Prooemium
冒頭 (Prooemium)PL 7, 289BHaec quoque Symphosius de carmine lusit inepto;Sic tu, Sexte, doces, sic te deliro magistro.Annua Saturni dum tempora festa redirent,Perpetuo semper nobis solemnia ludo,Post epulas laetas, post pocula dulcia mensaeDeliras inter vetulas puerosque loquaces,
PL 7, 289Bこれもまた、シュンポシウスがつたない歌で戯れたものである。セクストゥスよ、お前はそう教え、お前を師として、私もそのように戯言を言う。サトゥルヌスの年ごとの祭りの季節が巡ってくるたびに、我々にとって常に絶えることのない、遊びに満ちた祭儀となるとき、楽しい酒宴のあと、食卓の甘い杯のあと、戯言をいう老婆たちとおしゃべりな子供らの間で、
Cum streperet late madidae facundia linguae:Tum verbosa cohors studio sermonis ineptiNescio quas passim magno de nomine nugasEst meditata diu, sed frivola multa locuta.Nec mediocre fuit magni certaminis instar,Ponere diverse, vel solvere quaeque vicissim.
PL 7, 289B酒に濡れた舌の雄弁が、あたり一面に鳴り響いていたとき、つたない話にふける熱意を持った、口達者な一団が、あちこちで、大仰な名目のもとに、何とも知れぬ戯言を長らく練っていたが、口にしたのは多くの他愛ないことばかりであった。そしてそれは、大競技にも似た、並々ならぬものであった。めいめいが謎をかけ、また代わる代わる解いていくのだから。
Ast ego ne solus foede tacuisse viderer,Qui nihil attuleram mecum quod dicere possem,Hos versus feci subito de carmine vocis.Insanos inter sanum non esse necesse est.Da veniam, lector, si non sapit ebria Musa.
PL 7, 289Cだが私は、ひとりみっともなく黙っていたと見られぬように、口にできるものを何一つ持ち合わせていなかったが、この詩を、声の歌からとっさに作った。狂った者たちの間では、正気でないことが必要なのだ。読者よ、酔ったムーサが気の利いたことを言わずとも、許してくれ。
Caput I
第I章PL 7, 289CGraphium sive stylus.De summo planus, sed non ego planus in imo,Versor utrinque manu, diversa et munera fungor;Altera pars revocat quicquid pars altera fecit.
PL 7, 289C鉄筆、すなわちスティルス。上は平らだが、下では私は平らでない、両端とも手でひっくり返され、異なる役目を果たす。一方の端が、もう一方の端がしたことを、消し去る。
Caput II
第II章PL 7, 289CArundo.Littora semper amo, ripis vicina profundis,Suave canens Musis; nigro perfusa colore,Nuntia sum linguae, digitis signata magistri.
PL 7, 289C葦。私はいつも岸辺を愛する、深い流れに近い岸を。ムーサたちに甘く歌いながら、黒い色に染まり、私は舌の使者、師の指にしるしをつけられた者である。
Caput III
第III章PL 7, 289DAnnullus cum gemma.Corporis extremi non magnum pondus adhaesi;Ingenitum dicas, ita pondere nemo gravatur:Una tamen facies, plures habitura figuras.
PL 7, 289D宝石つきの指輪。私は身体の端に、大きくない重みとしてくっついている。生まれつきのものと言うだろう、その重さに誰も苦しめられぬほどだから。しかし一つの顔でありながら、多くの姿を持つことになる。
Caput IV
第IV章PL 7, 290BClavis.Virtutes magnas de viribus affero parvis.Pando domos clausas: iterum sed claudo patentes;Servo domum domino: sed rursus servor ab ipso.
PL 7, 290B鍵。私はわずかな力から、大きな効能をもたらす。閉ざされた家を開き、また開いた家を再び閉ざす。家を主人のために守るが、逆に私自身がその主人に守られてもいる。
Caput V
第V章PL 7, 290BCatena.Nexa ligor ferro, multos habitura ligatos.Vincior ipsa prius, sed vincio vincta vicissim.Et solvi multos, nec sum tamen ipsa soluta.
PL 7, 290B鎖。私は鉄で結ばれて繋がれ、多くの者を繋ぐことになる。私自身がまず繋がれ、しかし繋がれた身で今度は繋ぐ。そして私は多くの者を解き放つが、私自身は解かれることがない。
Caput VI
第VI章PL 7, 290BTegula.Terra mihi corpus, vires mihi praestitit ignis:Alta domus quaero, sedes est semper in imo:Perfundor liquidis, sed me cito deserit humor.
PL 7, 290B瓦。土は私に身体を、火は私に力を与えた。私は家の高みを求めるが、その座はいつも一番下にある。私は水に濡らされるが、湿り気はすぐに私から去っていく。
Caput VII
第VII章PL 7, 290CFumus.Sunt mihi, sunt lacrymae, sed non est causa doloris.Est iter ad coelum, sed me gravis impedit aer;Et qui me genuit, sine me non nascitur ipse.
PL 7, 290C煙。私には涙がある、涙があるが、悲しみが理由ではない。天への道はあるが、重い空気が私を阻む。そして私を生んだものは、私なしには自らも生まれない。
Caput VIII
第VIII章PL 7, 290CNebula.Nox ego sum facie, sed non sum nigra colore;Inque diem mediam tenebras tamen affero mecum:Nec mihi dant stellae lucem, nec Cynthia lumen.
PL 7, 290C霧。私は姿は夜であるが、色は黒くない。真昼にすら、私は闇を運んでくる。星々も私に光を与えず、キュンティア(月)も光をくれない。
Caput IX
第IX章PL 7, 290CPluvia.Ex alto venio, longa delapsa ruina.De coelo cecidi medias transmissa per auras:Excepitque sinus, qui me simul ipse recepit.
