quo concesso, necesse est conditionem mortis excludi. Id autem ipsum cuiusmodi potest esse, quod hominem contra morbos et ictus extraneos solidum atque inexpugnabilem faciat?

PL 7, 21A

そしてそれが認められるならば、死という条件は必然的に排除されねばならない。だが、人間を病や外からの打撃に対して堅固で難攻不落なものにするその何かとは、いったいいかなるものであり得るのか。

7

Cum enim constet ex ossibus, et nervis, et visceribus, et sanguine, quid horum potest esse tam firmum, ut fragilitatem repellat ac mortem? Ut igitur homo indissolubilis sit ante id tempus, quod illi putant oportuisse constitui, ex qua ei materia corpus attribuent?

PL 7, 21A

というのも、人間は骨と腱と内臓と血とから成っているのであるから、これらのうちいったい何が、脆さと死とを退けるほどに堅固であり得ようか。それゆえ、人間が、彼らが定められるべきだと考えるその時まで解体され得ない者であるためには、いったいいかなる材料からその肉体を与えるというのか。

8

Fragilia sunt omnia, quae videri, ac tangi possunt. Superest, ut aliquid ex coelo petant, quoniam in terra nihil est, quod non sit infirmum.

PL 7, 21B

目に見え、手で触れられるものはすべて脆い。残るところ、彼らは天から何かを求めねばならない。地上には、弱くないものなど何一つないからである。

9

Cum ergo homo sic formandus esset a Deo, ut mortalis esset aliquando, res ipsa exigebat, ut terreno et fragili corpore fingeretur. Necesse est igitur, ut mortem recipiat quandolibet, quoniam corporalis est; corpus enim quodlibet solubile atque mortale est.

PL 7, 21B

それゆえ、人間がいつか死すべき者となるように神によって形づくられねばならなかった以上、事の性質そのものが、地の脆い肉体をもって形づくられることを要求したのである。それゆえ、人間はいつであれ死を受け入れ得るのでなければならない。なぜなら肉体を持つものだからである。いかなる肉体も、解体され得、死すべきものだからである。

10

Stultissimi ergo, qui de morte immatura queruntur; quoniam naturae conditio locum illi facit. Ita consequens erit, ut morbis quoque subiectus sit; neque enim patitur natura, ut abesse possit infirmitas ab eo corpore, quod aliquando solvendum est.

PL 7, 21B

それゆえ、未熟な死について訴える者たちは、この上なく愚かである。なぜなら、自然の境遇がそこに余地を与えているからである。こうして、病にも服さねばならないという結論になる。自然は、いつか解体されるべき肉体から、弱さが取り去られることを許さないからである。

11

Sed putemus fieri posse, quemadmodum volunt, ut homo non ea conditione nascatur, qua morbo mortive subiectus sit, nisi peracto aetatis suae spatio, ad ultimam processerit senectutem.

PL 7, 21B

しかし、彼らが望むように、人間が、生涯の期間を終え、老年の極みに達するのでなければ病や死に服さないという境遇に生まれることが可能だと考えてみよう。

12

Non igitur vident, si ita sit constitutum, quid sequatur, omni utique caetero tempore mori nullo modo posse: sed, si prohiberi ab altero victu potest, mori poterit; res igitur exigit, ut homini, qui ante certum diem mori non potest, ciborum alimentis, quia subtrahi possunt, opus non sit.

PL 7, 21C

そうすると彼らは、もしそのように定められているならば何が帰結するかに気づいていない——すなわち、それ以外のどの時にも決して死ぬことができないということである。しかし、もし他の者によって糧を断たれ得るなら、死ぬことができることになろう。それゆえ事の道理は、定められた日より前には死ぬことのできない人間には、食物という糧——それは奪われ得るものであるから——が不要であることを要求するのである。

13

Si opus cibo non erit, iam non homo ille, sed Deus fiet. Ergo (ut superius dixi) qui de fragilitate hominis queruntur, id potissimum queruntur, quod non immortales et sempiterni sint nati. Nemo, nisi senex, mori debet. Nempe ideo mori debet, quia Deus non est.

PL 7, 21C

もし食物が不要であるならば、その者はもはや人間ではなく、神となってしまうであろう。それゆえ(先に述べたように)、人間の脆さについて訴える者たちは、要するに、自分たちが不死にして永遠なるものとして生まれなかったことを訴えているのである。「老人でなければ誰も死ぬべきではない」というのか。まさしく、人が死なねばならないのは、神ではないからにほかならない。

14

Atqui mortalitas non potest cum immortalitate coniungi. Si enim mortalis est in senectute, immortalis esse in adolescentia non potest; nec est ab eo conditio mortis aliena, qui quandoque moriturus est; nec ulla immortalitas est, cui sit terminus constitutus.

PL 7, 21C

しかし、死すべき性と不死なる性とは結びつき得ない。もし老年において死すべきであるならば、若さにおいて不死であることはできない。いつか死ぬ運命にある者にとって、死という境遇は無縁のものではない。終わりが定められているものに、不死などというものはない。

15

Ita fit, ut et immortalitas exclusa in perpetuum, et ad tempus recepta mortalitas, hominem constituat in ea conditione, ut sit in qualibet aetate mortalis. Quadrat igitur necessitas undique, nec debuisse aliter fieri, nec fas fuisse.

PL 7, 22B

こうして、不死性が永遠に排除され、死すべき性が期限つきで受け入れられることによって、人間はいかなる年齢においても死すべき者であるという、まさにその境遇に置かれることになる。それゆえ必然性はあらゆる点で符合しており、他のようになるべきではなかったし、そうなることも許されなかったのである。

16

Sed isti rationem sequentium non vident, quia semel erraverunt in ipsa summa. Exclusa enim de rebus humanis divina providentia, necessario sequebatur, ut omnia sua sponte sint nata.

PL 7, 22B

しかし彼らは、この一点でひとたび誤ったがゆえに、その後に続く帰結の筋道が見えなくなっている。すなわち、人間の事柄から神の摂理を排除してしまえば、必然的に、すべてのものがおのずから生まれたということになるからである。

17

Hinc invenerunt illas minutorum seminum plagas, et concursiones fortuitas, quia rerum originem non videbant. In quas se angustias cum coniecissent, iam cogebat eos necessitas existimare, animas cum corporibus nasci, et item cum corporibus extingui.

PL 7, 22B

ここから彼らは、あの微小な種どうしの打撃と、偶然の衝突というものを考え出した。事物の起源が見えていなかったからである。そしてこのような窮地に自らを追い込んだとき、必然性はすでに彼らに、魂は肉体とともに生まれ、同じく肉体とともに消え去る、と考えることを強いていたのである。

18

Assumpserant enim nihil fieri mente divina. Quod ipsum non aliter probare poterant, quam si ostenderent esse aliqua, in quibus videretur providentiae ratio claudicare.

PL 7, 22C

というのも、彼らは何一つ神の精神によって生じるものはないと想定していたからである。そしてこのこと自体を、彼らは、摂理の理が破綻して見えるような何かがあることを示す以外には、証明することができなかった。

19

Reprehenderunt igitur ea, in quibus vel maxime divinitatem suam providentia mirabiliter expressit, ut illa, quae retuli de morbis et immatura morte, cum debuerint cogitare, his assumptis, quid necessario sequeretur (sequuntur autem illa, quae dixi) si morbum non reciperet, neque tectis, neque vestibus indigeret.

PL 7, 22C

そこで彼らは、摂理が自らの神性をとりわけ驚くべき仕方で示している事柄——私が先に述べた病や未熟な死のようなこと——を非難したのである。彼らはむしろ、これらを前提として、そこから何が必然的に帰結するかを考えるべきであった(それは私が述べたとおりのことが帰結する)。すなわち、もし人間が病を受けないのであれば、屋根も衣服も必要としないであろう。

20

Quid enim ventos, aut imbres, aut frigora metueret, quorum vis in eo est, ut morbos afferant? Idcirco enim accepit sapientiam, ut adversus nocentia fragilitatem suam muniat.

PL 7, 22C

なぜなら、風や雨や寒さを恐れる必要があろうか。それらの力は、病をもたらすことにあるのだから。それゆえ人間は、害をなすものに対して自らの脆さを守るために、知恵を受けたのである。

21

Sequatur necesse est, ut quoniam retinendae rationis causa morbos capit, etiam mortem semper accipiat; quia is ad quem mors non venit, firmus sit necesse est: infirmitas autem habet in se mortis conditionem; firmitas vero ubi fuerit, nec senectus locum potest habere, nec mors, quae sequitur senectutem.

PL 7, 22C

必然的に次のことが帰結する——理性を保つために病を受けるのであるから、死をも常に受け入れねばならない、ということである。なぜなら、死が訪れない者は、必然的に頑健でなければならないからである。しかし弱さはそれ自体のうちに死という境遇を含んでいる。頑健さがあるところには、老年の入る余地もなく、老年に続く死の入る余地もない。

22

Praeterea, si mors certae constituta esset aetati, fieret homo insolentissimus, et humanitate omni careret. Nam fere iura omnia humanitatis, quibus inter nos cohaeremus, ex metu, et conscientia fragilitatis oriuntur.

PL 7, 23B

さらに、もし死が定まった年齢に定められていたなら、人間はこの上なく傲慢になり、あらゆる人間性を欠いた者となったであろう。というのも、我々を互いに結びつけている人間性の規範のほとんどすべては、恐れと、自らの脆さについての認識とから生じるからである。

23

Denique imbecilliora, et timidiora quaeque animalia congregantur, ut quoniam viribus tueri se nequeunt, multitudine tueantur: fortiora vero solitudines appetunt, quoniam robore viribusque confidunt.

PL 7, 23B

実に、より弱く、より臆病な動物ほど群れをなす。力によって自らを守ることができない以上、数の多さによって身を守るためである。逆により強いものは、自らの力と頑健さを頼みとするがゆえに、孤独を好む。

24

Homo quoque si eodem modo haberet ad propulsanda pericula suppetens robur, nec ullius alterius auxilio indigeret, quae societas esset? quaeve ratio? quae humanitas? aut quid esset tetrius homine? quid efferacius? quid immanius?

PL 7, 23B

もし人間もまた同様に、危険を退けるに足る頑健さを備えていて、他の誰の助けも必要としなかったならば、いったいいかなる社会があり得ただろうか。いかなる理性が、いかなる人間性があり得ただろうか。人間よりも忌まわしいもの、より凶暴なもの、より獰猛なものが、いったい何であっただろうか。

25

Sed quoniam imbecillis est, nec per se potest sine homine vivere, societatem appetit, ut vita communis et ornatior fiat, et tutior.

PL 7, 23C

しかし人間は弱いがゆえに、他の人間なしに自分だけで生きることができず、社会を求める。それは共同の生がより豊かに、より安全になるためである。

26

Vides igitur omnem hominis rationem in eo vel maxime stare, quod nudus fragilisque nascitur, quod morbis afficitur, quod immatura morte multatur. Quae si homini detrahantur, rationem quoque ac sapientiam detrahi, necesse est.

PL 7, 23C

こうしてお前は見て取るであろう——人間のあらゆる理性は、とりわけ次の点に基づいていることを。すなわち、裸で脆く生まれること、病に冒されること、未熟な死によって罰せられることである。もしこれらが人間から取り去られるならば、理性も知恵もともに取り去られざるを得ない。

27

Sed nimis diu de rebus apertis disputo, cum sit liquidum, nihil sine providentia, nec factum esse unquam, nec fieri potuisse. De cuius operibus universis, si nunc libeat disputare per ordinem, infinita materia est.

PL 7, 23C

しかし私は、あまりに久しく明白な事柄について論じすぎている。摂理なしには何ものも作られたことはなく、また作られ得もしなかったことは明らかなのだから。この摂理のすべての働きについて、もし今、順を追って論じようとするならば、その材料は無限にある。

28

Sed ego de uno corpore hominis tantum institui dicere, ut in eo divinae providentiae potestatem, quanta fuerit, ostendam his dumtaxat in rebus, quae sunt comprehensibiles et apertae; nam illa quae sunt animae, nec subiici oculis, nec comprehendi queunt. Nunc de ipso vase hominis loquimur, quod videmus.

PL 7, 23C

しかし私は、人間の肉体という一事のみについて語ることに決めた。それによって、神の摂理の権力がいかほどのものであったかを、把握し明らかにされ得る事柄に限って示すためである。なぜなら、魂に属する事柄は、目に映ることも、把握されることもできないからである。今我々は、我々が目にする、人間というあの器そのものについて語っているのである。

Caput V

第V章PL 7, 24B
1

De figuris animalium et membris. In principio, cum Deus fingeret animalia, noluit ea in rotundam formae speciem conglobare atque colligere, ut et moveri ad ambulandum, et flectere se in quamlibet partem facile possent: sed ex ipsa corporis summa produxit caput; item produxit membra quaedam longius, quae vocantur pedes, ut alternis motibus solo fixa producerent animal, quo mens tulisset, aut quo petendi cibi necessitas provocasset.

PL 7, 24B

動物の形とその肢体について。はじめ、神が動物を形づくったとき、それらを丸い形に丸めてまとめることを望まなかった。歩くために動き、思いのままにどの方向へも身をかがめることができるようにするためである。そこで身体の頂から頭を突き出させ、また、足と呼ばれるいくらか長い肢を作り出し、それらが交互に動いて地に着くことで、心の赴くところへ、あるいは食を求める必要に促されるところへ、動物を運んでいけるようにした。

2

Ex ipso autem vasculo corporis quatuor fecit extantia: bina posterius, quae sunt in omnibus pedes; item bina capiti et collo proxima, quae varios animantibus usus praebent.

PL 7, 24C

また、身体という器そのものから、四つの突き出た部分を造った。後ろに二つ、これはすべての動物において足であり、また頭と首に近いところに二つ、これは動物にさまざまな用をなす。

3

In pecudibus enim ac feris sunt posterioribus pedes similes, in homine autem manus; quae non sunt ad ambulandum, sed ad faciendum temperandumque sunt natae.

PL 7, 25A

というのは、家畜や野獣においては、この前の二つも後ろの足と似た足であるが、人間においては手であり、この手は歩くためではなく、物を作り、扱うために生まれついているからである。

4

Est et tertium genus, in quo priora illa, neque pedes, neque manus sunt, sed alae, in quibus pennae per ordinem fixae volandi exhibent usum. Ita una fictio diversas species et usus habet.

PL 7, 25A

さらに第三の種類があり、そこでは前のこの二つは足でも手でもなく、翼であって、そこに順序正しく生えた羽毛が飛ぶという用をなす。かくして一つの造りが、さまざまな形と用途を有するのである。

5

Atque ut ipsam corporis crassitudinem firmiter comprehenderet, maioribus et brevibus ossibus invicem colligatis, quasi carinam compegit, quam nos spinam dicimus, eamque noluit ex uno perpetuoque osse formare, ne gradiendi flectendique se facultatem animal non haberet.

PL 7, 25A

そして身体の幹そのものをしっかりと保持するために、大きく短い骨を互いに結び合わせ、いわば竜骨のようなものを組み上げた。これを我々は脊柱と呼ぶ。神はこれを一つの続いた骨から形づくることを望まなかった。一本の骨で造れば、動物が歩き、身をかがめる能力を持てなくなるからである。

6

Ex eius parte quasi media costas, id est transversa et plana ossa porrexit in diversum, quibus clementer curvatis, et in se velut in circulum pene conductis, interna viscera contegantur, ut ea, quae mollia et minus valida fieri opus erat, illius solidae cratis amplexu possent esse munita.

PL 7, 25A

その中ほどにあたる部分から、肋骨、すなわち横に平たい骨を左右に差し伸べた。これらはゆるやかに曲がり、互いにほとんど円を描くように寄り合わされて、内臓を覆う。それは、柔らかく弱く造られる必要のあった内臓が、この堅固な籠のような抱擁によって守られるためである。

7

In summa vero constructionis eius, quam similem navis carinae diximus, caput collocavit, in quo esset regimen totius animantis; datumque illi hoc nomen est, ut quidem Varro ad Ciceronem scribit, quod hinc capiant initium sensus ac nervi.

PL 7, 25B

そして、我々が船の竜骨に似ていると言ったこの造りの最も高いところに、頭を据えた。頭には動物全体を統べる働きが宿る。この名前が与えられたのは、ワッロがキケロに宛てて書いているように、感覚と腱がここから始まりを得るからである。

8

Ea vero, quae diximus de corpore, vel ambulandi, vel faciendi, vel volandi causa esse producta, neque nimium longis, propter celerem mobilitatem, neque nimium brevibus, propter firmitatem, sed et paucis et magnis ossibus constare voluit.

PL 7, 25B

さて、身体について、歩くため、物を作るため、あるいは飛ぶために生み出されたと述べたそれらの肢体を、神は敏捷な可動性のためにあまり長くもなく、堅固さのためにあまり短くもない、少数の大きな骨から成るようにした。

9

Aut enim bina sunt ut in homine; aut quaterna, ut in quadrupede: quae tamen non fecit solida, ne in gradiendo pigritia et gravitas retardaret, sed cavata et ad vigorem corporis conservandum medullis intrinsecus plena; eaque rursus non aequaliter porrecta finivit: sed summas eorum partes crassioribus nodis conglobavit, ut et substringi nervis facilius, et verti tutius possent, unde sunt vertibula nominata.

PL 7, 25C

それは、人間においては二本ずつ、四足獣においては四本ずつというように定められている。しかもそれらを中実には造らなかった。歩くときに鈍重さと重さで動きが遅れることのないようにである。そこで中を空洞にし、身体の力を保つために内側を髄で満たした。また、これらの骨を均等な太さのまま終わらせず、その先端を太い結び目のように丸く固めた。それは、腱でよりたやすく締め結ばれ、より安全に回転できるようにするためであり、これによって「関節(ウェルティブルム)」と名づけられたのである。

10

Eos nodos firmiter solidatos leni quodam operculo texit, quod dicitur cartilago; scilicet, ut sine attritu et sine sensu doloris aliquo flecterentur.

PL 7, 25C

こうして固く形づくられたこれらの結び目を、柔らかな覆いで包んだ。これは軟骨と呼ばれる。すなわち、擦れ合うことなく、痛みの感覚を伴うことなく曲げられるようにするためである。

11

Eosdem tamen non in unum modum informavit: alios enim fecit simplices, et in orbem rotundos, in iis dumtaxat articulis, in quibus moveri membra in omnes partes oportebat, ut in scapulis; quoniam manus utrolibet agitari et contorqueri necessarium est: alios autem latos, et aequales, et in unam partem rotundos, et in his utique locis, ubi tantummodo curvari membra oportebat, ut in genibus et in cubitis, et in manibus ipsis.

