ミヌキウス・フェリクスfl. c. 200

Octavius › 全文

Octavius 全文

Minucius Felix · PL 3, 231B–366C

Caput I

第I章PL 3, 231B
1

I. (I) 1 COGITANTI mihi, et cum animo meo Octavii, boni et fidelissimi contubernalis, memoriam recensenti, tanta dulcedo et affectio hominis inhaesit, ut ipse quodammodo mihi viderer in praeterita redire, non ea quae jam transacta et decursa sunt, recordatione revocare.

PL 3, 231B

私が、善良でこの上なく忠実な朋友であったオクタウィウスの思い出を心に辿りながら物思いに耽っていると、かの人への甘やかな思いと愛情とが深く染みつき、私はいわば、すでに過ぎ去り経過したことどもを追憶によって呼び戻しているのではなく、過去そのものへと立ち戻ってゆくように思われた。

2

Ita ejus contemplatio, quantum subtracta est oculis, tantum pectori meo, ac pene intimis sensibus, implicata est. (II) Nec immerito discedens vir eximius et sanctus immensum sui desiderium nobis reliquit: utpote quum et ipse tanto nostri semper amore flagraverit, ut et in ludicris et seriis pari mecum voluntate concineret, eadem vellet vel nollet.

PL 3, 231C

かくして、かの人の姿が私の目から遠ざかれば遠ざかるほど、それだけ深く私の胸に、いやほとんど心の奥底にまで絡みついた。かの優れた聖なる人が世を去るにあたって、我々にこれほど大きな思慕の情を残していったのも当然のことである。彼自身もまた、我々への愛にいつも燃え、戯れごとにも真剣な事にも、私と等しい心で調子を合わせ、同じことを望み、同じことを望まぬ間柄であったのだから。

3

Crederes unam mentem in duobus fuisse 2 divisam: sic solus in amoribus, conscius ipse, socius in erroribus, et quum, discussa caligine, de tenebrarum profundo in lucem sapientiae et veritatis emergerem, non respuit comitem, sed, quod est gloriosius, praecucurrit.

PL 3, 232B

二人のうちに一つの心が分かたれてあったと、人は信じたであろう。かくして彼こそは、恋にあってはただひとり私の秘密を知る者であり、誤りにあっては道連れであった。そして、霧が払われ、私が闇の深みから知恵と真理の光へと立ち上ってゆくとき、彼は同行者となることを拒まなかったばかりか、いっそう栄えあることに、先に走り出た。

4

Itaque, cum per universam convictus nostri et familiaritatis aetatem mea cogitatio volveretur, in illo praecipue sermone ejus mentis meae resedit intentio, quo Caecilium, superstitiosis vanitatibus etiam nunc inhaerentem, disputatione gravissima ad veram religionem reformavit.

PL 3, 232C

かくして、我々の交わりと親しみの全期間にわたって私の思いが巡るうちに、とりわけ彼のかの対話にこそ、私の心の思いは落ち着いた。その対話によって、彼は、当時なお迷信的な虚妄にしがみついていたカエキリウスを、この上なく重厚な議論によって真の宗教へと立ち返らせたのである。

Caput II

第II章PL 3, 233A
1

Nam negotii et visendi mei gratia, Romam contenderat, relicta domo, conjuge, liberis, et, quod est in liberis amabilius, adhuc annis innocentibus, et adhuc dimidiata verba tentantibus, loquelam ipso offensantis linguae fragmine dulciorem.

PL 3, 233A

彼は、私に会うため、また商用のために、ローマへと急いでいた。家を、妻を、子供たちを後にして。しかも子供たちのうちでもとりわけ愛らしいのは、まだ罪なき年頃にあって、なお半端な言葉を試みているさまであり、たどたどしい舌のその不完全な断片ゆえに、かえって甘美に聞こえる片言であった。

2

Quo in adventu ejus non possum exprimere sermonibus, quanto quamque impatienti gaudio exultaverim, quum autem geret maxime laetitiam meam amicissimi hominis inopinata praesentia.

PL 3, 233C

その到来にあたって、私がどれほど大きな、そしてどれほど抑えきれぬ喜びに小躍りしたかを、言葉で言い表すことはできない。ことに、この上なく親しい人の思いがけない来訪が、私の喜びをいっそう大きくしたのだから。

3

Igitur, post unum et alterum diem, quum jam et aviditatem desiderii frequens assiduitatis usus implesset, et quae per absentiam mutuam de nobis nesciebamus, relatione alterna comperissemus; placuit Ostiam petere, amoenissimam civitatem, quod esset corpori meo siccandis humoribus de marinis lavacris blanda et apposita curatio.

PL 3, 233D

そこで、一日二日ののち、頻繁に共に過ごすうちに待望の思いもすでに満たされ、互いに離れている間に知らずにいた互いの近況も、語り合いによって知り得たので、我々はオスティアへ行くことに決めた。この上なく快い都市であり、そこでの海の湯浴みが、私の体に溜まった湿気を乾かすのに、穏やかで、かつ適切な治療となるはずであったからである。

4

Sane et ad vindemiam feriae judiciariam curam relaxaverant. Nam id temporis, post aestivam diem, in temperiem semet autumnitas dirigebat.

PL 3, 234B

実に、葡萄の収穫のための休暇が、法廷の務めをも緩めてくれていた。というのも、その頃は夏の暑さのあと、秋がちょうど穏やかな気候へと向かっていたからである。

5

Itaque, quum diluculo ad mare, inambulando littore, pergeremus, ut et aura, 3 aspirans leniter, membra vegetaret, et cum eximia voluptate molli vestigio cedens arena subsideret; Caecilius, simulacro Serapidis denotato, ut vulgus superstitiosus solet, manum ori admovens osculum labiis impressit.

PL 3, 234C

こうして我々が、夜明けに海へ向かい、渚を歩みながら進んでいったのは、そよ風が穏やかに吹いて手足を元気づけ、柔らかな足の運びに譲って沈む砂が、この上ない快さを与えてくれるようにするためであったが、そのときカエキリウスは、セラピスの像に目をとめると、迷信深い民衆がするように、手を口もとへ運び、唇でそこに口づけを押しあてた。

Caput III

第III章PL 3, 235A
1

Tunc Octavius ait: Non boni viri est, Marce frater, hominem domi forisque lateri tuo inhaerentem, sic in hac imperitiae vulgaris caecitate deserere, ut tam luculento die in lapides eum patiaris impingere, effigiatos sane, et unctos, et coronatos; quum scias hujus erroris non minorem ad te quam ad ipsum infamiam redundare.

PL 3, 235A

そこでオクタウィウスは言った。「わが兄弟マルクスよ、家でも外でもお前の傍らに寄り添っている者を、無知な民衆のこの盲目のうちに見捨てておくのは、善き人のすることではない。かくも明るい昼日中に、あの——確かに形作られ、油を塗られ、冠を戴いた——石どもに、彼がぶつかってゆくのを、お前が見過ごしにするとは。この誤りの悪評は、彼にも劣らずお前にも及んでくることを、お前は知っているはずなのに。」

2

Cum hoc sermone ejus medium spatium civitatis emensi, jam liberum littus tenebamus. Ibi arenas extimas, velut sterneret ambulacro perfundens lenis unda tendebat: et, ut semper mare etiam positis flatibus, inquietum est, etsi non canis spumosisque fluctibus exibat ad terram, tamen crispis torosisque.

PL 3, 235C

彼のこの言葉とともに、我々は都市の中程を通り抜け、すでに開けた海辺に出ていた。そこでは、穏やかな波が、砂浜のいちばん外れに打ち寄せては、あたかも歩道でも敷くかのように広げていった。そして、海というものは風がやんでもつねに落ち着かぬものであるから、白く泡立つ波となって陸に打ち上げることはなくとも、さざ波立ち、うねる波となって寄せていた。

3

Ibidem erroribus delectati perquam sumus, quum in ipso aequoris limine plantas tingeremus, quod vicissim nunc appulsum nostris pedibus alluderet, fluctus nunc, relabens ac vestigia retrahens in sese resorberet.

PL 3, 236A

そこで我々は、そぞろ歩きをこの上なく楽しんだ。海のまさに際で足を浸していると、寄せてくる波が代わる代わる我々の足にたわむれかかり、あるいは引いてゆく波が足跡を引き戻しては、自らのうちへと吸い込んでいった。

4

Sensim itaque tranquilleque progressi, oram curvi molliter littoris, iter fabulis fallentibus, legebamus. Hae fabulae erant Octavii, disserentis de navigatione, narratio.

PL 3, 236B

こうして我々はゆるゆると静かに歩を進め、緩やかに曲がる岸辺づたいに、話に紛れながら道のりをたどっていった。この話というのは、オクタウィウスが航海について語る物語であった。

5

Sed ubi eundi spatium satis justum cum sermone consumpsimus, eamdem emensi viam rursus, versis vestigiis, terebamus.

PL 3, 236C

しかし、語らいとともに、歩みにふさわしいほどの道のりを費やしたところで、我々は同じ道を、踵を返して再びたどっていった。

6

Et quum ad id loci ventum est ubi subductae naviculae, substratis roboribus, a terrena labe suspensae quiescebant; pueros videmus, certatim gestientes, testarum in mare jaculationibus 4 ludere.

PL 3, 236D

そして、引き上げられた小舟が、下に敷かれた樫材の上で、地面の湿りによる腐りから浮かされて休らっている場所まで来たとき、我々は、少年たちが競い合うように夢中になって、貝殻を海へ投げる遊びに興じているのを見た。

7

Is lusus est: testam teretem, jactatione fluctuum laevigatam, legere de littore; eam testam plano situ digitis comprehensam, inclinem ipsum atque humilem, quantum potest, super undas irrotare, ut illud jaculum, vel dorsum maris raderet, enataret, dum leni impetu labitur; vel summis fluctibus tonsis emicaret, emergeret, dum assiduo saltu sublevatur.

PL 3, 237A

その遊びとはこうである。波にもまれて滑らかになった円い貝殻を、渚から拾い上げる。その貝殻を指で平らにつまみ、自分の身をできる限りかがめて低くしながら、波の上を回転させて投げる。すると、その投げた物は、穏やかな勢いで滑ってゆくあいだ、海の面を掠めて泳ぎ進むか、あるいは絶え間ない跳躍に持ち上げられて、波の頂を刈り取っては光り、浮かび上がるかする。

8

Is se in pueris victorem ferebat, cujus testa et procurreret longius, et frequentius exsiliret.

PL 3, 237D

少年たちのうちで、その貝殻がより遠くまで進み、より頻繁に跳ね上がった者こそが、自らを勝者と称した。

Caput IV

第IV章PL 3, 237D
1

Igitur, quum omnes hac spectaculi voluptate caperemur, Caecilius nihil intendere, neque de contentione ridere; sed tacens, anxius, segregatus, dolere nescio quid vultu fatebatur.

PL 3, 237D

さて、我々一同がこの見世物の快楽に心を奪われている間、カエキリウスは何も気に留めず、その競い合いを見て笑うこともなかった。ただ黙り込み、思い悩み、一人離れて、その顔つきは、何やら苦しんでいることを物語っていた。

2

Cui ego: Quid hoc est rei? cur non agnosco, Caecili, alacritatem tuam illam? et illam oculorum etiam in seriis hilaritatem requiro?

PL 3, 238A

私は彼に言った。「これはどうしたことか。カエキリウスよ、なぜ私は、お前のあの快活さを見出せないのか。真剣な折にさえ見せていた、お前の目のあの明るさを、なぜ私は探しても見出せないのか。」

3

Tum ille: Jamdudum me Octavii nostri acriter angit et remordet oratio, qua, in te invectus, objurgavit negligentiae, ut me dissimulanter gravius argueret inscientiae. Itaque progrediar ulterius: de toto et integro mihi cum Octavio res est.

PL 3, 238B

すると彼は言った。「先ほどから、我々のオクタウィウスの言葉が、私を鋭く苦しめ、責め苛んでいる。彼はお前を責め立てて怠慢だと咎めたが、それによって、より重い咎めを、それとなく私の無知に向けていたのだ。だから、私はさらに一歩進めよう。私にはオクタウィウスと、根本から全面的に決着をつけるべき一件がある。」

4

Si placet ut ipsius sectae homo cum eo disputem, jam profecto intelliget facilius esse in contubernalibus disputare, quam conserere sapientium modo; modo in istis ad tutelam balnearum jactis, et in altum procurrentibus petrarum obicibus residamus, ut et requiescere de itinere possimus et intentius disputare.

PL 3, 238D

「もし私が、彼自身の一派の者として彼と論じ合うのでよければ、彼はきっと、賢者のやり方で渡り合うよりも、気心の知れた仲間うちで論じ合うほうがたやすいと悟るであろう。ただ、浴場を守るために築かれ、深みへと突き出ているあの石の突堤に、我々は腰を下ろすことにしよう。そうすれば道中の疲れを休めることもでき、いっそう心を集中して論じ合うこともできよう。」

5

Et cum dicto ejus assedimus ita ut me ex tribus medium lateris ambitione protegerent; nec hoc obsequii fuit, aut ordinis aut5 honoris, quippe cum amicitia pares semper aut accipiat aut faciat, sed ut arbiter, et utrique proximus, aures darem, et disceptantes duos medius segregarem, Tum sic Caecilius exorsus est:

PL 3, 239B

彼の言葉とともに我々は腰を下ろしたが、そのとき三人のうち、私が真ん中に置かれ、両脇から守られる形になった。これは、へりくだりや、序列や、名誉のゆえではなかった。友情というものは、常に対等な者として人を迎え入れるか、対等な者にしてしまうものだからである。そうではなく、私が裁定者として、双方に近く座し、耳を傾け、論じ合う二人を、真ん中にあって隔てるためであった。そこでカエキリウスは、こう語り始めた。

Caput V

第V章PL 3, 239D
1

Quamquam tibi, Marce frater, de quo maxime quaerimus, non sit ambiguum, utpote quum, diligenter in utroque vivendi genere versatus, repudians alterum, alterum comprobans; in praesentiarum tamen ita tibi informandus est animus, ut libram teneas aequissimi judicis, nec in alteram partem propensus incumbas, ne non tam ex nostris disputationibus nata sententia, quam ex tuis sensibus prolata videatur.

PL 3, 239D

わが兄弟マルクスよ、我々がいま何より問おうとしていることについて、お前には迷いがないのは確かである。お前は両方の生き方を綿密に経めぐり、一方を退け、他方を是としたのだから。とはいえ、いまこの場では、お前の心はこうあるべきである。この上なく公平な裁判官の秤を保ち、どちらの側にも傾いて肩入れすることのないように。さもなければ、判決は我々の論争から生まれたものというより、お前自身の考えから引き出されたもののように見えてしまうだろうから。

2

Proinde, si mihi, quasi novus aliqui et quasi ignarus partis utriusque, considas, nullum negotium est patefacere omnia in rebus humanis dubia, incerta, suspensa, magisque omnia verisimilia quam vera.

PL 3, 240B

したがって、お前がまるで初めてこの問題に臨む者のように、また双方の立場を知らぬ者のように、私の傍らに座してくれるなら、人間の事柄においてはすべてが疑わしく、不確かで、宙に浮いたものであり、真であるよりもむしろありそうに見えるだけのものであることを明るみに出すのは、何の造作もないことである。

3

Quo magis mirum est nonnullos taedio investigandae penitus veritatis cuilibet opinioni temere succumbere, quam in explorando pertinaci diligentia perseverare.

PL 3, 240D

それゆえにいっそう驚くべきことに、ある種の者たちは、真理を徹底して探求する労苦に倦んで、探求において執拗な勤勉さをもって踏みとどまるよりも、無分別にもいずれかの臆説へと屈服してしまうのである。

4

Itaque indignandum omnibus, indolescendum est, audere quosdam, et hoc studiorum rudes, litterarum profanos, expertes artium etiam sordidarum, certum aliquid de summa rerum ac majestate decernere, de qua tot omnibus saeculis sectarum plurimarum usque adhuc ipsa philosophia deliberat.