PL 7, 290C雨。私は高みから来る、長く落ちて崩れながら。天から落ちた、大気の中を通り抜けて。そしてある懐が私を受け止め、その懐自らが同時に私を迎え入れた。
Caput X
第X章PL 7, 290DGlacies.Unda fui quondam, quod me cito credo futuram:Nunc rigidi coeli duris connexa catenis,Nec calcata pati possum, nec nuda teneri.
PL 7, 290D氷。私はかつて水であった、またすぐにそうなると信じている。今は厳しい空の、固い鎖に繋がれて、踏まれれば耐えられず、裸のままでは手に持たれることもできない。
Caput XI
第XI章PL 7, 291AFlumen et piscis.Est domus in terris, clara quae voce resultat:Ipsa domus resonat, tacitus sed non sonat hospes;Ambo tamen currunt, hospes simul et domus una.
PL 7, 291A川と魚。地上に家がある、その家は響く声で鳴り渡る。家そのものは鳴り響くが、その客は黙って音を立てない。それでも二つながら走る、客と家がともに一つになって。
Caput XII
第XII章PL 7, 291ANix.Pulvis aquae tenuis modico cum pondere lapsus,Sole madens, aestate fluens, in frigore siccus,Flumina facturus, totas prius occupo terras.
PL 7, 291A雪。わずかな重みで舞い落ちる、水の細かな塵、日に溶けて湿り、夏には流れ去り、寒さの中では乾いている、やがて川となるはずのものが、まずは大地のすべてを覆う。
Caput XIII
第XIII章PL 7, 291ANavis.Longa feror velox formosae filia silvae,Innumera pariter comitum stipante caterva:Curro vias multas, vestigia nulla relinquens.
PL 7, 291A船。私は美しい森の娘として、長く速く運ばれてゆく、数えきれぬ仲間の群れに、ともに取り囲まれながら、私は多くの道を走るが、跡を何一つ残さない。
Caput XIV
第XIV章PL 7, 291BPullus in ovo.Mira tibi referam nostrae primordia vitae.Nondum natus eram, nec eram tum matris in alvo:Jam posito partu, natum me nemo videbat.
PL 7, 291B卵の中の雛。私の生の始まりを、不思議なこととしてお前に語ろう。私はまだ生まれておらず、しかもその時、母の胎内にもいなかった。すでに産み落とされてもなお、生まれた私を誰も見なかった。
Caput XV
第XV章PL 7, 291BVipera.Non possum nasci, si non occidero matrem.Occidi matrem: sed me manet exitus idem.Id mea mors patitur, quod jam mea fecit origo.
PL 7, 291Bまむし。私は母を殺さなければ、生まれることができない。私は母を殺した。しかし私にも同じ最期が待っている。私の死が被るのは、すでに私の誕生がなしたのと同じことである。
Caput XVI
第XVI章PL 7, 291BTinea.Littera me pavit, nec quid sit littera novi.In libris vixi, nec sum studiosior inde.Exedi Musas, nec adhuc tamen ipsa profeci.
PL 7, 291B紙魚(しみ)。文字が私を養った、しかし文字が何であるかを私は知らない。私は書物の中で生きたが、それでいっそう学のある者にはならなかった。私はムーサたちを食い尽くしたが、それでもなお何一つ益を得なかった。
Caput XVII
第XVII章PL 7, 291BAranea.Pallas me docuit texendi nosse laborem.Nec pepli radios poscunt, nec licia telae.Nulla mihi manus est, pedibus tamen omnia fiunt.
PL 7, 291B蜘蛛。パラスが私に、織る技を知ることを教えた。織物の梭も、機の縦糸も、私には要らない。私には手が一つもないが、すべては足によってなされる。
Caput XVIII
第XVIII章PL 7, 291CCochlea.Porto domum mecum, semper migrare parata,Mutatoque solo non sum miserabilis exsul,Sed mihi consilium de coelo nascitur ipso.
PL 7, 291Cかたつむり。私は家を自分と共に運び、いつでも移り住む用意ができている、土地を変えても、私はみじめな追放者ではない、むしろ私の思案は、天そのものから生まれてくる。
Caput XIX
第XIX章PL 7, 291CRana.Rauca sonans ego sum media vocalis in unda;Sed vox laude sonat, qua se quoque laudet et ipsa:Cumque canam semper, nullus mea carmina laudat.
PL 7, 291C蛙。私はしわがれた声で鳴く、水の真ん中に声をひびかせる者。だがその声は称賛の響きを立てる、それによって自分自身をも称える。そして私は常に歌っているのに、誰も私の歌を称えない。
Caput XX
第XX章PL 7, 291CTestudo.Tarda gradu lento, specioso praedita dorso,Docta quidem studio, sed saevo perdita fato,Viva nihil dixi, quae sic modo mortua canto.
PL 7, 291C亀。歩みは遅く鈍く、美しい甲羅を備え、技によってたしかに学ある者となったが、残酷な運命によって滅ぼされ、生きていたときは何一つ語らなかった私が、死んでからはこうして歌っている。
Caput XXI
第XXI章PL 7, 291CTalpa.Caeca mihi facies atris obscura tenebris.Nox est ipsa dies, nec sol mihi cernitur ullus.Malo tegi terra: sic me quoque nemo videbit.
PL 7, 291Cもぐら。私の顔は盲いていて、黒い闇に閉ざされている。昼そのものが夜であり、太陽は私には少しも見えない。私は土に覆われる方を好む。そうすれば私を見る者も誰もいなくなるから。
Caput XXII
第XXII章PL 7, 291DFormica.Provida sum vitae, duro non pigra labori,Ipsa ferens humeris securae praemia brumae:Nec gero magna simul, sed congero multa vicissim.
