Caput I
第I章PL 4, 869BPrimus abusionis gradus est, si sine bonis operibus sapiens et praedicator fuerit, qui quod sermone docet, actibus explere negligit. Auditores enim doctrinae, dicta facere contemnunt, cum praedicatoris opera a praedicationis verbis discrepare conspiciunt.
PL 4, 869B弊害の第一の段階は、善き業なき賢者にして説教者がいる場合である。これは、言葉で教えることを行いにおいて果たすことを怠る者である。教えを聞く者たちは、説教者の行いが説教の言葉と食い違っているのを見れば、語られたことを実行するのを軽んじるからである。
Numquam enim fit efficax constituentis auctoritas, nisi eam effectu operis cordi affixerit audientis, praesertim cum et ipse doctor, si in vitiorum amorem delapsus fuerit, alterius doctoris medicamentum suis vulneribus adhibere parvipendit.
PL 4, 869B命じる者の権威は、行いの効果によって聞く者の心に刻みつけるのでなければ、決して効力を持たない。まして教師自身が悪徳への愛着に陥ったならば、自分の傷に他の教師の薬を当てることを軽んじるのである。
Unde et ipse Dominus in Evangelio de doctrina pariter et bono opere instruere volens discipulos, qualem in his cautelam haberent admonebat, dicens: Quod si sal evanuerit, in quo salietur (Matth. V, 13) ?
PL 4, 869Bそれゆえ主御自身も福音書において、教えと善き行いとを共に弟子たちに教えようと望み、彼らがこれらの点でどのような用心を持つべきかを戒めて、こう言われた。「もし塩の味が失われれば、それは何によって塩気をつけられるのか」(マタイ5:13)。
Hoc est, si doctor erraverit, a quo iterum doctore emendabitur? Et si lumen, quod in te est, tenebrae sunt; ipsae tenebrae quantae erunt (Matth. VI, 23) ?
PL 4, 869Bすなわち、教師が誤るならば、いかなる教師によって再び正されるのか、ということである。「もしお前のうちにある光が闇であるならば、その闇そのものはどれほどのものであろうか」(マタイ6:23)。
Si namque oculus a videndi officio desierit, quis a manu, vel a pede, vel a reliquo corpore illud ministerium exiget? Quapropter doctores cogitent, ne ampliori vindictae subjaceant, si plurimis perditionis occasionem abundantius praestent.
PL 4, 869Cもし目が見るという務めをやめてしまうならば、手や足やその他の体の部分から、いったい誰がその務めを要求するであろうか。それゆえ教師たちは、多くの者に破滅の機会をより多く与えるならば、いっそう重い報いを受けることのないよう思いを致すべきである。
Nam et ipse Salomon dum multae sapientiae transgressionem incurrit, totius Israeliticae plebis regni dispersionem solius sui merito praestitit. Quibus ergo committuntur multa, majora perdunt; si non recte dispensaverint rectoris sui munera, quae perceperunt.
PL 4, 869C事実、ソロモン自身も、豊かな知恵を持ちながら罪を犯したことによって、ただ自分一人の咎ゆえにイスラエルの民全体の王国の分裂を招いた。それゆえ、多くのものを委ねられた者たちは、自分が受け取った統治者の賜物を正しく配り用いなければ、より大きなものを失うのである。
Cui enim plus committitur ab eo plus exigitur. Et servus qui domini sui voluntatem intelligens non facit, acrioribus et gravioribus flagellis vindictae vapulabit (Luc. XII, 47) .
PL 4, 869C多く委ねられた者からは、多くが求められるからである。「そして、主人の意志を知りながらそれを行わない僕は、より激しく重い鞭打ちの罰を受けるであろう」(ルカ12:47)。
Caput II
第II章PL 4, 869DSecundus abusionis gradus est, si sine religione senex esse inveniatur. Cui cum membra exterioris hominis veterascunt; vires animi, id est, interioris hominis membra, incrementa roboris non capiunt.
PL 4, 869D弊害の第二の段階は、信仰なき老人が見出される場合である。この者においては、外なる人の肢体が老いていく一方で、魂の力、すなわち内なる人の肢体は、力の増大を得ないのである。
Plus enim omnibus religioni operam dare senibus competit, quos praesentis saeculi florida aetas transacta deseruit.
PL 4, 870B老人にこそ、誰にもまして信仰に力を注ぐことがふさわしい。彼らにおいては、この世の花咲く年頃はすでに過ぎ去り、彼らを見捨てているからである。
Sicut namque in lignis ipsa reproba arbor comparet, quae post flores fructus optimos cultori suo non exhibet: sic et in hominibus ipse reprobus est, quem flos juventutis deseruit, et tamen in sui corporis senectute, bonorum operum maturos fructus proferre parvipendit.
PL 4, 870B樹木において、花を咲かせた後に育てる者へ良い実を差し出さない木こそが、まさに悪しき木と見なされるように、人間においても、若さの花がすでに過ぎ去ったにもかかわらず、自らの体の老年において善き業の熟した実をもたらすことを軽んじる者こそが、悪しき者なのである。
Quid enim stolidius fieri potest; si mens ad perfectionem festinare non contendat, quando totius corporis habitus senectute confectus ad interitum properat?
PL 4, 870B体全体の状態が老年によって衰え、滅びへと急いでいるときに、精神が完成へと急ぎ努めようとしないとすれば、これより愚かなことがほかにあろうか。
Dum oculi caligant, aures graviter audiunt, capilli fluunt, facies in pallorem mutatur, dentes lapsi numero minuuntur, cutis arescit, flatus non suaviter olet, pectus suffocatur, tussis cachinnat, genua trepidant, talos et pedes tumor inflat; etiam homo interior qui non senescit, his omnibus aggravatur.
PL 4, 870B目はかすみ、耳は重く聞こえ、髪は抜け落ち、顔は青白く変わり、歯は抜けてその数を減らし、皮膚は乾き、息は快い匂いを失い、胸は塞がれ、咳は高笑いのように鳴り響き、膝は震え、くるぶしと足は腫れによって膨らむ。老いることのない内なる人でさえも、これらすべてによって重荷を負わされるのである。
Et haec omnia ruituram jamjamque domum corporis cito praenuntiant. Quid ergo superest, nisi ut dum hujus vitae defectus appropinquat, nihil aliud cogitare quam quomodo futura habitatio prospere comprehendatur, quisque senex appetat?
PL 4, 870Cそして、これらすべては、体という家がまさにいまにも崩れ落ちようとしていることを、速やかに予告するものである。それゆえ、老人は誰しも、この命の衰えが近づくとき、来るべき住まいをいかにして首尾よく得るかということ以外は何も考えまいと願うほかに、何が残されているであろうか。
Juvenibus enim incertus hujus vitae terminus instat, senibus vero cunctis maturior ex hac luce exitus breviter concordat.
PL 4, 870C若者たちには、この命の終わりが不確かなまま迫っているが、老人たちにはみな、この光のもとからのより早い旅立ちが、間もなくのこととして定まっているのである。
Cavendae sunt ergo homini duae particulae, quae in illius carne non veterascunt, et totum hominem secum ad peccatum pertrahunt; cor videlicet et lingua: quia cor novas semper cogitationes machinari non desinit; lingua impigre loquitur, quodcumque machinari cor senserit.
PL 4, 870Cそれゆえ人は、その肉において老いることのない二つの部分に注意しなければならない。それらは人全体を自らとともに罪へと引き込むからである。すなわち心と舌である。心は絶えず新たな思いをめぐらすことをやめず、舌は心がめぐらしたと感じたことを、絶えず語るからである。
Caveat ergo senilis aetas, ne istae juvenescentes particulae totam sui harmoniam decipiant, et per res ineptas reliqui corporis gravitatem illudant.
PL 4, 870Dそれゆえ老年は、これらの若返る部分が自らの調和全体を欺き、つまらぬことによって残りの体の重々しさを台なしにすることのないよう、注意しなければならない。
Unicuique enim considerandum est, quid aetate eminenti dignum sit; ut hoc agat, quod nec vitam, nec aetatem, nec ministerium vile reddat.
PL 4, 870D各人は、老いた年齢にふさわしいことが何であるかを考え、命をも、年齢をも、務めをも卑しいものにしないことを行うべきである。
Caput III
第III章PL 4, 871ATertius abusionis gradus est, adolescens sine obedientia; quo mundus a recto rationis ordine depravatur. Qualiter namque in senectute aliis ministerium imperabit, qui in adolescentia se senioribus obedientem exhibere contemnit?
PL 4, 871A弊害の第三の段階は、従順なき若者である。これによって、世は理性の正しい秩序から堕落させられる。若い時に年長者に従順であることを示すのを軽んじる者が、老年においてどうして他者に務めを命じることができようか。
Unde et in proverbio apud veteres habetur, quod dominari nequeat, qui prius alicui servitutem praebere denegat.
PL 4, 871Aそれゆえ、古人の間の格言にもこうある。先に誰かに仕えることを拒む者は、支配することができない、と。
Propter quod et Dominus Jesus in temporibus suae carnis, dum adhuc ad legitimam aetatem doctoris non pervenerat, obedienter ministrationem parentibus suis praestitit.