PL 7, 25C

しかも、それらを一様の形に造ったのではない。あるものは単純な、円い球状に造り、それは肢体をあらゆる方向へ動かす必要のある関節に限られた。たとえば肩がそれであり、手はどちらの方向にも動かされ、ひねられる必要があるからである。またあるものは、平たく均等で、一方向にのみ丸い形に造り、それは肢体をただ曲げることだけが必要な部位に限られた。たとえば膝や肘、そして手そのものの関節がそれである。

12

Nam sicut manus ex eo loco, unde oriuntur, ubique versus moveri, speciosum simul et utile fuit: sic profecto, si hoc idem etiam cubitis accideret, et supervacuus esset eius modi motus, et turpis.

PL 7, 26B

というのは、手がその生え出るところからあらゆる方向へ動かされることは、見た目にも美しく、同時に有用でもあったからである。しかし、もしこれと同じことが肘にも起こるとすれば、そのような動きは無用であるばかりか、見苦しいものともなったであろう。

13

Iam enim manus amissa dignitate, quam nunc habet, mobilitate nimia proboscidi similis videretur, essetque homo plane anguimanus: quod genus in illa immanissima bellua mirabiliter effectum est.

PL 7, 26B

というのも、手はいま持っているその品位を失い、あまりに自在な動きのために象の鼻のように見え、人間はまったく蛇のような手を持つ者となってしまったであろう。この種のものは、あの巨大な獣においてこそ驚くべき仕方で実現されている。

14

Deus enim, qui providentiam et potestatem suam multarum rerum mirabili varietate voluit ostendere, quoniam caput eius animalis non tam longe porrexerat, ut terram posset ore contingere, quod erat futurum horribile atque tetrum, et quia os ipsum profusis dentibus sic armaverat, ut etiamsi contingeret, pascendi tamen facultatem dentes adimerent; produxit inter eos a summa fronte molle ac flexibile membrum, quo prendere, quo tenere quodlibet posset, ne rationem victus capiendi, vel dentium prominens magnitudo, vel cervicis brevitas impediret.

PL 7, 26C

なぜなら、その摂理と権力を数多くの事物の驚くべき多様性によって示そうと望んだ神は、この動物〔象〕の頭を、口で地面に届くほど長くは伸ばさず——もしそうであったなら恐ろしく醜いことになったであろう——、また、その口自体を突き出た牙で武装させていたので、たとえ地面に届いたとしても、その牙が食物を摂る能力を奪ってしまうことになるため、その牙の間、額の上のあたりから、柔らかくしなやかな肢体〔鼻〕を生み出したのである。これによって何であれ物をつかみ、保持することができるようにしたのであり、牙の突き出た大きさや、首の短さが、食を摂る仕方の妨げとならないようにするためであった。

Caput VI

第VI章PL 7, 26C
1

De Epicuri errore; et de membris eorumque usu. Non possum hoc loco teneri, quominus Epicuri stultitiam rursum coarguam; illius enim sunt omnia quae delirat Lucretius: qui, ut ostenderet animalia non artificio aliquo divinae mentis, sed, ut solet, fortuito esse nata; dixit, in principio mundi alias quasdam innumerabiles animantes miranda specie et magnitudine fuisse natas, sed eas permanere non potuisse, quod illas aut sumendi cibi facultas, aut coeundi generandique ratio defecisset.

PL 7, 26C

エピクロスの誤りについて、また肢体とその用途について。私はこの箇所で、エピクロスの愚かさを再び論駁せずにはいられない。というのも、ルクレティウスが世迷い言として述べていることはすべて、あの人物に由来するものだからである。ルクレティウスは、動物が神的な精神のいかなる技巧によってでもなく、いつもの言い分どおり偶然によって生じたことを示そうとして、こう述べた。すなわち、世界の初めには、驚くべき姿と大きさをもった数え切れないほどの動物たちが他にも生まれたが、それらは存続することができなかった、なぜなら食を得る能力、あるいは交わり子を生む仕組みが、それらには欠けていたからである、と。

2

Videlicet ut et atomis suis locum faceret per infinitum et inane volitantibus, divinam providentiam voluit excludere.

PL 7, 27B

つまり、無限の虚空を飛び交う自分の原子たちに居場所を作ってやろうとして、神の摂理を排除しようとしたのである。

3

Sed cum videret in omnibus quae spirant. mirabilem Providentiae inesse rationem, quae (malum!) vanitas erat dicere fuisse animalia prodigiosa, in quibus nascendi ratio cessaret?

PL 7, 27B

しかし、息するものすべてのうちに摂理の驚くべき理法が宿っているのを見ながら〔底本は spirant の後に句点を置くが、文を切る位置にないので一文として読んだ〕、それでも生まれの仕組みが働かない、怪異なだけの動物がかつていた、などと言うのは、何と(嘆かわしいことに)空しいことであろうか。

4

Quoniam igitur omnia quae videmus cum ratione nata sunt, id enim ipsum nasci, efficere nisi ratio non potest, manifestum est, nihil omnino rationis expers potuisse generari.

PL 7, 28A

それゆえ、我々が見るものはすべて理法をもって生まれたのであるから——というのも、まさに生まれるということ自体、理法でなければ成し遂げられないのだから——、理法をまったく欠いたものは何一つ生じ得なかったことは明らかである。

5

Ante enim provisum est in singulis quibusque fingendis, quatenus et ministerio membrorum ad necessaria vitae uteretur, et quatenus adiugatis corporibus elata soboles, universas generatim conservaret animantes.

PL 7, 28A

というのは、それぞれの動物が形づくられるにあたって、あらかじめ、どのようにして肢体の働きによって生に必要なものを用いるか、また、どのようにして身体を結び合わせて生み出された子孫が、種ごとにすべての動物を保存し続けるか、見越されていたからである。

6

Nam si peritus architectus, cum magnum aliquod aedificium facere constituit, primo omnium cogitat, quae summa perfecti aedificii futura sit, et ante emetitur, quem locum leve pondus expectet, ubi magni operis statura sit moles, quae columnarum intervalla, qui, aut ubi aquarum cadentium decursus et exitus, et receptacula, haec, inquam, prius providet, ut quaecumque sunt perfecto iam operi necessaria, cum ipsis fundamentis pariter ordiatur: cur Deum quisquam putet in machinandis animalibus non ante providisse, quae ad vivendum necessaria essent, quam ipsam vitam daret?

PL 7, 28A

というのも、もし熟練した建築家が、何か大きな建物を建てようと決めたとき、まず何よりも、完成した建物の全体がどのようなものになるかを考え、あらかじめ測っておく——どの場所に軽い重量がかかるか、どこに大きな工事の重みが据えられるか、柱の間隔はどれほどか、落ちる水の流れと出口と受け皿はどこにあるべきか——こうしたことを、繰り返して言えば、あらかじめ見越しておくのであって、それは、完成した工事にすでに必要なものすべてが、基礎そのものと同時に始められるためである。それならば、なぜ誰かが、神は動物を造り上げるにあたって、生命そのものを与えるより前に、生きるために必要なものをあらかじめ見越しておかなかった、などと考えるのであろうか。

7

Quae utique constare non posset, nisi prius effecta essent quibus constat. Videbat igitur Epicurus in corporibus animalium divinae rationis solertiam: sed ut efficeret, quod ante imprudenter assumpserat, adiecit aliud deliramentum superiori congruens.

PL 7, 28B

生命は、それを成り立たせるものがあらかじめ造り上げられていなければ、当然成り立ち得ないであろう。それゆえエピクロスは、動物の身体のうちに神的な理法の巧みさを見て取っていたのである。しかし、以前に軽率に前提してしまったことを何とか成り立たせようとして、先の妄言に符合する、もう一つの妄言を付け加えた。

8

Dixit enim, neque oculos ad videndum esse natos, neque aures ad audiendum, neque pedes ad ambulandum, quoniam membra haec prius nata sunt quam esset usus videndi, et audiendi, et ambulandi: sed horum omnia officia ex natis extitisse.

PL 7, 28B

すなわち彼は、目は見るために生まれたのではなく、耳は聞くために、足は歩くために生まれたのでもないと言った。なぜなら、これらの肢体は、見ること、聞くこと、歩くことの用がまだ存在しないうちに、すでに生まれていたからだ、と。そして、これらの働きはすべて、生まれたのちに肢体から生じたのだ、と。

9

Vereor ne huiusmodi portenta et ridicula refutare non minus ineptum esse videatur. Sed libet ineptire, quoniam cum inepto agimus, ne se ille nimis argutum putet. Quid ais, Epicure? Non sunt ad videndum oculi nati? Cur igitur vident?

PL 7, 29A

私は、この種の怪説や滑稽な言い草を論駁すること自体が、劣らず愚かしいことに見えはしないかと恐れる。しかし、あえて愚かしいことをしようと思う。愚か者を相手にしているのだから、彼が自分をあまりに巧妙だと思い込まないようにである。エピクロスよ、お前は何と言うのか。目は見るために生まれたのではないのか。それならば、なぜ目は見るのか。

10

Postea, inquit, usus eorum apparuit. Videndi ergo causa nati sunt; siquidem nihil possunt aliud quam videre.

PL 7, 29A

「後になって、それらの用途が現れたのだ」と彼は言う。それならば、目は見るために生まれたことになる。というのも、目には見ること以外に何もできないのだから。

11

Item membra caetera, cuius rei causa nata sunt, ipse usus ostendit: qui utique nullo modo posset existere, nisi essent membra omnia tam ordinate, tam providenter effecta, ut usum possent habere.

PL 7, 29A

同様に、他の肢体についても、それが何のために生まれたかは、その用途そのものが示している。そして、この用途は、すべての肢体がこれほど秩序立って、これほど摂理をもって、用をなし得るように造られていなければ、決して存在し得なかったであろう。

12

Quid enim, si dicas aves non ad volandum esse natas, neque feras ad saeviendum, neque pisces ad natandum, neque homines ad sapiendum; cum appareat ei naturae, officioque servire animantes, ad quod est quaeque generata?

PL 7, 29A

というのも、もしお前が、鳥は飛ぶために生まれたのではなく、猛獣は荒々しく襲うために生まれたのでもなく、魚は泳ぐために生まれたのでもなく、人間は知恵をもつために生まれたのでもないと言うならば、どうなるであろうか。それぞれの動物が、それのために生み出されたその本性と働きに仕えていることは、明らかであるのに。

13

Sed videlicet qui summam ipsam veritatis amisit, semper erret necesse est. Si enim non providentia, sed fortuitis atomorum concursionibus nascuntur omnia, cur nunquam fortuito accidit, sic coire illa principia, ut efficerent animal eiusmodi, quod naribus potius audiret, odoraretur oculis, auribus cerneret?

PL 7, 29B

しかし、真理そのものの核心を見失った者は、常に誤り続けるほかないのは明らかである。というのも、もしすべてのものが摂理によってではなく、原子の偶然の衝突によって生まれるのだとすれば、なぜ、あの原初の粒子がたまたま結び合わさって、鼻でものを聞き、目でにおいを嗅ぎ、耳でものを見るような動物を生み出す、ということが一度も偶然に起こらなかったのであろうか。

14

Si enim primordia nullum genus positionis inexpertum relinquunt, oportuit eiusmodi quotidie monstra generari, in quibus et membrorum ordo praeposterus, et usus longe diversus existeret.

PL 7, 30A

もし原初の粒子が、あらゆる配置のあり方を余さず試みるのであれば、肢体の順序が転倒し、用途がまるで異なるような怪物が、日々生み出されて然るべきであったはずである。

15

Cum vero universa genera, et universa quoque membra leges suas, et ordines, et usus sibi attributos tueantur, manifestum est nihil fortuito esse factum, quoniam divinae rationis dispositio perpetua servatur. Verum alias refellemus Epicurum; nunc de providentia (ut coepimus) disseramus.

PL 7, 30A

しかし実際には、あらゆる種類も、あらゆる肢体も、それぞれに与えられた法則と秩序と用途を守り続けているのであるから、何一つ偶然に成ったものはないことは明らかである。なぜなら、神的な理法の配剤が絶えることなく保たれているからである。だが、エピクロスについては、また別のところで論駁することにしよう。今は、始めたとおり、摂理について論じ続けよう。

Caput VII

第VII章PL 7, 30A
1

De omnibus corporis partibus. Deus igitur solidamenta corporis, quae ossa dicuntur, nodata et adiuncta invicem nervis alligavit atque constrinxit, quibus mens, si excurrere, aut resistere velit, tanquam retinaculis uteretur; et quidem nullo labore, nulloque conatu: sed vel minimo nutu totius corporis molem temperaret ac flecteret.

PL 7, 30A

身体のすべての部分について。さて神は、骨と呼ばれる身体の支えとなる部分を、互いに結び合わせ、腱によって結わえ、締め固めた。それによって、精神は、走り出そうとするにせよ、踏みとどまろうとするにせよ、それをいわば手綱のように用いることができる。しかも何の労苦もなく、何の努力もなしに、ほんのわずかな意向だけで、身体全体という塊を加減し、動かすことができるのである。

2

Haec autem visceribus operuit, ut quemque locum decebat, ut quae solida essent, conclusa tegerentur.

PL 7, 30B

そして神は、これらの骨を、それぞれの場所にふさわしいように肉で覆った。堅い部分が包み込まれ、覆われるようにである。

3

Item visceribus ipsis venas admiscuit, quasi rivos per corpus omne divisos, per quas discurrens humor, et sanguis, universa membra succis vitalibus irrigaret; et ea viscera, formata in eum modum, qui unicuique generi ac loco aptus fuit, superiecta pelle contexit, quam vel sola pulchritudine decoravit, vel setis adoperuit, vel squamis munivit, vel plumis insignibus adornavit.

PL 7, 30B

また、その肉そのものに血管を織り込んだ。それはいわば身体全体に張りめぐらされた水路のようなものであり、そこを流れめぐる体液と血液が、あらゆる肢体を生命の液で潤す。そして、それぞれの種と場所にふさわしい形に形づくられたこの肉を、上から皮膚で覆った。この皮膚を、あるものはただ美しさだけで飾り、あるものは剛毛で覆い、あるものは鱗で守り、あるものは見事な羽毛で装った。

4

Illud vero commentum Dei mirabile, quod una dispositio, et unus habitus, innumerabiles imaginis praeferat varietates. Nam in omnibus fere, quae spirant, eadem series et ordo membrorum est. Primum enim caput, et huic annexa cervix.

PL 7, 31A

しかし、神のこの考案は驚くべきものである。すなわち、一つの配置、一つの姿かたちが、数え切れないほどの姿の多様性を示すということである。というのも、息するもののほとんどすべてにおいて、肢体の並び順序は同じだからである。まず頭があり、これに首が接続する。

5

Item collo pectus adiunctum, et ex eo prominentes armi, adhaerens pectori venter. Item ventri subnexa genitalia. Ultimo loco femina pedesque. Nec solum membra suum tenorem ac situm in omnibus servant, sed etiam partes membrorum.

PL 7, 31A

また首に胸が接続し、そこから肩が突き出し、胸に腹が続く。また腹に生殖の部分が結びつき、最後に腿と足がある。肢体だけでなく、肢体の部分もまた、そのすべての動物において同じ順序と位置を保っているのである。

6

Nam in uno capite ipso certam sedem possident aures, certam oculi, nares item, os quoque, et in eo dentes, et lingua.

PL 7, 31B

というのは、頭ひとつを取っても、耳は定まった位置を占め、目もまた定まった位置を占め、鼻も、口も、そしてその中の歯も舌も同様だからである。

7

Quae omnia cum sint eadem in omnibus animantibus, tamen infinita et multiplex diversitas figuratorum est; quod ea quae dixi, aut productiora, aut contractiora lineamentis varie differentibus comprehensa sunt.

PL 7, 31B

これらすべては、あらゆる動物において同じでありながら、その形づくられ方には無限で多様な違いがある。それは、いま述べたこれらの部分が、あるいはより長く、あるいはより短く、さまざまに異なる輪郭のうちに捉えられているからである。

8

Quid, illud nonne divinum, quod in tanta viventium multitudine, unumquodque animal in sui genere et specie pulcherrimum est? ut si quid vicissim de altero in alterum transferatur, nihil impeditius ad utilitatem, nihil deformius ad aspectum videri necesse sit: ut si elephanto cervicem prolixam tribuas, aut camelo brevem; vel si serpentibus pedes, aut pilos addas, in quibus porrecti aequaliter corporis longitudo nihil aliud exhibeat, nisi ut maculis terga distincti, et squammarum laevitate suffulti, in lubricos tractus sinuosis flexibus laberentur.

PL 7, 31B

さらに、これは神的なことではないだろうか。これほど多くの生き物のうちにあって、それぞれの動物が、自らの種と姿において、この上なく美しいということは。試みに、ある動物の部分を別の動物へ入れ替えてみるがよい。すると、用にとってこれほど不都合で、見た目にこれほど醜いものはないと、必ず思い知らされるであろう。たとえば象に長い首を与えたり、駱駝に短い首を与えたりするならば。あるいは蛇に足や毛を加えるならば。蛇はその等しく伸びた身体の長さによって、ただ、背に斑点をちりばめられ、鱗のなめらかさに支えられて、身をくねらせながら、滑るように地を這い進むということのほかには、何一つ示さないのである。

9

In quadrupedibus autem, idem opifex contextum spinae a summo capite deductum longius extra corpus eduxit, et acuminavit in caudam, ut obscoenae corporis partes, vel propter foeditatem tegerentur, vel propter teneritudinem munirentur, ut animalia quaedam minuta et nocentia motu eius arcerentur a corpore: quod membrum si detrahas, imperfectum fit animal, ac debile.

PL 7, 32A

四足獣においては、同じ造り主が、頭の頂から続く脊柱の連なりを、身体の外へさらに長く引き伸ばし、それを尾へと尖らせた。それは、身体の恥ずべき部分が、その醜さのゆえに覆われるため、あるいはその柔らかさのゆえに守られるため、また小さく害をなす虫けらのたぐいが、その動きによって身体から追い払われるためである。この肢体を取り去るならば、動物は不完全で弱いものとなるであろう。

10

Ubi autem ratio, et manus est, tam non est id necessarium, quam indumentum pilorum: adeo in suo quaeque genere aptissime congruunt, ut neque nudo quadrupede, neque homine tecto excogitari quidquam turpius possit.

PL 7, 32B

しかし、理性と手のあるところでは、これ〔尾〕は毛の衣と同じく必要とされない。それぞれのものが自らの種において、これほど適切に釣り合っているので、裸の四足獣や毛に覆われた人間ほど見苦しいものは、何一つ考えられないほどである。

11

Sed tamen cum ipsa nuditas hominis mire ad pulchritudinem valeat, non tamen etiam capiti congruebat; quanta enim in eo futura deformitas esset, ex calvitio apparet.