PL 7, 291D蟻。私は生活のために先を見通し、辛い労苦を厭わない、安らかな冬のための蓄えを、自ら肩に担って運びながら。私は一度に大きなものは運ばないが、代わる代わる多くのものを積み重ねる。
Caput XXIII
第XXIII章PL 7, 291DMusca.Improba sum, fateor; quid enim gula turpe veretur?Frigora vitabam, quae nunc aestate revertor:Sed cito summoveor falso conterrita vento.
PL 7, 291D蝿。私は恥知らずだ、認めよう。食い意地というものは、何を恥じらおうか。寒さを避けていた私が、今は夏になって戻ってくる。だがすぐに追い払われる、まやかしの風にも脅えて。
Caput XXIV
第XXIV章PL 7, 291DCurculio.Non bonus agricolis, non frugibus utilis hospes:Non magnus forma, non recto nomine dictus:Non gratus Cereri, non parvam sumo saginam.
PL 7, 291D穀象虫(こくぞうむし)。農夫にとって良くない、穀物にとっても益のない客、姿は大きくなく、正しい名で呼ばれてもいない、ケレースには喜ばれず、しかし小さくない餌を食んでいる。
Caput XXV
第XXV章PL 7, 292AMus.Parva mihi domus est, sed janua semper aperta.Exiguo sumptu furtiva vivo sagina.Quod mihi nomen inest, Romae quoque consul habebat.
PL 7, 292A鼠。私の家は小さいが、扉はいつも開いている。わずかな費えで、盗んだ餌で私は生きている。私に付いている名(ムース)は、ローマでは執政官(デキウス・ムス)も持っていた。
Caput XXVI
第XXVI章PL 7, 292AGrus.Littera sum coeli pennas per scripta volantes,Bella cruenta gerens, volucris discrimina Martis;Nec vereor pugnas, dum non sit longior hostis.
PL 7, 292A鶴。私は空を飛ぶ翼で書かれた文字である。血なまぐさい戦をなし、翼あるマルスの争いを戦う。敵がより丈高くない限り、私は戦いを恐れない。
Caput XXVII
第XXVII章PL 7, 292ACornix.Vivo novem vitas, si non me Graecia fallit;Atraque sum semper nullo compulsa dolore:Et non irascens ultro convicia dico.
PL 7, 292A鴉。私は九つの命を生きる、ギリシアが私を欺いていなければ。私は常に黒い、何の悲しみに駆られたのでもなく。怒ってもいないのに、自分から悪口を言う。
Caput XXVIII
第XXVIII章PL 7, 292AVespertilio.Nox mihi dat nomen primo de tempore noctis.Pluma mihi non est, cum sit mihi pinna volantis.Sed redeo in tenebris, nec me committo diebus.
PL 7, 292A蝙蝠。夜が私に名を与える、夜の初めの時(ウェスペル)にちなんで。私に羽毛は無いが、飛ぶ者の翼はある。だが私は闇の中へ帰り、昼には身を任せない。
Caput XXIX
第XXIX章PL 7, 292BEricius.Plena domus spinis, parvi sed corporis hospes,Incolumi dorso telis confixus acutis.Sustinet armatas segetes habitator inermis.
PL 7, 292B針鼠。棘に満ちた家、されど小さな体の住み手。背は傷つかぬまま、鋭い矢に刺し貫かれている。武具無き住まい手が、武装した穂波を支えている。
Caput XXX
第XXX章PL 7, 292BPediculi.Est nova notarum cunctis captura ferarum,Ut, si quid capias, id tu tibi ferre recuses,Et, quod non capias, tecum tamen ipse reportes.
PL 7, 292B虱。誰もが知る獣たちを捕らえる、新しい猟がある。すなわち、もし何かを捕らえても、お前はそれを自分の手に持ち帰ることを拒み、捕らえられなかったものを、それでもお前は自分で持ち帰る、という猟である。
Caput XXXI
第XXXI章PL 7, 292BPhaenix.Vita mihi mors est; morior, si coepero nasci:Sed prius est fatum leti, quam lucis origo.Sic solus Manes ipsos mihi dico parentes.
PL 7, 292B不死鳥。私にとって生は死である。生まれ始めれば、私は死ぬ。しかし死の定めは、光の始まりより先にある。かくして私だけは、冥府の霊そのものを自分の親と呼ぶ。
Caput XXXII
第XXXII章PL 7, 292BTaurus.Moechus eram regis, sed lignea membra sequebar;Et Cilicum mons sum, sed non sum nomine solo;Et vehor in coelis, et in ipsis ambulo terris.
PL 7, 292B牡牛。私はかつて王の妻を犯した姦夫であった、ただし木の肢体を追ったのだが。またキリキア人の山でもある、ただしその名は私ひとりのものではない。天を駆け、まさにその大地の上も歩む。
Caput XXXIII
第XXXIII章PL 7, 292CLupus.Dentibus insanis ego sum, qui vinco bidentes,Sanguineas quaerens praedas victusque cruentosMulta cum rabie: vocem quoque tollere possum.
PL 7, 292C狼。狂った牙を持つ私は、二本歯の者たち(ビデンテス=羊)を打ち負かす。血なまぐさい獲物を求め、血まみれの糧を求める、激しい狂乱をもって。私はまた声を取り上げることもできる。
Caput XXXIV
第XXXIV章PL 7, 292CVulpes.Exiguum corpus, sed cor mihi corpore majus.Sum versuta dolis, arguto callida sensu;Et fera sum sapiens, sapiens fera si qua vocatur.
PL 7, 292C狐。小さな体、しかし私の心は体よりも大きい。私は策略にたけ、鋭い知恵に狡猾である。そして賢い獣である、賢い獣と呼ばれるものがあるとすれば。
Caput XXXV
第XXXV章PL 7, 292CCapra.Alma Jovis nutrix, longo vestita capillo,Culmina difficili peragrans sed et ardua gressu,Custodi pecoris tremula respondeo lingua.