PL 3, 241A

そうであるから、すべての人が憤り、心を痛めるべきことがある。ある種の者たち——しかも学問には疎く、文学に無縁で、卑しい技芸にすら通じていない者たち——が、事物の総体とその威厳について、何か確かなことを言い切ろうと大胆にも試みているということである。それについては、これほど多くの時代を通じ、実に多くの一派によって、哲学そのものがいまなお思案し続けているというのに。

5

Nec immerito: quum tantum absit ab exploratione divina humana mediocritas, ut neque, quae supra nos coelo suspensa, sublata sunt, neque quae infra terram profunda, demersa sunt, aut scire 6 sit datum, aut scrutari permissum, aut stuprari religiosum: et beati satis, satisque prudentes jure videamur si, secundum illud vetus Sapientis oraculum, nosmetipsos familiarius noverimus.

PL 3, 241C

それも当然のことである。神なる事柄の探求から、人間という凡庸な存在はあまりにかけ離れているのだから。我々の上、天に懸かり、高く挙げられているものも、我々の下、地の底深く沈んでいるものも、知ることが与えられているのでもなく、探ることが許されているのでもなく、それを暴き犯すことが敬虔なふるまいであるのでもない。かの賢者の古い神託にあるように、我々自身をより親しく知ることさえできれば、それだけで我々は十分に幸いであり、十分に思慮深いと、当然にも見なされてよいのである。

6

Sed quatenus indulgentes insano atque inepto labori, ultra humilitatis nostrae terminos evagamur, et in terram projecti, coelum ipsum et ipsa sidera audaci cupiditate transcendimus, vel hunc errorem saltem, non vanis et formidolosis opinionibus implicemus.

PL 3, 242A

しかし、狂おしくも愚かしい労苦に身をゆだね、我々の卑小さの限界を越えてさまよい出て、地に投げ落とされた身でありながら、大胆な欲望をもって天そのもの、星々そのものを踏み越えようとする以上は、せめてこの誤りを、空虚で恐ろしい臆説によって絡めとられたものにはすまい。

7

Sint principio omnium semina, natura in se coeunte, densata: quis hic auctor deus? sint fortuitis concursionibus totius mundi membra coalita, digesta, formata: quis deus machinator?

PL 3, 242C

万物の種子が、はじめに自然そのものが凝集して、緻密になったのだとしよう。この事の創始者たる神とは、いったい何者か。全世界の各部分が、偶然の衝突によって結び合わされ、整えられ、形作られたのだとしよう。この仕掛けを組み立てた神とは、いったい何者か。

8

Sidera licet ignis accenderit, et coelum licet sua materia suspenderit; licet terram fundaverit pondere, et mare licet influxerit e liquore; unde haec religio, unde formido, quae superstitio est?

PL 3, 242D

たとえ、星々を火が燃え上がらせたのだとしても、天をそれ自身の質料が吊り支えたのだとしても、地を重さによって据えたのだとしても、海を水気から流れ入らせたのだとしても——いったいどこから、この宗教が、そして迷信にほかならぬこの恐れが、生じてくるというのか。

9

Homo, et animal omne quod nascitur, inspiratur et alitur, elementorum ut voluntaria concretio est, in quae rursum homo, et animal omne dividitur, solvitur, dissipatur, ita in fontem refluunt, et in semet omnia revolvuntur, nullo artifice, nec judice, nec auctore.

PL 3, 243A

人間も、生まれてくるあらゆる動物も、息を吹き込まれ、養われるが、それは元素の自発的な凝集にほかならない。そして人間も、あらゆる動物も、再びその元素へと分かたれ、解け、散らされ、かくして源へと流れ戻り、万物は己自身のうちへと回帰してゆく。そこには作り手もなく、裁く者もなく、創始者もない。

10

Sic, congregatis ignium seminibus, soles alios atque alios semper splendere; sic exhalatis terrae vaporibus, nebulas semper adolescere: quibus densatis coactisque, nubes altius surgere: iisdem labentibus, pluvias fluere, flare ventos, grandines increpare: vel nimbis collidentibus, tonitrua mugire, rutilare fulgura, fulmina 7 praemicare.

PL 3, 243C

こうして、火の種が寄り集まって、太陽は次々と絶えず輝く。こうして、地の水気が立ちのぼって、霧が絶えず生まれる。それが凝り固まって、雲はいっそう高く昇る。同じ雲が崩れ落ちて、雨が流れ、風が吹き、雹が音を立てて降る。あるいは雨雲どうしがぶつかりあって、雷鳴が轟き、稲妻が赤く光り、雷霆が閃き先立つ。

11

Adeo passim cadunt, montes irruunt, arboribus incurrunt: sine delectu tangunt loca sacra et profana; homines noxios feriunt, saepe et religiosos. (III) Quid tempestates loquar varias ac incertas? quibus, nullo ordine vel examine, rerum omnium impetus volutatur; in naufragiis, bonorum malorumque fata mixta, merita confusa; in incendiis, interitum convenire insontium nocentiumque; et, cum tabe pestifera coeli tractus inficitur, sine discrimine omnes deperire; et, cum belli ardore saevitur, meliores potius occumbere.

PL 3, 244A

かくして雷霆は所かまわず落ち、山々に突き入り、木々を撃つ。聖なる場所と俗なる場所とを分け隔てなく襲い、罪ある者どもを撃つかと思えば、しばしば敬虔な者たちをも撃つ。さまざまに移ろい定めなき嵐については、何を語ろうか。それによって、いかなる秩序も吟味もなく、万事の勢いが翻弄される。難船においては、善人と悪人の運命が入り混じり、功罪は混同される。火災においては、罪なき者と罪ある者とが分け隔てなく滅びる。天の一帯が疫病の腐敗に冒されるときには、すべての者が見境なく死に絶える。そして戦の激しさが猛りたつときには、むしろより善き者たちのほうが倒れるのである。

12

In pace etiam, non tantum aequatur nequitia melioribus, sed et colitur: ut in pluribus nescias utrum sit eorum detestanda pravitas, an optanda felicitas. (IV) Quod si mundus divina providentia et alicujus numinis auctoritate regeretur, numquam mereretur Phalaris et Dionysius regnum, numquam Rutilius et Camillus exsilium, numquam Socrates venenum. (V) Ecce arbusta frugifera, ecce jam seges cana, jam temulenta vindemia imbri corrumpitur, grandine caeditur: adeo aut incerta nobis veritas occultatur et premitur; aut, quod magis credendum est, variis et lubricis casibus, soluta legibus fortuna dominatur.

PL 3, 245A

平和な時にあってさえ、悪徳は善き人々と対等に扱われるばかりか、もてはやされさえする。それゆえ、多くの場合、彼らの邪悪さを忌み嫌うべきか、その幸運を望ましいと見るべきか、判じかねるほどである。もし世界が神の摂理と、いずれかの神威の権威によって治められているのであれば、ファラリスやディオニュシオスが王国を報いとして得ることも、ルティリウスやカミルスが追放を受けることも、ソクラテスが毒杯を受けることも、決してなかったはずである。見よ、実り豊かな果樹園を、見よ、白く色づいた穀物を、熟した葡萄の実りを——それらは雨に腐り、雹に打ち砕かれる。かくして、真理は我々にとって不確かで、隠され、押し隠されているか、あるいは——こちらのほうがむしろ信じるべきことだが——法から解き放たれた偶然が、さまざまに移ろいやすい巡り合わせによって、支配しているかのいずれかなのである。

Caput VI

第VI章PL 3, 246A
1

Cum igitur aut fortuna certa, aut incerta natura sit, quanto venerabilius ac melius, antistites veritatis majorum excipere disciplinam, religiones traditas colere; deos quos a parentibus ante imbutus es timere, quam nosse familiarius, adorare; nec de numinibus ferre sententiam, sed 8 prioribus credere qui, adhuc rudi saeculo, ipsius mundi natalibus; meruerunt deos vel faciles habere, vel reges!

PL 3, 246A

そこで、偶然が定まったものであるにせよ、自然が不確かなものであるにせよ、真理の司祭として父祖の定めを受け継ぎ、伝えられた宗教を守り行うことは、それだけいっそう敬うべく、また善いことである。お前が両親によって、親しく知るよりもまず畏れることを教え込まれた神々を、そのまま崇めることは。神威についてみずから判断を下すのではなく、むしろ先人たちを信じることは。彼らは、世がまだ稚けなかった頃、この世界そのものの生まれたての時代にあって、神々を親しみやすい者として持つか、あるいは神々を王として戴くかするにふさわしい者たちであったのだから。

2

Inde adeo per universa imperia, provincias, oppida, videmus singulos sacrorum ritus gentiles habere, et deos colere municipes, ut Eleusinios Cererem, Phrygas Matrem, Epidaurios Aesculapium, Chaldaeos Belum, Astarten Syros, Dianam Tauros, Gallos Mercurium, universa Romanos.

PL 3, 246C

そのゆえにこそ、あらゆる帝国、属州、町を通じて、それぞれの民族が自らの祭儀を持ち、その土地の神々を崇拝しているのを我々は見る。エレウシスの民はケレスを、プリュギア人は母神を、エピダウロスの民はアエスクラピウスを、カルデア人はベルスを、シリア人はアスタルテを、タウロイ人はディアナを、ガリア人はメルクリウスを、そしてローマ人はあらゆる神々を崇拝している。

3

Sic eorum potestas et auctoritas totius orbis ambitus occupavit: sic imperium suum ultra solis vias et ipsius Oceani limites propagavit, dum exercent in armis virtutem religiosam, dum urbem muniunt sacrorum religionibus, castis virginibus, multis honoribus, ac nominibus sacerdotum: dum obsessi, et citra solum Capitolium capti, colunt deos, quos alius jam sprevisset, iratos; et per Gallorum acies, mirantium superstitionis audaciam, pergunt telis inermes, sed cultu religionis armati: dum capti, in hostilibus moenibus adhuc ferociente victoria, numina victa venerantur: dum undique hospites deos quaerunt, et suos faciunt: dum aras exstruunt, dum etiam ignotis numinibus et manibus.

PL 3, 247A

こうして、彼らの権力と権威は、全世界の広がりをことごとく手中に収めた。こうして、太陽の通り道の彼方、大洋そのものの果てをも越えて、その支配を広げていった。武器を執っては敬虔な武勇を発揮し、都を、祭儀にまつわる宗教や、貞潔な処女たちや、数々の栄誉や、祭司たちの称号によって固く守り、包囲され、カピトリウムの丘のほかはことごとく攻め落とされてもなお、他の民ならとうに見捨てていたであろう、怒れる神々をなお崇め続け、その迷信の大胆さに驚くガリア人の軍勢のただ中を、武器においては丸腰のまま、しかし宗教への崇拝によって武装して進んでゆき、捕らわれの身となり、敵の城壁のうちにあって、勝利がなおも猛り狂う中にあってさえ、敗れた神威を敬い続け、あらゆる所から異邦の神々を求めては、これを自らのものとし、祭壇を築き、名も知れぬ神威にすら、死者の霊にすら、祭壇を捧げてきたのである。

4

Sic, dum universarum gentium sacra suscipiunt, etiam regna meruerunt. Hinc perpetuus merent venerationis tenor mansit, qui longa aetate non infringitur, sed augetur: quippe antiquitas caeremoniis atque fanis tantum sanctitatis tribuere consuevit, quantum adstruxerit vetustatis.

PL 3, 248A

こうして、あらゆる民族の祭儀を受け入れることによって、彼らは王国をすら得るにふさわしい者となった。ここから、彼らにふさわしい崇敬の絶えざる連なりが保たれてきたのであり、それは長い年月を経てもなお弱まることなく、むしろ増し加わってゆく。なぜなら、古代というものは、祭儀や聖所に対して、それが積み重ねた古さに応じてだけの聖性を与えるのを常としてきたからである。

Caput VII

第VII章PL 3, 248C
1

Nec tamen temere (ausim enim interim 9 et ipse concedere, et sic melius errare), majores nostri, aut observandis auguriis, aut extis consulendis, aut instituendis sacris, aut delubris dedicandis, operam navaverunt.

PL 3, 248C

とはいえ、我々の祖先たちが、鳥占いを観察することにも、内臓を占うことにも、祭儀を定めることにも、聖所を奉献することにも、努めて力を尽くしたのは、決して軽々しいことではなかった——さしあたり私自身、これくらいは認めてもよいだろう。そのほうがよりよく誤ることになるとしても。

2

Specta de libris memoriam: jam eos deprehendes initiasse ritus omnium religionum, vel ut remuneraretur divina indulgentia, vel ut averteretur imminens ira, aut ut, jam tumens et saeviens, placaretur.

PL 3, 249A

書物に残された記録を見るがよい。そこに見出すのは、彼らがあらゆる宗教の祭儀を創始したということである。それは、神の恵み深い好意に報いるためであったり、迫り来る怒りをそらすためであったり、あるいはすでに高まり猛り狂う怒りを宥めるためであったりした。

3

Testis mater Idaea, quae adventu suo et probavit matronae castitatem, et urbem metu hostili liberavit: testes equestrium fratrum in lacu, sicut ostenderant, statuae consecratae, qui anhelis, spumantibus equis atque fumantibus, de Perse victoriam eadem die qua fecerant, nuntiaverunt: testis ludorum, offensio Jovis, de somno plebeii hominis iteratio: et Decuriorum devotio rata testis est: testis et Curtius, qui, equitis sui vel mole honore hiatum profundae voraginis coaequavit.

PL 3, 249B

イダの母神を証人としよう。彼女はその到来によって、ある既婚婦人の貞潔を証し立て、また敵への恐れから都を解き放った。あの騎馬の兄弟たちの、池のほとりに——彼らが自ら姿を現したとおりに——奉献された彫像もまた証人である。彼らは、あえぎ、泡立ち、湯気を立てる馬とともに、ペルセウスに対する勝利を、それが成し遂げられたその日のうちに告げ知らせたのだから。競技の再演——ユピテルの不興であり、ある平民の男の夢から知られたこと——もまた証人である。デキウス家の、確かめられた献身もまた証人である。クルティウスもまた証人である。彼は、己と馬の重みと名誉とをもって、深い裂け目の口を埋めたのである。

4

Frequentius etiam quam volebamus, deorum praesentiam contempta auspicia contestata sunt. Sic Allia nomen infaustum, sic Claudii et Junii, non praelium in Poenos, sed ferale naufragium est.

PL 3, 250A

我々が望む以上に、しばしば、蔑ろにされた前兆が、神々の現存を証し立ててきた。かくしてアッリアの名は不吉なものとなり、かくしてクラウディウスとユニウスにとって、それはカルタゴ人との戦いではなく、命取りの難船となったのである。

5

Et, ut Trasimenus Romanorum sanguine et major esset et decolor, sprevit auguria Flaminius: et, ut Parthos signa reposcamus, Dirarum imprecationes Crassus et meruit et irrisit.

PL 3, 250B

そしてトラシメヌス湖が、ローマ人の血によっていっそう広がり、色を変えるようにと、フラミニウスは鳥占いを蔑ろにした。そして、我々がパルティア人に軍旗の返還を求めることになるようにと、クラッススは、呪いの女神ディラエの呪詛を、身に受けるにふさわしくもあり、また嘲りもしたのである。

6

Omitto vetera, quae multa sunt, et de deorum natalibus, donis, muneribus, negligo carmina poetarum; praedicta etiam de oraculis fata transilio, ne vobis antiquitas nimium fabulosa videatur.

PL 3, 250C

古い話は数多くあるが、それらは措くとしよう。神々の誕生や、その贈り物や恩恵についても、私は詩人たちの歌を取り上げないでおく。神託によって予告された運命についても、私は跳び越えることにしよう。諸君に、古代のことがあまりに作り話めいて見えては困るから。

7

Intende templis ac delubris deorum quibus Romana civitas et protegitur 10 et armatur: magis sunt augusta numinibus incolis praesentibus, inquilinis, quam cultus insignibus et muneribus opulenta.

PL 3, 251A

ローマという都市がそれによって守られ、また武装されている神々の神殿や聖所に、目を向けるがよい。それらは、そこに宿り住まう神威が現存することによって、いっそう荘厳なのであって、崇拝の徽章や供物によって富み栄えているからではない。

8

Inde adeo pleni et mixti Deo vates futura praecerpunt, dant cautelam periculis, morbis medelam, spem afflictis, opem miseris, solatium calamitatibus, laboribus levamentum: etiam per quietem deos videmus, audimus, agnoscimus, quos impie per diem negamus, nolumus, pejeramus.