PL 4, 871Aそれゆえ、主イエスもその肉における時において、まだ教師となるべき正当な年齢に達しないうちは、従順にご両親に仕えられた。
Sicut ergo in senibus sobrietas, et morum perfectio requiritur: ita etiam in adolescentibus, obsequium, et subjectio, et obedientia rite debetur.
PL 4, 871Bそれゆえ、老人には節制と品行の完成が求められるように、若者には、恭順と服従と従順とが正当に義務づけられている。
Quapropter et in mandatis legis primum in his quae ad homines pertinent, patris et matris honor imperatur, quia quamvis carnalis pater non supervixerit, aut indignus fuerit; alicui tamen patri digno et viventi, paternus honor usque ad dignam aetatem a filiis praebendus esse ostenditur.
PL 4, 871Bそれゆえ、律法の戒めにおいても、人間に関わる事柄のうち第一に、父母への敬いが命じられている。たとえ肉の父が生き残っていなくとも、あるいは値しない者であっても、誰かふさわしい生きている父に対して、ふさわしい年齢に至るまで、子らが父としての敬いを捧げるべきことが示されているからである。
Quatuor etenim modis per Scripturas divinas patres vocantur; hoc est, natura, gente, admonitione, et aetate. De patre namque naturali Jacob ad Laban loquitur: Nisi timor patris mei Isaac adfuisset, tulisses omnia quae mea sunt (Gen. XXXI, 42) .
PL 4, 871Bというのも、聖なる聖典において、父は四つの仕方で呼ばれるからである。すなわち、本性により、民族により、訓戒により、そして年齢によってである。生みの父については、ヤコブがラバンに向かってこう語っている。「もし私の父イサクの畏れがなかったならば、お前は私のものすべてを奪い去っていたであろう」(創世記31:42)。
Gente vero pater dicitur, quando Dominus de rubo ad Moysen loquebatur: Ego sum, inquiens, Deus patrum tuorum, Deus Abraham, Deus Isaac, Deus Jacob (Exod. III, 6) .
PL 4, 871B民族による父とは、主が柴の中からモーセに向かって語られたときに言われる。「わたしはお前の父祖たちの神、アブラハムの神、イサクの神、ヤコブの神である」(出エジプト記3:6)。
Aetate autem et admonitione pariter pater dicitur, cum Moyses in cantico Deuteronomii loquitur: Interroga patrem tuum, et annuntiabit tibi; majores tuos, et dicent tibi (Deut. XXXII. 7) .
PL 4, 871C年齢と訓戒とによって共に父と呼ばれるのは、モーセが申命記の歌の中でこう語るときである。「お前の父に尋ねよ、そうすれば彼はお前に告げるであろう。お前の年長者たちに尋ねよ、そうすれば彼らはお前に語るであろう」(申命記32:7)。
Quod si ergo naturalis pater superstes non fuerit, aut indignus fuerit; admonenti tamen aut seniori adolescentis obedientia praebenda erit. Quomodo ergo honoratus in senectute apparebit, qui disciplinae laborem in adolescentia non sustinuerit?
PL 4, 871Cそれゆえ、もし生みの父が生存していないか、値しない者であるならば、若者は訓戒する者、あるいは年長者に対して従順を捧げるべきである。それでは、若い時に訓練の労苦に耐えなかった者が、老年においてどうして敬われる者として現れようか。
Quodcumque etenim homo laboraverit, hoc et metet. Omnis namque disciplina in praesenti non videtur esse gaudii, sed moeroris; postea vero fructum pacatissimum exercitatio per eam reddet justitiae (Hebr. XII, 11) .
PL 4, 871C人は、労苦したものを、そのまま刈り取るからである。「すべての訓練は、その時にあっては喜びではなく悲しみであるとしか見えないが、後になって、それによる鍛錬が〔底本は exercitatio(主格)。通用の聖書本文は exercitatis と読み、鍛えられた者たちに、の意となる〕義の最も平和な実を返すのである」(ヘブライ12:11)。
Sicut ergo fructus non invenitur in arbore, in qua pampinus aut flos prius non apparuerit: sic et in senectute honorem legitimum assequi non poterit, qui in adolescentia disciplinae alicujus exercitatione non laboraverit.
PL 4, 871Cつる芽や花がまず現れなかった木に実が見出されないように、若い時に何らかの訓練の鍛錬に労苦しなかった者は、老年において正当な敬いを得ることができないのである。
Disciplina igitur absque obedientia, qualiter fieri potest? Adolescens ergo sine disciplina, adolescens sine obedientia est: quoniam et ipsa obedientia, quae omnium disciplinarum mater est, magna exercitatione indiget; quae sui normam studii in Christo Domino sumpsit, qui obediens patri usque ad mortem, crucis ignominiam libenter sustinuit.
PL 4, 871Dそれゆえ、従順なくして訓練はどうして成り立ちうるであろうか。訓練なき若者とは、従順なき若者のことである。というのも、すべての訓練の母である従順そのものも、大いなる鍛錬を必要とするからである。この従順は、その修練の規範を主キリストにおいて得た。キリストは父に従順であって死に至るまで、十字架の恥辱を進んで耐え忍ばれたのである。
Caput IV
第IV章PL 4, 872AQuartus abusionis gradus est, dives sine eleemosyna; qui superflua usus sui quae custodienda in posterum recondit, indigentibus et nihil habentibus non distribuit: per quod efficitur, ut dum in terra quaesita diligenti cura custodit, coelestis patriae perennem thesaurum amittat.
PL 4, 872A弊害の第四の段階は、施しなき富者である。自分の使用に余るものを、後のためにと保管して蓄え、困窮する者や何も持たない者に分け与えない者である。これによって、地上で得たものを熱心な配慮によって守っている間に、天の故郷の永遠の宝を失うことになるのである。
Ad quem thesaurum Dominus Jesus adolescentem divitem, qui eum de perfectione interrogaverat, ita respondens invitavit: Si vis perfectus esse, vade et vende omnia quae habes, et da pauperibus, et veni, sequere me, et habebis thesaurum in coelo (Matth. XIX, 21) .
PL 4, 872Aこの宝へと、主イエスは、完全であることについて尋ねた富める若者に、こう答えて招かれた。「もし完全でありたいなら、行って、持っているものをすべて売り、貧しい人々に与えよ。そして来て、わたしに従え。そうすれば、天に宝を持つことになる」(マタイ19:21)。
Quem thesaurum nullus umquam hominum habere potest, nisi qui pauperibus solatia praestat, aut per seipsum pauper est. Non ergo dormiat in thesauris tuis, quod pauperes dormire non sinit.
PL 4, 872Bこの宝は、貧しい者に慰めを与える者か、自ら貧しい者でなければ、いかなる人も決して持つことができない。それゆえ、貧しい者たちを眠らせないものを、お前の宝の中に眠らせておいてはならない。
Dives namque etsi multa congregaverit, his frui solus nequaquam poterit; quia unius hominis natura multis rebus non succurrit.
PL 4, 872B富者は多くのものを集めたとしても、それらを一人で享受することは決してできない。一人の人間の本性は、多くのものに応じきれないからである。
Quid ergo stultius est quam propter unius hominis victum et vestitum, totam regni coelestis perdere perennem jucunditatem, et aeternos inferni cruciatus, absque consolationis praestolatione subire?
PL 4, 872Bただ一人の人間の食と衣のために、天の国の永遠の喜びをことごとく失い、慰めを待ち望むこともなく冥界の永遠の責め苦を受けることよりも、いったい何が愚かであろうか。
Quod igitur aliquando per necessitatem amittendum est, pro aeterna remuneratione sponte distribuendum est. Omnia enim quae videntur, temporalia sunt, quae non videntur aeterna sunt (II Cor. V, 18) .
PL 4, 872Bそれゆえ、いずれ必然によって失われるべきものは、永遠の報いのために自ら進んで分け与えられるべきである。「目に見えるものはすべて束の間であり、見えないものは永遠である」(二コリント5:18)。
- ミーニュは二コリント5章18節と刷るが、引かれているのは二コリント4章18節である。
Quamdiu namque temporales sumus, temporalibus temporalia deserviunt, et cum hinc transierimus, aeternis aeterna solatia praestabuntur.
PL 4, 872C我々が束の間である間は、束の間の者たちに束の間のものが仕える。しかし、この世から移り去るときには、永遠の者たちに永遠の慰めが与えられるであろう。
Idcirco non debemus diligere ea quae non semper habebimus; praesertim cum expertem rationis avarum divitem, thesauri sui et agri, et omnia quae habet, ostendant; quia toto cordis intuitu illas res amat quae numquam se diligunt.
PL 4, 872Cそれゆえ我々は、常には持ち続けないものを愛すべきではない。まして、貪欲な富者が理性を欠いていることは、彼の宝や畑、そして彼が持つすべてのものが示している。彼は、決して自分を愛し返すことのないものを、心の全眼差しをもって愛しているからである。
Si enim aurum et argentum, et agros, et vestimenta, et cibos, et metalla, et bruta animalia quis dilexerit, haec omnia vicem sibi amoris rependere non posse, ipsa rerum natura ostendit.