PL 7, 32B

しかし、人間の裸そのものが不思議なほど美しさに適っているとはいえ、それは頭にはふさわしくなかった。頭がどれほど醜くなるであろうかは、禿頭を見れば明らかである。

12

Texit ergo illud pilo; et quia in summo futurum erat; quasi summum aedificii culmen ornavit: qui ornatus non est in orbem coactus, aut in figuram pilei teres factus, ne quibusdam partibus nudis esset informis, sed alicubi effusus, alicubi retractus pro cuiuslibet loci decentia.

PL 7, 33A

そこで神は、それを髪で覆った。そしてそれが最も高いところにあるがゆえに、いわば建物の最上部の棟を飾るように飾った。その飾りは、丸くまとめられたり、帽子のような丸い形に造られたりはしていない。それでは一部が裸のままで不格好になってしまうからである。むしろ、ある所では豊かに広がり、ある所では引き締められ、それぞれの場所のふさわしさに応じている。

13

Frons ergo vallata per circuitum, et a temporibus effusi ante aures capilli, et earum summae partes in coronae modum cinctae, et occipitium omne contectum, speciem miri decoris ostentant.

PL 7, 33A

こうして額はその周りを縁取られ、こめかみからは耳の前へと髪が垂れかかり、耳の上端は冠のように巻かれ、後頭部は全体が覆われて、驚くべき美しさの姿を見せているのである。

14

Iam barbae ratio incredibile est quantum conferat, vel ad dignoscendam corporum maturitatem, vel ad differentiam sexus, vel ad decorem virilitatis ac roboris; ut videatur omnino non constatura fuisse totius operis ratio, si quidquam aliter esset effectum.

PL 7, 33A

さらに、ひげのあり方が、身体の成熟を見分けるためにも、性の違いを示すためにも、男らしさと力強さの美しさのためにも、いかに大きく寄与しているかは信じ難いほどである。もし何か一つでも違うふうに造られていたなら、この作品全体の理法はまったく成り立たなかったであろうと思われるほどである。

Caput VIII

第VIII章PL 7, 33A
1

De hominis partibus, oculis et auribus. Nunc rationem totius hominis ostendam, singulorumque membrorum, quae in corpore aperta, aut operta sunt, utilitates et habitus explicabo.

PL 7, 33A

人間の諸部分について、目と耳について。いまや私は、人間全体の理法を示し、身体において露わになっている、あるいは隠されているそれぞれの肢体の効用と有り様を説き明かそう。

2

Cum igitur statuisset Deus ex omnibus animalibus solum hominem facere coelestem, caetera universa terrena, hunc ad coeli contemplationem rigidum erexit, bipedemque constituit, scilicet ut eodem spectaret, unde illi origo est; illa vero depressit ad terram, ut quia nulla his immortalitatis expectatio est, toto corpore in humum proiecta ventri pabuloque servirent.

PL 7, 34A

さて、神はあらゆる動物のうちで人間だけを天的なものとして造り、そのほかすべてを地的なものとすることを定めたので、人間を天の観照のために真っ直ぐに立たせ、二足のものとした。それは、人間が自らの起源であるその同じ方向を仰ぎ見るためである。しかし、他の動物たちは地へと押し下げられた。それは、彼らには不死への期待が何もないゆえに、全身を地面に投げ出して、腹と食物とに仕えるためである。

3

Hominis itaque solius recta ratio, et sublimis status, et vultus Deo patri communis ac proximus, originem suam, fictoremque testatur.

PL 7, 34A

それゆえ、人間だけが持つ、真っ直ぐな理性と、崇高な立ち姿と、父なる神と共通し近しい顔立ちとは、その起源と造り主とを証しするのである。

4

Eius prope divina mens, quia non tantum animantium, quae sunt in terra, sed etiam sui corporis est sortita dominatum, in summo capite collocata, tanquam in arce sublimis speculatur omnia, et contuetur.

PL 7, 34A

人間のほとんど神的な精神は、地上にある動物たちだけでなく、自らの身体そのものをも支配する務めを受けているので、頭の最も高いところに据えられ、いわば高い砦にあるかのように、あらゆるものを見張り、見渡すのである。

5

Hanc eius aulam, non obductam porrectamque formavit, ut in mutis animalibus, sed orbi et globo similem; quod omnis rotunditas perfectae rationis est, ac figurae.

PL 7, 34A

神は、この精神の宮居を、物言わぬ動物たちにおけるように平らに引き伸ばした形には造らず、円形と球形に似せて造った。あらゆる円さは完全な理法と完全な形の現れだからである。

6

Eo igitur mens et ignis ille divinus tanquam coelo tegitur: cuius cum summum fastigium naturali veste texisset, priorem partem, quae dicitur facies, necessariis membrorum ministeriis et instruxit pariter et ornavit.

PL 7, 34B

こうして精神と、あの神的な火とは、いわば天によって覆われている。そしてその最も高い頂を自然の衣で覆ったのち、顔と呼ばれる前面の部分を、必要な肢体の働きによって整え、同時に飾ったのである。

7

Ac primum, quod oculorum orbes concavis foraminibus conclusit, a quo foratu frontem nominatam Varro existimavit; et eos, neque minus, neque amplius, quam duos esse voluit, quod ad speciem nullus est perfectior numerus, quam duorum: sicut et aures duas, quarum duplicitas incredibile est quantam pulchritudinem praeferat, quod tum pars utraque similitudine ornata est, tum ut venientes altrinsecus voces facilius colligantur; nam et forma ipsa mirandum in modum ficta, quod earum foramina noluit esse nuda et inobsepta, quod et minus decorum et utile minus fuisset, quoniam simplicium cavernarum angustias praetervolare vox posset, nisi exceptam per cavos sinus, et repercussu retentam foramina ipsa cohiberent: illis similia vasculis, quibus impositis solent angusti oris vasa compleri.

PL 7, 35A

まず神は、目の球を窪んだ穴の中に閉じ込めた。ワッロは、この「窪み(フォラートゥス)」からフロンス(額)という名がつけられたと考えている。そして目を、二つより少なくも多くもないようにした。なぜなら見た目にとって、二という数より完全な数はないからである。耳もまた同様に二つであり、その二重性がどれほどの美しさを示しているかは信じ難いほどである。それは、左右の部分が互いに似た飾りをもつためであると同時に、両側からやって来る声がより容易に集められるためでもある。しかも、その形そのものが驚くべき仕方で造られている。というのも、神は、耳の穴を裸のまま塞がずに開け放しにすることを望まなかったからである。もしそうであれば、体裁も良くなく、用としても劣ったものとなったであろう。単純な窪みの狭い口では、声が受け止められずに素通りしてしまい得るからであり、それは、湾曲した窪みを通してとらえられ、反響によって保持されることで、その穴自体が声を留め置く場合とは異なるのである。それはちょうど、狭い口の器に物を注ぐときに用いる、あの漏斗に似た器のようなものである。

8

Eas igitur aures (quibus est inditum nomen a vocibus hauriendis, unde Virgilius: . . . . . .

PL 7, 35B

そこでこの耳については(これには声を汲み取るということから名前が与えられている。ここからウェルギリウスは次のように歌う〔底本の点線は本文の欠落ではなく、詩行の前半を省いた印と見られる。引用句は次節の冒頭にある〕。)

9

Vocemque his auribus hausi; aut quia vocem ipsam Graeci αὐδὴν vocant, ab auditu, per immutationem litterae, aures velut audes sunt nominatae) noluit Deus artifex mollibus pelliculis informare, quae pulchritudinem demerent pendulae atque flaccentes, neque duris ac solidis ossibus, ne ad usum inhabiles essent immobiles ac rigentes: sed quod esset horum medium excogitavit, ut eas cartilago mollior alligaret, et haberent aptam simul et flexibilem firmitatem.

PL 7, 36B

(「……この耳で声を汲み取った」。あるいは、ギリシア人が声そのものを「アウデーン」と呼ぶので、「聞くこと」に由来して、文字の変化により、耳〔アウレス〕がいわば「アウデース」として名づけられたのである。)造り主なる神は、この耳を柔らかな薄い皮膚で形づくることを望まなかった。それでは垂れ下がり、たるんで美しさを損なうからである。かといって、硬く堅固な骨で造ることも望まなかった。それでは動かず、こわばって用をなさなくなるからである。むしろ、その中間にあたるものを考え出し、より柔らかな軟骨がこれらを結わえるようにし、適度でありながらしなやかな堅さを持たせたのである。

10

In his audiendi tantum officium constitutum est, sicut in oculis videndi; quorum praecipue inexplicabilis est ac mira subtilitas, quia eorum orbes gemmarum similitudinem praeferentes, ab ea parte qua videndum fuit, membranis perlucentibus texit, ut imagines rerum contra positarum tanquam in speculo refulgentes, ad sensum intimum penetrarent.

PL 7, 36B

この耳には、聞くという働きだけが定められている。ちょうど目に見るという働きが定められているようにである。目については、とりわけその精妙さは説明し尽くせぬほど驚くべきものである。というのも、宝石に似た輝きを示す目の球を、見るべき側の部分において、透き通る膜で覆ったからである。それは、向かい合って置かれた物の像が、あたかも鏡に映るように輝いて、内なる感覚にまで届くようにするためである。

11

Per eas igitur membranas sensus ille, qui dicitur mens, ea quae sunt foris transpicit. Ne forte existimes, aut imaginum incursione nos cernere (ut philosophi dixerunt) quoniam videndi officium in eo debet esse quod videt, non in eo quod videtur: aut intentione aeris, cum acie aut effusione radiorum, quoniam, si ita esset, radium quem oculis advertimus, videremus, donec intentus aer cum acie, aut effusi radii ad id quod videndum esset pervenirent.

PL 7, 37A

そこでこの膜を通して、精神と呼ばれるかの感覚が、外にあるものを見透かすのである。だからお前は、我々が(哲学者たちが言うように)像の飛来によって物を見ている、などと思ってはならない。というのも、見るという働きは、見られるものにではなく、見るものにこそあるべきだからである。あるいはまた、空気の緊張が視線とともに働くことによって、あるいは光線の発射によって見るのだ、とも思ってはならない。もしそうであるならば、緊張した空気が視線とともに、あるいは発射された光線が、見られるべきものに到達するまでの間、我々は目から差し向けるその光線そのものを見ることになるはずだからである。

12

Cum autem videamus eodem momento temporis, plerumque vero aliud agentes, nihilominus tamen universa quae contra sunt posita intueamur, verius et manifestius est mentem esse, quae per oculos ea quae sunt opposita, transpiciat, quasi per fenestras lucente vitro, aut speculari lapide obductas.

PL 7, 37B

しかし、我々は同じ瞬間に見るのであり、しかもたいていは他のことをしながらも、それでも正面にあるものすべてを見渡すことができるのであるから、目を通して、向かいにあるものを見透かしているのは精神である、ということのほうが、より真実で、より明白である。それはあたかも、輝くガラス板や、透き通る石を張った窓を通して見るようなものである。

13

Et idcirco mens, et voluntas ex oculis saepe dignoscitur. Quod quidem ut refelleret Lucretius, ineptissimo usus est argumento.

PL 7, 38A

それゆえに、精神と意志とは、しばしば目によって見分けられるのである。ところが、ルクレティウスはこれを論駁しようとして、この上なく愚かしい論拠を用いた。

14

Si enim mens (inquit) per oculos videt, erutis et effossis oculis magis videret; quoniam evulsae cum postibus fores plus inferunt luminis, quam si fuerint obductae.

PL 7, 38A

「もし精神が目を通して見るのであれば」と彼は言う、「目をえぐり出し、抉り取ってしまえば、いっそうよく見えるはずである。扉柱ごと引き抜かれた扉は、閉ざされたままの扉よりも、多くの光を取り入れるからだ」。

15

Nimirum ipsi, vel potius Epicuro, qui eum docuit, effossi oculi erant, ne viderent, effossos orbes, et ruptas oculorum fibras, et fluentem per venas sanguinem, et crescentes ex vulneribus carnes, et obductas ad ultimum cicatrices nihil posse lucis admittere, nisi forte auribus oculos similes nasci volebat; ut non tam oculis, quam foraminibus cerneremus: quo nihil ad speciem foedius, ad usum inutilius fieri potest.

PL 7, 38A

まさに、この男自身、いや、むしろ彼にこれを教えたエピクロスこそ、目を抉り出されていたのであろう。抉り取られた眼窩と、断ち切られた目の繊維と、血管を流れる血と、傷口から盛り上がる肉と、最後には塞がる傷痕とが、何一つ光を通すことができないということが、見えなかったのだから。彼はもしや、目が耳のようなものとして生まれることを望んでいたのであろうか。それならば、我々は目によってではなく、穴によって物を見ることになろう。しかし、これほど見た目に醜く、これほど用に立たないものは他に造りようがない。

16

Quantulum enim videre possemus, si mens ab intimis penetralibus capitis per exiguas cavernarum rimulas attenderet; ut si quis velit transpicere per cicutam, non plus profecto cernat, quam cicutae ipsius capacitas comprehendat.

PL 7, 38B

もし精神が、頭の奥深くから、狭い穴の小さな隙間を通して見ようとするならば、我々にどれほどのものが見えるであろうか。それは、あたかも誰かが毒人参の茎を通して覗き見ようとするようなものであり、その者は、その茎の管の広さが許す以上のものを、決して見ることはできないのである。

17

Itaque ad videndum membris potius in orbem conglobatis opus fuit, ut visus in latum spargeretur, et quae in primori facie adhaererent, ut libere possent omnia contueri.

PL 7, 39A

それゆえ、見るためには、むしろ丸く球状にまとめられた器官が必要であった。それは、視覚が広く行き渡り、しかも顔の前面に付いていることによって、あらゆるものを自由に見渡せるようにするためである。

18

Ergo ineffabilis divinae providentiae virtus fecit duos simillimos orbes, eosque ita devinxit, ut non in totum converti, sed moveri tamen ac flecti cum modo possent.

PL 7, 39A

こうして、言い尽くせない神の摂理の力が、互いによく似た二つの球を造り、それらを、完全に回転することはできないが、ほどよく動き、向きを変えることはできるように結び合わせたのである。

19

Orbes autem ipsos humoris puri ac liquidi plenos esse voluit, in quorum media parte scintillae luminum conclusae tenerentur, quas pupillas nuncupamus, in quibus puris ac subtilibus cernendi sensus ac ratio continetur, Per eos igitur orbes seipsam mens intendit ut videat, miraque ratione in unum miscetur et coniungitur amborum luminum visus.

PL 7, 39A

そして神は、この球そのものを、澄んで清らかな液で満たすことを望んだ。その中央部分には、光の煌めきが閉じ込められて保たれており、これを我々は瞳孔(プピラ)と呼ぶ。この澄んで精妙な部分にこそ、見るという感覚と理法とが宿っているのである。こうしてこの球を通して、精神自身が見ようとして意識を向け、驚くべき仕方で、両方の目の視覚が一つに混ざり合い、結び合わされるのである。

Caput IX

第IX章PL 7, 39B
1

De sensibus eorumque vi. Libet hoc loco illorum reprehendere vanitatem, qui dum volunt ostendere sensus falsos esse, multa colligunt, in quibus oculi fallantur; inter quae illud etiam, quod furiosis et ebriis omnia duplicia videantur: quasi vero eius erroris obscura sit causa.

PL 7, 39B

諸感覚とその働きについて。私はこの箇所で、感覚が偽りであることを示そうとして、目が欺かれるさまざまな事例を寄せ集める者たちの空しさを論難したく思う。その中には、狂った者や酔った者にはすべてが二重に見える、という例も含まれている。あたかも、その誤りの原因が不明であるかのようにである。

2

Ideo enim fit, quia duo sunt oculi. Sed quomodo id fiat, accipe. Visus oculorum intentione animi constat. Itaque quoniam mens (ut supra dictum est) oculis tanquam fenestris utitur, non tantum hoc ebriis aut insanis accidit, sed et sanis, ac sobriis.

PL 7, 39B

というのも、これが起こるのは、目が二つあるからである。しかし、それがどのように起こるのかを聞くがよい。目の視覚は、心の意識の向け方によって成り立っている。それゆえ、精神が(すでに述べたように)目をいわば窓のように用いているのであるから、これは酔った者や狂った者にだけ起こるのではなく、健全で素面の者にも起こるのである。

3

Nam si aliquid nimis propius admoveas, duplex videbitur; certum est enim intervallum, ac spatium, quo acies oculorum coït.

PL 7, 40A

というのも、もし何かをあまりに近くへ近づければ、それは二重に見えるであろう。目の視線が一つに合わさるには、定まった間隔と距離があるからである。

4

Item si retrorsum avoces animum, quasi ad cogitandum, et intentionem mentis relaxes, tum acies oculi utriusque diducitur, tunc singuli videre incipiunt separatim. Si animum rursus intenderis, aciemque direxeris, coit in unum quidquid duplex videbatur.

PL 7, 40A

同様に、もし心をいわば物思いにふけるかのように後ろへ引き戻し、精神の緊張を緩めるならば、両目の視線は引き離され、それぞれが別々に見え始める。そしてもし再び心を集中させ、視線を定めるならば、二重に見えていたものは一つに合わさるのである。

5

Quid ergo mirum, si mens veneno, ac potentia vini dissoluta, dirigere se non potest ad videndum, sicut ne pedes quidem ad ambulandum, nervis stupescentibus debiles? aut si vis furoris in cerebrum saeviens concordiam disiungit oculorum?

PL 7, 40A

それゆえ、毒や酒の力によって弛緩した精神が、見ることへ自らを向けることができないとしても、何の不思議があろうか。ちょうど、腱が痺れて弱った足が、歩くことへ向けられないのと同じである。あるいは、脳のうちに荒れ狂う狂気の力が、両目の調和を断ち切るとしても、何の不思議があろうか。

6

Quod adeo verum est, ut luscis hominibus, si aut insani, aut ebrii fiant, nullo modo possit accidere, ut aliquid duplex videant.

PL 7, 40A

このことはこれほどまでに真実であって、片目の人間には、たとえ狂ったり酔ったりしても、何かが二重に見えるということは決して起こり得ないのである。

7

Quare si ratio apparet, cur oculi fallantur, manifestum est non esse falsos sensus; qui aut non falluntur, si sunt puri et integri, aut si falluntur, mens tamen non fallitur, quae illorum novit errorem.

PL 7, 40B

したがって、目が欺かれる理由が明らかであるならば、感覚が偽りではないことは明白である。感覚は、それが清らかで健全であれば欺かれることはなく、たとえ欺かれたとしても、その誤りを知る精神そのものは欺かれないからである。

Caput X

第X章PL 7, 40B
1

De exterioribus hominis membris, eorumque usu. Sed nos ad Dei opera revertamur. Ut igitur oculi munitiores essent ab iniuria, eos ciliorum tegminibus occuluit; unde oculos dictos esse, Varroni placet.