PL 3, 251B

それゆえにこそ、神に満たされ、神と混じり合った予言者たちは、未来の出来事を先取りして告げ、危難への用心を与え、病への治療を与え、苦しむ者に希望を、惨めな者に助けを、災いに慰めを、労苦に安らぎを与える。眠りのうちにあってさえ、我々は神々を見、聞き、それと知るのだが、昼のうちには不敬にも、それを否み、拒み、これに懸けて偽誓するのである。

Caput VIII

第VIII章PL 3, 251D
1

Itaque, cum omnium gentium de diis immortalibus, quamvis incerta sit vel ratio vel origo, maneat tamen firma consensio; neminem fero tanta audacia, tamque irreligiosa nescio qua prudentia tumescentem, qui hanc religionem tam vetustam, tam utilem, tam salubrem dissolvere aut infirmare nitatur.

PL 3, 251D

かくして、不死なる神々については、その理法も起源も不確かであるとはいえ、あらゆる民族の間に確固たる一致がなお保たれているのであるから、これほどの大胆さに、また何とも知れぬ不信心な賢しらに思い上がって、これほど古く、これほど有益で、これほど健全なこの宗教を解体し、あるいは弱めようと試みる者を、私は誰一人として堪え忍びはしない。

2

Sit licet ille Theodorus Cyrenaeus, vel, qui prior, Diagoras Melius, cui Atheon cognomen apposuit antiquitas, qui uterque, nullos deos asseverando, timorem omnem, quo humanitas regitur, venerationemque penitus sustulerunt: numquam tamen in hac impietatis disciplina simulatae philosophiae nomine atque auctoritate pollebunt, quum Abderiten Protagoram Athenienses viri, consulte potius quam profane de divinitate disputantem, et expulerint suis finibus, et in concione ejus scripta deusserint; quid homines (sustinebitis enim me impetum susceptae actionis liberius exserentem) homines, inquam, deploratae, illicitae ac desperatae factionis grassari in eos, non ingemiscendum est? qui de ultima faece collectis imperitioribus, et mulieribus credulis, sexus sui 11 facilitate labentibus, plebem profanae conjurationis instituunt; quae nocturnis congregationibus, et jejuniis solemnibus et inhumanis cibis, non sacro quodam sed piaculo foederantur.

PL 3, 252B

たとえかのキュレネのテオドロスであれ、あるいはその先達であるメロスのディアゴラス――古人が『アテオス』の異名を与えた者――であれ、この両者は、神々など一切ないと言い立てることによって、人間性を治めるあらゆる畏れと崇敬とを根こそぎ取り去った。それでもこの不敬の教えにおいて、見せかけの哲学という名と権威によって力を持つことは、決してないであろう。なぜなら、アブデラのプロタゴラスが神性について、不敬にというよりはむしろ思慮深く論じたにもかかわらず、アテナイの人々は彼をその国土から追放し、民会において彼の著作を焼き払ったのだから。まして、見放された、違法で、自暴自棄なあの党派の人間ども――人間どもと繰り返して言うが、引き受けたこの論の勢いをいっそう自由に押し出す私を、諸君は堪え忍んでくれるであろうから――が神々に対して跳梁跋扈していることを、嘆かずにいられようか。彼らは、最底辺の屑から寄せ集めた無知な者どもと、女という性の御しやすさゆえに堕ちやすい軽信な女たちとを集め、不敬な共謀からなる群れを作り上げる。この群れは、夜毎の集会と、厳かめいた断食と、非人道的な食事とによって、聖なるものによってではなく、罪によって結束しているのである。

3

Latebrosa et lucifugax natio, in publicum muta, in angulis garrula: templa, ut busta, despiciunt; deos despuunt, rident sacra, miserentur miseri, si fas est, sacerdotum honores et purpuras despiciunt ipsi seminudi.

PL 3, 253D

隠れ潜み光を避けるこの民族は、公けの場では口をつぐみ、隅々では口数多い。神殿を、まるで墓であるかのように蔑み、神々に唾を吐きかけ、祭儀を嘲笑い、自分たちこそ憐れむべき者でありながら――言うも憚られることながら――人を憐れみ、自分自身は半裸でありながら祭司たちの誉れと紫の衣を蔑む。

4

Pro mira stultitia et incredibili audacia, spernunt tormenta praesentia, dum incerta metuunt et futura; et dum mori post mortem timent, interim mori non timent. Ita illis pavorem fallax spes solatio redivivo blanditur.

PL 3, 254A

何と不思議な愚かさ、信じがたい大胆さであろうか。彼らは、不確かな未来のことどもを恐れながら、目前の拷問を蔑む。そして、死んだ後に死ぬことを恐れながらも、さしあたり死ぬことは恐れない。かくして、偽りの希望が、よみがえりという慰めをもって、彼らの恐れをなだめすかすのである。

Caput IX

第IX章PL 3, 254C
1

Ac jam, ut foecundius nequiora proveniunt, serpentibus in dies perditis moribus, per universum orbem sacraria ista teterrima impiae coitionis adolescunt. Eruenda prorsus haec, et exsecranda consensio.

PL 3, 254C

そしていまや、悪しきものほど豊かに芽吹くように、日ごとに堕落した風習が這い広がるにつれて、この上なく忌まわしい、不敬な結託のかの聖所どもが、全世界にわたって育ちつつある。この結託は、断じて根こそぎにされ、呪われねばならない。

2

Occultis se notis et insignibus noscunt, et amant mutuo pene antequam noverint: passim etiam inter eos velut quaedam libidinum religio miscetur; ac se promisce appellant fratres et sorores, ut etiam non insolens stuprum, intercessione sacri nominis, fiat incestum: ita eorum vana et demens superstitio sceleribus gloriatur.

PL 3, 254D

彼らは、隠された符牒や目印によって互いを見分け、知り合う前からほとんど互いに愛し合う。彼らの間には至るところ、いわば欲情の宗教とでもいうべきものが入り混じっており、互いを見境なく「兄弟」「姉妹」と呼び合う。その結果、ありふれた姦淫でさえも、この聖なる名の仲立ちによって近親相姦となるのである。かくして彼らの空しく狂った迷信は、みずからの悪業を誇るのである。

3

Nec de ipsis, nisi subsisteret veritas, maxima et varia maxime nefaria et honore praefanda, sagax fama loqueretur. Audio eos turpissimae pecudis caput asini consecratum, inepta nescio qua persuasione, venerari: digna et nata religio talibus moribus.

PL 3, 255B

もし真実が背後になければ、抜け目ない風評が、これほど大きく多様な、この上なく忌まわしく、口にするだに憚られる事どもを、彼らについて語ることはなかったであろう。聞くところでは、彼らはこの上なく汚らわしい家畜――驢馬――の頭を、何やら愚かしい思い込みによって神聖なものとし、これに崇敬を捧げているという。そのような風習にこそふさわしく、そこから生まれるべくして生まれた宗教である。

4

Alii eos ferunt ipsius antistitis ac sacerdotis colere genitalia, et quasi parentis sui adorare naturam.

PL 3, 255D

また、彼らが自分たちの司祭長にして祭司である者の陰部を崇拝し、あたかも自分の親であるかのようにその生殖の源を崇拝しているのだ、と伝える者たちもある。

5

Nescio an falsa 12, certe occultis ac nocturnis sacris apposita suspicio: et qui hominem, summo supplicio pro facinore punitum, et crucis ligna feralia, eorum caerimonias fabulantur, congruentia perditis sceleratisque tribuit altaria, ut id colant quod merentur. (VI) Jam de initiandis tirunculis fabula tam detestanda quam nota est: infans farre contectus, ut decipiat incautos, apponitur ei qui sacris imbuatur.

PL 3, 255D

それが偽りであるかどうか私は知らないが、少なくとも秘められた夜の祭儀に付きまとう疑いであることは確かである。すなわち、罪科のゆえに最も重い刑罰をもって罰せられた一人の人間と、あの禍々しい十字架の木とを彼らの祭儀であると言い触らす者は、破滅し切った罪深い者どもにふさわしい祭壇をあてがっているのであり、それは彼らがその値するものを崇拝するようにということなのである。さて、新参者たちの入信にまつわる話は、忌まわしいものであると同時に、よく知れ渡ったものでもある。何も知らぬ者を欺くため、粉にくるまれた一人の幼児が、秘儀に浸される者の前に据えられる。

6

Is infans a tirunculo, farris superficie, quasi ad innoxios ictus provocato, coecis occultisque vulneribus occiditur: hujus, proh nefas! sitienter sanguinem lambunt, hujus certatim membra dispertiunt: hac foederantur hostia; hac conscientia sceleris ad silentium mutuum pignerantur: haec sacra sacrilegiis omnibus tetriora. (VII) Et de convivio notum est, passim omnes loquuntur, id etiam Cirtensis nostri testatur oratio: ad epulas solemni die coeunt, cum omnibus liberis, sororibus, matribus, sexus omnis hominis et omnis aetatis: illic, post multas epulas, ubi convivium caluit, et incestae libidinis ebrietatis fervor exarsit, canis qui candelabro nexus est, jactu offulae ultra spatium lineae qua vinctus est, ad impetum et saltum provocatur: sic everso et exstincto conscio lumine, impudentibus tenebris nexus infandae cupiditatis involvunt per incertum sortis; et, si non omnes opera, conscientia tamen pariter incesti, quoniam voto universorum appetitur quicquid accidere potest in actu singulorum.

PL 3, 256C

この幼児は、粉の表面のせいで無害な一撃へと誘われたかに見えるその新参者の手によって、人目に見えぬ隠れた傷を受けて殺される。ああ、忌まわしいことよ、彼らはその血を渇いたように舐めまわし、先を争ってその四肢を分け合う。この犠牲によって彼らは同盟の契りを結び、この犯罪を共にしたという自覚によって、互いの沈黙へと誓わされる。この祭儀は、あらゆる冒瀆にもまして忌まわしい。また、あの宴についても知れ渡っている。至るところで誰もが語っており、我々のキルタの人の弁論もまたそれを証ししている。彼らは定めの日に、あらゆる子供たち、姉妹たち、母たちとともに、あらゆる性、あらゆる年齢の者を伴って、饗宴のために集う。そこでは、数々の料理のあと、宴が熱を帯び、酩酊の火照りが近親相姦の欲情を燃え立たせるころ、燭台に繋がれた犬が、餌の一片を投げ与えられて、自分をつなぐ紐の届く範囲を越えて飛びかかり躍りかかるよう仕向けられる。こうして、証人であった灯りが引き倒されて消えると、恥知らずの闇の中で、名状しがたい欲情の結びつきに、くじ運のままに身をゆだねる。そして、行為においては全員がそうでなくとも、自覚においては等しく近親相姦者である。個々人の行いにおいて起こりうることはすべて、全員の願いによって求められているのだからである。

Caput X

第X章PL 3, 258B
1

Multa praetereo consulto; nam et haec nimis multa sunt quae aut omnia aut pleraque omnium vera declarat ipsius pravae religionis obscuritas.

PL 3, 258B

多くのことを、私はわざと見過ごす。なぜなら、いま挙げたことだけでもすでに多すぎるほどであり、そのすべて、あるいは大半までが真実であることを、かの邪まな宗教そのものの隠微さが物語っているからである。

2

Cur etenim occultare 13 et abscondere quidquid illud colunt magnopere nituntur, quum honesta semper publico gaudeant, scelera secreta sint? cur nullas aras habent, templa nulla, nulla nota simulacra? numquam palam loqui, numquam libere congregari sustinent, nisi illud quod colunt et interprimunt, aut puniendum est aut pudendum?

PL 3, 258C

彼らが礼拝するその何ものかを、彼らがひたすら隠し秘めようと力を尽くしているのはいったいなぜか。正しきことは常に公けの場を喜ぶものであり、犯罪こそが人目を忍ぶものであるのに。なぜ彼らは祭壇を一つも持たず、神殿もなく、知られた像の一つも持たないのか。彼らが礼拝し、隠し包んでいるものが罰せられるべきか恥じるべきものでない限り、彼らはなぜ公然と語ることも、自由に集うことも、決して自らに許さないのか。

3

Unde autem, vel quis ille, aut ubi Deus unicus, solitarius, destitutus; quem non gens libera, non regna, non saltem Romana superstitio noverunt?

PL 3, 259A

しかし、その唯一にして孤独な、見捨てられた神とやらは、どこから来て、いったい何者であり、どこにいるというのか。自由ないかなる民族も、いかなる王国も、ローマの迷信でさえも、彼を知らなかったというのに。

4

Judaeorum sola et misera gentilitas unum et ipsi Deum, sed palam, sed templis, aris, victimis caerimoniisque coluerunt: cujus adeo nulla vis nec potestas est, ut sit Romanis numinibus cum sua sibi natione captivus.

PL 3, 259B

ユダヤ人という、ただ一つの惨めな民族だけが、彼らもまた唯一の神を、しかし公然と、神殿と祭壇と犠牲獣と祭儀とをもって礼拝した。だが、その神には力も権力もまったく無く、その結果、自らの民族もろとも、ローマの神威に捕らわれの身となっているのである。

5

At etiam Christiani quanta monstra, quae portenta confingunt? Deum illum suum, quem nec ostendere possunt nec videre, in omnium mores, actus omnium, verba denique et occultas cogitationes diligenter inquirere, discurrentem scilicet, atque ubique praesentem; molestum illum volunt, inquietum, impudenter etiam curiosum, siquidem adstat factis omnibus, locis omnibus intererrat: cum nec singulis inservire possit, per universa districtus, nec universis sufficere, in singulis occupatus. (VIII) Quid? quod toto orbi, et ipsi mundo cum sideribus suis minantur incendium, ruinam moliuntur? quasi aut naturae divinis legibus constitutus aeternus ordo turbetur, aut rupto elementorum omnium foedere, et coelesti compage divisa, moles 14 ista qua continetur et cingitur subruatur.

PL 3, 259C

だが、キリスト教徒たちはまた、何と大きな怪物を、何と大きな怪異をでっち上げることか。彼らは、示すことも見ることもできぬあの自分たちの神が、あらゆる者の行状を、あらゆる者の行為を、そしてついには言葉と隠れた思いまでも、余すところなく探り出すのだと言う。すなわち駆け巡り、いたるところに現前しているのだと。彼らは、その神が、煩わしく、落ち着きなく、恥知らずなまでに詮索好きであることを望んでいる。あらゆる行いに立ち会い、あらゆる場所に紛れ込んで動き回っているというのだから。だが、宇宙全体に引き延ばされていては個々の者に仕えることもできず、個々の者に忙殺されていては全体に行き渡ることもできぬはずである。さらに言えば、彼らは全世界に対し、そして星々もろとも世界そのものに対して、焼き尽くす火をもって脅し、破滅を企てているというではないか。あたかも、神の法によって定められた自然の永遠の秩序が乱されるかのように、あるいはあらゆる元素の結びつきが断ち切られ、天の構造が引き裂かれて、これを包み込み繋ぎとめているこの巨大な塊が崩れ落ちるかのように。

Caput XI

第XI章PL 3, 260D
1

Nec hac furiosa opinione contenti, aniles fabulas adstruunt et annectunt; renasci se ferunt, post mortem et cineres et favillas: et nescio qua fiducia mendaciis suis invicem credunt; putes eos jam revixisse. Anceps malum, et gemina dementia!

PL 3, 260D

しかもこの狂った思い込みだけでは飽き足らず、彼らは老婆じみた作り話を積み重ね、繋ぎ合わせる。すなわち、死んで灰と燃えかすになったのちに、自分たちは生まれ変わるのだと言い張るのである。そして何とも知れぬ確信をもって、互いに自分たちの偽りを信じ合っており、まるで彼らがすでによみがえったかとさえ思わせるほどである。これは両刃の禍であり、二重の狂気である。

2

Coelo et astris, quae sic relinquimus ut invenimus, interitum denuntiare: sibi mortuis, exstinctis, qui sicut nascimur et interimus, aeternitatem repromittere.