PL 7, 292C山羊。ユピテルを育てた慈しみ深い乳母、長い毛をまとい、頂も切り立った所も、難儀な足取りで歩き巡り、群れの番人に、震える声で応える。
Caput XXXVI
第XXXVI章PL 7, 292CPorcus.Setigerae matris foecunda natus in alvo,Desuper ex alto virides exspecto saginas,Nomine numen habens, si littera prima periret.
PL 7, 292C豚。剛毛の母の豊かな腹に生まれ、高い所から降る緑の飼い葉を待つ。最初の文字が消えれば、名のうちに神威(オルクス)を宿すことになる。
Caput XXXVII
第XXXVII章PL 7, 292DMula.Dissimilis patri, matri diversa figura,Confusi generis, generi non apta propago,Ex aliis nascor, nec quicquam nascitur ex me.
PL 7, 292D騾馬。父には似ず、母とも姿が違う、血統は入り交じり、血統を継ぐには適さぬ子孫、他のものから生まれるが、私から何も生まれることはない。
Caput XXXVIII
第XXXVIII章PL 7, 292DTigris.A fluvio dicor, fluvius vel dicitur ex me:Junctaque sum vento, vento velocior ipso,Et mihi dat ventus natos, non quaero maritum.
PL 7, 292D虎。私は川(ティグリス)にちなんで呼ばれ、あるいは川が私にちなんで呼ばれる。風と結ばれ、風そのものよりも速い。風が私に子を授ける、私は夫を求めない。
Caput XXXIX
第XXXIX章PL 7, 292DCentaurus.Quattuor insignis pedibus, manibusque duabus,Dissimilis mihi sum, quia sum non unus et unus;Et vehor et gradior, quia me duo corpora portant.
PL 7, 292Dケンタウロス。四本の脚と二本の手で際立ち、私は自分自身と似ていない、一つでありながら一つでないから。私は乗って運ばれもし、歩みもする、二つの体が私を運ぶから。
Caput XL
第XL章PL 7, 293APapaver.Grande mihi caput est, intus sed membra minuta:Pes unus solus, sed pes longissimus unus:Et me somnus amat, proprio nec dormio somno.
PL 7, 293A芥子。私の頭は大きいが、内には小さな肢がある。足はただ一本、だがその足はきわめて長い。眠りは私を愛するが、私自身は自分の眠りでは眠らない。
Caput XLI
第XLI章PL 7, 293AMalva.Anseris esse pedes similes mihi, nolo negare:Nec duo sunt tantum, sed plures ordine cernis;Et tamen hos ipsos omnes ego porto supinos.
PL 7, 293A葵。ガチョウの足に似た足が私にあることを、否むまい。しかもそれは二本だけではない、お前は幾本も並んでいるのを見る。それでいて私は、そのすべてを仰向けに運んでいる。
Caput XLII
第XLII章PL 7, 293ABeta.Tota vocor graece, sed non sum tota latine;Ante tamen mediam cauponis scripta tabernam.In terris nascor, lympha lavor, ungor olivo.
PL 7, 293Aビート。ギリシア語では丸ごと(ベータ)と呼ばれるが、ラテン語では丸ごとではない(ベ)。それでも居酒屋(タ〈ベ〉ルナ)の真ん中の手前に、私は書かれている。大地に生まれ、水で洗われ、オリーブ油を塗られる。
Caput XLIII
第XLIII章PL 7, 293ACucurbita.Pendeo, dum nascor: rursus pendendo tumesco.Pendens commoveor ventis, et nutrior undis.Pendula si non sim, non sum jam jamque futura.
PL 7, 293A瓢。私は生まれる間、垂れ下がっている。垂れ下がることで、また膨らむ。垂れたまま風に揺られ、水に養われる。もし垂れ下がっていなければ、私はもはや、今にも存在しなくなる。
Caput XLIV
第XLIV章PL 7, 293BCepa.Mordeo mordentes, ultro non mordeo quemquam;Sed sunt mordentem multi mordere parati:Nemo timet morsum, dentes quia non habeo ullos.
PL 7, 293B玉葱。噛む者を噛むが、自分からは誰も噛まない。しかし噛む私を噛もうとする者は多い。誰も噛まれることを恐れない、私には歯が一つも無いから。
Caput XLV
第XLV章PL 7, 293BRosa.Purpura sum terrae, pulchro perfusa colore,Septaque, ne violer, telis defendor acutis.O felix, longo si possem vivere fato!
PL 7, 293B薔薇。私は大地の紫、美しい色に染まっている。囲まれ、犯されぬように、鋭い矢で守られている。ああ幸いなことよ、もし長い運命を生きられるならば。
Caput XLVI
第XLVI章PL 7, 293BViola.Magna quidem non sum, sed inest mihi maxima virtus.Spiritus est magnus, quamvis in corpore parvo.Nec mihi germen habet noxam, nec culpa ruborem.
PL 7, 293B菫。私は大きくはないが、私には最大の力が宿っている。小さな体の中にも、大きな息吹がある。私の芽に害は無く、咎が私を赤らめることも無い。
Caput XLVII
第XLVII章PL 7, 293CThus.Dulcis odor nemoris flamma fumoque fatigor:Et placet hoc superis, medios quod mittor in ignes,Cum mihi peccandi meritum natura negarit.
PL 7, 293C乳香。森の甘い香り、私は炎と煙に苛まれる。それが天上の神々の意にかなう、私が火の真ん中に投げ込まれること、生まれつき、罪ゆえの報いを受けるいわれは私に無いのに。
Caput XLVIII
第XLVIII章PL 7, 293CMyrrha.De lacrymis et pro lacrymis mea coepit origo.Ex oculis fluxi, sed nunc ex arbore nascor,Laetus honos frondi, tristis sed imago doloris.