PL 7, 40B

人体の外部の諸部分とその用途について。さて我々は神の御業へと立ち返ろう。目が傷害からより堅く守られるように、神はまぶたの覆いでこれを覆い隠した(オックルイト)。そこから目(オクルス)の名が生じたのだ、とワッロは考える。

2

Nam et ipsae palpebrae, quibus mobilitas inest, et palpitatio vocabulum tribuit, pilis in ordine stantibus vallatae, septum oculis decentissimum praebent.

PL 7, 41A

というのも、まぶた(パルペブラ)そのものにも動きが備わっており、その震え動き(パルピタティオ)が名の由来となっているのだが、これは列をなして生えた毛によって囲われ、目にこの上なくふさわしい垣根を与えているからである。

3

Quarum motus assiduus incomprehensibili celeritate concurrens, et videndi tenorem non impedit, et reficit obtutum. Acies enim, id est membrana illa perlucens, quam siccari et obarescere non oportet, nisi humore assiduo tersa pure niteat, obsolescit.

PL 7, 41A

そのまぶたの絶え間ない動きは、捉えがたいほどの速さで相合わさりながらも、見るはたらきを妨げず、かえって視力を回復させる。というのも、瞳(すなわちかの透き通った膜)は乾き、干からびてはならず、絶えず潤いによって拭われて清く輝いていなければ、曇ってしまうからである。

4

Quid ipsa superciliorum fastigia pilis brevibus adornata? nonne, quasi aggeribus, et munimentum oculis, ne quid superne incidat, et speciem simul praestant?

PL 7, 41A

眉そのもの、短い毛で飾られたその隆起はどうか。あたかも堤のように、上から何かが落ちかかるのを防いで目に防備を与えると同時に、美しさをも添えているではないか。

5

Ex quorum confinio nasus exoriens, et veluti aequali porrectus iugo, utramque aciem simul et discernit et munit.

PL 7, 41A

その両者の境から鼻が起こり、あたかも等しい稜のごとくに伸びて、左右の瞳を隔てると同時に守っている。

6

Inferius quoque genarum non indecens tumor, in similitudinem collium leniter exurgens, ab omni parte oculos efficit tutiores; provisumque est ab artifice summo, ut si quis forte vehementior ictus extiterit, eminentibus repellatur.

PL 7, 41A

その下方には頰の見苦しくない隆起があり、丘に似てなだらかに盛り上がって、あらゆる方面から目をいっそう安全にしている。もし万一激しい打撃が加わった場合には、この突き出た部分によって撥ね返されるよう、至高の造り主によって備えられているのである。

7

Nasi vero pars superior usque ad medium solida formata est, inferior autem cartilagine adhaerente mollita, ut ad usum digitorum possit esse tractabilis.

PL 7, 41A

鼻の上部は半ばまで硬く形づくられ、下部は付属する軟骨によって柔らかくされている。それは指で扱うことができるようにするためである。

8

In hoc autem, quamvis simplici membro, tria sunt officia constituta; unum ducendi spiritus; alterum capiendi odoris; tertium ut per eius cavernas purgamenta cerebri defluant: quas ipsas Deus quam mirabili, quam divina ratione molitus est, ut tamen hiatus ipse nasi oris speciem non deformaret.

PL 7, 41B

しかもこの部分は単純な一つの肢体であるにもかかわらず、そのうちに三つの役目が定められている。第一は息を引き入れること、第二は匂いを捉えること、第三はその空洞を通して脳の汚れが流れ出ることである。神はこの空洞そのものを、いかに驚くべき、いかに神的な工夫によって仕組んだことか。しかも鼻のこの開口部が顔の姿を損なうことのないようにしているのである。

9

Quod erat plane futurum, si unum ac simplex foramen pateret. At id velut pariete per medium ducto intersepsit atque divisit, fecitque ipsa duplicitate pulcherrimum.

PL 7, 42A

もし一つの単純な孔だけが開いていたなら、明らかにそうなっていたはずである。ところが神はそこにあたかも壁を中央に通したかのように仕切りを設けて分かち、その二重性そのものによってこの上なく美しいものとした。

10

Ex quo intelligimus quantum dualis numerus, una et simplici compage solidatus, ad rerum valeat perfectionem. Nam cum sit corpus unum, tamen totum ex simplicibus membris constare non poterat, nisi ut essent partes vel dextrae, vel sinistrae.

PL 7, 42A

これによって我々は、単一の単純な構造にまとめられた二という数が、物事の完全性にどれほど力を持つかを知る。というのも、肉体は一つでありながら、その全体が単純な部分だけから成り立つことはできず、右の部分と左の部分とがなければならなかったからである。

11

Itaque ut pedes duo, et item manus, non tantum ad utilitatem aliquam usumque, vel gradiendi, vel faciendi valent, sed et habitum, decoremque admirabilem conferunt: sic in capite, quod totius divini operis quasi culmen est, et auditus, in duas aures, et visus in duas acies, et odoratio in duas nares a summo artifice divisa est: quia cerebrum, in quo sentiendi ratio est, quamvis sit unum, tamen in duas partes membrana interveniente discretum est.

PL 7, 42A

したがって、二本の足と同じく二つの手とが、歩くこと・行うことのある種の効用と用途に役立つだけでなく、姿かたちに驚くべき美しさをも添えているように、神の御業全体の頂点とも言うべき頭においても、聴くはたらきは二つの耳に、見るはたらきは二つの瞳に、嗅ぐはたらきは二つの鼻孔に、至高の造り主によって分かたれている。というのも、感覚のはたらきが宿る脳は、一つでありながら、間に膜を挟んで二つの部分に分けられているからである。

12

Sed et cor, quod sapientiae domicilium videtur, licet sit unum, duos tamen intrinsecus sinus habet, quibus fontes vivi sanguinis continentur, septo intercedente divisi; ut sicut in ipso mundo summa rerum vel de simplici duplex, vel de duplici simplex, et gubernat, et continet totum: ita in corpore de duobus universa compacta, indissociabilem praetenderent unitatem.

PL 7, 42B

また知恵の住処と見られる心臓も、一つでありながら、内に二つの空所を持ち、そこに生ける血の源が蓄えられ、間の隔壁によって分かたれている。あたかも世界そのものにおいて、事物の最高の秩序が単一のものから二重となり、あるいは二重のものから単一となって全体を統べ保つように、肉体においても二つのものから組み合わされた全体が、分かちがたい統一を示すのである。

13

Oris quoque species, et rictus ex transverso patefactus, quam utilis, quam decens sit, enarrari non potest: cuius usus in duobus constat officiis, sumendi victus, et loquendi.

PL 7, 43A

口の形、そして横に開かれたその口もとが、いかに有用で、いかにふさわしいものであるかは、言い尽くすことができない。その用は、食物を摂ることと語ることという二つの役目から成り立っている。

14

Lingua intus inclusa, quae vocem motibus suis in verba discernit, et est interpres animi; nec tamen sola potest per se loquendi munus implere, nisi acumen suum palato illiserit, nisi iuta vel offensione dentium, vel compressione labiorum: dentes tamen plus conferunt ad loquendum; nam et infantes non ante incipiunt fari, quam dentes habuerint, et senes amissis dentibus ita balbutiunt, ut ad infantiam re voluti denuo esse videantur.

PL 7, 43A

口の内に収められた舌は、その動きによって声を言葉へと分かち、心の通訳者である。しかしそれ自身だけでは語るという役目を果たしきれず、その先端を口蓋に打ちつけ、歯にぶつかるか唇を閉じ合わせるかしてはじめて働きうる。ただし語ることにより多く与っているのは歯である。実際、幼子は歯が生えるまでは物を言い始めず、老人も歯を失うとどもるようになり、まるであらためて幼児期に戻ったかのように見えるからである。

15

Sed haec ad hominem solum pertinent, aut ad aves, in quibus acuminata et vibrata certis motibus lingua, innumerabiles cantuum flexiones, et sonorum varios modos exprimit.

PL 7, 43B

しかしこれらは人間にのみ、あるいは鳥にのみあてはまる。鳥においては、尖って一定の動きで震える舌が、数えきれぬほどの節回しと、さまざまな音の調べを生み出すのである。

16

Habet praeterea et aliud officium, quo in omnibus, sed tamen solo in mutis utitur, quod contritos et commolitos dentibus cibos colligit, et conglobatos vi sua deprimit, et transmittit ad ventrem. Itaque Varro a ligando cibo putat linguae nomen impositum.

PL 7, 43B

そのうえ舌にはもう一つの役目がある。舌はこれをあらゆる動物において用いるが、物を言わぬ動物においてはこの役目だけを用いる。すなわち、歯で砕き磨り潰された食物を集め、みずからの力で丸めて押し込み、胃へと送り込むことである。それゆえワッロは、食物を縛る(リガレ)ことから舌(リングア)の名が付けられたと考えている。

17

Bestias etiam potu adiuvat; protenta enim cavataque hauriunt aquam, eamque comprehensam linguae sinu, ne tarditate ac mora effluat, ad palatum celeri mobilitate complodunt.

PL 7, 44A

舌はまた獣が水を飲むのをも助ける。獣は舌を伸ばし窪ませて水を汲み、その舌の窪みに捉えた水を、ぐずついて流れ落ちてしまわぬよう、すばやい動きで口蓋に打ちつけるのである。

18

Haec itaque palati concavo tanquam testudine tegitur; eamque dentium septis Deus quasi muro circumvallavit.

PL 7, 44A

こうして舌は、丸天井のような口蓋の窪みに覆われている。そして神はこれを、歯の垣によってあたかも城壁のごとく取り囲んだ。

19

Dentes autem ipsos mirabili modo per ordinem fixos, ne nudi ac restricti magis horrori quam ornamento essent, gingivis mollibus, quae a gignendis dentibus nominantur, ac deinde labiorum tegminibus honestavit, quorum durities, sicut in molari lapide, maior est et asperior, quam in caeteris ossibus, ut ad conterendos cibos pabulumque sufficerent.

PL 7, 44A

そして、驚くべき仕方で列をなして固定された歯そのものが、剥き出しのまま引き締まって、飾りというよりむしろ恐ろしいものと見えぬように、神はこれを、歯を生じさせる(ギグネレ)ことから名を得た柔らかい歯茎(ギンギウァ)で、さらに唇の覆いで飾った。歯の硬さは、あたかも臼石のように、他の骨よりも大きく粗く、食物や餌を磨り砕くに足るものである。

20

Labra ipsa, quae quasi antea cohaerebant, quam decenter intercidit; quorum superius sub ipsa medietate narium lacuna quadam levi, quasi valle signavit, inferius honestatis gratia foras molliter explicavit.

PL 7, 44A

唇そのもの、あたかも以前は互いにくっついていたかのようなそれを、神はいかにふさわしく切り分けたことか。その上唇には、鼻のちょうど真ん中の下に、あたかも谷のような浅い窪みで印をつけ、下唇は美しさのために外へなだらかに広げた。

21

Nam quod attinet ad saporem capiendum, fallitur, quisquis hunc sensum palato inesse arbitratur; lingua est enim, qua sapores sentiuntur: nec tamen tota; nam partes eius, quae sunt ab utroque latere teneriores, saporem subtilissimis sensibus trahunt.

PL 7, 44B

味を捉えることについて言えば、この感覚が口蓋に宿ると考える者は誤っている。味を感じるのは舌なのである。しかも舌全体でではない。舌の両側にある、より柔らかい部分が、きわめて繊細な感覚によって味を引き寄せるのである。

22

Et cum neque ex cibo quidquam, neque ex potione minuatur; tamen inenarrabili modo penetrat ad sensum sapor, eadem ratione, qua nihil de quaque materia odoris capio decerpit. Caetera quam decora sint, vix exprimi potest.

PL 7, 45A

しかも食物からも飲み物からも何ひとつ減ることがないのに、味わいは言い表しがたい仕方で感覚に達する。それは、匂いを捉えること〔底本の capio は動詞ではなく名詞「取ること」と取り、decerpit の主語と解した〕がどのような素材からも何も奪い取らないのと同じ理由による。その他の部分がいかに美しいかは、ほとんど言い表すことができない。

23

Deductum clementer a genis mentum, et ita inferius conclusum, ut acumen eius extremum signare videatur leviter impressa divisio; rigidum ac teres collum; scapulae velut mollibus iugis a cervice demissae; valida et substricta nervis ad fortitudinem brachia; insignibus toris extantium lacertorum vigens robur; utilis ac decens flexura cubitorum.

PL 7, 45A

頰からなだらかに下った顎、その下端は、軽く刻まれた割れ目がその先端を印すかのように締めくくられている。堅くまろやかな首。あたかも柔らかい峰のように首筋から下がる肩。強壮のために腱で引き締められた頑強な腕。目立つほど盛り上がった二の腕の隆々たる力。有用で美しい肘の曲がり。

24

Quid dicam de manibus, rationis ac sapientiae ministris? quas solertissimus artifex plano ac modice concavo sinu fictas, ut si quid tenendum sit, apte possit insidere, in digitos terminavit: in quibus difficile est expedire, utrumne species, an utilitas maior sit.

PL 7, 45A

理性と知恵の下僕たる手について、何を言おうか。この上なく巧みな造り主は、手を平らで程よく窪んだ形に作り、何かを持つべきときにふさわしく収まるようにしたうえで、これを指へと終わらせた。その指においては、美しさと有用さのいずれがより優るのかを見極めがたいほどである。

25

Nam et numerus perfectus, ac plenus, et ordo ac gradus decentissimus, et articulorum parium curvatura flexibilis, et forma unguium rotunda, concavis tegminibus digitorum fastigia comprehendens atque firmans, ne mollitudo carnis in tenendo cederet, magnum praebet ornatum.

PL 7, 45B

というのも、その完全で満ち足りた数、この上なくふさわしい配列と段差、対をなす関節のしなやかな曲がり、そして丸い形をした爪——窪んだ覆いで指先を包み込み固めることで、物を持つときに肉の柔らかさが負けてしまわぬようにする爪——これらすべてが大きな美しさを与えているからである。

26

Illud vero ad usum miris modis habile, quod unus a caeteris separatus cum ipsa manu oritur, et in diversum maturius funditur: qui se velut obvium caeteris praebens, omnem tenendi faciendique rationem vel solus, vel praecipue possidet, tamquam rector omnium atque moderator; unde etiam pollicis nomen accepit, quod vi et potestate inter caeteros polleat.

PL 7, 45B

しかし特に驚くほど用に適っているのは、他の指から離れて手そのものと共に起こり、より早くに別の方向へと開き出る指である。これは他の指に向き合うように差し出され、物を持ち行うあらゆる仕方を、単独で、あるいは主として担っており、あたかもすべての指の統率者・調整者のようである。それゆえこの指は、他の指のあいだで力と権力とによって勝る(ポッレレ)ことから、親指(ポッレクス)という名を得たのである。

27

Duos quidem articulos extantes habet, non ut alii ternos, sed unus ad manum carne connectitur pulchritudinis gratia. Si enim fuisset tribus articulis et ipse discretus, foeda et indecora species ademisset manibus honestatem.

PL 7, 45B

この指は、他の指が三つの関節を持つのとは異なり、二つの目立つ関節を持つが、美しさのために、一つは肉によって手とつながっている。もしこの指も三つの関節に分かれていたなら、見苦しく不格好な姿が手から気品を奪っていたであろう。

28

Iam pectoris latitudo sublimis, et exposita oculis, mirabilem prae se fert habitus sui dignitatem.

PL 7, 46B

さらに胸の広がりは高く、目にさらされていて、その姿の驚くべき威厳を示している。

29

Cuius haec causa est, quod videtur hominem solum Deus veluti supinum formasse (nam fere nullum aliud animal iacere in tergum potest), mutas autem animantes quasi alterno latere iacentes finxisse, atque ad terram compressisse.

PL 7, 47A

その理由はこうである。神は人間だけを、あたかも仰向けに寝る者として形づくったと見える(というのも、他のいかなる動物もほとんど仰向けに横たわることができないからである)。これに対し、物を言わぬ動物たちは、あたかも左右いずれかの側を下にして横たわるものとして形づくり、地面に押し付けられたようにしたのである。

30

Idcirco illis angustum pectus, et ab aspectu remotum, et ad terram versus abiectum: homini autem patens et erectum; quia plenum rationis a coelo datae, humile, aut indecens esse non debuit.

PL 7, 47A

それゆえ、それらの動物には狭く、見えにくく、地面のほうへと投げ出された胸が与えられている。しかし人間には、開かれ、そびえ立つ胸が与えられた。天より授かった理性に満ちたその胸は、卑しく、あるいは見苦しいものであってはならなかったからである。

31

Papillae quoque leviter eminentes, et fuscioribus ac parvis orbibus coronatae, non nihil addunt venustatis, foeminis ad alendos foetus datae, maribus ad solum decus, ne informe pectus, et quasi mutilum videretur.

PL 7, 47A

軽く突き出て、やや色濃い小さな輪で縁取られた乳首もまた、いくばくかの美しさを添えている。女には子を育てるために与えられ、男にはただ美しさのためだけに与えられている。それは、胸が形なく、あたかも欠けたもののように見えないためである。

32

Huic subdita est planities ventris, quam mediam fere umbilicus non indecenti nota signat, ad hoc factus, ut per eum foetus, dum est in utero, nutriatur.

PL 7, 47A

その下に腹の平らな面が続き、そのほぼ中央には、見苦しくない印としてへそが付けられている。これは、胎児が子宮にある間、それを通して養われるようにと作られたものである。

Caput XI

第XI章PL 7, 47B
1

De intestinis in homine, eorumque usu. Sequitur necessario, ut de internis quoque visceribus dicere incipiam: quibus non pulchritudo, quia sunt abdita, sed utilitas incredibilis attributa est, quoniam opus fuerat, ut terrenum hoc corpus succo aliquo de cibis ac potibus aleretur, sicut terra ipsa imbribus ac pruinis.

PL 7, 47B

人間の内臓およびその用途について。ここで必然的に、内なる臓腑についても語り始めねばならない。これらには、隠れた場所にあるがゆえに美しさではなく、信じがたいほどの有用さが与えられている。なぜなら、この土くれの肉体は、あたかも大地そのものが雨や霜によって養われるように、食物と飲み物からのある種の液によって養われる必要があったからである。

2

Providentissimus artifex in medio eius receptaculum cibis fecit, quibus concoctis et liquefactis, vitales succos membris omnibus dispertiret.

PL 7, 47B

この上なく先見に富む造り主は、肉体の中央に食物を受け入れる器を設け、そこで食物が消化され溶かされることで、命をもたらす液があらゆる部位に分け与えられるようにした。

3

Sed cum homo constet ex corpore atque anima, illud quod supra dixi receptaculum, soli corpori praestat alimentum: animae vero aliam sedem dedit.