PL 3, 261B

天と星々に対しては――我々がそれを見出したときのままに残していくにもかかわらず――滅びを予告しながら、自分たち自身については、死んで、消え去った者でありながら――我々が生まれ、そして滅びるのと同じように――永遠を重ねて約束するのである。

3

Inde videlicet et exsecrantur rogos, et damnant ignium sepulturas; quasi non omne corpus, etsi flammis subtrahatur, annis tamen et aetatibus in terram resolvatur: nec intersit utrum ferae diripiant, an maria consumant, an humus contegat, an flamma subducat, cum cadaveribus omnis sepultura, si sentiunt, poena sit; si non sentiunt, ipsa conficiendi celeritate medicina.

PL 3, 261C

それゆえに彼らは、火葬の薪を呪い、火による埋葬を断罪するのである。あたかも、いかなる肉体も、たとえ炎から免れたとしても、年月と歳月を経てやがて土へと帰らないかのように。獣に引き裂かれようと、海に呑まれようと、土に覆われようと、炎に取り去られようと、何ら変わりはしない。屍にとっては、もし感覚があるのなら、いかなる埋葬もひとしく刑罰であり、もし感覚がないのなら、その始末の速やかさそのものが一つの癒やしなのだから。

4

Hoc errore decepti beatam sibi, ut bonis et perpetem vitam mortuis, pollicentur: caeteris, ut injustis, poenam sempiternam.

PL 3, 262A

この誤りに欺かれて、彼らは、善き者たる自分たちには、死者でありながら至福にして永遠の生命を約束し、それ以外の者たちには、不義なる者として永遠の刑罰を約束するのである。

5

Multa ad haec suppetunt, ni festinet oratio, injustos ipsos, magis nec laboro, jam docui: quamquam etsi justos darem, culpam tamen, vel innocentiam fato tribui sententiis plurimorum et haec vestra consensio est.

PL 3, 262B

この点についてはなお多く述べうることがあるが、それは私の論述が急いていなければの話である。彼ら自身が不義であることについては、これ以上労するまでもなく、私はすでに示した。とはいえ、たとえ彼らを正しい者と認めるとしても、罪科であれ無垢であれ、それを運命に帰することは大多数の学説であり、しかもそれは諸君らの間でも一致していることなのである。

6

Nam quidquid agimus, ut alii fato, ita vos Deo addicitis: sic sectae vestrae non spontaneo cupere, sed electos. Igitur iniquum judicem fingitis, qui sortem in hominibus puniat, non voluntatem.

PL 3, 262C

というのも、我々が行うことはすべて、他の者たちが運命に帰するように、諸君は神に帰するのだからである。かくして諸君の一派に入るのは、自ら進んで望む者ではなく、選ばれた者たちなのだと言う。したがって諸君は、人間の意志にではなく、くじによる定めに罰を下す不正な裁判官をでっち上げているのである。

7

Vellem tamen sciscitari, utrumne cum corporibus? et corporibus quibus? ipsisne an innovatis, resurgatur? sine corpore? Sine corpore. Hoc, 15 quod sciam, neque mens, neque anima, nec vita est. Ipso corpore? sed jam ante dilapsum est.

PL 3, 263A

だが私は問いただしたいのだ。よみがえるのは肉体を伴ってか。しかもいかなる肉体を伴ってか。もとの肉体そのものか、それとも新たにされた肉体か。それとも肉体を伴わずにか。肉体を伴わずに、と言うのか。だが、それでは私の知る限り、精神でも魂でも生命でもない。もとの肉体そのものによってか。だが、それはすでに以前に崩れ去っているではないか。

8

Alio corpore? ergo homo novus nascitur, non prior ille reparatur. Et tamen tanta aetas abiit, saecula innumera fluxerunt, quis unus ullus ab inferis, vel Protesilai sorte, remeavit, horarum saltem permisso commeatu, vel ut exemplo crederemus?

PL 3, 263B

それとも別の肉体によってか。だとすれば、新たな人間が生まれるのであって、以前のあの者が回復されるのではない。それにしても、これほど長い年月が過ぎ去り、数えきれぬ世々が流れ去ったというのに、いったい誰か一人でも冥界から、たとえプロテシラオスのように定められたわずかな時間の猶予を許されてでも、戻ってきた者があっただろうか。せめてそれを実例として信じられるように。

9

Omnia ista figmenta malesanae opinionis, et inepta solatia, a poetis fallacibus in dulcedine carminis lusa, a vobis, nimirum credulis, in Deum vestrum turpiter reformata sunt.

PL 3, 263D

これらはすべて、病んだ臆説が生んだ作り話であり、愚かしい慰めにすぎない。それは、偽りを語る詩人たちが甘美な詩の調べのうちに戯れに歌ったものを、いかにも軽信な諸君が、恥知らずにも諸君の神へと作り変えたものである。

Caput XII

第XII章PL 3, 264A
1

Nec saltem de praesentibus capitis experimentum, quam vos irritae pollicitationis cassa vota decipiant: quid post mortem impendeat, miseri, dum adhuc vivitis, aestimate.

PL 3, 264A

諸君は、むなしい約束の空しい誓願がいかに諸君を欺いているかを、せめて目の前の事柄から悟ることさえしない。憐れな者どもよ、まだ生きているうちに、死後に何が待ち構えているかを推し量るがよい。

2

Ecce pars vestrum et major et melior, ut dicitis, egetis, algetis, opere, fame, laboratis: et Deus patitur, dissimulat; non vult, aut non potest opitulari suis. Ita aut invalidus, aut iniquus est.

PL 3, 264B

見よ、諸君のうち、諸君の言い分によればより大きく、より優れた部分の者たちが、乏しさに苦しみ、寒さに凍え、労苦と飢えに喘いでいるというのに、その神はそれを許し、見て見ぬふりをしている。自分の者たちを助ける意志がないのか、それとも力がないのか。とすれば、その神は無力であるか、不正であるかのいずれかである。

3

Tu qui immortalitatem postumam somnias, cum periculo quateris, cum febribus ureris, cum dolore laceraris, non tum conditionem tuam sentis? Non tum agnoscis fragilitatem? Invitus, miser, infirmitatis argueris, nec fateris?

PL 3, 264C

死後の不死を夢見ているお前は、危難に打ちのめされ、熱病に焼かれ、苦痛に引き裂かれるとき、その時にこそ自分の境遇を感じないのか。その時にこそ自分の脆さを悟らないのか。お前は、望まずして、憐れにも、自らの弱さを咎められていながら、それを認めようとしないのか。

4

Sed omitto communia; ecce vobis minae, supplicia, tormenta, et jam non adorandae, sed subeundae cruces: ignes etiam, quos et praedicitis, et timetis: ubi Deus ille, qui subvenire reviviscentibus potest, viventibus non potest?

PL 3, 265A

だが、ありふれたことは措こう。見よ、諸君には脅しと、刑罰と、拷問と、そしていまや崇拝すべきものではなく、自ら身に受けねばならぬ十字架とがある。しかも諸君自身が予告し、かつ恐れている炎さえもある。よみがえる者たちを助けることはできても、生きている者たちを助けることはできぬというあの神は、いったいどこにいるのか。

5

Nonne Romani sine vestro Deo imperant, regnant, fruuntur orbe toto, vestrique dominantur? Vos vero suspensi interim atque solliciti, 16 honestis voluptatibus abstinetis.

PL 3, 265B

ローマ人は、諸君の神なしに支配し、王として君臨し、全世界を享受し、諸君自身をも支配しているではないか。ところが諸君はといえば、さしあたり不安に揺れ、思い煩いながら、まっとうな快楽さえも断っている。

6

Non spectacula visitis, non pompis interestis: convivia publica absque vobis; sacra certamina, praecerptos cibos, et delibatos altaribus potus abhorretis. Sic reformidatis deos, quos negatis.

PL 3, 265C

諸君は見世物に足を運ばず、行列にも加わらない。公けの饗宴には諸君の姿がなく、聖なる競技も、あらかじめ捧げられた食物も、祭壇で献酌された飲み物も忌み嫌う。かくして諸君は、否定しているはずの神々を、そのように恐れているのである。

7

Non floribus caput nectitis; non corpus odoribus honestatis: reservatis unguenta funeribus: coronas etiam sepulchris denegatis, pallidi, trepidi, misericordia digni, sed nostrorum deorum.

PL 3, 265D

花で頭を飾ることもなく、香料で体を飾ることもない。香膏は葬送のために取っておき、墓にすら冠を与えない。諸君は青ざめ、怯えきって、憐れみを受けるに値する――ただし、我々の神々の憐れみを、である。

8

Ita nec resurgitis miseri, nec interim vivitis. (IX) Proinde si quid sapientiae vobis, aut verecundiae est, desinite coeli plagas, et mundi fata et secreta rimari: satis est pro pedibus aspicere, maxime indoctis, impolitis, rudibus, agrestibus: quibus non est datum intelligere civilia, multo magis denegatum est disserere divina.

PL 3, 266B

かくして憐れな者どもよ、諸君はよみがえることもなく、その間、生きてもいないのだ。ゆえに、もし諸君に幾ばくかの知恵や慎みがあるのならば、天の領域や、世界の運命と秘め事とを探ろうとすることをやめるがよい。足もとを見るだけで十分である。とりわけ無学で、洗練を欠き、粗野で、田舎じみた者どもにとっては。市民の事柄を理解する才さえ許されていない者たちに、神的な事柄を論じることなど、なおのこと許されてはいないのだから。

Caput XIII

第XIII章PL 3, 266D
1

Quamquam, si philosophandi libido est, Socratem sapientiae principem, quisque vestrum tantus est, si potuerit, imitetur; ejus viri, quoties de coelestibus rogabatur, nota responsio est: QUOD SUPRA NOS, NIHIL AD NOS.

PL 3, 266D

とはいえ、もし哲学することへの欲求があるならば、諸君のうち、それだけの器量を持つ者は、できることならば、知恵の第一人者ソクラテスを見倣うがよい。この人物は、天上のことについて問われるたびに、次のよく知られた答えを返したのである。「我々を超えたものは、我々に関わりがない」と。

2

Merito ergo de oraculo testimonium meruit prudentiae singularis, quod oraculum, idem ipse praesensit, idcirco universis esse praepositum; non quod omnia comperisset, sed quod nihil se scire didicisset: ita confessae imperitiae summa prudentia est.

PL 3, 267A

それゆえ、彼は当然にも、並外れた知恵の証しを神託から得たのであった。その神託が万人にまさって彼を立てた理由を、彼自身すでに予感していた。それは、彼がすべてを知り尽くしていたからではなく、自分が何一つ知らないと悟っていたからである。かくして、無知を告白することこそが、この上ない知恵なのである。

3

Hoc fonte defluxit Arcesilae, et multo post Carneadis, et Academicorum plurimorum in summis quaestionibus tuta dubitatio; quo genere philosophari et caute indocti possunt, et docti gloriose. (X) Quid?

PL 3, 267C

この源から流れ出たのが、アルケシラオスの、そしてはるか後のカルネアデスの、そして大多数のアカデメイア派の人々の、最も重大な問いにおける安全な懐疑である。この流儀によってこそ、無学な者たちは慎重に哲学することができ、学識ある者たちは誉れ高く哲学することができるのである。さらに言えば――

4

Simonidis Melesii nonne admiranda omnibus et sectanda cunctatio? qui Simonides, cum de eo, quid et quales 17 arbitraretur deos, ab Hierone tyranno quaereretur, primo deliberationi diem petiit, postridie biduum prorogavit, mox alterum tantum, admonitus, adjunxit: postremo, cum causas tantae morae tyrannus inquireret, respondit ille, quod sibi, quanto inquisitio tardior pergeret, tanto veritas fieret obscurior.

PL 3, 267D

叙情詩人シモニデスのためらいこそ、万人が驚嘆し、見倣うべきものではないか。このシモニデスは、僭主ヒエロンから、神々とは何であり、いかなる者であると考えるかを問われたとき、まず考える猶予として一日を求め、翌日にはさらに二日を延ばし、やがて促されると、同じだけの日数をもう一度付け加えた。ついに僭主が、これほどの遅延の理由を問い質すと、彼はこう答えたのである。探求が長引けば長引くほど、真理はますます不透明になっていくのだ、と。

5

Mea quoque opinione, quae sunt dubia, ut sunt, relinquenda sunt: nec, tot ac tantis viris deliberantibus, temere et audaciter in alteram partem ferenda sententia est, ne aut anilis inducatur superstitio, aut omnis religio destruatur.

PL 3, 268C

私の考えでも同様に、不確かな事柄は、不確かなままに残しておくべきである。これほど多くの、これほど偉大な人々が思案し続けているというのに、軽率に、また大胆に、いずれか一方へと判断を下すべきではない。老婆じみた迷信を持ち込むことにもならず、あらゆる宗教を破壊することにもならぬように。

Caput XIV

第XIV章PL 3, 268D
1

Sic Caecilius, et renidens (nam indignationis ejus tumorem effusae orationis impetus relaxaverat): Ecquid ad haec, ait, audet Octavius, homo Plautinae prosapiae, ut pistorum praecipuus, ita postremus philosophorum?

PL 3, 268D

カエキリウスはこう語り終え、微笑んでいた――というのも、堰を切ったように流れ出た弁舌の勢いが、彼の憤りのわだかまりをすでに解きほぐしていたからである。そして彼は言った。「これに対して、オクタウィウスは何か言い返せるだろうか。プラウトゥスの家系に連なる男、粉屋としては筆頭であっても、哲学者としては最下位の男が。」

2

Parce, inquam, in eum plaudere; neque enim prius exultare te dignum est concinnitate sermonis, quam utrimque plenius fuerit peroratum; maxime quum non laudis, et veritati disceptatio vestra nitatur.

PL 3, 269B

私は言った。「彼に向かって勝ち誇るのは控えるがよい。両者がより十分に論じ尽くすまでは、お前が自分の弁論の巧みさに酔いしれるのはふさわしいことではないのだから。とりわけ、諸君の議論が目指すべきは称賛ではなく、真理であるのだから。」

3

Et quamquam magnum in modum me, subtili varietate, tua delectaverit oratio, tamen altius moveor, non de praesenti actione, sed de toto genere disputandi: quod plerumque pro disserentium viribus, et eloquentiae potestate, etiam perspicuae veritatis conditio mutetur.

PL 3, 269C

そして、お前の弁論は、その繊細な変化に富む語り口によって、私を大いに楽しませてくれたとはいえ、私はより深いところで心を動かされている。それは今日この議論についてではなく、論争というものの在り方全体についてである。すなわち、論じる者たちの力量や弁舌の力いかんによって、明白であるはずの真理のありようすら、しばしば変わってしまうということなのだ。

4

Id accidere pernotum est auditorum facilitate, qui, dum verborum lenocinio a rerum intentionibus avocantur, sine delectu adsentiuntur dictis omnibus: nec a rectis falsa 18 secernunt, nescientes inesse et incredibili verum, et in verisimili mendacium.

PL 3, 270A

そのようなことが起こるのは聞き手の御しやすさゆえであることは、よく知られている。彼らは、言葉巧みな媚びに惑わされて事柄そのものの筋道から引き離され、区別なくあらゆる言葉に同意してしまう。正しいものと偽りのものとを見分けることもなく、信じがたく見えることの中にも真実が、もっともらしく見えることの中にも偽りがありうることを知らないのである。

5

Itaque quo saepius asseverationibus credunt, eo frequentius a peritioribus arguuntur: sic assidue temeritate decepti. Culpam judicis transferunt ad incerti querelam, ut damnatis omnibus malint universa suspendere, quam de fallacibus judicare.

PL 3, 270B

かくして彼らは、断言をたびたび信じれば信じるほど、それだけ頻繁に、より熟達した者たちによって論駁される。こうして彼らは、絶えず軽率さによって欺かれるのである。彼らは、裁く者としての落ち度を、不確かさそのものへの不満へとすり替え、あらゆるものを断罪して、すべてを宙に吊るしたままにすることを、偽りを見分けて判断することよりも好むようになる。

6

Igitur nobis providendum est, ne odio identidem sermonum omnium laboremus, ita, ut in execrationem et odium hominum plerique simpliciores efferantur.