PL 4, 872C金や銀、畑、衣服、食べ物、鉱物、無分別な動物を愛する者があるとすれば、これらすべてが彼に愛を返すことができないことを、事物の本性そのものが示している。
Quid ergo a ratione longius est quam diligere, quod te amare non valet; et negligere illum, qui tuae dilectioni cum dilectione omnia praebet?
PL 4, 872Cお前を愛する力のないものを愛し、お前の愛に対して愛をもってすべてを与えてくださる方を軽んじることよりも、理性から遠いことがほかにあろうか。
Propter hoc igitur non diligi mundus, sed diligi proximus a Deo praecipitur; quia proximus vicem sui amoris potest rependere, quod mundus minime posse non dubitatur.
PL 4, 872Cそれゆえ、世を愛することではなく、隣人を愛することが神によって命じられている。隣人は自分への愛を返すことができるが、世は決してそれができないことは疑いないからである。
Sic enim inimicum esse diligendum Dominus praecepit, ut illa dilectio amicum illum ex inimico efficiat. Quisquis ergo dives cupidus vult aeternas habere divitias, distribuendo egenis praestet interim non mansuras.
PL 4, 872D主は、その愛が敵を敵から友へと変えるほどに、敵を愛すべきことを命じられた。それゆえ、永遠の富を持ちたいと願う貪欲な富者は誰であれ、さしあたり長続きしないものを、困窮する者たちに分け与えるべきである。
Si enim quod diligit non vendit, nemo potest emere quod cupit. Avari namque ideo in judicio a rectissimo judice nuncupantur maledicti, quia qui praeteribant eorum habitacula non dicebant: Benedictio Domini super vos, benediximus vobis in nomine Domini (Psal. CXXVIII, 8) .
PL 4, 873Aもし愛するものを売らないならば、誰も欲しいものを買うことはできない。貪欲な者たちが裁きにおいて最も正しい審判者から呪われた者と呼ばれるのは、彼らの住まいのそばを通り過ぎる者たちが、こう言わなかったからである。「主の祝福が汝らの上にあるように。我々は主の名によって汝らを祝福した」(詩篇128:8)。
Infelices ergo sunt avari divites, qui propter res transitorias, in aeternam damnationem dilabuntur; et e contrario: Beati sunt misericordes, quia misericordiam consequentur (Matth. V, 7) .
PL 4, 873Aそれゆえ、移ろいゆくもののために永遠の断罪に陥る貪欲な富者たちは不幸である。それに対して、「憐れみ深い人々は幸いである、彼らは憐れみを受けるであろうから」(マタイ5:7)。
Felix est ergo misericors, dum in hac virtute non substantiam, sed affectum Deus requirit.
PL 4, 873Aそれゆえ、憐れみ深い者は幸いである。この徳において、神が求められるのは財産ではなく、心の思いだからである。
Caput V
第V章PL 4, 873BQuintus abusionis gradus est, femina sine pudicitia. Sicut enim omnes bonos mores procurat et custodit in viris prudentia, sic et in feminis cunctos honoris actus nutrit et fovet et custodit pudicitia.
PL 4, 873B弊害の第五の段階は、貞潔なき女である。思慮が、男においてすべての善き習わしを整え守るように、女においては、貞潔が名誉あるすべての行いを養い、育み、守るのである。
Pudicitia namque castitatem custodit, avaritiam refraenat, lites devitat, iram mitigat, libidinem occupat, cupiditatem temperat, lasciviam castigat, ebrietatem cavet, verba non multiplicat, gulae concupiscentias purgat, furtum omnino damnat. Quid plura?
PL 4, 873B貞潔は貞潔そのものを守り〔原文は pudicitia が castitatem を守る、の意。両語とも貞潔と訳した〕、貪欲を抑え、争いを避け、怒りを和らげ、情欲を抑え、欲望を制し、放埒を戒め、酩酊を用心し、言葉を多くせず、食い意地の欲望を清め、盗みをことごとく断罪する。これ以上何を言おう。
Omnia vitia restringit; et omnes virtutes, et quidquid coram Deo et bonis hominibus laudabile est nutrit. Impudica namque vita nec laudem ab hominibus in praesenti saeculo, nec remunerationem a Deo exspectat in futuro.
PL 4, 873B貞潔はすべての悪徳を抑え、あらゆる徳を、また神と善き人々の前で称賛に値するすべてのことを養う。貞潔なき生活は、この世においては人々からの称賛を、来るべき世においては神からの報いをも、望むことができない。
Pudica vero vita, famam bonam inter homines habet, et de spe futurae beatitudinis gaudet. Praesentibus semetipsam imitabilem facit, posteris memoriam amabilem relinquit.
PL 4, 873Bしかし貞潔な生活は、人々の間で良い評判を得、来るべき至福の希望に喜ぶ。それは現に生きる人々にとって手本となるべき自らを示し、後の世に愛すべき記憶を遺す。
Bonis semper moribus delectatur et consentit, et assiduis Scripturarum meditationibus et eloquiis animam vegetat. Bonorum praecedentium exempla custodit, et inseparabilia perfectis contubernia nectit.
PL 4, 873C貞潔な生活は常に善き習わしを喜び、それに同意し、聖典の絶えざる黙想と御言葉とによって魂を生き生きとさせる。それは先立つ善き者たちの実例を守り、完徳の人々との切り離しがたい交わりを結ぶ。
Duobus ergo modis constat verae pudicitiae exercitatio, id est corporis habitu et superficie et animi affectu interno. Per exteriorem modum coram Deo, providemus opera bona.
PL 4, 873Cそれゆえ、真の貞潔の実践は二つの仕方から成る。すなわち、体の在り方と外見、そして心の内なる思いである。外なる仕方によって、我々は神の御前に善き行いを備えるのである。
Pudicitia namque corporis est, alienas res non appetere, et omnem immunditiam devitare, ante horam congruam non gustare velle, risum non excitare, verba vana et falsa non loqui; habitum per omnia ordinatum, compositionemque convenientem tam capillorum quam vestium, sicut decet, habere; cum indignis contubernia non inire; supercilioso intuitu neminem aspicere, vagari oculos non permittere; pompatico et illecebroso gressu non incedere; nulli inferior in incoepto bono opere apparere, nulli contumeliam meliam aut ruborem incutere, neminem blasphemare, senes non irridere, bonis non invidere, meliori non controversari; de his quae ignoras, non tractare, et ea quae scis non omnia proferre: haec enim proximis amabilem hominem reddunt, et Deo acceptabilem faciunt.
PL 4, 873C体の貞潔とは、他人のものを欲しがらず、あらゆる汚れを避け、しかるべき時より前に食べようとせず、笑いを引き起こさず、むなしく偽りの言葉を語らず、すべてにおいて整えられた装いを保ち、髪も衣服もふさわしく調え、値しない者との交わりに入らず、傲慢な眼差しで誰をも見ず、目をさまよわせることを許さず、見せびらかしと誘惑の足取りで歩まず、善き業の企てにおいて誰にも劣った者と見えず、誰にも侮辱や恥辱を与えず〔底本は contumeliam meliam。meliam は本文の崩れらしく、訳出しなかった〕、誰をも謗らず、老人を嘲らず、善き者たちを妬まず、より優れた者に逆らわず、知らないことについて論じず、知っていることのすべてを口にしないことである。これらのことは、隣人にとって愛すべき人となし、神にとって受け入れられる者とするのである。
Pudicitia enim animae est, plus propter Dei oculos quam hominum omnia bona facere; appetitiones turpium cogitationum compescere; omnes meliores se esse aestimare, nemini invidere; de semetipso nihil confidere, Dei semper auxilio res omnes committere, ante Dei oculos semetipsum constituere, haeretica pravitate sensum non maculare, catholicis per omnia consentire; Deo soli adhaerere, castitatem aeternae mentis Deo Christo offerre; omnia coepta opera bona mortis tantum termino finire; praesentes tribulationes animi fortitudine negligere, parvipendere; in terra praeter proximos nihil amare, cuncti amoris thesaurum in coelo constituere, et pro omni bono actu mercedem a Deo in coelestibus sperare.
PL 4, 874A魂の貞潔とは、人の目よりも神の目を思ってすべての善きことを行い、恥ずべき思いの欲求を抑え、すべての者を自分より優れていると見なし、誰も妬まず、自分自身に何ら頼らず、常に神の助けにすべての事を委ね、常に神の御前に自分を置き、異端の邪説によって心を汚さず、あらゆる点でカトリックの教えに一致し、ただ神のみに固く従い、永遠なる心の貞潔をキリストなる神に捧げ、始めたすべての善き業を死という終わりに至るまでやり遂げ、現在の艱難を心の強さによって軽んじ、意にとめず、地上では隣人のほかに何も愛さず、あらゆる愛の宝を天に据え、あらゆる善き行いについて天における神からの報いを望むことである。
Pudicitia ornamentum nobilium est, exaltatio humilium, nobilitas ignobilium, pulchritudo debilium, prosperitas laborantium, solamen moerentium, augmentum omnis pulchritudinis, decus religionis, defensio criminum, multiplicatio meritorum, creatoris omnium Dei amicitia.