PL 7, 293C没薬。私の起こりは涙から、また涙のために始まった。目から流れ出たが、今は木から生まれる。葉にとっては喜ばしい誉れ、されど悲しみの姿。
Caput XLIX
第XLIX章PL 7, 293CEbur.Dens ego sum magnus, populis cognatus Eois.Nunc ego per partes in corpora multa recessi,Nec remanent vires, sed formae gratia mansit.
PL 7, 293C象牙。私は大きな歯である、東方の民に縁のある。今の私は、切り分けられて多くの物の中へ退いた。力はもう残っていないが、姿の美しさは残った。
Caput L
第L章PL 7, 293CFoenum.Herba fui quondam viridi de gramine terrae;Sed chalybis duro mollis praecisa metallo,Mole premor propria, tecto conclusa sub alto.
PL 7, 293C干し草。私はかつて、大地の緑の草から生えた草であった。だが柔らかいまま、硬い鋼の金物に刈り取られ、自らの重みに押しつぶされ、高い屋根の下に閉じ込められている。
Caput LI
第LI章PL 7, 293DMola.Ambo sumus lapides, una sumus, ambo jacemus;Quam piger est unus, tantum non segnis it alter.Hic manet immotus, non desinit ille moveri.
PL 7, 293D臼。我々は二人とも石であり、一つに合わさっており、二人とも据えられている。一方がどれほど怠けていても、もう一方はそれに劣らず休みなく動く。こちらはじっと動かずにいるが、あちらは動くことをやめない。
Caput LII
第LII章PL 7, 293DFarina.Inter saxa fui, quae me contrita premebant:Vix tamen effugi totis collisa medullis:Et nunc forma mihi minor est, sed copia major.
PL 7, 293D小麦粉。私は石と石のあいだにいて、砕かれながら押しつぶされていた。それでも私はようやく逃れた、髄まですっかり打ち砕かれて。そして今、私の形は小さくなったが、量は多くなった。
Caput LIII
第LIII章PL 7, 293DVitis.Nolo thoro jungi, quamvis placet esse maritam.Nolo virum thalamo: per me mea nata propago est.Nolo sepulcra pati; scio me submergere terrae.
PL 7, 293D葡萄の木。私は寝床に結ばれることを望まない、妻となることは喜ばしくとも。私は夫を閨に望まない。私によって私の子が生まれるのだから。私は墓に耐えることを望まない。だが自ら土に身を沈めるすべは心得ている。
Caput LIV
第LIV章PL 7, 293DHamus.Exiguum corpus, flexu mucronis adunciFallaces escas medio circumfero fluctu:Blandior, ut noceam; morti praemitto saginam.
PL 7, 293D釣り針。小さな体、曲がった切っ先の反りで、偽りの餌を、波の真ん中で運びまわる。私は媚びる、害をなすために。死へ先立って肥えた餌を送る。
Caput LV
第LV章PL 7, 294AAcus.Longa, sed exilis, tenui producta metallo,Mollia duco levi comitantia vincula ferro:Et faciem laesis, et nexum reddo solutis.
PL 7, 294A針。長いが、細く、薄い金属から引き延ばされ、軽い鉄にともなう柔らかな束縛を、私は導いてゆく。傷ついたものには顔を、ほどけたものには結びを、私は返す。
Caput LVI
第LVI章PL 7, 294ACaliga.Major eram longe quondam, dum vita manebat:Sed nunc exanimis, lacerata, ligata, revulsa,Dedita sum terrae; tumulo sed condita non sum.
PL 7, 294A軍靴。かつて命があったころ、私ははるかに大きかった。だが今は息絶え、引き裂かれ、縛られ、剥ぎ取られて、私は土に委ねられている。だが墓に納められてはいない。
Caput LVII
第LVII章PL 7, 294AClavus caligaris.In caput ingredior, qui de pede pendeo solo:Vertice tango solum: capitis vestigia signo:Sed multi comites casum patiuntur eumdem.
PL 7, 294A靴の鋲。私は頭で歩む、足にだけぶら下がっているのに。頭のてっぺんで地面に触れ、頭で足跡をしるす。だが多くの仲間が、同じ運命をこうむる。
Caput LVIII
第LVIII章PL 7, 294BCapillus.Findere me nulli possunt, praecidere multi.Sed sum versicolor, albus quandoque futurus.Malo manere niger: minus ultima fata verebor.
PL 7, 294B髪の毛。私を裂くことは誰にもできないが、切ることは多くの者ができる。だが私は色を変えるもの、いつかは白くなるだろう。私は黒いままでいたい。そうすれば最期の運命をそれほど恐れずにすむ。
Caput LIX
第LIX章PL 7, 294BPila.Non sum cincta comis, et non sum compta capillis;Intus enim crines mihi sunt, quos non videt ullus:Meque manus mittunt, manibusque remittor in auras.
PL 7, 294B球。私は髪で縁取られてはおらず、髪で整えられてもいない。というのも、私の内には毛があるが、それを見る者は誰もいない。手が私を投げ、手によって私は空へと送り返される。
Caput LX
第LX章PL 7, 294BSerra.Dentibus innumeris toto sum corpore plena:Frondicomam sobolem morsu depascor acuto:Mando tamen frustra, quae respuo praemia dentis.
PL 7, 294B鋸。私は数えきれぬ歯で、全身が満ちている。葉を茂らせた子らを、鋭い噛みつきで私は食い尽くす。だが私はむなしく噛むばかり。歯の稼ぎを、私は吐き出すのだから。
Caput LXI
第LXI章PL 7, 294BPons.Stat nemus in lymphis, stat in alto gurgite silva,Et manet in mediis undis immobile robur.Terra tamen mittit, quod terrae munera praestat.
PL 7, 294B橋。林が水の中に立ち、森が深い渦の中に立つ。そして波の真ん中に、動かぬ樫の木が留まっている。それでも大地が送り出したものが、大地の務めを果たす。
Caput LXII
第LXII章PL 7, 294CSpongia.Ipsa gravis non sum, sed aquae mihi pondus inhaeret;Viscera tota tument patulis diffusa cavernis.Intus lympha latet, sed non se sponte refundit.