PL 3, 270D

それゆえ我々は、あらゆる議論に対する憎しみに繰り返し苦しめられることのないよう、用心せねばならない。さもなければ、単純な人々の多くは、そのまま人間そのものへの呪詛と憎しみへと駆り立てられてしまうであろう。

7

Nam incaute creduli circumveniuntur ab his, quos bonos putaverunt: mox, errore--consimili jam suspectis omnibus, ut improbos metuunt etiam, quos optimos sentire potuerunt.

PL 3, 271A

なぜなら、不用意に信じやすい者たちは、善良だと思っていた者たちによって欺かれ、やがて同じような過ちを重ねて、あらゆる者をすでに疑わしいと思うようになり、最も優れていると感じ得たはずの者たちさえも、不実な者として恐れるようになるからである。

8

Nos proinde solliciti, quod utrimque in omni negotio disseratur, et ex altera parte plerumque obscura sit veritas, ex altero latere mira subtilitas, quae nonnumquam ubertate dicendi, fidem confessae probationis imitetur: diligenter quantum potest, singula ponderemus, ut argutias quidem laudare, ea vero quae recta sunt, eligere, probare, suscipere possimus.

PL 3, 271B

それゆえ我々は、いかなる事柄においても両方の側から論が交わされること、また一方では真理がしばしば不明瞭であり、他方では驚くべき巧妙さが、時にはその豊かな語り口によって、確かな証明の信頼性を装いうることを、心にかけねばならない。できる限り注意深く、一つ一つを吟味しよう。そうすれば、機知そのものは称賛しつつも、正しいものをこそ選び取り、確かめ、受け入れることができるのである。

Caput XV

第XV章PL 3, 271D
1

Decedis, inquit Caecilius, officio judicis religiosi; nam perinjurium est, vires te actionis meae, intergressu gravissimae disputationis, infringere cum Octavius integra et illibata habeat singula.

PL 3, 271D

お前は良心的な裁判官の務めから外れている、とカエキリウスは言った。オクタウィウスの論点はことごとく無傷で手つかずのまま残っているというのに、この上なく重大な議論の最中に割り込んで、私の訴えの力を挫くとは、まことに不当なことだからだ。

2

Si potest reputare; id quod criminaris, inquam, in commune, nisi fallor, compendium protuli, ut examine scrupuloso nostram sententiam non eloquentiae tumore, sed rerum ipsarum soliditate liberemus: nec avocanda, quod quereris, diutius 19 intentio, cum toto silentio liceat responsionem Januarii nostri, jam gestientis, audire.

PL 3, 272B

少しく思いを致せばわかることだ、と私は言った。お前が咎め立てているそのことを、思うに、私はむしろ双方に共通の益として差し出したのだ——我々の判断を、雄弁の誇張によってではなく事柄そのものの確かさによって、厳密な吟味のもとで解き放つために。それに、お前が不満に言うその注意の逸れも、これ以上続きはしない。皆が静まりかえって、逸る心を抑えかねている我々のヤヌアリウスの返答を聞くことができるのだから。

Caput XVI

第XVI章PL 3, 272D
1

Et Octavius: Dicam equidem, ut potero, pro viribus; et adnitendum tibi mecum est, ut conviciorum amarissimam labem verborum veracium in flumine diluamus.

PL 3, 272D

するとオクタウィウスは言った。私はできる限り、力の及ぶかぎり語ろう。そして、罵倒の最も苦い染みを、真実の言葉という川で洗い流すために、お前も私と共に力を尽くさねばならない。

2

Nec dissimulabo principio ita Natalis mei errantem, vagam, lubricam nutasse sententiam, ut sit nobis ambigendum, utrum tua eruditio turbata sit, an vacillaverit per errorem.

PL 3, 273A

まず隠さずに言おう、我がナタリスの見解は迷い、さまよい、頼りなく揺れ動いたので、お前の学識が混乱したのか、それとも過って揺らいだのか、我々には判じがたいほどである。

3

Nam interim deos credere, interim se deliberare variavit, ut, propositionis incerto, incertior responsionis nostrae intentio fundaretur. Sed in Natale meo versutiam nolo, non credo: procul est ab ejus simplicitate subtilis urbanitas. Quid igitur?

PL 3, 273B

というのも、あるときは神々を信じると言い、あるときはなお思案中だと言い、揺れ動いたので、前提そのものが不確かであるために、我々の答えの狙いはいっそう不確かなものの上に据えられることになったのだ。だが私は我がナタリスに狡猾さを見ようとは思わない、そうは信じない。老獪な機知は彼の率直さとは縁遠いものだ。それでは、どういうことか。

4

Ut qui rectam viam nescit, ubi, ut fit, in plures una diffunditur, quia viam nescit, haeret anxius, nec singulas audet eligere, nec universas probare; sic cui non est veri stabile judicium, prout infida suspicio spargitur, ita ejus dubio opinio dissipatur.

PL 3, 273D

ちょうど、正しい道を知らぬ者が、よくあるように一つの道が幾つにも分かれる所に来ると、道を知らぬがゆえに不安げに立ち止まり、そのうちの一つを選ぶ勇気もなく、すべてを是とする勇気もないのと同じように、真実についての確かな判断を持たぬ者は、当てにならない疑いがまき散らされるにつれて、その意見もまた疑いのうちに散り散りになるのである。

5

Nullum itaque miraculum est, si Caecilius identidem in contrariis ac repugnantibus jactetur aestu et fluctuetur: quod ne fiat ulterius, convincam, et redarguam, quamvis diversa sint, quae dicta sunt; una veritate confirmata probataque, nec dubitandum ei de caetero est, nec vagandum.

PL 3, 274A

したがって、カエキリウスがたびたび相反し矛盾する意見の高波に翻弄され、揺れ動くのも何の不思議もない。これ以上そうならぬよう、語られたことがいかに区々であろうとも、私は説き伏せ、論駁しよう。ひとたび一つの真理が確かめられ証明されれば、彼はもはやそれ以上迷う必要も、さまよう必要もないのだ。

6

Et quoniam meus frater erupit aegre se fere, stomachari, indignari, dolere, illiteratos, pauperes, imperitos, de rebus coelestibus disputare; sciat omnes homines sine delectu aetatis, sexus, dignitatis, rationis et sensus capaces et habiles procreatos: nec fortuna nactos, sed natura insitos esse sapientiam: quin ipsos etiam philosophos, vel si qui alii artium repertores20 in memorias exierunt, priusquam solertia mentis parerent nominis claritatem, habitos esse plebeios, indoctos, seminudos; adeo divites facultatibus suis illigatos, magis aurum suspicere consuesse, quam coelum: nostrates pauperes, et commentos esse prudentiam, et tradidisse caeteris disciplinam.

PL 3, 274C

また、我が兄弟が、無学な者、貧しい者、未熟な者が天上のことがらを論じるのを見て、腹立たしさのあまりいきり立ち、憤り、嘆いたのだから、知っておくがよい——すべての人間は、年齢、性別、身分の別なく、理性と感覚とを受け入れうる者、それに適う者として生み出されているのだということを。知恵は偶然によって得るものではなく、自然によって植えつけられているものなのだということを。それどころか、哲学者たち自身も、あるいは記憶に残るほかの技芸の発見者たちも、その才知の巧みさによって名の誉れを勝ち得る以前は、平民の出、無学な者、身なりも半ば裸の者と見なされていたのだ。富める者たちはそれほどまでに自分の財産に縛りつけられていて、天を仰ぐよりも黄金を仰ぎ見ることに慣れてしまっている。それに対して、我々の側の貧しい者たちは、知恵を編み出し、他の者たちに教えを伝えてきたのである。

7

Unde apparet ingenium non dari facultatibus, nec studio parari, sed cum ipsa mentis formatione generari.

PL 3, 275C

そこから明らかなように、才知は財産によって与えられるものでも、学修によって獲得されるものでもなく、精神そのものの形成とともに生まれるものなのである。

8

Nihil itaque indignandum, vel dolendum, si quicumque de divinis quaerat, sentiat, proferat; quum non disputantis auctoritas, sed disputationis ipsius veritas requiratur: atque etiam quo imperitior sermo, hoc illustrior ratio est: quoniam non fucatur pompa facundiae et gratiae, sed, ut est, recti regula sustinetur.

PL 3, 275D

それゆえ、誰であれ神にまつわることがらについて問い、感じ、述べたとしても、憤ることも嘆くことも何もない。求められるのは論じる者の権威ではなく、論そのものの真理だからである。そしてまた、言葉が拙いほど、かえってその理はいっそう明らかになる。飾り立てられた雄弁と魅力の見せびらかしに彩られてはおらず、あるがままに、正しさの規範によって支えられているからだ。

Caput XVII

第XVII章PL 3, 276B
1

Nec recuso, quod Caecilius adserere inter praecipua connisus est, hominem nosse se et circumspicere debere, quid sit, unde sit, quare sit; utrum elementis concretus, an concinnatus atomis, an potius a Deo factus, formatus, animatus?

PL 3, 276B

カエキリウスが力を尽くして主張しようとした主要な論点の一つを、私は拒みはしない。すなわち、人間は自らを知り、自分が何であるか、どこから来たか、何のためにあるかを見極めねばならないということ——元素から凝り固まってできたのか、原子が寄り集まって組み立てられたのか、それとも神によって造られ、形づくられ、命を吹き込まれたのか、ということである。

2

Quod ipsum explorare et eruere, sine universitatis inquisitione non possumus, quum ita cohaerentia, connexa, concatenata sint, ut, nisi divinitatis rationem diligenter excusseris nescias humanitatis: nec possis pulchre gerere rem civilem, nisi cognoveris hanc communem omnium mundi civitatem: praecipue quum a feris belluis hoc differamus, quod illa prona, in terramque vergentia, nihil nata sint prospicere, nisi pabulum nos, quibus vultus erectus, quibus suspectus in coelum datus est, sermo et ratio, per quae Deum agnoscimus, sentimus, imitamur, ignorare nec fas nec licet ingerentem sese oculis et sensibus 21 nostris coelestem claritatem.

PL 3, 276D

この探究自体、宇宙のことを問わずしては行うことができない。あらゆるものはこれほどまでに互いに結び合い、連なり、鎖のようにつながっているので、神性の理法を綿密に究めなければ人間性の理法を知ることはできず、この万人に共通する世界という都市を知らなければ、国事を立派に行うこともできないからである。とりわけ我々が野の獣たちと異なるのは次の点による。獣たちは前かがみに地に向かって伏し、餌のほかは何も見るために生まれついていないが、我々には直立した顔つき、天を仰ぐまなざし、そして言葉と理性とが与えられており、それらによって我々は神を認め、感じ取り、模範とするのである。我々の目と感覚に押し迫ってくるあの天上の輝きを知らずにいることは、許されもせず、正しくもない。

3

Sacrilegii enim vel maximi instar est, humi quaerere, quod in sublimi debeas, invenire. (XI) Quo magis mihi videntur, qui hunc mundi totius ornatum non divina ratione perfectum volunt, sed frustis quibusdam temere cohaerentibus conglobatum, mentem, sensum, oculos denique ipsos non habere.

PL 3, 277D

本来は高い所に見出すべきものを地上に求めるのは、この上ない冒瀆にも等しいことなのである。だからこそ、この全世界の飾りが神の理法によって完成されたのではなく、偶然に絡み合ったいくつかの断片が寄り集まってできたものだと考える者たちは、精神も、感覚も、そして目そのものすら持っていないように、私にはいっそう強く思われるのだ。

4

Quid enim potest esse tam apertum, tam confessum, tamque perspicuum, quum oculos in coelum sustuleris, et quae sunt infra circaque lustraveris, quam esse aliquod numen praestantissimae mentis, quo omnis natura inspiretur, moveatur, alatur, gubernetur?

PL 3, 278B

天に目を上げ、下界とその周りを見渡したとき、卓越した知性を備えたある神威が存在し、それによってあらゆる自然が息を吹き込まれ、動かされ、養われ、統べられているということほど、明白で、疑いなく、はっきりしていることが他にあろうか。

5

Coelum ipsum vide. Quam late tenditur! quam rapide volvitur! vel, quod in noctem astris distinguitur, vel, quod in diem sole lustratur: jam scies, quam sit in eo summi moderatoris mira et divina libratio.

PL 3, 278C

天そのものを見るがよい。何と広く広がっていることか。何と速やかに回転していることか。夜は星々によって彩られ、昼は太陽によって照らし出される——そこには至高の統べる者の、驚くべき神々しい均衡があることが、たちどころに分かるだろう。

6

Vide et annum ut solis ambitus faciat: et mensem vide ut luna auctu, senio, labore circumagat. Quid tenebrarum et luminis dicam recursantes vices, ut sit nobis operis et quietis alterna reparatio?

PL 3, 279A

太陽の巡りが一年を作り出すのを見るがよい。月がその満ち、衰え、陰りによって一月を巡らせるのを見るがよい。闇と光とが代わる代わる巡り来て、我々に労働と休息との交互の回復をもたらすことについて、何を語ろうか。

7

Relinquenda vero astrologis prolixior de sideribus oratio vel quod regant cursum navigandi, vel quod arandi metendique tempus inducant; quae singula, non modo, ut crearentur, fierent, disponerentur, summi opificis et perfectae rationis eguerunt, verum etiam sentiri, perspici, intelligi, sine summa solertia et ratione non possunt.

PL 3, 279B

しかし星々についてのより詳しい話は占星術師たちに任せねばならない——星々が航海の進路を導くにせよ、耕作や収穫の時を告げるにせよ、そのひとつひとつは、創られ、生じ、配置されるために至高の造り主と完全な理性とを必要としたばかりでなく、感じ取られ、見て取られ、理解されるためにも、この上ない技巧と理性なしにはあり得ないのである。

8

Quid quum ordo temporum ac frugum stabili varietate distinguitur, nonne auctorem suum parentemque testatur ver aeque cum suis floribus, et aestas cum suis messibus, et autumni maturitas grata, 22 et hiberna olivitas necessaria?

PL 3, 279D

時と実りの秩序が確かな多様性によって際立つとき、それぞれの花を伴う春も、実りを伴う夏も、喜ばしい秋の成熟も、冬に必要なオリーブの収穫も、ひとしくその創造者にして親なる方を証ししているのではないか。

9

Qui ordo facile turbaretur, nisi maxima ratione consisteret. Jam providentiae quantae, ne hiems sola glacie ureret, aut sola aestas ardore torreret, autumni et veris inserere medium temperamentum, ut per vestigia sua anni revertentis occulti et innoxii transitus laberentur.

PL 3, 280B

この秩序は、この上ない理法によって支えられていなければ、たやすく乱れてしまうであろう。冬だけが氷で焼き尽くし、夏だけが炎熱で焦がすことのないように、秋と春という中間の緩和をその間に差し挟むとは、何と大いなる摂理であろうか。かくして巡り来る年はその足跡をたどりながら、隠れた無害な移り変わりを滑るように進めてゆくのである。

10

Mari intende: lege littoris stringitur. Quidquid arborum est vide, quam e terrae visceribus animatur. Aspice Oceanum: refluit reciprocis aestibus. Vide fontes: manant venis perennibus; fluvios intuere: eunt semper exercitis lapsibus.

PL 3, 280C

海に目を向けよ。海岸の掟に縛られている。木々をことごとく見よ。大地の胎内から命を与えられているのが分かる。大洋を見よ。行きつ戻りつする潮の満ち引きを繰り返している。泉を見よ。尽きることのない水脈から湧き出ている。川を見よ。絶えることなき流れとともに常に進んでゆく。

11

Quid loquar apte disposita recta montium collium flexa, porrecta camporum? quidve animantium loquar adversus sese tutelam multiformem? alias armatas cornibus, alias dentibus septas, et fundatas ungulis, et spicatas aculeis: aut pedum celeritate liberas, aut elatione pinnarum?

PL 3, 281A

山々の直立、丘の曲線、平野の広がりが、いかにふさわしく配されているかを、何と語ろうか。あるいは、生き物たちが互いに対して備える多様な防御を、何と語ろうか。あるものは角で武装し、あるものは牙で囲われ、蹄で固められ、あるものは棘で身を鎧う。あるものは足の速さによって、あるものは翼を高く上げることによって、自由を得ている。

12

Ipsa praecipue formae nostrae pulchritudo Deum fatetur artificem, status rigidus, vultus erectus, oculi in summo, velut in specula, constituti, et omnes caeteri sensus velut in arce compositi.