PL 4, 874B貞潔は、高貴な者たちの飾りであり、卑しい者たちの高揚であり、身分低き者たちの高貴さであり、弱き者たちの美しさであり、労苦する者たちの繁栄であり、悲しむ者たちの慰めであり、あらゆる美しさの増大であり、信仰の栄えであり、罪過に対する防御であり、功徳の増大であり、万物の創造主なる神との友情である。
Caput VI
第VI章PL 4, 874BSextus abusionis gradus est dominus sine virtute, quia nihil proficit dominandi habere potestatem, si dominus ipse non habeat virtutis rigorem.
PL 4, 874B弊害の第六の段階は、徳なき主人である。支配する力を持っていても、主人自身が徳の堅固さを持たないならば、それは何の益にもならないからである。
Sed hic virtutis rigor, non tam exteriori fortitudine, quae et ipsa saecularibus dominis necessaria est, quam animi interiori fortitudine, exerceri debet.
PL 4, 874Cしかし、この徳の堅固さは、世俗の主人たちにも必要な外なる強さによってよりも、むしろ心の内なる強さによって発揮されるべきである。
Saepe enim dominandi per animi negligentiam perditur fortitudo, sicut in Heli sacerdote factum fuisse comprobatur; qui dum severitate judicis peccantes filios non coercuit, in eorum vindictam, Dominus velut consentienti ferociter non pepercit.
PL 4, 874C実に、支配する強さは、しばしば心の怠慢によって失われる。祭司ヘリにおいて起こったことがそれを証している。彼は裁く者としての厳しさをもって罪を犯す息子たちを抑えなかったので、主は、彼が同意したものとして、その報いにおいて容赦なく厳しくあたられた。
Tria ergo necessaria hos qui dominantur habere oportet: terrorem scilicet, et ordinationem, et amorem. Nisi enim ametur dominus pariter et metuatur, ordinatio illius constare minime potest.
PL 4, 874Cそれゆえ、支配する者たちは三つのものを必ず持つべきである。すなわち、畏怖と、秩序と、愛である。主人が愛されると同時に畏れられるのでなければ、その秩序は成り立ちえないからである。
Per beneficia ergo et affabilitatem procuret ut diligatur, et per justas vindictas, non propriae injuriae, sed legis Dei, studeat ut metuatur.
PL 4, 874Cそれゆえ、恩恵と親しみやすさとによって愛されるよう努め、また、自分自身への不正のためではなく神の法のための正しい報いによって、畏れられるよう努めるべきである。
Propterea quoque, dum multi pendent in eo, ipse Deo adhaerere debet, qui illum in ducatum constituit; qui ad portanda multorum onera, ipsum veluti fortiorem solidavit.
PL 4, 874Cそれゆえまた、多くの者が彼にかかっている以上、彼自身は、自分を統治の座に据えられた神に固く従うべきである。神は、多くの者の重荷を担うために、彼をいわばより強い者として堅く据えられたのである。
Paxillus enim nisi bene fortiter firmetur, et alicui fortiori adhaereat, omne quod in eo pendet cito labitur; et ipse solutus a rigore suae firmitatis, cum oneribus ad terram delabitur.
PL 4, 874D杭は、しっかりと強く打ち込まれ、より強いものに寄りかかっていなければ、そこに掛けられたものはすべて速やかに滑り落ちる。そしてその杭自身も、しっかりした支えを失って、重荷とともに地に落ちるのである。
Sic et princeps nisi suo Conditori pertinaciter adhaeserit, et ipse, et omne quod continet, cito deperit. Quidam namque per dominandi officium plus Deo appropinquant, quidam imposito sibi dignitatis honore deteriores fiunt.
PL 4, 875A同様に、君主も自らの創造主に揺るぎなく固く従わなければ、彼自身も、彼が保っているものすべても、速やかに滅びる。実に、ある者たちは統治の務めによって神により近づき、ある者たちは、身に課された尊厳の栄誉によってかえって堕落するのである。
Moyses namque, accepto populi ducatu, familiarius Dei locutionibus utebatur: Saul vero, filius Cis, postquam sceptra regni suscepit, per inobedientiae superbiam Deum offendit.
PL 4, 875Aモーセは、民の統率を受けてから、いっそう親しく神の語りかけにあずかった。他方サウル、キシュの子は、王国の笏を受け取ってから、不従順の高慢によって神を怒らせた。
Rex Salomon postquam patris sui David sedem obtinuit, Deus illum ultra omnes mortales velut ad innumerosi populi gubernationem sapientiae munere ditavit.
PL 4, 875Aソロモン王は、父ダビデの王座を得てから、神によって、あたかも数え切れない民を治めるためであるかのように、知恵の賜物をもって、すべての人間にまさって富ませられた。
E contrario vero Hieroboam, servus Salomonis, postquam regni domus David occupavit partem, ad idolorum cultum decem tribus Israel, quae erant in parte Samariae, diverterat.
PL 4, 875Aそれに対して、ソロモンの僕であったヤロブアムは、ダビデの家の王国の一部を占めてから、サマリアの地にあったイスラエルの十部族を、偶像崇拝へと迷わせた。
Per quae exempla evidenter ostenditur, quosdam in sublimiori statu ad majorem perfectionem crescere, quosdam vero per supercilium dominationis ad deteriora defluere.
PL 4, 875Bこれらの実例によって、ある者たちはより高い地位においていっそう大いなる完徳へと成長し、ある者たちはかえって支配の高慢によってより悪しきものへと堕落することが、明らかに示される。
Per quod utrumque intelligitur eos qui ad meliora transcendunt, per virtutem animi et Dei auxilium posse id facere, et eos qui ad deteriora devertuntur, per mentis imbecillitatem pariter et negligentiam errare.
PL 4, 875Bこのいずれによっても、より善きものへと登る者たちは、心の徳と神の助けとによってそれをなしうるのであり、より悪しきものへと転落する者たちは、心の弱さと怠慢とによって誤るのであることが理解される。
Unde et dominum absque virtute fieri non decet, qui virtutem sine Dei auxilio nullatenus habet. Qui etenim multa tuetur, si non habet fortitudinem animi, non valet id agere, quoniam magna magnis infestationibus, vel adversitatibus solent laborare.
PL 4, 875Bそれゆえ、神の助けなくしては徳を決して持ちえない者が、徳なくして主人となることはふさわしくない。多くのものを守る者は、心の強さを持たなければ、それをなす力を持たない。大きなものは大きな攻撃、あるいは逆境に苦しみがちだからである。
Omnis ergo qui praeest, hoc primitus animi tota intentione procuret, ut per omnia de Dei adjutorio omnino non dubitet.
PL 4, 875Bそれゆえ、統べる者は誰であれ、まず心の全き意を尽くして、あらゆることにおいて神の助けを少しも疑わないよう努めるべきである。
Si namque coeperit in actibus suis auxiliatorem habere Dominum dominorum, nullus hominum contemptui poterit habere ejus dominatum: Non enim est potestas nisi a Deo (Rom. XIII) .
PL 4, 875Cもし彼が、自らの行いにおいて主の主なる方を助け手として持つようになったならば、いかなる人間も彼の支配を侮ることはできないであろう。「権力は神からでなければ存在しないからである」(ローマ13章)。
Ipse enim elevat de stercore egenum, et sedere facit cum principibus populi sui, et deponit potentes de sede, et exaltat humiles; ut subditus fiat omnis mundus Deo et egeat gloria Dei.
PL 4, 875C神は、貧しい者を芥の中から起こし、その民の君主たちとともに座らせ、力ある者を座から退け、卑しい者を高められる。全世界が神に服し、神の栄光を必要とするためである。
Caput VII
第VII章PL 4, 875CSeptimus abusionis gradus est Christianus contentiosus, qui, cum participationem nominis Christi per fidem et Baptismum susceperit, contra Christi dicta et propositum, mundi caduca delectamenta diligit.
PL 4, 875C弊害の第七の段階は、争い好きなキリスト教徒である。信仰と洗礼とによってキリストの名にあずかりながら、キリストの言葉と決意とに反して、この世の移ろいゆく楽しみを愛する者である。
Omne enim de quo contenditur, aut propter propriam ejus rei dilectionem de qua agitur, aut propter alterius amorem, quae sub odiosa specie latet, appetitur.
PL 4, 875C争われるすべての事柄は、その事そのものへの愛のゆえに、あるいは、憎むべき装いのもとに隠れている別のものへの愛のゆえに、求められるものである。
Quemadmodum, verbi gratia, bellum animoso compugnantium conflictu cum odiosa res sit, propter amorem victoriae et libertatis peragitur; et multae aliae dilectae species, sub odioso labore vel formidine, satis contentiose expetuntur.
PL 4, 875Dたとえば、戦は、敵対する者たちの激しい戦いという憎むべきものでありながら、勝利と自由への愛のゆえに行われる。ほかにも多くの愛されるものが、憎むべき労苦や恐れのもとで、十分に争い求められるのである。
Unde patenter intelligitur nihil contendi posse, nisi propter dilectionem, speratam scilicet et subsequentem amabilem remunerationem. Qui igitur de mundo praesente ex quacumque causa contendit, perspicue ostendit quod illum diligit.