PL 7, 294C海綿。私自身は重くないが、水の重さが私にまとわりつく。私のはらわたはすべて、広く開いた穴に満ちて膨れる。内には水が隠れているが、それはひとりでにあふれ出はしない。
Caput LXIII
第LXIII章PL 7, 294CTridens.Tres mihi sunt dentes: quos unus continet ordo:Unus praeterea deus est et solus in imo;Meque tenet numen, ventus timet, aequora curant.
PL 7, 294C三叉の矛。私には三つの歯がある。それを一つの列がつなぐ。さらに、ただ一柱の神が、深き底にただひとりある。神威が私を握り、風は私を恐れ、海原は私を気にかける。
Caput LXIV
第LXIV章PL 7, 294CSagitta.Septa gravi ferro, levibus circumdata pennis,Aera per medium volucri contendo meatu,Missaque discedens nullo mittente revertor.
PL 7, 294C矢。重い鉄に囲われ、軽い羽で覆われ、私は大気の真ん中を、飛ぶような速さの道で進む。放たれて去りながら、放つ者もないのに、私は戻ってくる。
Caput LXV
第LXV章PL 7, 294CFlagellum.De pecudis dorso pecudes ego terreo cunctas,Obsequium reddens moderati lege doloris:Nec volo contemni, sed contra nolo nocere.
PL 7, 294C鞭。家畜の背から出て、私はすべての家畜を脅す。加減された痛みの掟によって、従順を返させる。私は侮られたくはないが、逆に害をなしたくもない。
Caput LXVI
第LXVI章PL 7, 294DLaterna.Cornibus apta cavis, tereti perlucida gyro,Lumen habens intus divini sideris instar,Noctibus in mediis faciem non perdo dierum.
PL 7, 294D角灯。中空の角に合わせられ、丸い縁で透き通り、内に光を持つ、神々しい星さながらに。夜の真ん中にあっても、私は昼の顔を失わない。
Caput LXVII
第LXVII章PL 7, 294DSpecular.Perspicior penitus, nec luminis arceo visus,Transmittens oculos intra mea membra meantesNec me transit hiems, sed sol tamen emicat in me.
PL 7, 294D窓の雲母板。私は奥まで見通される。光のまなざしを遮らない。私の身のうちを通り過ぎてゆく目を、私は通す。冬は私を通り抜けないが、それでも太陽は私のうちで輝く。
Caput LXVIII
第LXVIII章PL 7, 294DSpeculum.Nulla mihi certa est, nulla est peregrina figura.Fulgor inest intus radianti luce coruscans,Qui nihil ostendit, nisi si quid viderit ante.
PL 7, 294D鏡。私に定まった姿はなく、私にとってよそ者の姿もない。内には、輝く光できらめく光沢がある。それは、先に何かを見たのでなければ、何も映し出さない。
Caput LXIX
第LXIX章PL 7, 295AClepsydra.Lex bona dicendi, lex sum quoque dura tacendi.Jus avidae linguae, finis sine fine loquendi,Ipsa fluens, dum verba flunt, ut lingua quiescat.
PL 7, 295A水時計。語ることの良き掟であり、また黙することの厳しい掟でもある。貪欲な舌の定め、終わりなき語りの終わりでもある。言葉が流れるあいだ〔底本は flunt。語として成り立たないので fluunt と読む〕私自身も流れて、やがて舌を静まらせる。
Caput LXX
第LXX章PL 7, 295APuteus.Mersa procul terris in cespite lympha profundo,Nonnisi perfossis possum procedere venis,Et trahor ad superos alieno ducta labore.
PL 7, 295A井戸。私は地表から遠く、深い芝土の底に沈んだ水。掘り抜かれた脈を通してでなければ、上へ進めない。そして他人の労苦に導かれて、地上へと引き上げられる。
Caput LXXI
第LXXI章PL 7, 295ATubus.Truncum terra tegit, latitant in cespite lymphae:Alveus est modicus, qui ripas non habet ullas.In ligno vehitur medio, quod ligna vehebat.
PL 7, 295A管。幹を大地が覆い、水は芝土の中に隠れている。川床はささやかで、岸というものを持たない。木の真ん中を通って、かつて木材を運んでいたものが運ばれる〔この行の主語は取りにくい。かつて木材を運んだ水が、今は木の管の中を運ばれる意と取った〕。
Caput LXXII
第LXXII章PL 7, 295AFollis.Non ego continuo morior, dum spiritus exit;Nam redit assidue, quamvis et saepe recedat.Et mihi nunc magna est animae, nunc nulla facultas.
PL 7, 295Aふいご。息が出て行っても、私はすぐには死なない。なぜなら、たびたび退いても、息はいつも絶えず戻ってくるからだ。そして私には、今は息の力が大きく、今はまったく無い。
Caput LXXIII
第LXXIII章PL 7, 295BLapis.Deucalionis ego crudeli sospes ab unda,Affinis terrae, sed longe durior illa.Littera decedat: volucris quoque nomen habebo.
PL 7, 295B石。私はデウカリオンの、あの残酷な洪水から助かったもの。大地と縁続きだが、大地よりもはるかに硬い。一字が失われれば、私は飛ぶもの(アピス)の名も持つだろう。
Caput LXXIV
第LXXIV章PL 7, 295BCalx.Evasi flammas, ignis tormenta profugi.Ipsa medela meo pugnat contraria fato.Ardeo de lymphis; mediis incendor ab undis.