PL 7, 47B

しかし人間は肉体と魂とから成るので、先に述べたその器は、肉体だけに養いを与える。魂にはまた別の座を与えたのである。

4

Fecit enim genus quoddam viscerum molle atque rarum, quod pulmonem vocamus, in quod spiritus reciproca vicissitudine commearet; eumque non in uteri modum finxit, ne effunderetur simul spiritus, aut inflaret simul.

PL 7, 48B

というのも神は、我々が肺と呼ぶ、柔らかくて粗な一種の臓器を作り、そこへ息が行き来を繰り返すようにしたからである。しかも神はこれを革袋のような形には作らなかった。それは、息が一度に出てしまったり、一度に膨らんでしまったりすることのないようにするためである。

5

Ideoque ne plenum quidem viscus effecit, sed inflabile, atque aeris capax; ut paulatim spiritum reciperet, dum vitalis ventus per illam spargitur raritatem, et eumdem rursus paulatim redderet, dum se ex illo explicat.

PL 7, 48B

それゆえ神はこの臓器を、中の詰まったものとしてではなく、膨らみうるもの、空気を容れうるものとして作った。それは、命の風がその粗な組織のうちに広がっていく間に少しずつ息を受け入れ、そこから開き広がる間に同じ息を再び少しずつ返すようにするためである。

6

Ipsa enim vicissitudo flandi et spirandi, respirandique tractus, vitam sustentat in corpore.

PL 7, 49A

実に、息を吐くことと吸うこと、そして呼吸の続くその往復こそが、肉体のうちに生命を支えているのである。

7

Quoniam ergo duo sunt in homine receptacula, unum aeris, quod alit animam, alterum ciborum, quod alit corpus, ut flecti cervix, ac moveri facile possit, duas esse per collum fistulas necesse est, cibalem, ac spiritalem, quarum superior ab ore ad ventrem ferat, inferior a naribus ad pulmonem.

PL 7, 49A

こうして人間のうちには二つの器があり、一つは魂を養う空気の器、もう一つは肉体を養う食物の器であるから、首が曲がり、たやすく動きうるようにするためには、首を通る管が二つ、すなわち食物の管と息の管とがなければならない。そのうち上にあるものは口から胃へ通じ、下にあるものは鼻から肺へと通じる。

8

Quarum ratio, et natura diversa est. Ille enim qui est ab ore transitus, mollis effectus est, et qui semper clausus cohaereat sibi, sicut os ipsum; quoniam potus, et cibus, dimota et patefacta gula, quia corporales sunt, spatium sibi transmeandi faciunt.

PL 7, 49A

この二つの管は、その仕組みも性質も異なる。口からの通路は柔らかく作られ、口そのものと同じく常に閉じて互いにくっついている。なぜなら、飲み物や食物は物体的なものであるから、喉を押し分け開くことで、みずから通り抜けるための隙間を作るからである。

9

Spiritus contra, qui est incorporalis, ac tenuis, quia spatium sibi facere non poterat, accepit viam patentem, quae vocatur gurgulio.

PL 7, 49B

これに対して息は、非物体的で微細なものであるから、みずから隙間を作ることができず、開いた通路を与えられた。これが気管(グルグリオ)と呼ばれるものである。

10

Is constat ex ossibus flexuosis ac mollibus, quasi ex annulis in cicutae modum invicem compactis et cohaerentibus; patetque semper hic transitus.

PL 7, 50A

この気管は、曲がりくねった柔らかい骨から成り、あたかも毒人参の茎のような環が互いに組み合わさり連なってできている。そしてこの通路は常に開いている。

11

Nullam enim requiem meandi habere spiritus potest, quia is, qui semper commeat, demissa utiliter de cerebro membri portione, cui uva nomen est, velut occursu quodam refraenatur, ne aut teneritudinem domicilii cum impetu veniens attracta pestilenti aura corrumpat, aut totam nocendi violentiam internis receptaculis perferat.

PL 7, 50A

というのも、息は行き来を休むことができないからである。常に流れ通うこの息は、脳から有用な形で垂れ下がる部分——口蓋垂と呼ばれるもの——によって、あたかも出迎えを受けるかのように制御される。それは、勢いよく入ってきた息が、有害な外気を引き込んでその住処の柔らかさを損なうことのないように、また害をなす力のすべてを内部の器官にまで及ぼすことのないようにするためである。

12

Ideoque etiam nares breviter sunt apertae, quae idcirco sic nominantur, quia per eas vel odor, vel spiritus nare non desinit, quae sunt huius fistulae quasi ostia.

PL 7, 50A

それゆえ鼻孔もまた狭く開かれている。この鼻孔(ナレス)がそう呼ばれるのは、そこを通って匂いも息も絶えず流れ漂う(ナーレ)からであり、これはこの管のいわば扉なのである。

13

Tamen haec fistula spiritalis non tantum ad nares, verum ad os quoque interpatet in extremis palati regionibus, ubi se colles faucium spectantes uvam tollere incipiunt in tumorem.

PL 7, 50A

とはいえ、この息の管は、鼻孔だけでなく、口蓋の奥の領域において口にも通じている。そこでは、口蓋垂に向かい合う喉の丘が、みずから盛り上がり始めるのである。

14

Cuius rei causa et ratio non obscura est; loquendi enim facultatem non haberemus, si, ut gulae iter ad os tantum, ita gurgulio ad nares tantum pateret, nec procedens ex eo spiritus efficere vocem sine linguae ministerio posset.

PL 7, 50A

この事の原因と理由は明らかである。もし食道の通路が口だけに通じているように、気管もまた鼻だけに通じているとすれば、我々は語る能力を持たなかったであろう。また、そこから出る息も、舌の助けなしには声を作り出すことができなかったであろう。

15

Aperuit igitur viam voci divina solertia ex illa fistula spiritali, ut posset lingua ministerio suo fungi, et vocis ipsius inoffensum tenorem pulsibus suis in verba concidere. Qui meatus, si aliquo modo interceptus sit, mutum faciat necesse est.

PL 7, 50B

そこで神の巧みな配慮は、あの息の管から声のための通路を開き、舌がその務めを果たし、声のよどみない流れを、その打つ動きによって言葉へと分かつことができるようにした。この通路が何らかの仕方で塞がれれば、必ず人を口の利けない者にしてしまう。

16

Errat enim profecto quisquis aliam causam putat, cur homines muti sint. Non enim (ut vulgo creditur) vinctam gerunt linguam: sed ii vocalem illum spiritum per nares quasi mugientes profundunt, quod voci transitus ad os aut nullus omnino est, aut non sic patens ut plenam vocem possit emittere.

PL 7, 50B

実に、人が物を言えなくなる原因を別のところに求める者は誤っている。俗に信じられているように、舌が縛られているのではない。そうではなく、そのような者たちは、声となるはずの息を、あたかも呻くようにして鼻から吐き出しているのである。なぜなら、声が口へ通じる道が、まったく無いか、あってもじゅうぶんな声を出せるほどには開いていないからである。

17

Quod plerumque natura fit; aliquando etiam casu accidit, ut morbo aliquo hic aditus obseptus vocem non transmittat ad linguam, faciatque de loquentibus mutos.

PL 7, 50B

これはたいてい生まれつきによって起こるが、時には偶然にも起こることがある。すなわち、何らかの病によってこの通路が塞がれ、声を舌へ伝えなくなり、かつては話せていた者を口の利けない者にしてしまうのである。

18

Quod cum acciderit, auditum quoque obstrui necesse est; ut quia vocem emittere non potest, ne admittere quidem possit. Loquendi ergo causa patefactus est hic meatus.

PL 7, 51B

このことが起これば、聴覚もまた必ず塞がれる。声を出すことができない者は、これを受け入れることもできなくなるのである。したがって、この通路は語るために開かれているのである。

19

Illud quoque praestat, ut in lavacris celebrandis, quia nares calorem ferre non possunt, aer fervens ore ducatur; item, si forte spiramenta narium frigoris pituita praecluserit, per os auram trahere possimus, ne obstructa meandi facultate, spiritus stranguletur.

PL 7, 51B

この通路はまた次のことをも可能にしている。すなわち、湯浴みをする際、鼻孔は熱に耐えられないので、熱した空気を口から取り入れられるようにすること。また、もし鼻の通り道が寒さによる粘液で塞がれたなら、口から息を引き入れることができ、通り道が塞がれたために息が詰まってしまうことがないようにすることである。

20

Cibi vero in alvum recepti, et cum potus humore permixti, cum iam calore percocti fuerint, eorum succus inenarrabili modo per membra diffusus, irrigat universum corpus, et vegetat.

PL 7, 51B

さて、胃に受け入れられた食物は、飲み物の水分と混じり合い、熱によって煮られたのち、その液が言い表しがたい仕方で全身に行き渡り、肉体全体を潤し活力を与える。

21

Intestinorum quoque multiplices spirae, ac longitudo in se convoluta, et uno tamen substricta vinculo, quam mirificum Dei opus est?

PL 7, 52A

腸の幾重にも重なった巻き、そしてそれ自身のうちに巻き込まれた長さが、それでいて一本の紐で締めくくられていることは、なんと驚くべき神の御業であろうか。

22

Nam ubi maceratos ex se cibos alvus emiserit, paulatim per illos internorum anfractus extruduntur, ut quidquid ipsis inest succi, quo corpus alitur, membris omnibus dividatur.

PL 7, 52A

というのも、胃が軟らかくした食物をみずからのうちから送り出すと、それは内部の曲がりくねった道を少しずつ押し出されていき、そのうちにある、肉体を養う液がことごとくあらゆる部位に分け与えられるようになっているからである。

23

Et tamen necubi forte obhaereant, ac resistant, quod fieri poterat, propter ipsorum voluminum flexiones in se saepe redeuntes, et fieri sine pernicie non poterat, oblevit ea intrinsecus crassiore succo, ut purgamenta illa ventris ad exitus suos facilius per lubricum niterentur.

PL 7, 52A

しかもそれがどこかで滞り、留まってしまうことのないように——腸の幾重もの曲がりが幾度も自身に立ち返るため、それは起こりえたことであり、しかも害なしには済まなかったであろう——神は腸の内側をより粘り気のある液で塗り、胃の汚物がその出口へと滑らかな道をより容易く進んでいけるようにしたのである。

24

Illa quoque ratio subtilissima est, quod vesica, cuius usum volucres non habent, cum sit ab intestinis separata, nec ullam habeat fistulam, qua ex illis urinam trahat, completur tamen, et humore distenditur.

PL 7, 52A

また次のこともきわめて精妙な仕組みである。すなわち、鳥には備わっていない膀胱は、腸から切り離されており、そこから尿を引き出すいかなる管も持たないにもかかわらず、満たされ、水分によって膨らむのである。

25

Id quomodo fiat, non est difficile pervidere, intestinorum enim partes, quae ab alvo cibum potumque suspiciunt, patentiores sunt quam caeterae spirae, et multo tenuiores.

PL 7, 52B

これがどのようにして起こるかを見極めるのは難しくない。すなわち、胃から食物と飲み物を受け取る腸の部分は、他の巻きよりも広く開いており、はるかに薄いのである。

26

Hae vesicam circumplectuntur, et continent: ad quas partes cum potus et cibus mixta pervenerint, fimum quidem crassius fit, et transmeat, humor autem omnis per illam teneritudinem percolatur, eumque vesica, cuius aeque tenuis subtilisque membrana est, absorbet, et colligit, ut foras, qua natura exitum patefecit, emittat.

PL 7, 52B

この部分が膀胱を取り巻き、これを包んでいる。飲み物と食物が混じり合ってこの部分に達すると、より濃い糞便はそのまま通り過ぎていくが、水分はすべてその薄い組織を通して漉し出され、これと同じく薄く繊細な膜を持つ膀胱がこれを吸い取り集め、自然が開いた出口から外へ排出するのである。

Caput XII

第XII章PL 7, 52B
1

De utero, et conceptione, atque sexibus. De utero quoque et conceptione, quoniam de internis loquimur, dici necesse est, ne quid praeterisse videamur: quae quanquam in operto latent, sensum tamen atque intelligentiam latere non possunt.

PL 7, 52B

子宮、懐胎、および両性について。我々は内なる器官について語っているのであるから、子宮と懐胎についても述べておく必要がある。何かを語り落としたと見られないためである。これらは隠された場所に潜んでいるとはいえ、感覚と理解から隠れることはできない。

2

Vena in maribus, quae seminium continet, duplex est, paulo interior quam illud humoris obscoeni receptaculum.

PL 7, 52B

男における種子を蓄える管は二つあり、あの不浄な液の器よりも、いくらか内側にある。

3

Sicut enim renes duo sunt, ita testes, ita et venae seminales duae, in una tamen compage cohaerentes; quod videmus in corporibus animalium, cum interfecta patefiunt: sed illa dexterior masculinum continet semen, sinisterior foemininum; et omnino in toto corpore pars dextra masculina est, sinistra vero foeminina.

PL 7, 53B

というのも、腎臓が二つあるように、睾丸も二つ、種子の管もまた二つあり、しかも一つの構造のうちに結び合わされているからである。これは動物の肉体が屠られて開かれたときに見られる。そのうち右側のものは男性の種子を蓄え、左側のものは女性の種子を蓄える。そして総じて肉体全体において、右の部分は男性的であり、左の部分は女性的である。

4

Ipsum semen quidam putant ex medullis tantum, quidam ex omni corpore ad venam genitalem confluere, ibique concrescere. Sed hoc, humana mens, quomodo fiat, non potest comprehendere.

PL 7, 53B

種子そのものについては、ある者は骨髄からのみ、ある者は全身から生殖の管へと流れ集まり、そこで凝り固まると考える。しかしこれがどのようにして起こるのかは、人間の精神には理解することができない。

5

Item in foeminis uterus in duas se dividit partes, quae in diversum diffusae ac reflexae, circumplicantur, sicut arietis cornua. Quae pars in dextram retorquetur, masculina est; quae in sinistram foeminina.

PL 7, 53B

同様に女においては、子宮が二つの部分に分かれ、それぞれ別方向に広がり折れ曲がって、あたかも雄羊の角のように巻いている。そのうち右にねじれる部分が男性的であり、左にねじれる部分が女性的である。

6

Conceptum igitur Varro et Aristoteles sic fieri arbitrantur. Aiunt non tantum maribus inesse semen, verum etiam foeminis, et inde plerumque matribus similes procreari: sed earum semen sanguinem esse purgatum, quod si recte cum virili mixtum sit, utraque concreta et simul coagulata informari: et primum quidem cor hominis effingi, quod in eo sit et vita omnis et sapientia; denique totum opus quadragesimo die consummari.

PL 7, 53B

さて懐胎については、ワッロとアリストテレスは次のように考えている。種子は男だけでなく女にも宿っており、そこからしばしば母に似た子が生まれるのだ、と彼らは言う。ただし女の種子は浄化された血であって、これが男の種子と正しく混ざり合えば、両者が凝り固まり共に固まって形をなし始める。まず初めに人の心臓が形づくられるが、それは、そこにこそいのちのすべてと知恵とが宿っているからである。そしてついには、四十日目にすべての形成が完成する。

7

Ex abortionibus haec fortasse collecta sunt. In avium tamen foetibus primum oculos fingi dubium non est, quod in ovis saepe deprehendimus. Unde fieri non posse arbitror, quin fictio a capite sumat exordium.

PL 7, 54B

これらのことは、おそらく流産の観察から集められたものであろう。しかし鳥の胎においては、まず目が形づくられることに疑いはない。それは卵のうちにしばしば見出すところである。それゆえ私は、形成が頭から始まらないということはありえないと考える。

8

Similitudines autem in corporibus filiorum sic fieri putant. Cum semina inter se permixta coalescunt, si virile superaverit, patri similem provenire, seu marem, seu foeminam; si muliebre praevaluerit, progeniem cuiusque sexus ad imaginem respondere maternam.

PL 7, 54B

子の肉体における似姿については、次のように生じると考えられている。互いに混ざり合った種子が結びつくとき、もし男性のものが勝れば、生まれる子は男であれ女であれ、父に似た者となる。もし女性のものが勝れば、いずれの性の子であっても、母の姿に似たものとなる。

9

Id autem praevalet e duobus, quod fuerit uberius; alterum enim quodammodo amplectitur et includit: hinc plerumque fieri, ut unius tantum lineamenta praetendat.

PL 7, 55B

両者のうちより豊かなほうが優る。というのも、一方が他方をいわば抱き込み、包み込むからである。ここから多くの場合、子はただ一方の輪郭のみを示すことになる。

10

Si vero aequa fuerit ex pari semente permixtio, figuras quoque misceri; ut soboles illa communis, aut neutrum referre videatur, quia totum ex altero non habet, aut utrumque, quia partem de singulis mutuata est.

PL 7, 55B

しかしもし等しい種子から等しい混合が生じたなら、姿形もまた混じり合う。それゆえその共通の子は、一方の全部を受け継いでいないために両親のいずれにも似ていないように見えることもあれば、それぞれから一部ずつを借り受けているために両方に似ているように見えることもある。

11

Nam in corporibus animalium videmus, aut confundi parentum colores, ac fieri tertium neutri generantium simile; aut utriusque sic exprimi, ut discoloribus membris per omne corpus concors mixtura varietur. Dispares quoque naturae hoc modo fieri putantur.

PL 7, 55B

実際、動物の肉体において我々は、親の色が混ざり合って、いずれの親にも似ない第三の色になったり、あるいは両方の色がそのまま現れて、肉体じゅうの部分が異なる色をしながらも調和した混じり合いの多彩さとなったりするのを見る。異なる本性もまた、このようにして生じると考えられている。

12

Cum forte in laevam uteri partem masculinae stirpis semen inciderit, marem quidem gigni opinatio est; sed quia sit in foeminina parte conceptus, aliquid in se habere foemineum, supra quam decus virile patiatur; vel formam insignem, vel nimium candorem, vel corporis levitatem, vel artus delicatos, vel staturam brevem, vel vocem gracilem, vel animum imbecillum, vel ex his plura.

PL 7, 57A

もし男性の種子が子宮の左側にたまたま入ったなら、男が生まれるとの見方がある。しかしその子は女性の部分において宿ったのであるから、男らしい気品が許す以上に、何か女性的なものを自身のうちに持つことになる。すなわち、際立って整った容姿、あるいは過度の白さ、肉体の滑らかさ〔levitas は「軽さ」とも読めるが、次節の毛深い顔との対から「滑らかさ」と取った〕、華奢な手足、低い背丈、細い声、弱い心、あるいはこれらのうちいくつかを併せ持つのである。

13

Item, si partem in dextram semen foeminini sexus influxerit, foeminam quidem procreari: sed quoniam in masculina parte concepta sit, habere in se aliquid virilitatis, ultra quam sexus ratio permittat; aut valida membra, aut immoderatam longitudinem, aut fuscum colorem, aut hispidam faciem, aut vultum indecorum, aut vocem robustam, aut animum audacem, aut ex his plura.