PL 4, 875Dそれゆえ、愛のためでなければ、すなわち、期待され、その後に続く愛すべき報いのためでなければ、何も争われえないことが明らかに理解される。それゆえ、この世について何らかの理由で争う者は誰であれ、それを愛していることを明白に示しているのである。
Quomodo ergo mundum diligi per Joannem Spiritus sancti sermones interdicunt, qui ait: Nolite diligere mundum, neque ea quae in mundo sunt (I Joan. II, 15) .
PL 4, 876Aそれでは、聖なる霊の言葉は、ヨハネを通してどうして世を愛することを禁じているのであろうか。すなわちこう言っている。「世を愛してはならない、世にあるものをも愛してはならない」(一ヨハネ2:15)。
Mundi enim amor et Dei pariter in uno corde cohabitare non possunt, quemadmodum iidem oculi coelum pariter et terram nequaquam conspiciunt.
PL 4, 876A世への愛と神への愛とは、一つの心のうちに共に宿ることができない。同じ目が天と地とを同時に見ることが決してできないのと同じである。
Sed requirendum est si vere in mundo aliquid sit quod amari debeat, et quis sit ille mundus, quem diligi divina eloquia vetant.
PL 4, 876Aしかし、世の中に真に愛されるべきものが何かあるのか、また、神の御言葉が愛することを禁じているその世とは何であるのかを、探求しなければならない。
Terra ergo cum nascentibus ex ea, et metallis, et animantibus, et pulchritudine vestium, et oblectationibus ciborum, et iis quae ad haec pertinent, non diligi praecipitur; sed proximus, propter quem haec omnia facta sunt, amari jubetur.
PL 4, 876Aそれゆえ、地は、そこから生まれるものや、鉱物や、生き物や、衣服の美しさや、食べ物の楽しみや、それらに関わるものと共に、愛してはならないと命じられている。むしろ、これらすべてがそのために作られた隣人こそが、愛されるよう命じられているのである。
Haec enim omnia praedicta, velut non mansura, ad coelestem patriam pergentes concomitari nequeunt. Proximi vero velut mansuri regis cohaeredes, semetipsos licenter invicem diligunt.
PL 4, 876Aこれら先に述べたすべてのものは、留まることのないものであるゆえに、天の故郷へと向かう者たちに伴うことができない。しかし隣人たちは、留まり続ける王の共同相続人として、互いに互いを心置きなく愛し合うのである。
Quod ergo semper in mundo non manet, et cum mundo pariter deficiet, et ipse mundus non amari praecepitur; proximus autem, qui est pars regni coelestis, in terra et inter ima elementa, a regni coelorum appetitoribus non incongrue amatur, dum in suprema illa patria in aeternum cohaeres habebitur.
PL 4, 876Bそれゆえ、世の中に常に留まらず、世とともに滅び去るものも、世そのものも、愛してはならないと命じられている。しかし隣人は、天の国の一部であり、地上にあって、最下の元素の間にありながらも、天の国を求める者たちから正当に愛されるのである。彼はかの至高の故郷において永遠に共同相続人とされるであろうから。
Propterea vero mundus praesens non diligi imperatur, ne a Dei dilectione alienus, saeculi dilector quisque efficiatur. Non ergo debet contendi, quod non licet amari.
PL 4, 876Bそして、この世を愛してはならないと命じられているのは、誰であれ、神への愛から疎遠になって、この世を愛する者となることのないためである。それゆえ、愛することが許されていないものを、争い求めてはならない。
Igitur Christianus, qui nominis Christi similitudinem tenet, morum quoque ejus similitudinem habere debet. Christianus enim nemo recte dicitur, nisi qui Christo moribus coaequatur.
PL 4, 876Bそれゆえ、キリストの名に似た姿を保つキリスト教徒は、その習わしにおいてもキリストと等しい姿を持つべきである。実に、キリストの習わしに合わせられる者でなければ、誰も正しくキリスト教徒とは呼ばれない。
De Christo vero per Prophetam ita scribitur: Ecce filius meus quem elegi, electus meus, complacuit in illo sibi anima mea: ponam Spiritum meum super eum. Non contendet, neque clamabit, neque audiet aliquis in platea vocem ejus (Is. XLII, 1; Matth. XII, 18) .
PL 4, 876Cキリストについて、預言者を通してこう書かれている。「見よ、わたしが選んだわが子、わたしの選んだ者、わが魂はその者において喜びを覚える。わたしはわが霊を彼の上に置く。彼は争わず、叫ばず、その声を広場で聞く者もいないであろう」(イザヤ42:1、マタイ12:18)。
Ecce Christus non contendit, neque clamavit: et tu si morum Christi similitudinem tenere cupis, ne contendas, ne abusivus in Ecclesia Christianus existas. Suis enim sectatoribus Christus praecepit: Nolite vocari rabbi; unus est enim pater vester, qui in coelis est.
PL 4, 876C見よ、キリストは争わず、叫ばれもしなかった。もしお前がキリストの習わしに似た姿を保ちたいと望むならば、争ってはならない。教会において弊害となるキリスト教徒とならぬように。キリストはご自分に従う者たちにこう命じられた。「汝らはラビと呼ばれてはならない。汝らの父は一人、天におられる方だからである。」
Omnes enim vos fratres estis (Matth. XXIII, 8) , quibus ad supplicandum imperavit, cum dicit: Sic autem orabitis: Pater noster qui in coelis, sanctificetur nomen tuum (Matth. VI, 9) .
PL 4, 876C「汝らは皆兄弟だからである」(マタイ23:8)。キリストはまた、彼らに祈るようにと命じてこう言われた。「汝らはこのように祈れ。天におられる我々の父よ、御名が聖とされますように」(マタイ6:9)。
Frustra ergo contendit patrem se habere in terra, qui patrem et patriam profitetur se habere in coelo. Cujus patriae nemo possessor efficitur, nisi qui de terrenae patriae contentione securus habetur.
PL 4, 876Cそれゆえ、地上に父を持つと主張しながら、天に父と故郷を持つと公言する者は、むなしく争うのである。その故郷を所有する者となるのは、地上の故郷についての争いから解き放たれた者のみである。
Caput VIII
第VIII章PL 4, 876DOctavus abusionis gradus est, pauper superbus, qui, nihil habens, in superbiam extollitur: cum e contrario divitibus saeculi non superbe sapere per apostolum Paulum imperetur.
PL 4, 876D弊害の第八の段階は、高慢な貧者である。何も持たないのに、高慢へと高ぶる者である。それに対して、この世の富める者たちには、使徒パウロを通して、高ぶった思いを持たぬようにと命じられている。
Quid ergo stolidius potest fieri quam illum qui per infirmam miseriam velut in terram abjectus, extremus et humilis incedere et contristari debuerat, supercilioso superbiae tumore inflatam mentem contra Deum erigere?
PL 4, 876D弱さと惨めさとによって、いわば地に投げ捨てられた者として、最も低く、へりくだって歩み、悲しむべきであった者が、高慢の傲慢な高ぶりによって膨れ上がった心を神に逆らって起こすことよりも、いったい何がより愚かでありえようか。
Per quod vitium lapsi corruerunt, qui in summo coeli conditi erant culmine. Quid ergo vult quasi potens in terra superbire, qui prae omnibus hominibus debuerat humilis apparere?
PL 4, 877Aこの悪徳によって、天の最も高い頂において創られた者たちが堕落して倒れたのである。すべての人にまさってへりくだった姿を示すべきであった者が、いったい何を望んで、地において力ある者のごとく高ぶろうとするのか。
Sed, ne de paupertate sua tristitiam habeant, quid a Deo recepturi sint pauperes attendant; ipse enim inquit: Beati pauperes spiritu, quoniam ipsorum est regnum coelorum (Matth. V, 3) .
PL 4, 877Aしかし、貧しい者たちは自らの貧しさについて悲しみを持たぬよう、神からどのようなものを受け取ることになるかに心を留めるべきである。神御自身がこう言われている。「心の貧しい人々は幸いである、天の国は彼らのものだからである」(マタイ5:3)。
Recta namque dispensatione misericors judex coeli regnum illis committit quibus regni terrarum participationem inter mortales abstulit, ut ipse dives in coeli sede appareat qui in terra penitus nihil procurat.
PL 4, 877A実に、正しい配剤によって、憐れみ深い審判者は、地上の国への参与を人々の間から奪い取った者たちに、天の国を委ねられる。それは、地において何一つ得ることのなかった者が、天の座においては富める者として現れるためである。
Cavendum ergo pauperibus est ne, dum per egestatem et necessitatem terrenum regnum praetereunt, per mentis etiam impudentiam coelorum regna amittant.
PL 4, 877Aそれゆえ、貧しい者たちは注意しなければならない。困窮と必要とによって地上の国を通り過ぎるうちに、心の恥知らずさによって天の国をも失うことのないようにである。
Cum enim Dei dispensatione paupertatem necessariam acceperunt, in ipsorum arbitrio pendet utrum pauperes spiritu sint. Non quibuscumque namque pauperibus coeli regna promittuntur, sed his tantummodo in quibus divitiarum inopiam animorum humilitas comitatur.