PL 7, 295B石灰。私は炎を逃れた、火の責め苦から逃げ去った。それなのに、その治療そのものが私の運命に逆らって戦う。私は水によって燃える。波の真ん中で私は焼かれる。
Caput LXXV
第LXXV章PL 7, 295BSilex.Semper inest in me, sed raro cernitur ignis.Intus enim latitat, sed solos prodit ad ictus;Nec lignis, ut vivat, eget, nec, ut occidat, undis.
PL 7, 295B火打石。火は常に私の内にあるが、めったに見られない。内に隠れていて、打たれたときにだけ現れる。生きるのに薪を必要とせず、死ぬのに水も要らない。
Caput LXXVI
第LXXVI章PL 7, 295BRotae.Quattuor aequales currunt ex arte sorores,Sic quasi certantes, cum sit labor omnibus unus,Et prope sunt pariter, nec se contingere possunt.
PL 7, 295B車輪。技のわざより生まれた、等しき四人の姉妹が走る、あたかも競うがごとく、労苦はみな一つであるのに、すぐ近くにありながら、互いに触れ合うことはできない。
Caput LXXVII
第LXXVII章PL 7, 295CScalae.Nos sumus, ad coelum quae tendimus alta petentes,Concordi fabrica quas unus continet ordo,Ut simul haerentes per nos scandatur ad auras.
PL 7, 295C梯子。我々こそ、高きを求めて天へと伸びゆく者、一つの並びが、調和の作りをもって我々をつなぎとめる、共に結び合いながら、我々を伝って大気へと登られるように。
Caput LXXVIII
第LXXVIII章PL 7, 295CScopa.Mundi magna parens, laqueo connexa tenaci,Juncta solo plano manibus comprensa duabus,Ducor ubique sequens, et me quoque cuncta sequuntur.
PL 7, 295C箒。世界(ムンドゥス=清らかさ)の大いなる母、強靭な結び目に繋がれ、平らな地に触れ、両手に握られて、どこであれ従って引かれる私、そして私にもまたすべてが従う。
Caput LXXIX
第LXXIX章PL 7, 295CTintinnabulum.Aere rigens curvo patulum componor in orbem.Mobilis est intus linguae crepitantis imago;Non resonat positus, motus quoque saepe resultat.
PL 7, 295C鈴。青銅で堅く、曲がって開き、私は円形に作られる。内には、音立てる舌に似た動くものがある。静かに置かれれば鳴らず、動かされればしばしば響き返す。
Caput LXXX
第LXXX章PL 7, 295CConditus potus.Tres olim fuimus, qui nomine jungimur uno.Ex tribus est unus, et tres miscentur in uno;Quisque bonus per se: melior, qui continet omnes.
PL 7, 295C調合の飲み物。かつて我々は三つであった、今は一つの名で結ばれる。三つから一つとなり、三つは一つに混ぜ合わされる。おのおのそれ自体でよいものだが、すべてを含む者はより良い。
Caput LXXXI
第LXXXI章PL 7, 295DVinum conversum in acetum.Sublatum nihil est, nihil est extrinsecus auctum;Nec tamen invenio, quidquid prius ipse reliqui.Quod fuerat, non est: coepit, quod, non erat, esse.
PL 7, 295D酢に変わった酒。何も取り去られてはおらず、外から何も加えられてもいない。それでも私は、以前自分が残しておいたものを見出せない。かつてあったものは今は無く、無かったものが在り始めた。
Caput LXXXII
第LXXXII章PL 7, 295DMalum.Nomen habens graecum, contentio magna dearum,Fraus juvenis pulchri, multarum cura sororum,Excidium Trojae, dum bella cruenta peregi.
PL 7, 295D林檎。ギリシアの名を持ち、女神たちの大いなる争いのもととなり、麗しき若者の欺き、多くの姉妹たちの気遣うところとなり、トロイアの滅び、血なまぐさい戦を私が成し遂げる間に。
Caput LXXXIII
第LXXXIII章PL 7, 295DPerna.Nobile duco genus magni de gente Catonis.Una mihi soror est, plures licet esse putentur.De fumo facies, sapientia de mare nata est.
PL 7, 295D豚の腿肉。私は偉大なるカトーの一族(ポルキウス=豚)から、高貴な血筋を引く。私には姉妹が一人いる、多くいると思われているとしても。顔つきは煙より、知恵(サピエンティア=味わい)は海より生まれた。
Caput LXXXIV
第LXXXIV章PL 7, 296AMalleus.Non ego de toto mihi corpore vindico vires,Sed capitis pugna nulli certare recuso.Grande mihi caput est: totum quoque pondus in ipso.
PL 7, 296A槌。私は全身から力を得ているのではない、だが頭での闘いでは、誰との勝負も拒まない。私の頭は大きく、重さもすべてその中にある。
Caput LXXXV
第LXXXV章PL 7, 296APistillus.Contero cuncta simul virtutis robore magno.Una mihi cervix, capitum sed forma duorum.Pro pedibus caput est: nam caetera corporis absunt.
PL 7, 296Aすりこぎ。私は大いなる力の強さで、すべてを一度にすりつぶす。私には首は一つだが、頭の形は二つある。頭が足の代わりとなる、体の他の部分は無いからだ。
Caput LXXXVI
第LXXXVI章PL 7, 296AStrigilis.Rubea, curva, capax, alienis humida guttis,Luminibus falsis auri mentita colorem,Dedita sudori, modico succumbo labori.
PL 7, 296A垢すりべら。赤く、曲がり、深くくぼみ、他人のしずくに濡れ、偽りの輝きで、金の色を装い、汗にゆだねられ、わずかな労苦にも屈する。
Caput LXXXVII
第LXXXVII章PL 7, 296ABalneum.Per totas aedes innoxius introit ignis:Est calor in medio magnus quem nemo veretur.Non est nuda domus, sed nudus convenit hospes.