PL 3, 281C

とりわけ我々の姿の美しさそのものが、神を造り主と証ししている。直立した姿勢、まっすぐに上げられた顔つき、見張り台にあるかのように高みに据えられた目、そして砦の中にあるかのように配置されたそのほかのすべての感覚器官である。

Caput XVIII

第XVIII章PL 3, 281D
1

Longum est ire per singula: nihil in homine membrorum est, quod non et necessitatis causa sit, et decoris: et quod magis mirum est, eadem figura omnibus, sed quaedam unicuique lineamenta deflexa.

PL 3, 281D

一つ一つを辿っていけば長くなる。人間には、必要のためでもあり美しさのためでもない肢体はひとつもない。そしてさらに驚くべきことに、すべての人に同じ形でありながら、それぞれに顔立ちの線は微妙に異なっている。

2

Sic et similes universi videmur, et inter se singulis dissimiles invenimur. Quid nascendi ratio? Quid cupido generandi? Nonne a Deo data est? et ut ubera partu maturescente lactescant, et ut tener foetus ubertate lactei roris adolescat?

PL 3, 282A

こうして我々は皆互いに似ているように見えながら、一人一人の間では似ていない者として見出されるのである。生まれ出づることの理法とは何か。子をなそうとする欲求とは何か。それは神から与えられたものではないか。出産が近づくにつれて乳房が乳を湛えるようになり、乳なる露の豊かさによって幼い子が育っていくのも、そうではないか。

3

Nec universitati solummodo Deus, sed et partibus consulit. Britannia sole deficitur, sed circumfluentis maris tepore recreatur: Aegypti siccitatem temperat Nilus amnis: colit Euphrates Mesopotamiam: pro imbribus pensat Indus, et serere Orientem dicitur et rigare.

PL 3, 282C

神が心を配るのは宇宙全体だけではなく、その部分部分に対してもである。ブリタニアは太陽に恵まれないが、周りを取り巻く海の温もりによって元気を取り戻す。ナイル川はエジプトの乾きを和らげる。エウプラテス川はメソポタミアを養う。インドゥス川は雨の代わりを務め、東方の地に種を蒔き、これを潤すと言われている。

4

Quod si ingressus aliquam domum, omnia exculta, disposita, ornata vidisses, utique praeesse ei crederes dominum, et illis bonis rebus multo esse meliorem: ita in hac mundi domo, cum coelum terramque perspicias, providentiam, ordinem, legem, crede esse universitatis dominum parentemque ipsis sideribus et totius mundi partibus pulchriorem.

PL 3, 283A

もしある家に入って、すべてが手入れされ、配置され、飾られているのを見たならば、お前はきっとその家に主人がいると信じ、その主人はそれらの良きものよりもはるかに優れていると信じるであろう。それと同じように、この世界という家において、天と地とを見渡し、摂理と秩序と法とを見るとき、信じるがよい——宇宙の主にして親なる方が存在し、その方は星々そのものよりも、世界のすべての部分よりも、なお美しい方なのだと。

5

Ni forte, quoniam de providentia nulla dubitatio est, inquirendum putas, utrum unius imperio, an arbitrio plurimorum coeleste regnum gubernetur: quod ipsum non est multi laboris aperire cogitanti imperia terrena, quibus exempla utique de coelo: quando umquam regni societas aut cum fide coepit, aut sine cruore discessit?

PL 3, 283C

もしかしてお前は、摂理については何の疑いもないのだから、天の王国が一者の命令によって治められているのか、それとも多数の者たちの意向によって治められているのかを問うべきだと思うかもしれない。だが、地上の帝国について考える者にとって、これを明らかにするのはさして労を要することではない。地上の帝国は、その手本をまさしく天から得ているのだから。王国を分かち合うことが、信義とともに始まったことが、あるいは流血なしに終わったことが、いつあっただろうか。

6

Omitto Persas, de equorum hinnitu augurantes principatum; et Thebanorum permortuam fabulam, transeo: ob pastorum et casae regnum de geminis memoria notissima est; generi et soceri bella toto orbe diffusa sunt: et tam magni imperii duos fortuna non cepit.

PL 3, 284A

馬のいななきから覇権を占うペルシア人たちのことは措く。テーバイ人たちのすっかり色褪せた物語も通り過ぎよう。羊飼いと小屋をめぐる王権について、あの双子の記憶はあまりにもよく知られている。婿と舅との戦は全世界に広がった。かくも大きな帝国に二人の主を、偶然は容れなかったのだ。

7

Vide caetera: rex unus apibus, dux unus gregibus, in armentis rector unus: tu in coelo summam potestatem dividi credas, et scindi veri illius ac divini imperii totam potestatem? cum palam sit parentem omnium Deum nec principium habere, nec terminum; qui nativitatem24 omnibus praestet, sibi perpetuitatem, qui ante mundum fuerit sibi ipse pro mundo; qui universa, quaecumque sunt, verbo jubet, ratione dispensat, virtute consummat.

PL 3, 284C

その他のことも見るがよい。蜂には一人の王があり、群れには一人の統率者があり、家畜の群れには一人の支配者がある。それなのにお前は、天における至高の権力が分割され、かの真実にして神なる支配の全き権力が切り裂かれていると信じるのか。万物の親なる神には初めもなく終わりもないことは明らかである。神はすべてのものに生まれを与えながら、ご自身には永続を保ち、世界よりも先に存在し、ご自身にとってはご自身が世界の代わりであった方であり、存在するすべてのものを言葉によって命じ、理によって取り計らい、力によって成し遂げる方なのである。

8

Hic nec videri potest, visu clarior est; nec comprehendi, tactu purior est; nec aestimari, sensibus major est, infinitus, immensus, et soli sibi, tantus quantus est, notus; nobis vero ad intellectum pectus angustum est; et ideo sic eum digne aestimamus dum inaestimabilem dicimus.

PL 3, 285A

この方は見られることもできない、視覚よりも明るいから。捉えられることもできない、触覚よりも純粋だから。推し量られることもできない、感覚よりも大いなる方だから。無限であり、量り尽くしえぬ方であり、ただご自身にのみ、その大いなるままに知られている方である。だが我々の理解にとっては、この胸は狭すぎる。それゆえ我々は、この方を測り知れぬ方と呼ぶことによってこそ、ふさわしく推し量っているのである。

9

Eloquar quemadmodum sentio; magnitudinem Dei qui se putat nosse, minuit; qui non vult minuere, non novit. Nec nomen Deo quaeras, Deus nomen est.

PL 3, 285C

私が感じるままを述べよう。神の大いさを、知っていると思う者はそれを小さくしてしまう。小さくすることを望まぬ者は、それを知らないのだ。神に名を求めてはならない。神とは名そのものである。

10

Illic vocabulis opus est cum per singulos propriis appellationum insignibus multitudo dirimenda est: Deo, qui solus est, Dei vocabulum totum est. Quem si patrem dixero, terrenum opineris; si regem, carnalem suspiceris; si dominum, intelliges utique mortalem.

PL 3, 285D

名前が必要となるのは、多数の者たちをそれぞれ固有の呼び名の印によって区別しなければならないときのことである。ただひとり在す神にとっては、『神』という言葉がすべてなのだ。もし私が神を『父』と呼べば、お前は地上のものと思うだろう。『王』と呼べば、肉なるものと疑うだろう。『主』と呼べば、必ずや死すべきものと解するだろう。

11

Aufer additamenta nominum, et perspicies ejus claritatem. Quid? quod omnium de isto habeo consensum: audio vulgus, quum ad coelum manus tendunt, nihil aliud quam DEUM dicunt; et, DEUS MAGNUS EST; et, DEUS VERUS EST, et, SI DEUS DEDERIT.

PL 3, 286B

名の付け足しを取り除け、そうすれば神の輝きが見えてくるだろう。さらに言おう。私はこのことについて万人の一致した証しを持っている。民衆が両手を天に差し伸べるとき、『神よ』というほかには何も言わないのを、私は聞く。また『神は大いなる方である』、『神は真なる方である』、『神が与えたもうならば』とも言うのを。

12

Vulgi iste naturalis sermo est, an Christiani confitentis oratio? et qui Jovem principem volunt, falluntur in nomine, sed de una potestate consentiunt.

PL 3, 286C

これは民衆の自然な言葉なのか、それとも告白するキリスト教徒の祈りなのか。ユピテルを首座に置こうとする者たちも、名においては誤っているが、唯一の権力については一致しているのである。

13

Audio poetas quoque « unum patrem divum atque hominum » praedicantes, et « talem esse mortalium mentem qualem parens omnium diem duxerit. »

PL 3, 286D

詩人たちもまた「神々と人間たちの唯一の父」と宣べ、「死すべき者たちの心は、万物の父がその日をもたらしたそのとおりである」と歌っているのを、私は聞く。

Caput XIX

第XIX章PL 3, 287A
1

Quid Mantuanus Maro? nonne apertius, proximius, verius? « Principio, ait, coelum et terras, » et caetera mundi membra « spiritus intus alit, et infusa mens agitat. Inde hominum pecudumque 26 genus » et quidquid aliud animalium.

PL 3, 287A

マントヴァのマロは何と言っているか。いっそう明らかに、いっそう近しく、いっそう真実に語ってはいないか。「初めに」と彼は言う、「天と地と」——世界のそのほかの部分もまた——「内なる霊がこれを養い、注がれた心がこれを動かす。そこから人間と家畜の種族が」、そしてほかのあらゆる生き物が生じる、と。

2

Idem alio loco, mentem istam et spiritum, Deum nominat; haec enim verba sunt: Deum namque ire per omnes Terrasque tractusque maris coelumque profundum. Unde homines, et pecudes, unde imber et ignis.

PL 3, 287C

同じ詩人は、別の箇所で、その心と霊とを「神」と名づけている。その言葉はこうである。「げに神はあらゆるものを貫いて行きたもう、もろもろの地と海の広がりと深き天とを。そこから人間たちも、家畜たちも、雨も火も生まれる」と。

3

Quid aliud et a nobis Deus, quam mens et ratio et spiritus praedicatur? Recenseamus, si placet, disciplinas philosophorum, deprehendes eos, etsi sermonibus variis, ipsis tamen rebus in hanc unam coire et conspirare sententiam. (XII) Omitto illos rudes et veteres qui de suis dictis sapientes esse meruerunt.

PL 3, 287D

我々にとっても、神とは知性と理性と霊にほかならないと宣べられているのではないか。よろしければ、哲学者たちの教えを検討してみよう。彼らは言葉遣いこそ様々であれ、事柄そのものにおいてはこの一つの見解へと収斂し、一致していることが分かるであろう。自らの言葉によって賢者と呼ばれるに値した、あの素朴な昔の人々のことは措く。

4

Sit Thales Milesius omnium primus, qui primus omnium de coelestibus disputavit. Is Milesius Thales rerum initium aquam dixit; Deum autem eam mentem quae ex aqua cuncta formaverit.

PL 3, 288B

第一に挙げるべきはミレトスのタレスである。天上のことがらについて論じた最初の者である。このミレトスのタレスは、万物の始原は水であると言い、神とは、水からすべてを形づくったあの知性であると言った。

5

Eho! altior et sublimior aquae et spiritus ratio, quam ab homine potuerit inveniri; a Deo traditum. Vides Philosophi principalis nobiscum penitus opinionem consonare. Anaximenes deinceps, et post Apolloniates Diogenes, aera Deum statuunt, infinitum et immensum.

PL 3, 288C

見よ、水と霊についてのこの理は、人間が発見しえたよりもいっそう高く、いっそう崇高なものであり、神から伝えられたものである。この筆頭の哲学者の見解が、我々の見解と深いところで響き合っているのが分かるだろう。次いでアナクシメネスが、その後にはアポロニアのディオゲネスが、空気を無限で量り尽くせぬ神とした。

6

Horum quoque similis de divinitate consensio est. Anaxagorae vero descriptio et motus infinitae mentis Deus dicitur. Et Pythagorae Deus est animus, per universam rerum naturam commeans et intentus: ex quo etiam animalium omnium vita capiatur.

PL 3, 289A

この人々の間にも神性についての一致した見解がある。アナクサゴラスによれば、無限なる知性の秩序づけとその運動こそが神と呼ばれる。ピュタゴラスにとって神とは、万物の自然全体を貫いて行きわたり、そこに張り渡された心である。そこからすべての生き物の命もまた受け取られるのである。

7

Xenophanem notum est omne infinitum cum mente Deum tradere; et Antisthenem, populares deos multos, sed naturalem unum praecipuum; Spensippum, vim naturalem, animalem, qua omnia regantur, Deum nosse.

PL 3, 289B

クセノパネスは、無限なるものすべてと知性とを合わせて神とした、と知られている。アンティステネスは、民衆の神々は数多くあるが、自然の神はただ一つ、卓越したものであるとした。スペウシッポスは、万物を統べる自然の、生命を持つ力を、神として認めた。

8

Quid Democritus? quamvis atomorum primus inventor,26 nonne plerumque naturam, quae imagines fundat, et intelligentiam, Deum loquitur? Straton quoque et ipse naturam: etiam Epicurus ille qui deos aut otiosos fingit aut nullos, naturam tamen superponit.

PL 3, 289D

デモクリトスはどうか。原子の最初の発見者でありながら、多くの場合、影像を注ぎ出す自然と、知性とを神と呼んでいるのではないか。ストラトンもまた同じく自然を神と呼ぶ。神々を怠惰なものとして、あるいは存在しないものとして描くあのエピクロスでさえも、自然を最上位に置いている。

9

Aristoteles variat, et adsignat tamen unam potestatem. Nam interim mentem, mundum interim Deum dicit, interim mundo Deum praeficit. Aristoteles Ponticus variat, alias mundo, alias menti divinae tribuens principatum.

PL 3, 290A

アリストテレスは説を変えるが、それでも唯一の権力に帰している。あるときは知性を、あるときは世界を神と呼び、またあるときは神を世界の上に置く。ポントスのアリストテレスもまた説を変え、あるときは世界に、あるときは神的な知性に、主位を帰している。

10

Heraclides Ponticus quoque Deo divinam mentem, quamvis varie, adscribit. Theophrastus, et Zenon, et Chrysippus, et Cleanthes, sunt et ipsi multiformes; sed ad unitatem providentiae omnes revolvuntur.

PL 3, 290C

ポントスのヘラクレイデスもまた、様々な仕方ではあるが、神に神的な知性を帰している。テオプラストス、ゼノン、クリュシッポス、クレアンテスもまた、それぞれ多様な説を立てるが、いずれも摂理のひとつなる原理へと帰着する。

11

Cleanthes enim mentem, modo animum, modo aethera, plerumque rationem Deum disseruit. Zenon, ejusdem magister, naturalem legem atque divinam, et aethera interim, interdumque rationem, vult omnium esse principium.

PL 3, 290D

クレアンテスは、あるときは知性を、あるときは心を、あるときはアイテル(天空の元素)を、だがおおむね理性を、神として論じた。その教師であったゼノンは、自然の法にして神的な法、そしてあるときはアイテルを、あるときは理性を、万物の始原としている。

12

Item interpretando Junonem aera, Jovem coelum, Neptunum mare, ignem esse Vulcanum, et caeteros similiter vulgi deos elementa esse monstrando, publicum arguit graviter et revincit errorem.

PL 3, 291B

同様に、ユノを空気と、ユピテルを天と、ネプトゥヌスを海と解し、ウルカヌスは火であるとし、そのほか民衆の神々も同じく元素にほかならないと示すことによって、彼は世人の誤りを厳しく咎め、論駁するのである。

13

Eadem fere Chrysippus, vim divinam, rationalem naturam, et mundum interim, et fatalem necessitatem Deum credit, Zenonemque interpretatione physiologiae in Hesiodi, Homeri Orpheique carminibus imitatur. (XIII) Babylonio etiam Diogeni disciplina est exponendi et disserendi Jovis partum et ortum Minervae, et hoc genus caeterarum rerum vocabula esse, non deorum. (XIV) Nam Socraticus Xenophon formam Dei veri negat videri 27 posse, et ideo quaeri non oportere.