PL 4, 877B神の配剤によって必然の貧しさを受けたとしても、心の貧しい者であるかどうかは、彼ら自身の意志にかかっているからである。天の国が約束されるのは、およそいかなる貧しい者たちにでもなく、ただ、富の欠乏に心の謙遜が伴う者たちにのみである。
Pauper enim humilis pauper spiritu appellatur, qui, cum egenus foris cernitur, numquam in superbiam elevatur; quoniam ad appetenda regna coelorum plus valet mentis humitas, quam praesentium divitiarum temporalis paupertas.
PL 4, 877B謙遜な貧者こそ、心の貧しい者と呼ばれる。彼は、外面では困窮していると見られながらも、決して高慢に高ぶらない。天の国を求めるためには、目下の富の一時的な貧しさよりも、心の謙遜のほうがはるかに勝るからである。
Etenim humiles qui bene divitias possessas habent, possunt pauperes spiritu appellari: superbos autem nihil habentes, haud dubium est beatitudine paupertatis privari.
PL 4, 877B実に、富を持ちながらもそれをよく用いる謙遜な者たちは、心の貧しい者と呼ばれうる。それに対し、何も持たずして高慢な者たちは、貧しさの至福を奪われていることに疑いはない。
De quibus utrisque sancta Scriptura ita loquitur: Est quasi dives nihil habens, et est quasi pauper, cum in multis divitiis sit (Prov. XIII, 7) .
PL 4, 877Cこの両者について、聖なる聖典はこう語っている。「何も持たないのに富める者のようにふるまう者があり、多くの富の中にありながら貧しい者のようにふるまう者がある」(箴言13:7)。
Quasi pauper ergo in multis divitiis est dives humilis spiritu; et nihil habens quasi dives est pauper superbus mentis affectu. Nobilis ergo inopia est mentis humilitas, et ineptae divitiae sunt animorum enormitas.
PL 4, 877Cそれゆえ、多くの富の中にありながら貧しい者のようであるのは、心の謙遜な富者であり、何も持たないのに富める者のようであるのは、心の高ぶりを抱く高慢な貧者である。それゆえ、心の謙遜こそが尊い困窮であり、心の異常な膨張こそがつまらぬ富なのである。
Providendum est ergo pauperibus, ut semetipsos, quales sint, intelligant; et quia rebus consequi quod cupiunt non valent, mentis tumore superbire desinant.
PL 4, 877Cそれゆえ、貧しい者たちは、自らが何者であるかを悟るよう心がけるべきである。彼らは望むものを財によって得ることができない以上、心の高ぶりによって高ぶることをやめるべきである。
Caput IX
第IX章PL 4, 877CNonus abusionis gradus est, rex iniquus. Etenim regem non iniquum, sed correctorem iniquorum esse oportet. Inde in semetipso nominis sui dignitatem custodire debet: nomen enim regis intellectualiter hoc retinet, ut subjectis omnibus rectoris officium procuret.
PL 4, 877C弊害の第九の段階は、不正な王である。王は、不正な者ではなく、不正な者たちを正す者でなければならない。それゆえ王は、自らのうちに自らの名の尊厳を守るべきである。王という名は、その本来の意味において、すべての臣下に対して統治者の務めを果たすことを保持しているからである。
Sed qualiter alios corrigere poterit, qui proprios mores, ne iniqui sint, non corrigit? quoniam in justitia regis exaltatur solium, et in veritate regis solidantur gubernacula populorum.
PL 4, 877Dしかし、自らの習わしが不正でないよう正すことをしない者が、いかにして他の者たちを正すことができようか。王の正義によって王座は高められ、王の真実によって民の統治の舵は確かなものとされるからである。
Justitia vero regis est neminem injuste per potentiam opprimere, sine personarum acceptione inter virum et proximum suum juste judicare, advenis et pupillis et viduis defensorem esse, furta cohibere, adulteria punire, iniquos non exaltare, impudicos et histriones non nutrire, impios de terra perdere, parricidas et pejerantes vivere non sinere, ecclesias defendere, pauperes eleemosynis alere, justos super regni negotia constituere, senes et sapientes et sobrios consiliarios habere, magorum, ariolorum pythonissarumque superstitionibus non intendere, iracundiam differre, patriam fortiter et juste contra adversarios defendere, per omnia in Deo confidere, prosperitatibus animum non elevare, cuncta adversa patienter tolerare, fidem catholicam in Deum habere, filios suos non sinere impie agere, certis horis orationibus insistere, ante horas congruas cibum non gustare.
PL 4, 877D王の正義とは、誰であれ権力によって不当に虐げないこと、人とその隣人との間を、人による分け隔てなく正しく裁くこと、寄留者と孤児と寡婦のために弁護者であること、盗みを抑え、姦通を罰し、不正な者を高めず、恥知らずな者や役者を養わず、不敬虔な者を地から滅ぼし、近親殺しの者と偽誓する者を生かしておかず、教会を守り、貧しい者たちを施しによって養い、正しい者たちを王国の政務に就かせ、老いた者、知恵ある者、節制ある者を顧問とし、魔術師や占い師や口寄せの迷信に心を向けず、怒りを先延ばしにし、敵に対して祖国を勇敢かつ正しく守り、あらゆることにおいて神に信頼し、繁栄によって心を高ぶらせず、あらゆる逆境を忍耐強く耐え、カトリックの信仰を神に対して持ち、自らの子らに不敬虔なふるまいを許さず、定まった時刻に祈りを続け、しかるべき時刻より前に食物を口にしないことである。
Vae enim terrae cujus rex puer est, et cujus principes mane comedunt (Eccle. X, 10) . Haec regni prosperitatem in praesenti faciunt, et regem ad coelestia regna meliora perducunt.
PL 4, 878B「その王が子供であり、その君侯たちが朝から食する国は災いである」(コヘレトの言葉10:10)。これらのことは、現世における王国の繁栄をもたらし、王をより善き天の国へと導くのである。
- ミーニュはコヘレト10章10節と刷るが、引かれているのはコヘレト10章16節である。
Qui vero regnum non secundum hanc legem dispensat, multas nimirum adversitates imperii tolerabit.
PL 4, 878Bしかし、この法に従って王国を治めない者は、疑いなく自らの統治に多くの逆境を耐えることになる。
Idcirco enim pax saepe populorum rumpitur, et offendicula etiam de regno suscitantur, terrarum quoque fructus diminuuntur, et servitia populorum praepediuntur, multi et varii dolores prosperitatem regni inficiunt, charorum et liberorum mortes tristitiam conferunt, hostium incursus provincias undique vastant, bestiae armentorum et pecorum greges dilacerant: tempestates aeris et hyemis terrarum foecunditatem et maris ministeria prohibent, et aliquando fulminum ictus segetes et arborum flores et pampinos exurunt.
PL 4, 878Bそれゆえに、民の平和はしばしば破られ、王国から騒乱までもが引き起こされ、地の実りは減じ、民の労役は妨げられ、多く様々な苦しみが王国の繁栄を損ない、親しき者や子らの死が悲しみをもたらし、敵の侵入があらゆる方面から領土を荒らし、野の獣が牛の群れや羊の群れを引き裂き、大気と冬の嵐が地の豊かさと海の営みを妨げ、時には雷の一撃が穀物や木々の花やつる芽を焼き尽くすのである。
Super omnia vero regis injustitia, non solum praesentis imperii faciem offuscat, sed etiam filios suos et nepotes, ne post se regni haereditatem teneant, obscurat. Propter piaculum enim Salomonis, regnum domus Israel Dominus de manibus filiorum ejus dispersit.
PL 4, 878Cしかし何にもまして、王の不正は、現在の統治の姿を曇らせるだけでなく、彼の子らと孫たちが彼の後に王国の相続を保つことをも曇らせる。実に、ソロモンの罪のゆえに、主はイスラエルの家の王国をその子らの手から分散させられた。
Et propter justitiam David regis, lucernam de semine ejus semper in Hierusalem reliquit (III Reg. XI, 31-35) . Ecce quantum justitia regis saeculo valeat, intuentibus perspicue patet.
PL 4, 878Cそして、王ダビデの正義のゆえに、主はその子孫からの灯火を、常にエルサレムに残された(列王記三11:31-35)。見よ、王の正義が世にとってどれほどの値打ちを持つか、見る者には明らかである。
Est enim pax populorum tutamen patriae, immunitas plebis, munimentum gentis, cura languorum, gaudium hominum, temperies aeris, serenitas maris, terrae foecunditas, solatium pauperum, haereditas filiorum, et sibimetipsi spes futurae beatitudinis.
PL 4, 878C実に、民の平和は祖国の守りであり、民の安全であり、民族の防塁であり、病を癒すものであり、人々の喜びであり、大気の穏やかさであり、海の凪であり、地の豊かさであり、貧しい者たちの慰めであり、子らの相続であり、また王自身にとっても来るべき至福の希望なのである。
Attamen sciat rex quod, sicut in throno hominum primus constitutus est, sic et in poenis, si justitiam non fecerit, primatum habiturus est. Omnes namque quoscumque peccatores sub se in praesenti habuit, supra se modo implacabili, in illa poena futura habebit.