PL 7, 296A浴場。建物のすみずみに、害のない火が入り込む。中央には大きな熱があるが、誰もそれを恐れない。家自体は裸ではないが、客は裸で訪れる。
Caput LXXXVIII
第LXXXVIII章PL 7, 296BTessera.Dedita sum semper voto, non certa futuri:Jactor in ancipites varia vertigine casus,Nunc ego moesta malis, nunc rebus laeta secundis.
PL 7, 296Bさいころ。私はいつも願いにゆだねられ、未来は定かでない。さまざまな巡りで、行方定めぬ運命へと投げられ、今は不運に悲しみ、今は順調な巡り合わせに喜ぶ。
Caput LXXXIX
第LXXXIX章PL 7, 296BPecunia.Terra fui primo latebris abscondita terrae:Nunc aliud pretium flammae nomenque dederunt.Nec jam terra vocor, licet ex me terra paretur.
PL 7, 296B貨幣。私は初め土であった、土の奥深くに隠されて。今、炎が私に別の価値と名を与えた。もはや土とは呼ばれない、私によって土地が手に入るとしても。
Caput XC
第XC章PL 7, 296BMulier geminos pariens.Plus ego sustinui quam corpus debuit unum.Tres animas habui, quas omnes intus habebam:Discessere duae, sed tertia pene secuta est.
PL 7, 296B双子を産む女。私は一つの体が担うべき以上のものを担った。私には三つの魂があった、すべて内に宿していた。二つは去ったが、三つ目もほとんど後を追うところだった。
Caput XCI
第XCI章PL 7, 296BMiles podagricus.Bellipotens olim, saevis metuendus in armisQuinque pedes habui, quos unquam nemo negavit;Nunc mihi vix duo sunt: inopem me copia fecit.
PL 7, 296B痛風の兵士。かつては戦に強く、猛き武具にあって恐れられた、私には五つの足(ペデス=五尺の背丈)があった、誰もそれを否んだことはない。今はほとんど二つしかない、豊かさ(コピア=美食)が私を貧しくした。
Caput XCII
第XCII章PL 7, 296CLuscus allium vendens.Cernere jam fas est, quod vix tibi credere fas est.Unus inest oculus, capitum sed millia multa.Qui quod habet vendit, quod non habet, unde parabit?
PL 7, 296C片目で大蒜を売る者。今こそ見ることが許される、お前が信じることもほとんど許されぬものを。目は一つしかないのに、頭は幾千とある。持っているものを売る者が、持っていないものを、どこから手に入れよう。
Caput XCIII
第XCIII章PL 7, 296CFunambulus.Inter luciferum coelum terrasque jacentesAera per medium docta meat arte viator:Semita sed brevis est, pedibus nec sufficit ipsis.
PL 7, 296C綱渡り師。光を運ぶ天と、横たわる大地とのあいだを、旅人は、巧みな技をもって大気のただ中を進む。だがその道は狭く、足そのものにも足りない。
Caput XCIV
第XCIV章PL 7, 296CUmbra.Insidias nullas vereor de fraude latenti,Nam Deus attribuit nobis haec munera formae,Ut nemo moveat, nisi qui prius ipse movetur.
PL 7, 296C影。私は隠れた欺きによる企みを何も恐れない、神が我々にこの姿の恵みを与えたからだ、誰も動かすことがないように、まず自ら動く者でなければ。
Caput XCV
第XCV章PL 7, 296DEcho.Virgo modesta nimis legem bene servo pudoris.Ore procax non sum, nec sum temeraria lingua;Ultro nolo loqui, sed do responsa loquenti.
PL 7, 296Dこだま。いとも慎ましい乙女として、私は貞淑のおきてをよく守る。口は厚かましくなく、舌もむやみに大胆ではない。自分から話そうとはせず、語る者に応えを返すのみ。
Caput XCVI
第XCVI章PL 7, 296DSomnus.Sponte mea veniens varias ostendo figuras.Fingo metus vanos nullo discrimine vero.Sed me nemo videt, nisi qui sua lumina claudit.
PL 7, 296D眠り。私は自ら訪れ、さまざまな姿を見せる。まこととの区別なく、むなしい恐れを作り出す。だが自らの目を閉じる者でなければ、誰も私を見ない。
Caput XCVII
第XCVII章PL 7, 296DMonumentum.Nomen habens hominis post ultima fata remansi:Nomen inane manet, sed dulcis vita profugit.Vita tamen superest morti post tempora vitae.
PL 7, 296D墓碑。人の名を持って、最後の定めの後にも私は残った。むなしい名は留まるが、甘美な命は去ってしまった。それでも命は、生の時が過ぎたのちも、死者のために残る。
Caput XCVIII
第XCVIII章PL 7, 296DAncora.Mucro mihi geminus ferro conjungitur unco.Cum vento luctor, cum gurgite pugno profundo;Scrutor aquas medias, ipsas quoque mordeo terras.
PL 7, 296D錨。私には二つの先端があり、曲がった鉄で結び合わされている。風と格闘し、深い渦潮と戦う。水のただ中を探り、大地そのものにも食いつく。
Caput XCIX
第XCIX章PL 7, 296DLagena.Mater erat tellus, genitor fuit ipse Prometheus,Auriculaeque regunt redimitae ventre cavato.Dum cecidi infelix, mater mea me divisit.
PL 7, 296D瓶。母は大地であり、父はプロメテウスその人であった。飾られた小さな耳が、くぼんだ腹の私を操る。私が不幸にも倒れた時、私の母が私を砕いた。
Caput C
第C章PL 7, 298ANunc mihi jam credas, fieri quod posse negatur.Octo tenes manibus, sed me monstrante magistro,Sublatis septem reliqui tibi sex remanebunt.
PL 7, 298Aさあ今こそ私を信じよ、あり得ぬとされることが起こり得ると。お前は両手に八を持つ、だが私が師として示せば、七を取り去っても、お前には六が残るだろう〔謎の仕掛けは原文からは判然とせず、直訳にとどめた〕。