PL 3, 291C

クリュシッポスもほぼ同じ考えを持ち、神的な力、理性的な自然、あるときは世界そのもの、そして運命的な必然性を、神と信じている。そしてヘシオドス、ホメロス、オルペウスの詩の自然学的解釈において、ゼノンに倣っている。バビュロニアのディオゲネスもまた、ユピテルの誕生とミネルウァの生まれについて説き明かし論じる術を心得ており、この類のものはすべて神々ではなく、事物を指す名にすぎないと示す。ソクラテスの徒クセノポンは、真の神の姿は見られえないと否定し、それゆえ探し求めるべきではないとする。

14

Aristo Chius, comprehendi omnino non posse. Uterque majestatem Dei, intelligendi desperatione; senserunt. Platoni apertior de Deo et rebus ipsis et nominibus oratio est; et quae tota esset coelestis, nisi persuasionis civilis nonnumquam admixtione sordesceret.

PL 3, 292B

キオスのアリストンは、およそ理解されえないとした。両者とも、理解することの絶望によってこそ、神の威厳を感じ取ったのである。プラトンにおいては、神について、事柄そのものについても名についても、いっそう明快な言葉がある。それは全く天上的なものであっただろうが、時として市民のあいだに行われる思い込みが混じることで曇らされている。

15

Platoni itaque in Timaeo Deus est ipso suo nomine mundi parens, artifex animae, coelestium terrenorumque fabricator; quem et invenire difficile, prae nimia et incredibili potestate; et, cum inveneris, in publicum dicere impossibile praefatur. (XV) Eadem fere et ista quae nostra sunt nam et Deum novimus et parentem omnium dicimus, et numquam publice, nisi interrogati, praedicamus.

PL 3, 292C

こうしてプラトンは、『ティマイオス』において、神とは、まさにその名の通り世界の親であり、魂の造り主であり、天と地のものを造り成す者であるとする。その方を見出すことは、あまりに大きく信じがたいほどの権力ゆえに難しく、たとえ見出したとしても、公に語ることは不可能である、とあらかじめ述べている。これらはほぼ我々自身のものと同じである。我々もまた神を知り、万物の親と呼びながら、問われないかぎり、公にはけっして宣べ伝えないからである。

Caput XX

第XX章PL 3, 293B
1

Exposui opiniones omnium ferme philosophorum, quibus illustrior gloria est Deum unum multis licet designasse nominibus; ut quivis arbitretur, aut nunc Christianos philosophos esse, aut philosophos fuisse jam tunc Christianos.

PL 3, 293B

私はほとんどすべての哲学者たちの見解を述べてきた。彼らのより輝かしい誉れは、唯一の神を——多くの名で呼びこそすれ——指し示したことにある。それゆえ誰であれ、今やキリスト教徒が哲学者であるのか、それとも哲学者たちがすでにその昔からキリスト教徒であったのか、そのいずれかと判じることだろう。

2

Quod si Providentia mundus regitur et unius Dei nutu gubernatur, non nos debet antiquitas imperitorum, fabellis suis delectata vel capta, ad errorem mutui rapere consensus; quum philosophorum suorum sententiis refellatur, quibus et rationis et vetustatis adsistit auctoritas.

PL 3, 293C

しかし、もし世界が摂理によって治められ、唯一の神の意のままに統べられているとするなら、無知な者たちの古き伝承——自分たちの作り話に喜び、あるいはそれに囚われている——が、互いの同意による誤りへと我々を引きずり込むようなことがあってはならない。なぜなら、それは他ならぬ彼ら自身の哲学者たちの学説によって論駁されるのであり、その学説には理性の権威も古さの権威も味方しているからである。

3

Majoribus enim nostris tam facilis in mendaciis fides fuit, ut temere crediderint etiam alia monstruosa mira miracula: Scyllam multiplicem, Chimaeram multiformem, et Hydram felicibus vulneribus renascentem, et Centauros, equos suis hominibus implexos; et quidquid famae licet fingere, illis 28 erat libenter audire.

PL 3, 294A

我々の祖先は偽りに対してかくも容易く信を置いたため、ほかにも怪異で不思議な驚異の数々を軽々しく信じた。多頭のスキュラ、様々な姿をとるキマイラ、傷つくたびに幸いにも甦るヒュドラ、そして己の身に人間を組み込んだケンタウロスたちである。風評がでっち上げうるものは何であれ、彼らは喜んで耳を傾けたのである。

4

Quid? illas aniles fabulas, de hominibus aves et feras, homines et de hominibus arbores atque flores: quae si essent facta, fierent; quia fieri non possunt, ideo nec facta sunt.

PL 3, 294C

さらに言えば、あの老婆じみた作り話——人間から鳥や獣が生じ、人間から樹木や花が生じるという話——はどうか。もしそれが実際に起こったのであれば、今もなお起こるはずである。起こりえないのだから、かつて起こったこともないのである。

5

Similiter vero, ac erga deos quoque majores nostri improvidi, creduli, rudi simplicitate crediderunt: dum reges suos colunt religiose, dum defunctos eos desiderant in imaginibus videre, dum gestiunt eorum memorias in statuis detinere, sacra facta sunt quae fuerant adsumpta solatia.

PL 3, 294D

そして、まさに神々についても同様に、我々の祖先は先を見ず、信じやすく、粗野な単純さのままに信じ込んだ。すなわち、自分たちの王を敬虔に崇拝し、その死後も像のうちにその姿を見たいと望み、彫像のうちにその思い出を留めたいと切望するうちに、慰めとして始めたものが祭儀となってしまったのである。

6

Denique, et antequam commerciis orbis pateret, et antequam gentes ritus suos moresque miscerent, unaquaeque natio conditorem suum, aut ducem inclytum, aut reginam pudicam sexu suo fortiorem, aut alicujus muneris vel artis repertorem venerabatur, ut civem bonae memoriae. Sic et defunctis praemium et futuris dabatur exemplum.

PL 3, 295B

実に、世界がまだ交易に開かれておらず、諸国民がまだ祭儀と習わしを混じり合わせていなかった頃には、それぞれの民族が、自分たちの創建者、あるいは名高い指導者、あるいは女の身でありながらその性を超えて強く貞潔な女王、あるいは何らかの務めや技術の発見者を、良き思い出を残した市民として崇敬していた。こうして死者には報いが与えられ、後に来る者たちには手本が示されたのである。

Caput XXI

第XXI章PL 3, 295D
1

Lege Stoicorum scripta vel scripta sapientium, eadem mecum recognosces. Ob merita virtutis aut muneris deos habitos Evhemerus exsequitur, et eorum natales, patrias, sepulchra dinumerat et per provincias monstrat: Dictaei Jovis et Apollinis Delphici, et Phariae Isidis, et Cereris Eleusiniae.

PL 3, 295D

ストア派の書、あるいは賢者たちの書を読め。お前はそこに、私と同じことを見出すだろう。エウヘメロスは、徳の功、あるいは務めの功のゆえに神とされた者たちのことを詳しく説き明かし、彼らの生まれ、故郷、墓所を数え上げ、属州の各地にそれを指し示す。すなわちディクテのユピテル、デルフォイのアポロ、ファロスのイシス、エレウシスのケレスである。

2

Prodicus assumptos in deos loquitur, qui errando inventis novis utilitati hominum profuere.

PL 3, 296B

プロディコスは、遍歴のうちに新たな発見をなし、人間の益に資した者たちが神々の列に加えられたと説く。

3

In eamdem sententiam et Persaeus philosophatur, et annectit inventas fruges et frugum ipsarum repertores iisdem nominibus, ut comicus sermo est, Venerem 29 sine Libero et Cerere frigere.

PL 3, 296C

同じ趣旨でペルサイオスも論じ、発見された穀物や果実と、その発見者自身とを同じ名で結びつける。喜劇の台詞にあるように、「リベルとケレスなくしては、ウェヌスも冷え込む」というわけである。

4

Alexander ille Magnus, Macedo, insigni volumine ad matrem suam scripsit, metu suae potestatis proditum sibi de diis hominibus a sacerdote secretum: illi Vulcanum facit omnium principem, et postea Jovis gentem et despicis Isidis ad hirundinem, sistrum, et adspersis membris inanem (XVI) tui Serapidis sive Osiridis tumulum.

PL 3, 296D

かのアレクサンドロス大王、マケドニア人は、名高い一書のうちに母への手紙としてこう記した——自分の権力を恐れたある祭司から、神々が人間であったという秘密を打ち明けられた、と。その祭司は彼に、ウルカヌスをすべての者の第一とし、続いてユピテルの一族を置いてみせる。そしてお前は、燕をいただくイシスのシストルム(鳴子)をも、四肢を撒き散らされた、お前のセラピスすなわちオシリスの空しい墓をも見下しているのだ。

5

Considera denique sacra ipsa et ipsa mysteria, invenies exitus tristes, fata et funera, et luctus atque planctus miserorum deorum.

PL 3, 297B

実に、かの祭儀そのもの、かの秘儀そのものをよく見るがよい。そこに見出すのは、悲しい最期、死と葬り、そして哀れな神々の悲嘆と嘆きである。

6

Isis perditum filium cum Cynocephalo suo et calvis sacerdotibus luget, plangit, inquirit, et Isiaci miseri caedunt pectora, et dolorem infelicissimae matris imitantur: mox, invento parvulo, gaudet Isis, exsultant sacerdotes, Cynocephalus inventor gloriatur: nec desinunt annis omnibus vel perdere quod inveniunt, vel invenire quod perdunt.

PL 3, 297C

イシスは、失った子を、彼女のかの犬頭神(アヌビス)と、頭を剃った祭司たちとともに嘆き、胸を打ち、探し求める。哀れなイシスの信徒たちも胸を打ち、この上なく不幸な母の悲しみを真似る。やがて幼子が見つかると、イシスは喜び、祭司たちは躍り上がり、発見者たる犬頭神は誇る。そして彼らは毎年、見つけたものを失っては、また失ったものを見つけることをやめない。

7

Nonne ridiculum est vel lugere quod colas, vel colere quod lugeas? haec tamen Aegyptia quondam, nunc et sacra Romana sunt. Ceres facibus accensis, et serpente circumdata, errore subreptam et corruptam Liberam anxia et sollicita vestigat. Haec sunt Eleusina.

PL 3, 298A

自分が崇拝するものを嘆き悲しむとは、あるいは嘆き悲しむものを崇拝するとは、滑稽なことではないか。とはいえ、これはかつてはエジプトの祭儀であったが、今ではローマの祭儀でもある。ケレスは、松明を灯し、蛇に取り巻かれて、さまようあいだにかすめ取られ穢されたリベラを、不安げに、気を揉みながら探し求める。これがエレウシスの秘儀である。

8

Et quae Jovis sacra sunt? Nutrix capella est, et avido patri subtrahitur infans, ne voretur; et Corybantum cymbalis, ne pater audiat vagitus, tinnitus eliditur.

PL 3, 298C

では、ユピテルの祭儀とは何か。乳母は雌山羊であり、貪欲な父に食われぬよう、幼子は隠される。コリュバントたちのシンバルによって、父がその泣き声を聞かぬよう、鳴り響く音がかき鳴らされる。

9

Cybele Dyndima, pudet dicere, quae adulterum suum infeliciter placitum, quoniam et ipsa deformis et vetula, ut multorum 30 deorum mater, ad stuprum inlicere non poterat, exsecuit, ut deum scilicet faceret eunuchum.

PL 3, 298D

ディンディマのキュベレ——口にするのも憚られるが——は、多くの神々の母とあれば当然のことながら、みずからも醜く年老いていたために、不幸にも意にかなってしまった情夫を交わりに誘い込むことができず、その男を去勢した。こうして、いわば神を宦官に仕立てたのである。

10

Propter hanc fabulam Galli eam et semiviri sui corporis supplicio colunt. Haec jam non sunt sacra; tormenta sunt. Quid formae ipsae et habitus? Nonne arguunt ludibria et dedecora deorum vestrorum?

PL 3, 299A

この作り話のゆえに、ガッリたち(キュベレの祭司たち)と半男たちは、みずからの体に刑罰を加えることで彼女を崇拝する。これはもはや祭儀ではない、拷問である。姿かたちそのもの、その様子はどうか。それは諸君の神々の物笑いと恥辱を暴き立てているのではないか。

11

Vulcanus claudus deus et debilis; (XVII) Apollo tot aetatibus levis; Aesculapius bene barbatus, etsi semper adolescentis Apollinis filius; Neptunus glaucis oculis, Minerva caesiis, bubulis Juno, pedibus Mercurius alatis, Pan ungulatis, Saturnus compeditis; (XVIII) Janus vero frontes duas gestat, quasi ut aversus incedat.

PL 3, 299C

ウルカヌスは足萎えの、弱々しい神である。アポロはこれほどの歳月を経てもなお髭がない。アエスクラピウスは立派な髭を蓄えているが、それでいて常に若きアポロの子である。ネプトゥヌスは青灰色の目を、ミネルウァは薄青の目を持ち、ユノは牛のような目を、メルクリウスは翼のある足を、パンは蹄を、サトゥルヌスは足枷をはめられた足を持つ。ヤヌスに至っては二つの顔を持ち、あたかも後ろ向きに歩むかのようである。

12

Diana interim est alte succincta venatrix; et Ephesia mammis multis et veribus exstructa; et Trivia trinis capitibus, et multis manibus horrifica.

PL 3, 300A

ディアナは、一方では裾を高くたくし上げた狩人であるが、エフェソスのディアナは無数の乳房と串とで築き上げられており、トリウィアは三つの頭と多くの手を持つ恐ろしい姿である。

13

Quid? ipse Jupiter vester modo imberbis statuitur, modo barbatus locatur: et quum Hammon dicitur, habet cornua; et quum Capitolinus, tunc gerit fulmina; et quum Latiaris, cruore perfunditur; et quum Feretrius, non aditur. (XIX) Et, ne longius multos Joves obeam, tot sunt Jovis monstra quot nomina.

PL 3, 300B

さらに言えば、諸君のユピテルその方はどうか。あるときは髭のない姿で立てられ、あるときは髭を蓄えた姿で据えられる。ハンモンと呼ばれれば角を持ち、カピトリヌスと呼ばれれば雷霆を手にし、ラティアリスと呼ばれれば血を浴びせられ、フェレトリウスと呼ばれれば誰も近づかない。これ以上多くのユピテルを渡り歩いて長々と語ることはすまい——名の数だけ、ユピテルの怪異があるのだ。

14

Erigone suspensa de laqueo est, ut Virgo inter astra, ignata sit. Castores alternis moriuntur, ut vivant: Aesculapius, ut in deum surgat, fulminatur: Hercules, ut hominem exuat, Oeteis ignibus concrematur.

PL 3, 300D

エリゴネは、星々の間に処女宮として置かれるために、縄で首を吊られた。カストル兄弟は、生きるために代わる代わる死ぬ。アエスクラピウスは、神へと昇るために雷に撃たれる。ヘラクレスは、人間の身を脱ぎ捨てるために、オイタの山で火に焼かれる。

Caput XXII

第XXII章PL 3, 301A
1

(XX) Has fabulas et errores et ab imperitis parentibus discimus, et, quod est gravius, ipsis studiis et disciplinis elaboramus, carminibus praecipue poetarum, qui plurimum quantum veritati ipsi sua auctoritate nocuere.31 Et Plato ideo praeclare Homerum illum inclytum, laudatum et coronatum, de civitate quam in sermone instituebat, ejecit.

PL 3, 301A

これらの作り話や誤りを、我々は無知な親たちから学び取るばかりか、さらに深刻なことに、まさに学業や学芸そのものによって仕上げてしまう。とりわけ詩人たちの詩によってである。詩人たちは、その権威をもって真理をこの上なく害してきた。それゆえプラトンは見事にも、あの名高いホメロス——称賛され冠を授けられた者——を、自らが言論のうちに打ち立てた都市から追放したのである。

2

Hic enim praecipuus bello Troico deos vestros, etsi ludos facit, tamen in hominum rebus et actibus miscuit: hic eorum paria composuit, sauciavit Venerem, Martem vinxit, vulneravit, fugavit.