PL 7, 57A

同様に、もし女性の性の種子が右側に流れ込んだなら、女が生まれるが、その子は男性の部分において宿ったのであるから、その性にふさわしい程度を超えて、何か男性的なものを自身のうちに持つことになる。すなわち、頑健な四肢、あるいは度を超した長身、浅黒い肌、毛深い顔、見苦しい容貌、太い声、大胆な心、あるいはこれらのうちいくつかを併せ持つのである。

14

Si vero masculinum in dexteram, foemininum in sinistram pervenerit, utrosque foetus recte provenire; ut et foeminis per omnia naturae suae decus constet, et maribus tam mente, quam corpore robur virile servetur.

PL 7, 57A

しかしもし男性の種子が右側に、女性の種子が左側に至ったなら、両方の胎児は正しく生まれる。こうして女には、あらゆる点でその本性にふさわしい気品が保たれ、男には、精神においても肉体においても、男らしい力強さが保たれるのである。

15

Istud vero ipsum quam mirabile institutum Dei, quod ad conservationem generum singulorum, duos sexus maris ac foeminae machinatus est; quibus inter se per voluptatis illecebras copulatis, successiva soboles pareretur, ne omne genus viventium conditio mortalitatis extingueret.

PL 7, 57B

しかし、これ自体がなんと驚くべき神の定めであろうか。神はそれぞれの種を保つために、男と女という二つの性を仕組んだ。この両者が快楽の誘いによって互いに結ばれることで、次々と子孫が生み出され、あらゆる生き物の種族が死すべき境遇によって絶えてしまうことのないようにしたのである。

16

Sed plus roboris maribus attributum est, quo facilius ad patientiam iugi maritalis foeminae cogerentur. Vir itaque nominatus est, quod maior in eo vis est, quam in foemina; et hinc virtus nomen accepit.

PL 7, 57B

しかし男にはより多くの力が与えられた。それは、女を夫婦の軛に耐え忍ぶよう、より容易く従わせるためである。かくして男(ウィル)と名づけられたのは、女におけるよりも大きな力(ウィース)が男のうちにあるからであり、ここから徳(ウィルトゥス)もその名を得たのである。

17

Item mulier (ut Varro interpretatur) a mollitie, immutata et detracta littera, velut mollier; cui suscepto foetu, cum partus appropinquare iam coepit, turgescentes mammae dulcibus succis distenduntur, et ad nutrimenta nascentis fontibus lacteis foecundum pectus exuberat.

PL 7, 57C

同様に女(ムリエル)は、ワッロの解するところによれば、柔らかさ(モッリティエス)から、字を変え一字を落として、いわば「モッリエル」(より柔らかい者)に由来する。女が胎児を宿すと、出産が近づくにつれ、乳房は甘い液で膨れふくらみ、生まれ来る子の養いのために、豊かな胸が乳の泉を溢れさせるのである。

18

Nec enim decebat aliud quam ut sapiens animal a corde alimoniam duceret. Idque ipsum solertissime comparatum est, ut candens ac pingui humor teneritudinem novi corporis irrigaret, donec ac capiendos fortiores cibos, et dentibus instruatur, et viribus roboretur. Sed redeamus ad propositum, ut caetera, quae supersunt breviter explicemus.

PL 7, 57C

というのも、知恵ある動物が心臓から養いを引くのでなければふさわしくなかったからである。そしてこのこと自体、この上なく巧みに仕組まれている。すなわち、白く脂を含んだ液が、より丈夫な食物を摂れるようになるまで、歯を備え、力を蓄えるまでの間、新しい肉体の柔らかさを潤すのである。しかし話をもとに戻し、残っていることを手短に説き明かすことにしよう。

Caput XIII

第XIII章PL 7, 57C
1

De Membris inferioribus. Poteram nunc ego ipsorum quoque genitalium membrorum mirificam rationem tibi exponere, nisi me pudor ab huiusmodi sermone revocaret: itaque a nobis indumento verecundiae, quae sunt pudenda velentur.

PL 7, 57C

下部の肢体について。今私は、生殖器官についてもその驚くべき仕組みをお前に説き明かすことができたであろうが、恥じらいがそのような話から私を引き止める。それゆえ、恥ずべき部分は我々によって慎みの衣で覆われるがよい。

2

Quod ad hanc rem attinet, queri satis est homines impios, ac profanos, summum nefas admittere, qui divinum et admirabile Dei opus, ad propagandam successionem inexcogitabili ratione provisum et effectum, vel ad turpissimos quaestus, vel ad obscoenae libidinis pudenda opera convertunt; ut iam nihil aliud ex re sanctissima petant, quam inanem et sterilem voluptatem.

PL 7, 58B

この点に関して言えば、不敬虔で涜聖の者どもが、この上ない罪業を犯していると嘆くだけで十分である。彼らは、子孫を継がせるために考え及ばぬほどの理をもって備えられ成し遂げられた、神の神々しく驚嘆すべき作品を、あるいは最も恥ずべき利得のため、あるいは淫らな欲情の恥ずべき業のために転用し、ついにはこの上なく聖なる事柄から、空しく不毛な快楽のほかは何も求めなくなっているのである。

3

Quid reliquae corporis partes, num carent ratione, ac pulchitudine? Conglobata in nates caro, quam sedendi officio apta! et eadem firmior, quam in caeteris membris, ne premente corporis mole ossibus cederet.

PL 7, 58B

身体の残りの部分はどうか。理と美しさを欠いているだろうか、いや欠いてはいない。臀部に丸く集められた肉は、座る務めにいかに適していることか。しかもそれは他の肢体におけるよりも硬く、身体の重みに押されて骨に屈することのないようにされている。

4

Item foeminum deducta, et latioribus toris valida longitudo, quo facilius onus corporis sustineret: quam paulatim deficientem in angustum genua determinant, quorum decentes nodi flexuram pedibus, ad gradiendum sedendumque aptissimam, praebent.

PL 7, 58C

同様に、腿の長さは下に伸び、より広い肉づきで力強く、それによって身体の重みをより容易に支えることができる。それが次第に狭まりながら窄まっていくところを膝が区切っており、膝のみめよい結節は、歩行と着座とに最も適した屈曲を足に与えている。

5

Item crura non aequali modo ducta, ne indecens habitudo deformaret pedes, sed teretibus suris clementer extantibus, sensimque tenuatis, et firmata sunt et ornata.

PL 7, 59A

同様に、脛も一様な仕方で作られてはおらず、見苦しい形が足を醜くすることのないように、丸みを帯びたふくらはぎが穏やかに盛り上がり、次第に細くなることによって、強められると同時に美しく整えられている。

6

In plantis vero eadem quidem, sed tamen longe dispar, quam in manibus ratio est: quae quoniam totius corporis quasi fundamenta sunt, mirificus eas artifex non rotunda specie, ne homo stare non posset, aut aliis ad standum pedibus indigeret, sicut quadrupedes, sed porrectiores, longioresque formavit, ut stabile corpus efficerent planitie sua; unde illis inditum nomen est.

PL 7, 59A

しかし足の裏(プランタ)においては、手と同じ理でありながら、はるかに異なっている。足の裏は全身のいわば土台であるから、驚嘆すべき造り主は、人が立てなくなったり、四足獣のように立つために他の足を必要としたりすることのないよう、それを丸い形にはせず、より前に伸びた長い形に作り、その平らさ(プラニティエス)によって身体を安定させたのであって、そこから足の裏にその名(プランタ)がつけられたのである。

7

Digiti aeque totidem, quot in manibus, speciem magis, quam usum maiorem praeferentes, ideoque et iuncti, et breves, et gradatim compositi: quorum qui est maximus, quoniam illum sicut in manu discerni a caeteris opus non erat, ita in ordinem redactus est, ut tamen ab aliis magnitudine, ac modico intervallo distare videatur.

PL 7, 59B

指も同様に、手と同じ数だけあるが、実用よりもむしろ見た目を際立たせており、それゆえ互いに繋がり、短く、段階的に配置されている。そのうち最も大きいものは、手におけるように他の指と区別される必要がなかったため、列の中に納められているが、それでも他の指から大きさにおいて、わずかな間隔を置いて離れているように見える。

8

Haec eorum speciosa germanitas, non levi adiumanto nisum pedum firmat; concitari enim ad cursum non possumus nisi, digitis in humum pressis soloque nitentibus, impetum saltumque capiamus. Explicasse videor omnia, quorum ratio intelligi potest. Nunc ad ea venio, quae vel dubia vel obscura sunt.

PL 7, 60A

これら指の麗しい兄弟のような連なりは、足の踏ん張りを、軽くない助けによって強めている。というのも、指を地面に押しつけ、地を踏みしめてこそ、我々は勢いと跳躍とを得て、走りへと駆り立てられることができるからである。理解しうる限りのことはすべて説き明かしたように思われる。今や、疑わしい、あるいは不明瞭な事柄へと進むことにする。

Caput XIV

第XIV章PL 7, 60A
1

De intestinorum quorumdam ignota ratione. Multa esse constat in corpore, quorum vim, rationemque perspicere nemo, nisi qui fecit, potest.

PL 7, 60A

ある種の内臓についての知られざる理について。身体のうちには、これを造った方以外の誰も、その働きと理とを見通すことのできない多くのものがあることは明らかである。

2

An aliquis enarrare se putat posse quid utilitatis, quid effectus habeat tenuis membrana illa perlucens, qua circumretitur alvus, ac tegitur?

PL 7, 60A

腹部を取り巻き覆っている、あの透き通った薄い膜が、どのような効用、どのような働きを持つのか、誰か説き明かせると思うだろうか。

3

Quid renum gemina similitudo? quos ait Varro ita dictos, quod rivi ab his obscoeni humoris oriantur: quod est longe secus, quia spinae altrinsecus supini cohaerent, et sunt ab intestinis separati.

PL 7, 60B

腎臓(レーネース)が対をなして似ていることは何のためか。ワッロは、そこから汚らわしい体液の流れ(リーウィー)が生じるゆえに、腎臓はこう名づけられたと言うが、それは大きな誤りである。なぜなら腎臓は脊柱の両側に仰向けに接し合い、腸からは離れているからである。

4

Quid splen? quid iecur? quae viscera quasi ex conturbato sanguine videntur esse concreta: quid fellis amarissimus liquor? quid globus cordis?

PL 7, 60B

脾臓は何のためか。肝臓は何のためか。これらの内臓は、いわば掻き乱された血から凝り固まったもののように見える。胆汁のこの上なく苦い液は何のためか。心臓の丸い塊は何のためか。

5

Nisi forte illis credendum putabimus, qui affectum iracundiae in felle constitutum putant, pavoris in corde, in splene laetitiae.

PL 7, 60B

もしや、怒りの情動は胆汁に、恐れの情動は心臓に、喜びの情動は脾臓に定められていると考える者たちを信じるべきだと言うのでなければ。

6

Ipsius autem iecoris officium volunt esse, ut cibos in alvo concoquat amplexu et calefactu suo: quidam libidines rerum venerearum in iecore contineri arbitrantur.

PL 7, 61A

他方、肝臓の役目は、その抱擁と温めによって、腹の中の食物を消化することにあると彼らは考える。またある者たちは、性愛の欲情は肝臓に宿っていると考える。

7

Primum ista perspicere acumen humani sensus non potest, quia horum officia in operto latent, nec usus suos patefacta demonstrant.

PL 7, 61A

まず第一に、これらのことを見通すことは人間の感覚の鋭さをもってしてはできない。なぜなら、これらの働きは覆い隠されたところに潜んでおり、切り開かれてもその用途を示すことがないからである。

8

Nam si ita esset, fortasse placidiora quaeque animalia, vel nihil fellis omnino, vel minus haberent, quam ferae; timidiora plus cordis, salaciora plus iecoris, lasciviora plus splenis habuissent.

PL 7, 61A

というのも、もしそうであったなら、おそらく、より穏やかな動物たちは、獣に比べて胆汁を全く持たないか、より少なく持つことになり、より臆病な者はより多くの心臓を、より好色な者はより多くの肝臓を、より奔放な者はより多くの脾臓を持つことになったであろう。

9

Sicuti igitur nos sentimus audire auribus, oculis cernere, naribus odorare: ita profecto sentiremus, nos felle irasci, iecore cupere, splene gaudere.

PL 7, 61A

それゆえ、我々が耳で聞き、目で見、鼻で嗅ぐと感じているのと同じように、もしそうであったなら、我々は確かに胆汁によって怒り、肝臓によって欲し、脾臓によって喜ぶと感じているはずである。

10

Cum autem, unde affectus isti veniant, minime sentiamus, fieri potest, et aliunde veniant, et aliud viscera illa, quam suspicamur, efficiant. Nec tamen convincere possumus, falsa illos, qui haec disputant, dicere.

PL 7, 61A

しかし、これらの情動がどこから来るのか、我々は少しも感じ取れないのであるから、それらが別のところから来ること、そしてかの内臓が我々の推測とは異なる働きをしていることもありうる。とはいえ、これを論じる者たちが偽りを述べていると論証することも我々にはできない。

11

Sed omnia, quae ad motus animi animaeque pertineant, tam obscurae altaeque rationis esse arbitror, ut supra hominem sit, ea liquido pervidere.

PL 7, 62A

しかし、心と魂の動きに関わるすべての事柄は、あまりにも不明瞭で深遠な理に属しており、それを明瞭に見通すことは人間の及ぶところではないと私は考える。

12

Id tamen certum et indubitatum esse debet, tot res, tot viscerum genera, unum et idem habere officium, ut animam contineant in corpore. Sed quid proprie muneris singulis sit iniunctum, quis scire, nisi artifex, potest, cui soli opus suum notum est?

PL 7, 62A

とはいえ、これだけは確かで疑いのないこととされるべきである。すなわち、これほど多くのもの、これほど多種の内臓が、魂を身体のうちに保つという、ただ一つの同じ働きを持つということである。しかし、それぞれに固有にどのような役目が課せられているのかは、造り主以外に、誰が知りえようか。自らの作品を知るのは造り主のみなのだから。

Caput XV

第XV章PL 7, 62A
1

De Voce. De voce autem quam rationem reddere possumus? Grammatici quidem ac philosophi vocem esse definiunt, aerem spiritu verberatum: unde verba sunt nuncupata, quod perspicue falsum est.

PL 7, 62A

声について。しかし声について、我々はどのような理を示すことができるだろうか。文法家や哲学者たちは、声とは息によって打たれた(ウェルベラートゥム)空気であると定義し、そこから言葉が「ウェルバ」と名づけられたとするが、これは明らかに誤りである。

2

Non enim vox extra os gignitur, sed intra; et ideo verisimilior est illa sententia, stipatum spiritum, cum obstantia faucium fuerit illisus, sonum vocis exprimere: veluti cum in patentem cicutam, labroque subiectam demittimus spiritum, et is cicutae concavo repercussus ac revolutus a fundo, dum ad descendentem occursu suo redit, ad exitum nitens, sonum gignit, et in vocalem spiritum resiliens per se ventus animatur.

PL 7, 62B

なぜなら、声は口の外で生まれるのではなく、口の内で生まれるからである。それゆえ、次の見解のほうがより真実らしい。すなわち、押し込められた息が、喉の障害物に打ち当てられたとき、声の音を発するというものである。ちょうど、口の開いた毒人参の茎の管を下唇にあてがい、そこへ息を吹き下ろすと、その息は管の空洞のうちで底から跳ね返り、下ってくる息とぶつかりながら戻り、出口を目指して進む中で音を生み、跳ね返った息自体が声をなす息となって、風みずからが生気を得るようなものである。

3

Quod quidem an verum sit, Deus artifex viderit. Videtur enim non ab ore, sed ab intimo pectore vox oriri. Denique et ore clauso, ex naribus emittitur sonus qualis potest.

PL 7, 62B

これが果たして真実であるかどうかは、造り主なる神自身の考えることである。声は口からではなく、胸の奥から生じるように見える。実に、口を閉じたままでも、鼻から出しうる限りの音が出るのである。

4

Praeterea et maximo spiritu, quo anhelamus, vox non efficitur, et levi, et non coarctato spiritu, quoties volumus, efficitur. Non est igitur comprehensum, quemodo fiat, aut quid sit omnino.

PL 7, 62B

そのうえ、我々があえぐときに使う最大の息によっては声は生み出されず、軽く、狭められていない息によって、望むたびに声は生み出される。したがって、それがどのように起こるのか、あるいはそもそも何であるのかは、把握されていないのである。

5

Nec me nunc in Academiae sententiam delabi putes, quia non omnia sunt incomprehensibilia. Ut enim fatendum est multa nesciri, quae voluit Deus intelligentiam hominis excedere: sic tamen multa esse, quae possint et sensibus percipi, et ratione comprehendi.

PL 7, 62B

私が今、あたかもアカデメイア派の説に陥っているなどと思ってはならない。すべてが把握され得ないわけではないからである。すなわち、神が人間の知性を超えることを望んだ多くの事柄が知られないことは認めねばならないが、それでも、感覚によって捉えられ、理によって把握されうる事柄も多くあるのである。

6

Sed erit, nobis contra philosophos integra disputatio. Conficiamus igitur spatium, quod nunc decurrimus.

PL 7, 63B

しかし、哲学者たちに対する完全な論駁は、我々にとって別にあることになろう。それゆえ今、我々が走り抜けているこの道のりを終えることにしよう。

Caput XVI

第XVI章PL 7, 63B
1

De mente, et eius sede. Mentis quoque rationem incomprehensibilem esse quis nesciat, nisi qui omnino illam non habet, cum ipsa mens quo loco sit, aut cuiusmodi, nesciatur? Varia ergo a philosophis de natura eius ac loco disputata sunt.

PL 7, 63B

精神とその座について。精神の理もまた把握され得ないものであることを、誰が知らずにいられようか。ただし、精神をまったく持たない者は別である。精神そのものがどこにあるのか、どのようなものであるのかさえ、知られていないのだから。それゆえ、哲学者たちによって、その本性と場所について様々なことが論じられてきた。

2

At ego non dissimulabo, quid ipse sentiam; non quia sic esse affirmem (quod est insipientis in re dubia facere), sed ut exposita rei difficultate, intelligas, quanta sit divinorum operum magnitudo. Quidam sedem mentis in pectore esse voluerunt.