PL 4, 878Dそれでも王は知っておくべきである。人間たちの王座において第一に据えられているように、もし正義を行わないならば、刑罰においても第一の位を占めることになる、と。現世において自分の下に置いていたすべての罪びとたちを、彼はかの未来の刑罰において、容赦のない仕方で、自分の上に持つことになるのである。
Caput X
第X章PL 4, 879ADecimus gradus abusionis est episcopus negligens; qui gradus sui honorem inter homines requirit, sed ministerii sui dignitatem coram Deo, pro quo legatione fungitur, non custodit.
PL 4, 879A弊害の第十の段階は、怠慢な司教である。彼は人々の間での自らの地位の名誉を求めながら、その務めの尊厳を、自らがその使者を務めている神の御前において守らない者である。
Primum namque ab episcopo, quid sui nominis dignitas teneat, inquiratur, quoniam, cum episcopus nomen graecum sit, speculator interpretatur.
PL 4, 879Aまず司教は、自らの名の尊厳が何を保持しているかを探るべきである。というのも、エピスコプスという名はギリシア語であり、「見張る者」と解されるからである。
Quare vero speculator ponitur, et quid a speculatore requiritur, Dominus ipse denudat, cum sub Ezechielis prophetae persona, episcopo officii sui rationem denuntiat, ita inquiens: Speculatorem dedi te domui Israel.
PL 4, 879Aなぜ見張る者と定められるのか、また見張る者に何が求められるのかを、主御自身が、預言者エゼキエルの人格のもとに、司教にその務めの理由を告げて明らかにされる。すなわちこう言われた。「わたしはお前をイスラエルの家のために見張る者とした。」
Audiens ergo ex ore meo sermonem, nuntiabis eis ex me. Si autem videris gladium venientem, et tu non annuntiaveris ut revertatur impius a via sua, ipse quidem impius in iniquitate sua morietur, sanguinem autem ejus de manu tua requiram.
PL 4, 879A「それゆえ、わたしの口から言葉を聞いたなら、わたしに代わって彼らに告げよ。もしお前が剣が来るのを見ながら、それを告げず、悪しき者がその道から立ち返るようにしなければ、その悪しき者は自らの不義のうちに死ぬが、その血の責めは、お前の手に求める。」
Si autem tu annuntiaveris, et ille non fuerit reversus, ipse quidem in iniquitate sua morietur, sed tu animam tuam liberasti (Ezech. III, 17) .
PL 4, 879B「しかし、お前がもし告げたにもかかわらず、彼が立ち返らなかったなら、彼は自らの不義のうちに死ぬが、お前は自分の魂を救ったことになる」(エゼキエル3:17)。
Decet ergo episcopum, qui omnium speculator positus est, peccata diligenter attendere, et postquam attenderit, sermone, si potuerit et actu corrigere; si non potuerit, juxta Evangelii regulam, scelerum operarios declinare: Si enim, inquit in Evangelio Dominus, peccaverit in te frater tuus, corripe illum inter te et ipsum solum.
PL 4, 879Bそれゆえ司教には、すべての者の見張る者として立てられている以上、罪を注意深く見守り、見守ったのちには、できるならば言葉によって、また行いによって正すことがふさわしい。もしできなければ、福音の規則に従い、悪事を働く者たちから離れることがふさわしい。すなわち、主は福音書の中でこう言われている。「もしお前の兄弟がお前に対して罪を犯したなら、彼を戒めよ、お前と彼だけの間で。」
Si te audierit, lucratus eris fratrem tuum: si te non audierit, adhibe tecum adhuc unum vel duos testes, ut in ore duorum vel trium testium stet omne verbum: si illos non audierit, dic Ecclesiae: si Ecclesiam non audierit, sit tibi sicut ethnicus et publicanus (Matth. XVIII, 15).
PL 4, 879B「もし彼がお前の言うことを聞き入れるなら、お前は兄弟を得たことになる。もし聞き入れないなら、なお一人か二人の証人を伴え。すべての言葉が二人または三人の証人の口によって確定するためである。もし彼らの言うことも聞き入れないなら、教会に告げよ。教会の言うことさえ聞き入れないなら、彼を異邦人また取税人のように見なせ」(マタイ18:15)。
Tali ordine expellendus est quicumque doctori vel episcopo adhaerere noluerit. Et qui tali ordine expulsus fuerit, ab alio aliquo doctore vel episcopo non debet recipi.
PL 4, 879Cこの順序によって、教師あるいは司教に従うことを拒む者は誰であれ、追放されるべきである。そして、この順序によって追放された者は、他のいかなる教師あるいは司教によっても受け入れられるべきではない。
De sacerdote namque scriptum est in lege: Viduam aut repudiatam non accipiat uxorem (Levit. XXI, 7) . Qui ergo illum excommunicatum a catholico, illo non permittente, sibi jungit, jura sacerdotii sancti, in quo Christianorum genus electum est, excedit.
PL 4, 879C祭司については、律法にこう書かれている。「彼は寡婦や離縁された女を妻としてはならない」(レビ記21:7)。それゆえ、カトリックの司教が許していないのに、破門された者を自らに結びつける者は、キリスト教徒の一族が選ばれているところの、聖なる祭司職の権利を踏み越えるのである。
Hac ratione episcopum, ad eos quibus in speculationem positus est, esse oportet. Caeterum vero, qualis in semetipso esse debeat, Paulus apostolus exponit: ut ad gradum episcopi veniens sit sobrius, prudens, castus, sapiens, modestus, hospitalis, filios habens subditos cum omni castitate, testimonium habens bonum ab his qui foris sunt, proferens doctrinae fidelem sermonem; antequam episcopus sit, non plures habens uxores quam unam; non percussor, non bilinguis, non ebriosus, non neophytus, ut per haec ipse ostendat in opere, quod alios docet in sermone doctrinae (I Tim. III, 2) .
PL 4, 879Cこの理由により、司教は、自らが見張る者として立てられている人々に対してこのようであるべきである。他方、司教自身がどのような者であるべきかについては、使徒パウロがこう説き明かしている。司教の位に至る者は、節制ある者、思慮深い者、貞潔な者、賢明な者、慎ましい者、客をもてなす者、あらゆる貞潔をもって従う子らを持つ者、外の人々からも良い証しを得ている者、教えの忠実な言葉を語る者であるべきである。また、司教となる前から、一人より多くの妻を持たない者、暴力を振るわない者、二枚舌を使わない者、酒に溺れない者、新たに信仰に入った者ではない者であるべきである。それは、教えの言葉において他者に教えることを、彼自身が行いにおいて示すためである(一テモテ3:2)。
Caveant ergo negligentes episcopi quod in tempore vindictae Dominus per Prophetam conqueritur, dicens: Pastores muti demoliti sunt populum meum, et non pascebant gregem meum pastores, sed pascebant semetipsos (Ezech. XXXIV, 8) ; sed potius procurent hi quos constituit Dominus super familiam suam, dare illis cibum in tempore suo mensuram tritici, puram scilicet et probatam doctrinam, quatenus veniente Domino mereantur audire: Euge, serve bone et fidelis, quia supra pauca fuisti fidelis, supra multa te constituam: intra in gaudium domini tui (Matth. XXV, 23) .
PL 4, 879Dそれゆえ、怠慢な司教たちは、報いの時に主が預言者を通して嘆かれることに注意すべきである。すなわちこう言われる。「物言わぬ牧者たちがわが民を滅ぼした。牧者たちはわが群れを養わず、自分自身を養っていた」(エゼキエル34:8)。むしろ、主がその家の上に立てられたこれらの者たちは、しかるべき時に、彼らに食物を、すなわち小麦の量りを、つまり純粋で確かな教えを与えるよう努めるべきである。それは、主が来られるときに、こう聞くにふさわしい者となるためである。「よくやった、善良で忠実な僕よ、お前は僅かなものに忠実であったから、多くのものの上にお前を立てよう。主人の喜びの中に入れ」(マタイ25:23)。
Caput XI
第XI章PL 4, 880AUndecimus abusionis gradus est plebs sine disciplina, quae, cum disciplinae exercitationibus non servit, communi se perditionis laqueo constringit: iram etenim Domini absque disciplinae rigore non evadit.
PL 4, 880A弊害の第十一の段階は、訓練なき民である。訓練の鍛錬に仕えないことによって、この民は破滅という共通の罠に自らを縛りつける。訓練の厳しさなくして、主の怒りを免れることはできないからである。
Atque idcirco Psalmistae vocibus indisciplinatae plebi praedicatur: Apprehendite disciplinam, ne quando irascatur Dominus (Psal. II, 12) . Disciplina vero morum est ordinata correctio et majorum praecedentium regularum observatio.