PL 7, 63B

しかし私は、自分自身がどう考えるかを隠しはしない。それをそのとおりであると断言するためではない(疑わしい事柄についてそうすることは愚か者のすることである)、むしろ事柄の難しさを示すことによって、お前に神の御業がいかに偉大であるかを理解させるためである。ある者たちは、精神の座は胸にあると考えた。

3

Quod si ita est, quanto tandem miraculo dignum est, rem in obscuro ac tenebroso habitaculo sitam, in tanta rationis atque intelligentiae luce versari? tum quod ad eam sensus ex omni corporis parte conveniunt, ut in qualibet regione membrorum praesens esse videatur.

PL 7, 63B

もしそうであるなら、暗く陰った住処に置かれたものが、これほどの理性と知性の光のうちに働くとは、なんという驚嘆に値することであろうか。しかも、身体のあらゆる部分から感覚がそこへと集まってきて、精神が肢体のどの部位にあっても現に存在しているかのように見えるのである。

4

Alii sedem eius in cerebro esse dixerunt. Et sane argumentis probabilibus usi sunt: oportuisse scilicet, quod totius corporis regimen haberet potius in summo, tamquam in arce habitare; nec quidquam esse sublimius, quam id, quod universum ratione moderetur, sicut ipse mundi dominus et rector in summo est.

PL 7, 64B

他の者たちは、その座は脳にあると言った。そして実に、彼らはもっともらしい論拠を用いた。すなわち、全身の統治を担うものは、むしろ最も高いところに、いわば城塞のうちに住むべきであったし、全体を理によって治めるものより高いところにあるものは何もない、ちょうど世界の主にして統治者たる者自身が最も高いところにあるように、というのである。

5

Deinde quod sensus omnis, id est audiendi, et videndi, et odorandi ministra membra in capite sint locata, quorum omnium viae non ad pectus, sed ad cerebrum ferant: alioqui necesse nos esset tardius sentire, donec sentiendi facultas longo itinere per collum ad pectus usque descenderet.

PL 7, 65A

さらに、聴覚・視覚・嗅覚に仕える器官はすべて頭に置かれており、そのいずれの通路も胸にではなく脳へと向かっている。もしそうでなければ、感じる能力が首を通って長い道のりを経て胸まで下ってくるまで、我々は遅れて感じ取らざるを得ないことになろう。

6

Ii vero aut non multum, aut fortasse non errant. Videtur enim mens, quae dominatum corporis tenet, in summo capite constituta, tamquam in coelo Deus: sed cum in aliqua sit cogitatione, commeare ad pectus, et quasi ad secretum aliquod penetrale secedere, ut consilium, tamquam ex thesauro recondito, eliciat ac proferat; ideoque cum intenti ad cogitandum sumus, et cum mens occupata in altum se abdiderit, neque audire quae circumsonant, neque videre, quae obstant, solemus.

PL 7, 65A

この者たちも、大きく誤ってはいない、あるいはおそらく誤っていない。というのも、身体の支配を握る精神は、天における神のように、頭の最も高いところに据えられているように見えるが、何かを思考しているときには、胸へと移り、いわば秘められた奥の間へと退いて、そこから隠された宝物庫からのように思案を引き出し、差し出すように見えるからである。それゆえ、我々が思考に専念しているとき、また精神が奥深くに身を潜めて没頭しているときには、我々は周りに響く音を聞くことも、目の前を遮るものを見ることもないのが常である。

7

Id vero sive ita est, admirandum profecto est, quomodo id fiat, cum ad pectus ex cerebro nullum iter pateat. Sin autem non est ita, tamen nihilominus admirandum est, quod divina nescio qua ratione fiat, ut ita esse videatur.

PL 7, 65B

もしそうであるならば、脳から胸へと通じる道はまったく開かれていないのに、いかにしてそれが起こるのか、実に驚嘆に値する。もしそうでないとしても、それでもなお、いかなる神的な理によってか知らないが、あたかもそうであるかのように見えるということ自体が驚嘆に値する。

8

An potest aliquis non admirari, quod sensus ille vivus atque coelestis, qui mens, vel animus nuncupatur, tantae mobilitatis est, ut ne tum quidem, cum sopitus est, conquiescat; tantae celeritatis, ut uno temporis puncto coelum omne collustret, et si velit, maria pervolet, terras, ac urbes peragret, omnia denique, quae libuerit, quamvis longe lateque summota sint, in conspectu sibi ipse constituat.

PL 7, 65B

精神(メンス)あるいは心(アニムス)と呼ばれる、あの生き生きとして天的な感覚が、これほどの機動性を持ち、眠りに沈んでいるときでさえ静止することがなく、これほどの速さを持ち、瞬時に天のすべてを見渡し、望めば海を飛び越え、地を、都市を巡り歩き、要するに、いかに遠く隔たっていようとも、望むままのすべてのものを自らの眼前に置くことができるということを、驚嘆せずにいられる者があろうか。

9

Et miratur aliquis, si divina mens Dei per universas mundi partes intenta discurrit, et omnia regit, omnia moderatur, ubique praesens, ubique diffusa; cum tanta sit vis ac potestas mentis humanae intra mortale corpus inclusae ut ne septis quidem gravis huius ac pigri corporis, cui alligata est, coerceri ullo pacto possit, quominus sibi liberam vagandi facultatem, quietis impatiens, largiatur?

PL 7, 65C

そして、神の神的な精神が世界のあらゆる部分にわたって行き渡り、すべてを治め、すべてを制御し、あまねく現存し、あまねく行き渡っているとして、それを誰かが驚くというのだろうか。人間の精神の力と権力は、それが結ばれている、この重く鈍い肉体という死すべき身のうちに閉じ込められていながら、それほど大きいのであって、その垣根によってさえ、精神が休息に耐えられず自らに与える自由な彷徨の能力を、いかなる仕方によっても押しとどめることができないほどなのだから。

10

Sive igitur in capite mens habitat, sive in pectore, potestne aliquis comprehendere, quae vis rationis efficiat, ut sensus ille incomprehensibilis aut in medulla cerebri haereat, aut in illo sanguine bipartito, qui est inclusus in corde? ac non ex eo ipso colligat, quanta sit Dei potestas, quod animus se ipsum non videt, aut qualis, aut ubi sit; nec si videat, tamen perspicere possit, quo pacto rei corporali res incorporalis adiuncta sit?

PL 7, 65C

それゆえ、精神が頭に住むにせよ、胸に住むにせよ、いかなる理の力が働いて、あの把握され得ない感覚が脳の髄に宿るのか、あるいは心臓に閉じ込められたあの二つに分かれた血に宿るのかを、誰か把握しうるだろうか。そして、まさにそのことから、神の権力がいかに大きいかを、すなわち、心が自分自身を、それがどのようなものか、どこにあるのかさえ見ないこと、たとえ見たとしても、物体的なものにいかにして非物体的なものが結びついているのかを見通すことができないことから、悟らないでいられるだろうか。

11

Sive etiam mentis locus nullus est, sed per totum corpus sparsa discurrit, quod et fieri potest, et a Xenocrate Platonis discipulo disputatum est, siquidem sensus in qualibet parte corporis praesto est, nec quid sit mens ista, nec qualis, intelligi potest, cum sit natura eius tam subtilis ac tenuis, ut solidis visceribus infusa, vivo, et quasi ardenti sensu, membris omnibus misceatur.

PL 7, 66B

あるいはまた、精神には場所がまったくなく、全身にわたって散らばって行き渡っているのかもしれない。これはありうることであり、プラトンの弟子クセノクラテスもこう論じている。すなわち、感覚は身体のどの部分にも現に備わっているのだから、というのである。この精神なるものが何であり、どのようなものであるかは理解され得ない。その本性はきわめて微細で希薄であり、堅い内臓に染み渡り、生き生きとした、いわば燃えるような感覚をもって、あらゆる肢体に混じり合っているからである。

12

Illud autem cave, ne unquam simile veri putaveris, quod Aristoxenus dixit: Mentem omnino nullam esse, sed quasi harmoniam in fidibus, ex constructione corporis, et compagibus viscerum vim sentiendi existere.

PL 7, 66B

しかし、アリストクセノスが言ったことを、決して真実らしいなどと思ってはならない。彼は、精神などというものはまったく存在せず、あたかも竪琴の弦における調和のようなものが、身体の構造と内臓の組み合わせから、感じる力として生じるのだ、と言ったのである。

13

Musici enim intentionem concentumque nervorum in integros modos, sine ulla offensione consonantium, harmoniam vocant.

PL 7, 66C

というのも、音楽家たちは、弦の緊張と協調が、少しも不協和音を交えることなく完全な旋法をなすとき、これを調和(ハルモニア)と呼ぶからである。

14

Volunt igitur animum simili ratione constare in homine, qua et concors modulatio constat in fidibus; scilicet, ut singularum corporis partium firma coniunctio, membrorumque omnium consentiens in unum vigor, motum illum sensibilem faciat, animumque concinnet, sicut sunt nervi bene intenti ad conspirantem sonum.

PL 7, 66C

それゆえ彼らは、竪琴において調和した奏法が成り立つのと似た理によって、人間においても心が成り立つと考える。すなわち、身体の各部の堅固な結合と、あらゆる肢体の一致した力とが、あの感じられる動きを作り出し、心を調え上げるのであって、それはちょうど、弦がよく張られて調和した音を出すのと同じである、というのである。

15

Et sicut in fidibus, cum aliquid aut interruptum, aut relaxatum est, omnis canendi ratio turbatur, et solvitur: ita in corpore, cum pars aliqua membrorum duxerit vitium, destrui universa, corruptisque omnibus atque turbatis, occidere sensum, eamque mortem vocari.

PL 7, 66C

そして、竪琴において、何かが断たれたり緩んだりすると、演奏の理はすべて乱れ崩れるように、身体においても、肢体のどこかが欠陥を負うと、全体が破壊され、すべてが損なわれ乱されて、感覚が絶え、それを死と呼ぶのだという。

16

Verum ille, si quidquam mentis habuisset, non harmoniam de fidibus ad hominem transtulisset. Non enim canere sua sponte fides possunt, ut sit ulla in his comparatio ac similitudo viventis. Animus autem sua sponte et cogitat, et movetur.

PL 7, 67B

しかし、かのアリストクセノスがもし少しでも精神というものを持っていたなら、竪琴の調和を人間に移し当てはしなかったであろう。なぜなら、竪琴は自ら進んで鳴ることはできず、そこには生けるものとの比較や類似が成り立つ余地はないからである。ところが心は、自ら進んで思考し、また動くのである。

17

Quod si quid in nobis harmoniae simile esset, ictu moveretur externo, sicut nervi manibus, qui sine tactu artificis pulsuque digitorum, muti atque inertes iacent.

PL 7, 67B

もし我々のうちに調和に似たものがあるとすれば、それは、手で弾かれる弦のように、外からの打撃によって動かされることになろう。弦は、奏者の手が触れ、指で弾かれることがなければ、黙して動きもせず横たわっているだけなのだから。

18

Sed nimirum pulsandus ille manu fuit, ut aliquando sentiret; quia mens eius ex membris male compacta torpebat.

PL 7, 67B

しかし、まさに彼こそが、いつか感じ取れるようになるためには、手で打たれる必要があったのだろう。なぜなら、彼の精神は肢体からまずく組み立てられ、鈍く眠り込んでいたのだから。

Caput XVII

第XVII章PL 7, 67B
1

De Anima, deque ea sententia philosophorum. Superest de anima dicere; quamquam percipi ratio eius et natura non possit.

PL 7, 67B

魂について、およびそれについての哲学者たちの学説について。魂について語ることが残っている。もっとも、その理と本性を把握することはできないのだが。

2

Nec ideo tamen immortalem esse animam non intelligimus; quoniam quidquid viget, moveturque per se semper, nec videri, aut tangi potest, aeternum sit necesse est. Quid autem sit anima, nondum inter philosophos convenit, nec unquam fortasse conveniet.

PL 7, 67B

だからといって、我々は魂が不死であることを理解しないわけではない。なぜなら、自らによって常に活動し動くものであって、見ることも触れることもできないものは、必然的に永遠でなければならないからである。しかし、魂とは何であるかについては、哲学者たちの間でいまだ一致がなく、おそらく今後も一致することはないであろう。

3

Etenim alii sanguinem esse dixerunt, alii ignem, alii ventum; unde anima, vel animus nomen accepit, quod Graece ventus ἄνεμος dicitur; nec illorum tamen quisquam dixisse aliquid videtur.

PL 7, 67B

というのも、ある者は魂を血であると言い、ある者は火であると言い、ある者は風であると言った。そこから魂(アニマ)あるいは心(アニムス)はその名を得たのであって、ギリシア語では風が「アネモス」と言われるからである。しかし、彼らのうち誰一人として、何ほどかのことを言い当てたとは思われない。

4

Non enim, si anima sanguine aut per vulnus effuso, aut febrium calore consumpto, videtur extingui, continuo in materia sanguinis animae ratio ponenda est: veluti si veniat in quaestionem, lumen quo utimur, quid sit, et respondeatur oleum esse, quoniam consumpto illo, lumen extinguitur; cum sint utique diversa, sed alterum sit alterius alimentum.

PL 7, 68B

というのも、傷から流れ出た血によって、あるいは熱病の熱によって使い尽くされた血によって、魂が消え去るように見えるからといって、そこから直ちに魂の理を血という材料のうちに置くべきではない。たとえば、我々が用いる灯火とは何かという問いが立てられたとき、それが尽きれば灯りが消えるからといって、灯火とは油であると答えるようなものである。しかし、両者は当然異なるものであって、一方は他方の糧にすぎないのである。

5

Videtur ergo anima similis esse lumini, quae non ipsa sit sanguis, sed humore sanguinis alatur, ut lumen oleo. Qui autem ignem putaverunt, hoc usi sunt argumento, quod praesente anima corpus caleat, recedente frigescat.

PL 7, 68B

したがって魂は灯火に似たものと見える。すなわち、魂そのものが血なのではなく、血の湿り気によって養われるのであって、それはちょうど灯火が油によって養われるのと同じである。他方、魂を火であると考えた者たちは、次のような論拠を用いた。すなわち、魂があるときには身体は温かく、魂が去れば身体は冷たくなる、というのである。

6

Sed ignis et sensu indiget, et videtur, et tactu comburit. Anima vero et sensu aucta est, et videri non potest, et non adurit. Unde apparet, animam nescio quid esse Deo simile.

PL 7, 68B

しかし、火は感覚を欠き、目に見え、触れれば焼く。ところが魂は、感覚を備えており、目に見えることはなく、焼くこともない。それゆえ、魂が何やら神に似たものであることが明らかである。

7

At illi, qui ventum putant, hoc falluntur, quod ex aere spiritum ducentes, vivere videamur. Varro ita definit: « Anima est aer conceptus ore, tepefactus in pulmone, fervefactus in corde, diffusus in corpus. » Haec apertissime falsa sunt.

PL 7, 69A

他方、魂を風であると考えた者たちは、我々が空気から息を引き込むことによって生きているように見えることに欺かれているのである。ワッロはこう定義する。「魂とは、口から取り込まれ、肺で温められ、心臓で熱せられ、身体全体に行き渡った空気である」と。これは、この上なく明白に誤りである。

8

Neque enim tam obscuram nobis huiusmodi dico esse rationem, ut ne hoc quidem intelligamus, quid verum esse non possit.

PL 7, 69A

なぜなら、私がこの種の理をこれほど不明瞭だと言うのは、何が真実でありえないかということさえ我々には理解できない、というほどの意味ではないからである。

9

An si mihi quis dixerit, aeneum esse coelum, aut vitreum, aut, ut Empedocles ait, aerem glaciatum, statimne assentiar, quia coelum ex qua materia sit ignorem? sicut enim hoc nescio, ita illud scio.

PL 7, 69A

もし誰かが私に、天は青銅でできている、あるいはガラスでできている、あるいはエンペドクレスが言うように凍った空気であると言ったなら、私はただちにそれに同意するだろうか。天が何の材料からできているのか私が知らないからといって。そうではない。私はそのことを知らないが、それと同様に、天がそのようなものでないことは知っているのである。

10

Anima ergo non est aer ore conceptus, quia multo prius gignitur anima, quam concipi aer ore possit.

PL 7, 69A

したがって魂は、口から取り込まれた空気ではない。なぜなら、魂は、口が空気を取り込みうるようになるよりも、はるかに早くに生じるからである。

11

Non enim post partum insinuatur in corpus, ut quibusdam philosophis videtur, sed post conceptum protinus, cum foetum in utero necessitas divina formavit; quia adeo vivit intra viscera genitricis, ut et incremento augeatur, et crebris pulsibus gestiat emicare.

PL 7, 69A

というのも、魂は、出産の後に身体に入り込むのではない。ある種の哲学者たちにはそう見えているようだが、そうではなく、懐胎の直後、神の必然によって胎児が子宮の中で形作られたときから、魂は身体に宿るのである。なぜなら、胎児は母の胎内で、成長によって大きくなり、頻繁な脈動によって飛び出そうと勢い込むほどに、生きているからである。

12

Denique abortum fieri necesse est, si fuerit animal intus extinctum. Caeterae definitionis partes eo spectant, ut illis novem mensibus, quibus in utero fuimus, mortui fuisse videamur. Nulla ergo ex his tribus vera sententia est.

PL 7, 69B

実に、もし胎内で生き物が死んでしまえば、必然的に流産が起こるのである。この定義の残りの部分は、我々が子宮の中にいたあの九か月の間、死んでいたように見えるという結論に行き着く。したがって、これら三つの学説のうちどれも真実ではない。

13

Nec tamen in tantum falsos esse dicendum est, qui haec senserunt, ut omnino nihil dixerint; nam et sanguine simul, et calore, et spiritu vivimus.

PL 7, 70A

しかし、これらのことを唱えた者たちが、まったく何も言い当てなかったというほどに誤っていたとも言うべきではない。なぜなら、我々は血によっても、熱によっても、息によっても、同時に生きているからである。

14

Sed cum constet anima in corpore his omnibus adunatis, non expresserunt proprie quid esset, quia tam non potest exprimi, quam videri.

PL 7, 70A

しかし、魂が身体のうちに、これらすべてが一つに合わさって存在していることは確かであるとしても、彼らは魂とは本来何であるかを正しく言い表さなかった。それは、見ることができないのと同様に、言い表すこともできないものだからである。

Caput XVIII

第XVIII章PL 7, 70A
1

De anima et animo, eorumque affectionibus. Sequitur alia, et ipsa inextricabilis quaestio: idemne sit anima, et animus; an vero aliud sit illud, quo vivimus, aliud autem, quo sentimus et sapimus. Non desunt argumenta in utramque partem.

PL 7, 70A

魂と心について、およびそれらの働きについて。次に、これもまた解きほぐしがたい別の問いが続く。すなわち、魂と心とは同一のものであるか、それとも、我々が生きるところのものと、我々が感じ考えるところのものとは別であるか、という問いである。両方の側に論拠が欠けているわけではない。

2

Qui enim unum esse dicunt, hanc rationem sequuntur, quod neque vivi sine sensu possit, neque sentiri sine vita; ideoque non posse esse diversum id, quod non potest separari, sed quidquid est illud, et vivendi officium, et sentiendi habere rationem.

PL 7, 70B

両者を一つのものであると言う者たちは、次の理に従う。すなわち、感覚なしに生きることはできず、生命なしに感じることもできないのだから、切り離すことのできないものを別のものとすることはできず、そのもの一つが、生きる務めと感じる理との両方を担っているのだ、というのである。

3

Idcirco animum et animam indifferenter appellant duo Epicurei poetae. Qui autem dicunt esse diversa, sic argumentantur: ex eo posse intelligi, aliud esse mentem, aliud animam, quia incolumi anima mens possit extingui, quod accidere soleat insanis; item, quod anima morte sopiatur, animus somno, et quidem sic, ut non tantum, quid fiat, aut ubi sit, ignoret, sed etiam rerum falsarum contemplatione fallatur.

PL 7, 70B

それゆえ、二人のエピクロス派の詩人は、心と魂とを区別なく呼んでいる。他方、両者を別のものであると言う者たちは、次のように論じる。すなわち、精神は別のものであり、魂は別のものであると理解しうるのは、魂が損なわれていないのに精神が消え去ることがあり得るからであり(それは狂気の者たちによく起こることである)、また、魂は死によって眠らされ、心は眠りによって眠らされるが、しかもそれは、何が起こっているのか、どこにいるのかを知らないというだけでなく、偽りの事柄を思い描くことによって欺かれるほどのものだからである、というのである。

4

Quod ipsum quomodo fiat, non potest pervideri; cur fiat, potest. Nam requiescere nullo pacto possumus, nisi mens visionum imaginibus occupata teneatur.

PL 7, 71A

それがどのようにして起こるのかは見通すことができないが、なぜ起こるのかは見通すことができる。というのも、精神が幻影の像に占められていなければ、我々は決して休息することができないからである。

5

Latet autem mens oppressa somno, tamquam ignis obducto cinere sopitus, quem si paululum commoveris, rursus ardescit, et quasi evigilat.

PL 7, 71A

しかし、眠りに押しつぶされた精神は、あたかも灰をかぶって鎮まった火のように潜んでいるのであって、少しでもそれを掻き立てれば、再び燃え上がり、いわば目を覚ますのである。

6

Avocatur ergo simulacris, donec membra sopore irrigata vegetentur; corpus enim, vigilante sensu, licet iaceat immobile, tamen non est quietum, quia flagrat in eo sensus, et vibrat, ut flamma, et artus omnes ad se adstrictos tenet.

PL 7, 71A

こうして精神は、肢体が眠りに満たされて元気を取り戻すまで、幻影によって気を紛らわされている。というのも、感覚が目覚めている間、身体はたとえ動かずに横たわっていても、決して静止しているわけではない。感覚がそこで燃え、炎のように震え、あらゆる関節を自らに引き締めて保っているからである。

7

Sed postquam mens ad contemplandas imagines ab intentione traducta est, tunc demum corpus omne resolvitur in quietem.

PL 7, 71B

しかし、精神が像を観照することへとその集中から移されると、そのときになってようやく、身体全体は休息へと解き放たれるのである。

8

Traducitur autem mens cogitatione caeca, cum cogentibus tenebris secum tantummodo esse coeperit: dum intenta est in ea, de quibus cogitat, repente somnus obrepit, et in species proximas sensim ipsa cogitatio declinat: sic ea, quae sibi ante oculos posuerat, videre quoque incipit.

PL 7, 71B

精神は、盲目的な思考によって移されるのであって、それは、迫りくる暗闇によって自分自身とのみ向き合い始めたときに起こる。すなわち、思考している事柄に集中しているうちに、不意に眠りが忍び寄り、その思考そのものが次第に、それに近い形象へと傾いていく。こうして、あらかじめ自分の目の前に置いていたものを、今度は実際に見始めるのである。

9

Deinde procedit ulterius, et sibi avocamenta invenit, ne saluberrimam quietem corporis interrumpat. Nam ut mens per diem veris visionibus avocatur, ne obdormiat, ita falsis nocte, ne excitetur.

PL 7, 72A

それから精神はさらに先へと進み、身体の何より健全な休息を妨げないように、自ら気を紛らわす手立てを見出す。というのも、精神は昼の間は真の光景によって、眠り込まないように気を紛らわされ、夜は偽りの光景によって、目覚めないように気を紛らわされるからである。

10

Nam si nullas imagines cernat, aut vigilare illam necesse erit, aut perpetua morte sopiri.

PL 7, 72A

もし何の像も見なければ、心は必ず目覚めているか、あるいは永遠の死のうちに眠り込んでしまうことになるからである。

11

Dormiendi ergo causa tributa est a Deo ratio somniandi; et quidem in commune universis animantibus: sed illud homini praecipue, quod cum eam rationem Deus quietis causa daret, facultatem sibi reliquit docendi hominem futura per somnium.

PL 7, 72A

それゆえ、眠るために、夢を見るという仕組みが神によって与えられたのであり、それはあらゆる生き物に共通のものである。しかし、人間には特にこの点が加えられている。すなわち、神はこの仕組みを休息のために与えたが、それとともに、夢を通して人間に未来のことを教える能力を自らのために残しておいたのである。

12

Nam et historiae saepe testantur extitisse somnia, quorum praesens et admirabilis fuerit eventus; et responsa vatum nostrorum ex parte somnii constiterunt. Quare neque semper vera sunt, neque semper falsa, Virgilio teste, qui duas portas voluit esse somniorum.

PL 7, 72A

実に、歴史はしばしば、その結末が現に驚くべき形で的中した夢が存在したことを証言しており、また我々の預言者たちの神託の一部も夢によって成り立った。それゆえ、夢は常に真実であるわけでも、常に偽りであるわけでもない。ウェルギリウスが証人であり、彼は夢の門は二つあるとした。

13

Sed quae falsa sunt, dormiendi causa videntur; quae vera, immittuntur a Deo, ut imminens bonum aut malum hac revelatione discamus.

PL 7, 72B

しかし、偽りの夢は眠りのためのものと見え、真実の夢は、迫りくる善または悪を、その啓示によって我々が知るようにと、神から送られるのである。

Caput XIX

第XIX章PL 7, 72B
1

De anima, eaque a Deo data. Illud quoque venire in quaestionem potest, utrumne anima ex patre, an potius ex matre, an vero ex utroque generetur. Sed ego id in eo iure ab ancipiti vendico.

PL 7, 72B

魂について、また魂が神によって与えられることについて。次のことも問題となりうる——魂は父から生じるのか、あるいはむしろ母から、あるいは両者から生じるのかという点である。だが私は、この点については当然の権利として、どちらともつかぬ状態から取り戻して決着をつけると主張する〔底本の ab ancipiti vendico は語順が硬く本文に乱れがあるかもしれない。vendico を vindico と取って訳した〕。

2

Nihil enim ex his tribus verum est, quia neque ex utroque, neque ex alterutro seruntur animae. Corpus enim ex corporibus nasci potest, quoniam confertur aliquid ex utroque; de animis anima non potest, quia ex re tenui et incomprehensibili nihil potest decedere.

PL 7, 72B

というのも、この三つのうちのいずれも真ではないからである。魂は両親からも、そのいずれか一方からも播かれるのではない。肉体は肉体から生まれうる。両者から何かが持ち寄られるからである。だが魂は魂から生まれることはできない。希薄で把握され得ないものからは、何ものも分かたれ出ることができないからである。

3

Itaque serendarum animarum ratio uni ac soli Deo subiacet. Denique, coelesti sumus omnes semine oriundi: Omnibus ille idem pater est, ut ait Lucretius. Nam de mortalibus non potest quidquam nisi mortale generari.

PL 7, 72B

かくして、魂を播くことの理法は、ただ一なる神にのみ属する。実に、ルクレティウスが言うとおり、「我々は皆、天なる種から生まれ出た者である。かの者はすべての者にとって同じ父である」。死すべきものからは、死すべきもの以外何ものも生まれ得ないからである。

4

Nec putari pater debet, qui transfudisse, aut inspirasse animam de suo nullo modo sentit; nec, si sentiat, quando tamen, aut quomodo id fiat, habet animo comprehensum.

PL 7, 73B

自分のうちから魂を注ぎ込んだとも、吹き込んだとも、少しも感じていない者は、〔魂の〕父と見なされるべきではない。たとえ感じたとしても、それがいつ、どのようにして起こるのかを、心の中で把握してはいないのである。

5

Ex quo apparet, non a parentibus dari animas, sed ab uno eodemque omnium Deo patre, qui legem rationemque nascendi tenet solus, siquidem solus efficit.

PL 7, 73B

ここから明らかであるように、魂は両親から与えられるのではなく、万物にとってただ一なる同じ神なる父から与えられるのである。生誕の法と理とを保持するのはこの方ただ独りであり、これを成し遂げるのもこの方ただ独りだからである。

6

Nam terreni parentis nihil est, nisi ut humorem corporis, in quo est materia nascendi, cum sensu voluptatis emittat, vel recipiat; et citra hoc opus homo resistit, nec amplius quidquam potest: et ideo nasci sibi filios optant, quia non ipsi faciunt.

PL 7, 73B

地上の親がなすことといえば、快楽の感覚とともに、生誕の材料である肉体の体液を放出する、あるいは受け入れることにほかならない。人はこの働きを越えては進み得ず、それ以上何も為すことができない。だからこそ人々は、自分に子が生まれることを願うのである。自分で子を作り出すのではないからである。

7

Caetera iam Dei sunt omnia, scilicet conceptus ipse, et corporis informatio, et inspiratio animae, et partus incolumis, et quaecumque deinceps ad hominem conservandum valent; illius munus est, quod spiramus, quod vivimus, quod vigemus.

PL 7, 74A

それ以外のことはすべて神に属する。すなわち、受胎そのもの、肉体の形成、魂の吹き込み、無事な出産、そしてそれ以後、人を保つために働くすべてのことである。我々が息をすること、生きること、力強くあることは、この方の賜物である。

8

Nam praeterquam quod ipsius beneficio incolumes sumus corpore, et quod victum nobis ex variis rebus subministrat, sapientiam quoque homini tribuit, quam terrenus pater dare nullo modo potest.

PL 7, 74A

というのも、我々が肉体において無事でいられるのはこの方の恩恵によるのみならず、様々なものから我々に食を供給するのもこの方であり、さらにこの方は、地上の父がどうしても与えることのできない知恵をも人に与えるからである。

9

Ideoque et de sapientibus stulti, et de stultis sapientes saepe nascuntur; quod quidam fato, ac sideribus assignant. Sed non est nunc locus de fato disserendi.

PL 7, 74A

それゆえ、賢者から愚者が、愚者から賢者が生まれることもしばしばある。これをある者たちは運命や星々のせいにする。だが、いま運命について論じる場ではない。

10

Hoc dicere satis est, quod etiamsi astra efficientiam rerum continent, nihilominus a Deo omnia fieri certum est, qui astra ipsa et fecit, et ordinavit. Inepti ergo, qui hanc potestatem Deo detrahunt, et operi eius attribuunt.

PL 7, 74A

こう言えば十分である。すなわち、たとえ星々が事物を成す力を持つとしても、それでもなお、万物が神によって成されることは確かである。星々そのものを造り、秩序づけたのはこの神だからである。ゆえに、この権力を神から奪い、神の作品に帰する者たちは愚かである。

11

Hoc igitur Dei munere coelesti atque praeclaro, an utamur, an non utamur, in nostra esse voluit potestate. Hoc enim concesso, ipsum hominem virtutis sacramento religavit, quo vitam posset adipisci.

PL 7, 74B

かくして神は、この天なる輝かしい賜物を用いるか用いないかを、我々自身の権力のうちに置くことを望んだ。というのも、これを許した上で、人を徳の誓約によって縛り、それによって生命を得ることができるようにしたからである。

12

Magna est enim vis hominis, magna ratio, magnum sacramentum: a quo si quis non defecerit, nec fidem suam devotionemque prodiderit; hic beatus, hic denique (ut breviter finiam) similis Deo sit necesse est. Errat enim quisquis hominem carne metitur.

PL 7, 74B

人の力は大きく、理も大きく、誓約もまた大きい。この誓約から離れず、自らの信仰と献身を裏切ることのない者があれば、その者は幸いな者であり、簡潔に言えば、神に似た者とならざるをえない。人を肉によって測る者は誰であれ誤っている。

13

Nam corpusculum hoc, quo induti sumus, hominis receptaculum est. Nam ipse homo neque tangi, neque aspici, neque comprehendi potest, quia latet intra hoc quod videtur.

PL 7, 75A

というのも、我々がまとっているこの小さな肉体は、人間を容れる器にすぎないからである。人間そのものは触れることも、見ることも、把握することもできない。目に見えるこのものの内に隠れているからである。

14

Qui si delicatus magis ac tener in hac vita fuerit, quam ratio eius exposcit, si virtute contempta, desideriis se carnis addixerit, cadet, et premetur in terram.

PL 7, 75A

もしその者が、この生において、自らの理が求める以上に贅沢に甘やかされ柔弱になり、徳を軽んじて肉の欲望に身を委ねるならば、その者は倒れ、地に押しつけられるであろう。

15

Sin autem (ut debet) statum suum, quem rectum recte sortitus est, prompte constanterque defenderit, si terrae, quam calcare ac vincere debet, non servierit, vitam merebitur sempiternam.

PL 7, 75A

しかし、もし(そうあるべきとおりに)正しく授かった自らのまっすぐな立ち姿を、進んで、また揺るぎなく守り、踏みつけ打ち負かすべき大地に仕えることをしないならば、その者は永遠の生命に値するであろう。

Caput XX

第XX章PL 7, 76A
1

De seipso, et veritate. Haec ad te, Demetriane, interim paucis, et obscurius fortasse quam decuit, pro rerum ac temporis necessitate peroravi; quibus contentus esse debebis, plura, et meliora laturus, si nobis indulgentia coelitus venerit.

PL 7, 76A

自分自身について、また真理について。デメトリアヌスよ、これらのことを、事情と時勢のやむを得ぬ必要に応じて、さしあたり手短に、そしておそらくふさわしい以上に不明瞭な仕方で、お前に向けて述べ終えた。お前はこれで満足しておくべきである。もし天からの寛大な計らいが我々に訪れるならば、お前はもっと多く、もっと優れたものを受け取ることになろう。

2

Tunc ergo te ad verae philosophiae doctrinam, et planius, et verius cohortabor. Statui enim, quam multa potero, litteris tradere, quae ad vitae beatae statum spectent; et quidem contra philosophos, quoniam sunt ad perturbandam veritatem perniciosi et graves.

PL 7, 76A

そのときにこそ私は、お前をより明瞭に、より真実に、真の哲学の教えへと勧めよう。私は、できる限り多くのことを文書に書き記そうと決めた。幸福な生の在り方に関わることを、しかも哲学者たちに逆らって、である。なぜなら彼らは、真理を掻き乱すことにかけて有害で手ごわい者たちだからである。

3

Incredibilis enim vis eloquentiae, et argumentandi disserendique subtilitas, quemvis facile deceperit: quos partim nostris armis, partim vero ex ipsorum inter se concertatione sumptis revincemus; ut appareat, eos induxisse potius errorem, quam sustulisse.

PL 7, 77A

というのも、信じ難いほどの弁舌の力と、論証し論じ立てる巧妙さは、どのような者をも容易く欺きうるからである。だが我々は、一部は我々自身の武器によって、一部は彼ら自身が互いに争い合うところから取った武器によって、彼らを打ち破るであろう。それによって、彼らが誤りを取り除いたのではなく、むしろ誤りを持ち込んだのだということが明らかになるであろう。

4

Fortasse mireris, quod tantum facinus audeam. Patiemurne igitur extingui, aut opprimi veritatem? Ego vero libentius vel sub hoc onere defecerim.

PL 7, 77A

お前はおそらく、私がそれほど大それたことをあえて企てるのを訝しむであろう。ならば我々は、真理が消し去られ、あるいは押し潰されるのを、黙って見ているだろうか。私はむしろ進んでこの重荷のもとに斃れよう。

5

Nam si Marcus Tullius, eloquentiae ipsius unicum exemplar, ab indoctis et ineloquentibus, qui tamen pro vero nitebantur, saepe superatus est, cur desperemus veritatem ipsam contra fallacem captiosamque facundiam sua propria vi et claritate valituram?

PL 7, 77A

なぜなら、雄弁そのものの唯一無二の模範であったキケロでさえ、真実のために努めた無学で口下手な者たちにしばしば打ち負かされたのだとすれば、真理そのものが、欺瞞に満ちた狡猾な雄弁に対して、おのれ自身の力と明晰さによって勝ちうるであろうことを、なぜ我々は絶望しなければならないのか。

6

Illi quidem sese patronos veritatis profiteri solent: sed quis potest eam rem defendere, quam non didicit, aut illustrare apud alios, quod ipse non novit?

PL 7, 77A

彼らは確かに、自らを真理の擁護者だと公言するのを常とする。だが、学びもしなかった事柄をどうして弁護できようか、また自ら知りもしないことを、どうして他人の前で明らかにできようか。

7

Magnum videor polliceri: sed coelesti opus est munere, ut nobis facultas ac tempus ad proposita persequenda tribuatur.

PL 7, 78A

私は大きなことを約束しているように見えるかもしれない。だが、我々が企てた事柄を遂行するための能力と時間とが我々に与えられるには、天よりの賜物が必要である。

8

Quod si vita est optanda sapienti, profecto nullam aliam ob causam vivere optaverim, quam ut aliquid efficiam quod vita dignum sit, et quod utilitatem legentibus, etsi non ad eloquentiam, quia tenuis in nobis facundiae rivus est ad vivendum tamen afferat: quod est maxime necessarium.

PL 7, 78A

もし賢者にとって生が望ましいものであるならば、私はまさしく、生に値する何かを成し遂げるという、他のいかなる理由でもなく、その一事のために生きることを望みたい。それは、たとえ雄弁においてではないにしても——我々のうちにある弁舌の流れは細いのだから——生きることに関しては読者に益をもたらすようなものである。そしてそれこそが最も必要なことである。

9

Quo perfecto, satis me vixisse arbitrabor, et officium hominis implesse, si labor meus aliquos homines ab erroribus liberatos ad iter coeleste direxerit.

PL 7, 78A

これを成し遂げたならば、もし私の労苦が、幾人かの人々を誤りから解き放ち、天への道へと導くことになるならば、私は十分に生きたと、そして人としての務めを果たしたと見なすであろう。