PL 4, 880Aそれゆえ、詩篇作者の言葉によって、訓練なき民にこう告げられる。「訓練を受け入れよ、主が怒られることのないように」(詩篇2:12)。訓練とは、習わしの秩序ある矯正であり、先立つ年長者たちの規範の遵守である。
De qua disciplina Paulus apostolus ita loquitur dicens: In disciplina perseverate; tamquam filiis vobis offert se Deus. Quod si extra disciplinam estis, cujus participes facti estis? Omnes enim adulteri, et non filii estis (Hebr. XII, 8) .
PL 4, 880Aこの訓練について、使徒パウロはこう語っている。「訓練にとどまれ。神は汝らに、子らに対するようにご自身を差し出しておられる。もし汝らが訓練の外にあるならば、汝らは何にあずかる者であろうか。汝らは皆、不義の子であって、子ではないのである」(ヘブライ12:8)。
Qui ergo adulteri, sine disciplina sunt, et coelestis regni haereditatem non capiunt: si filii autem paternae disciplinae correctiones ferunt, et haereditatem quandoque recipere posse non desperent.
PL 4, 880Bそれゆえ、訓練なき不義の子らは、天の国の相続を得ることがない。しかし、もし子らが父の訓練の矯正に耐えるならば、いつかその相続を受けうることを絶望してはならない。
De qua etiam disciplina Esaias quidem indisciplinatae plebi praedicat, dicens: Quiescite agere perverse, discite bene facere (Isa. I, 16) . Et ad eamdem Psalmista consona voce compsallit, dicens: Declina a malo, et fac bonum (Psal. XXIII, 15) .
PL 4, 880Bこの訓練について、イザヤもまた訓練なき民にこう告げる。「悪をなすのをやめよ、善をなすことを学べ」(イザヤ1:16)。そして、同じ調べに合わせて詩篇作者もこう歌う。「悪から離れ、善を行え」(詩篇23:15)。
- ミーニュは詩篇23篇15節と刷るが、引かれているのは詩篇33篇15節(ウルガタ)である。
Infelix ergo est qui abjicit disciplinam. Audet enim extra milites aliquid qui, Dominum crucifigentes, non ejus sciderunt tunicam, qui Ecclesiae Christi scindit disciplinam.
PL 4, 880Bそれゆえ、訓練を投げ捨てる者は不幸である。キリストの教会の訓練を裂く者は、主を十字架につけながらその衣を裂かなかった兵士たちを超えることを、あえてするからである。
Sicut enim tunica totum corpus praeter caput tegitur, ita disciplina, omnis Ecclesia, praeter Christum, qui caput est Ecclesiae et sub disciplina non est, protegitur et ornatur.
PL 4, 880Cというのも、衣が頭を除く体全体を覆うように、訓練は、教会の頭であって訓練の下にはないキリストを除く、教会全体を守り飾るからである。
Ipsa vero tunica contexta desuper fuerat per totum, quia eadem disciplina Ecclesiae a Domino de coelo tribuitur et integratur.
PL 4, 880Cその衣は、上から全体にわたって織り合わされていた。教会の同じ訓練が、主によって天から与えられ、一つに保たれているからである。
De qua Dominus cum ad Patrem ascendisset, postquam resurrexit a mortuis, ad Apostolos suos loquebatur, dicens: Vos autem sedete hic in civitate, quoadusque induamini virtute ex alto (Luc. XXIV, 49) .
PL 4, 880Cこの訓練について、主は死者のうちから復活し、父のもとに昇られたのち、使徒たちにこう語られた。「汝らは、いと高き所から力を身にまとうまで、この都にとどまっていよ」(ルカ24:49)。
Tunica ergo corporis Christi disciplina Ecclesiae est: qui autem extra disciplinam est, alienus est a corpore Christi.
PL 4, 880Cそれゆえ、キリストの体の衣とは教会の訓練である。訓練の外にある者は、キリストの体から疎遠な者である。
Non scindamus igitur illam, sed sortiamur de illa cujus sit (Joan. XIX, 24) ; id est, non solvamus quidquam de mandatis Domini, sed unusquisque in quo vocatus est, in eo permaneat apud Dominum.
PL 4, 880C「それゆえ、我々はそれを裂かず、それが誰のものになるかをくじで決めよう」(ヨハネ19:24)。すなわち、我々は主の戒めのいかなる部分をも解いてはならず、各人は自分が召された状態にとどまって、主のもとにあり続けるべきである、ということである。
Caput XII
第XII章PL 4, 880DDuodecimus abusionis gradus est populus sine lege, qui, dum Dei dicta et legum scita contemnit, per diversas errorum vias eumdem perditionis laqueum incurrit.
PL 4, 880D弊害の第十二の段階は、法なき民である。神の言葉と法の定めとを軽んじることによって、この民は様々な誤りの道を通って、同じ破滅の罠に陥るのである。
De quibus viis sub persona praevaricatoris populi, humanum genus Propheta ita deplangit: Nos autem sicut oves erravimus, unusquisque in viam suam declinavit (Isa. LIII, 6) , de quibus viis etiam Sapientia loquitur per Salomonem: Multae viae videntur hominibus rectae, et novissima earum deducunt ad mortem (Prov. XIV, 12) .
PL 4, 880Dこれらの道について、預言者は、背く民の人格のもとに、人類をこう嘆いている。「我々は羊のように迷い出て、それぞれ自分の道に逸れた」(イザヤ53:6)。またこれらの道について、知恵もソロモンを通してこう語る。「人間には正しく見える道が多くあるが、その終わりは死に至る」(箴言14:12)。
Quae utique multae perditionis viae tunc inceduntur, cum una regalis via, lex Dei videlicet, quae neque ad dexteram neque ad sinistram declinat, per negligentiam deseritur.
PL 4, 881A実に、これら多くの破滅の道が歩まれるのは、右にも左にも逸れることのない唯一の王の道、すなわち神の法が、怠慢によって見捨てられるときである。
De qua scilicet via Dominus Jesus Christus, qui est finis legis ad justitiam omni credenti, denuntiat: Ego sum via, veritas et vita, neque venit ad Patrem nisi per me (Joan. XIV, 6) .
PL 4, 881Aこの道について、すべて信じる者の義のために律法の終わりであられる主イエス・キリストはこう告げられる。「わたしは道であり、真理であり、命である。わたしを通してでなければ、誰も父のもとに来ることはない」(ヨハネ14:6)。
Ad quam viam omnes homines communiter invitat, dicens: Venite ad me, omnes qui laboratis et onerati estis, et ego reficiam vos (Matth. XI, 28) ; quia non est personarum acceptio apud Deum (Rom. II, 11) , ubi non est Judaeus, nec Graecus, masculus et femina, servus et liber, barbarus et Scytha, sed omnia in omnibus Christus: omnes enim unum sunt in Christo Jesu.
PL 4, 881Aこの道へと、キリストはすべての人々をひとしく招いてこう言われる。「労苦する者、重荷を負う者は皆、わたしのもとに来よ。わたしが汝らを休ませよう」(マタイ11:28)。神の御前には人による分け隔てがなく(ローマ2:11)、そこにはユダヤ人もギリシア人もなく、男も女もなく、奴隷も自由な者もなく、蛮族もスキタイ人もなく、ただキリストがすべてのうちにすべてであるからである。すべての者はキリスト・イエスにおいて一つなのである。
Dum ergo Christus finis legis est, qui sine lege sunt, sine Christo fiunt. Igitur populus sine lege, populus sine Christo est.
PL 4, 881Bそれゆえ、キリストが律法の終わりである以上、法の外にある者たちは、キリストの外にある者となる。それゆえ、法なき民は、キリストなき民である。
Abusivum ergo in temporibus Evangelii populum sine lege fieri, quando Apostolis in cunctas gentes licentia praedicationis data est, quando tonitruum Evangelii per cunctas saeculi partes intonuit, quando Gentes quae non sectabantur justitiam, apprehenderunt justitiam; quando qui de longe fuerant, facti sunt prope in sanguine Christi: qui aliquando non populus, nunc autem populus Dei in Christo; quando est tempus acceptabile, et dies salutis, et tempora refrigerii in conspectu Altissimi; quando unaquaeque gens habet testem resurrectionis; quando ipse Dominus protestatur, dicens: Ecce ego vobiscum sum omnibus diebus usque ad consummationem saeculi (Matth. XXVIII, 20) .
PL 4, 882Aそれゆえ、福音の時代にあって、民が法なき者となることは弊害である。すなわち、あらゆる国民に宣教の許しが使徒たちに与えられ、福音の雷鳴が世のあらゆる地域に轟き、義に従っていなかった異邦人たちが義を捉え、遠く離れていた者たちがキリストの血によって近い者とされ、かつては民でなかった者が今やキリストにあって神の民となり、受け入れられる時、救いの日、いと高き方の御前における安らぎの時が来て、あらゆる国民が復活の証人を持ち、主御自身がこう証言される時である。「見よ、わたしは世の終わりまで、いつも汝らと共にいる」(マタイ28:20)。
Non itaque simus sine Christo in hoc tempore transitorio, ne sine nobis Christus esse incipiat in futuro.
PL 4, 882Aそれゆえ、この移ろいゆく時にあって、我々はキリストなき者とならないようにしよう。来るべき時に、我々なきキリストが始まることのないようにである。