PL 3, 301C

実にこの詩人こそ、トロイア戦争において諸君の神々を、戯れとしてであれ、人間の事柄と行いのうちに混ぜ込んだ張本人である。彼は神々を組にして立ち合わせ、ウェヌスを傷つけ、マルスを縛り上げ、傷つけ、逃げ走らせた。

3

Jovem narrat a Briareo liberatum, ne a diis caeteris ligaretur; et Sarpedonem filium, quoniam morti non poterat eripere, cruentis imbribus flevisse; et loro Veneris illectum, flagrantius quam in adulteras soleat, cum Junone uxore concumbere.

PL 3, 301D

ユピテルが、ほかの神々に縛られぬよう、ブリアレオスによって解き放たれたと語り、また息子サルペドンを死から救い出せなかったために、血の雨を流して泣いたと語り、さらにウェヌスの帯に誘われて、いつも姦通の相手に対する以上に激しく燃え立ち、妻ユノと交わったと語る。

4

Alibi Hercules stercora egerit, et Apollo Admetto pecus pascit; Laomedonti vero muros Neptunus instituit, nec mercedem operis infelix structor accipit: illic Jovis fulmen cum Aeneae armis in incude fabricatur, quum coelum et fulmina et fulgura longe ante fuerint quam Jupiter in Creta nasceretur, et flammas veri fulminis nec Cyclops potuerit imitari, nec ipse Jupiter non vereri.

PL 3, 302B

またあるところでは、ヘラクレスが糞を掻き出す仕事をし、アポロはアドメトスのために家畜を飼う。ネプトゥヌスはラオメドンのために城壁を築くが、不運な建築者は仕事の報酬を受け取れない。またあるところでは、ユピテルの雷霆がアエネアスの武具とともに鉄床の上で鍛え上げられる——天も雷も稲妻も、ユピテルがクレタで生まれるよりずっと前から存在していたにもかかわらず。しかも、真の雷の炎は、キュクロプスでさえ模すことができず、ユピテル自身もそれを畏れずにはいられなかったのである。

5

Quid loquar Martis et Veneris adulterium deprehensum? et in Ganymedem Jovis stuprum coelo consecratum? quae omnia in hoc prodita, ut vitiis hominum quaedam auctoritas pararetur.

PL 3, 303A

マルスとウェヌスの姦通が現場を押さえられたことを、あるいはガニュメデスに対するユピテルの凌辱が天において神聖なものとされたことを、私は語る必要があろうか。これらすべてが明かされたのは、人間の悪徳にある種の権威を与えるためであった。

6

His atque hujusmodi figmentis et mendaciis dulcioribus corrumpuntur ingenia puerorum, et, hisdem fabulis inhaerentibus, ad usque summae aetatis robur adolescunt, et in iisdem opinionibus miseri consenescunt, quum sit veritas obvia, sed requirentibus.

PL 3, 303B

これらの、そしてこの種の作り話や、いっそう甘美な偽りによって、子供たちの才知は堕落させられる。そして同じ作り話に取り憑かれたまま、成人の力に至るまで育ち、同じ臆説のうちに、哀れにも老いてゆく。真理は手の届くところにあるというのに、それは求める者にとってのことである。

7

Saturnum enim 32 principem hujus generis, et examinis omnes scriptores vetustatis, Graeci Romanique, hominem prodiderunt. Scit hoc Nepos et Cassius in historia, et Thallus ac Diodorus hoc loquuntur.

PL 3, 303C

実に、この一族、この群れの始祖サトゥルヌスについては、古代の著述家たち、ギリシア人もローマ人も残らず、人間であったと伝えている。ネポスも、歴史書におけるカッシウスもこれを知っており、タッルスとディオドロスもこのことを語っている。

8

Is itaque Saturnus, Creta profugus, Italiam, metu filii saevientis, accesserat, et, Jani susceptus hospitio, rudes illos homines et agrestes multa docuit, ut graeculus et politus, litteras imprimere, nummos signare, instrumenta conficere.

PL 3, 304A

かくしてこのサトゥルヌスは、猛り狂う息子を恐れてクレタから逃げ出し、イタリアへと赴いた。そしてヤヌスの客としての厚遇を受け、洗練されたギリシア人らしく、あの粗野で田舎じみた人々に多くのことを教えた——文字を刻むこと、貨幣を鋳ること、道具を作ることを。

9

Itaque latebram suam, quod tuto latuisset, vocari maluit Latium, et urbem Saturniam dedit de suo nomine, et Janiculum Janus ad memoriam uterque posteritatis reliquerunt.

PL 3, 304B

そこで彼は、身を隠して無事でいられたことにちなんで、自分の隠れ家を「ラティウム」と呼ばせることを望み、自らの名にちなんで都市「サトゥルニア」を与えた。そしてヤヌスは「ヤニクルム」を、二人ともに後世への記念として残したのである。

10

Homo igitur utique qui fugit, homo utique qui latuit, et pater hominis, et natus ex homine: terrae enim et coeli filius, quod apud Italos esset ignotis parentibus, proditus; ut in hodiernum inopinato visos, coelo missos; ignobiles et ignotos, terrae filios nominamus Ejus filius Jupiter Cretae, excluso parente, regnavit, illic obiit, illic filios habuit; adhuc antrum Jovis visitur, et sepulchrum ejus ostenditur, et ipsis sacris suis humanitatis arguitur.

PL 3, 304C

かくして、逃げた者はまぎれもなく人間であり、身を隠した者もまぎれもなく人間であって、人間の父であり、人間から生まれた者である。彼が「天と地の子」と言われたのは、イタリア人のもとでは両親の知れぬ者であったからにほかならない。それはちょうど今日でも、思いがけなく現れた者を「天から遣わされた」と言い、身分卑しく素性の知れぬ者を「大地の子」と呼ぶのと同じことである。彼の子ユピテルは、父を追い出してクレタで王となり、そこで死に、そこで子をもうけた。今なおユピテルの洞窟が訪れられ、その墓が示されており、まさに彼自身の祭儀そのものによって、人間であったことが証し立てられているのである。

Caput XXIII

第XXIII章PL 3, 305B
1

Otiosum est ire per singulos et totam seriem generis istius explicare, quum in primis parentibus probata mortalitas in caeteros ipso ordine successionis influxerit: nisi forte post mortem deos fingitis, et, pejerante Proculo, deus Romulus, et Juba, Mauris volentibus, deus est, et divi caeteri reges, qui consecrantur, non ad fidem numinis, sed ad honorem emeritae potestatis.

PL 3, 305B

この一族の一人ひとりをたどり、その系譜全体を説き明かすのは無益である。最初の親において確かめられた死すべき性質が、継承の順序そのものによって、後に続く者たちにも流れ込んでいるのだから——諸君が死後に彼らを神に仕立て上げているのでなければの話だが。プロクルスが偽誓すれば、ロムルスは神となる。ムーア人たちが欲すれば、ユバは神となる。そしてほかの神格化された王たちも同様であり、彼らが神格化されるのは、神威への信からではなく、務めを終えた権力への敬意からである。

2

Invitis 23 his denique hoc nomen adscribitur: optant in homine perseverare; fieri se deos metuunt, etsi jam senes, nolunt.

PL 3, 306A

実に、この名は彼らの意に反して付されるのである。彼らは人間のままでい続けることを望み、神にされることを恐れる。すでに老いていてもなお、それを望まないのだ。

3

Ergo nec de mortuis dii sunt, quoniam Deus mori non potest; nec de natis, quoniam moritur omne quod nascitur, divinum autem id est quod nec ortum habet nec occasum.

PL 3, 306A

したがって、死者から神が生じることはない。神は死ぬことができないからである。また生まれた者から神が生じることもない。生まれるものはすべて死ぬのに対し、神的なものとは、始まりも終わりも持たぬものだからである。

4

Cur enim, si nati sunt, non hodieque nascuntur? nisi forte jam Jupiter senuit et partus in Junone defecit, et Minerva canuit antequam peperit. An ideo cessavit ista generatio, quoniam nulla hujusmodi fabulis praebetur adsensio?

PL 3, 306C

もし彼らが生まれたのであれば、なぜ今日もなお生まれてこないのか。ユピテルがすでに老い、ユノの産む力が衰え、ミネルウァは子を産む前に白髪になったとでもいうのだろうか。それとも、この種の作り話にはもはや誰も同意を与えなくなったから、その生殖が止んだとでもいうのか。

5

Caeterum, si dii creare possent, interire non possent; plures natis hominibus deos haberemus, ut jam eos nec coelum contineret, nec aer caperet, nec terra gestaret: unde manifestum est homines illos fuisse quos et natos legimus et mortuos scimus.

PL 3, 306D

そもそも、もし神々が子を生み出すことができたのであれば、滅びることはできなかったはずである。そうであれば、我々は生まれてくる人間よりも多くの神々を持つことになり、もはや天もそれを収めきれず、空気もそれを容れきれず、大地もそれを支えきれなくなっていたであろう。ここから明らかなのは、彼らが人間であったということである。我々は彼らが生まれたと読み、死んだと知っているのだから。

6

Quis ergo dubitat horum imagines consecratas vulgus orare et publice colere? dum opinio et mens imperitorum artis concinnitate decipitur, auri fulgore praestringitur, argenti nitore et candore eboris hebetatur.

PL 3, 307B

それゆえ、これらの者たちの奉献された像に民衆が祈りを捧げ、公にこれを崇拝していることを、誰が疑うだろうか。無知な者たちの思い込みと心は、技巧の巧みさに欺かれ、金の輝きに目をくらまされ、銀の光沢と象牙の白さに鈍らされているのである。

7

Quod si in animum quis inducat tormentis quibus et quibus machinis simulacrum omne formetur, erubescet timere se materiem ab artifice, ut deum faceret, illusam.

PL 3, 307C

しかし、もし人が、どのような拷問によって、どのような仕掛けによってあらゆる像が形作られるかに思いを致すならば、その材料は職人が神を作るために弄んだものにすぎぬと知って、それを恐れていた自分自身を恥じるであろう。

8

Deus enim ligneus, rogi fortasse vel infelicis stipitis portio, suspenditur, caeditur, dolatur, runcinatur; et deus aureus, vel argenteus, de immundo vasculo saepius, ut factum Aegyptio regi, conflatur, tunditur malleis et incudibus figuratur; et lapideus caeditur, scalpitur et ab impurato 34 homine laevigatur; nec sentit suae nativitatis injuriam, ita ut nec postea de vestra veneratione culturam: nisi forte nondum deus saxum est, vel lignum, vel argentum.

PL 3, 307D

木の神は、おそらく火葬の薪の一部か、不吉な杭の一部であり、吊るされ、切られ、削られ、鉋をかけられる。金の神、あるいは銀の神は、しばしば汚れた器から——かつてエジプトの王になされたように——鋳直され、槌で打たれ、鉄床の上で形作られる。石の神は切り出され、彫られ、汚れた人間の手で磨き上げられる。そしてその誕生に加えられた不正を感じないのと同様、その後、諸君の崇敬から来る崇拝をも感じることはない。もっとも、石や木や銀が、まだ神になっていないというのでなければの話だが。

9

Quando igitur hic nascitur? ecce funditur, fabricatur, sculpitur; nondum deus est: ecce plumbatur, construitur, erigitur; nec adhuc deus est: ecce ornatur, consecratur, oratur: tunc postremo deus est quum homo illum voluit et dedicavit.

PL 3, 308C

では、この神はいつ生まれるのか。見よ、鋳造され、作られ、彫られている——まだ神ではない。見よ、鉛で継がれ、組み立てられ、立てられている——それでもまだ神ではない。見よ、飾られ、奉献され、祈りを捧げられている——そのときようやく、最後になって神となるのである。人間がそれを望み、それを捧げたときに。

Caput XXIV

第XXIV章PL 3, 309A
1

Quanta vero de diis vestris animalia muta naturaliter judicant? Mures, hirundines, milvi, non sentire eos sciunt, norunt; inculcant, insident; ac, nisi abigatis, in ipso dei vestri ore nidificant.

PL 3, 309A

そもそも、諸君の神々について、もの言わぬ動物たちがどれほど自然な判断を下していることか。鼠や燕や鳶は、神々に感覚がないことを知り、わきまえている。彼らは踏みつけ、そこにとまる。追い払わなければ、諸君の神のまさにその口の中に巣まで作るのである。

2

Araneae vero faciem ejus intexunt, et de ipso capite sua fila suspendunt: vos tergitis, mundatis, eraditis, et illos quos facitis, protegitis et timetis.

PL 3, 309B

蜘蛛はその顔に網を張り、まさにその頭から自分の糸を垂らす。諸君はそれを拭い、清め、削り落とす。そして諸君は自分で作った者たちを守り、恐れているのである。

3

Dum unusquisque vestrum non cogitat prius se debere Deum nosse quam colere; dum inconsulte gestiunt parentibus obedire; dum fieri malunt alieni erroris accessio, quam sibi credere; dum nihil ex his quae timent norunt: sic in auro et argento avaritia consecrata est; sic statuarum inanium consignata forma; sic nata Romana superstitio.

PL 3, 309C

諸君の一人ひとりが、礼拝するより先に神を知らねばならないとは考えず、思慮もなく親に従うことをひたすら望み、自分自身の考えを信じるよりも他人の誤りに与することを選び、自分が恐れているものについて何一つ知らずにいる——こうして金と銀のうちに貪欲が神聖化され、空しい彫像の形に印が刻まれ、かくしてローマの迷信が生まれたのである。

4

Quorum ritus si percenseas, ridenda quam multa, multa etiam miseranda sunt. Nudi cruda hieme discurrunt; alii incedunt pileati, scuta vetera circumferunt, pelles caedunt mendicantes, vicantes deos ducunt.

PL 3, 310A

その祭儀を一つ一つ数え上げるならば、笑うべきことがどれほど多く、また哀れむべきことも同じくらい多いことか。ある者たちは真冬の厳しい寒さの中を裸で走り回り、ある者たちは帽子をかぶって歩き、古い盾を担いで運び、獣の皮を打ち鳴らしながら物乞いをし、村々を巡って神々を連れ歩く。

5

Quaedam fana semel anno adire permittunt, quaedam in totum nefas visere; est quo viro non licet, nonnulla absque 55 feminis sacra sunt; etiam servo quibusdam caerimonis interesse piaculare flagitium est: alia sacra coronat univira, alia multivira, et magna religione conquiritur quae plura possit adulteria numerare.

PL 3, 310B

ある神殿は年に一度だけ立ち入りを許され、ある神殿はまったく見ることさえ許されない禁忌である。男には立ち入りの許されない場所もあれば、女を交えない祭儀もある。奴隷がある種の祭儀に立ち会うことすら、贖いを要する醜行とされる。ある祭儀には一夫の妻が冠を捧げ、また別の祭儀には複数の夫を持った女が冠を捧げる。そして、より多くの姦通を数え上げられる女こそが、大いなる信心をもって探し求められるのである。

6

Quid? qui sanguine suo libat et vulneribus suis supplicat, non profanus melius esset, quam sic religiosus? aut cui exta sunt obscoena demessa, quomodo Deum violat, qui hoc modo placat, quum, si eunuchos Deus vellet, posset procreare, non facere?

PL 3, 310D

さらに言えば、自分の血を注ぎ、自分の傷でもって嘆願する者は、そのように敬虔であるよりも、いっそ俗人であるほうがましではないか。恥ずべき部分を切り取られた者は、この仕方で神を宥めようとして、かえってどれほど神を汚していることか。もし神が宦官を望むのであれば、そのような者を作り出すのではなく、生み出すことができたはずなのに。

7

Quis non intelligat male sanos, et vanae et perditae mentis in ista desipere, et ipsam errantium turbam mutua sibi patrocinia praestare? heic defensio communis furoris est furentium multitudo.

PL 3, 311B

これらのことにおいて、正気を失った者たち、空しく破滅した心の持ち主たちが正気を逸していること、そして誤りに陥った者たちの群れそのものが、互いに互いを弁護し合っていることを、誰が理解せずにいられようか。ここでは、狂乱する者たちの多さそのものが、共通の狂気に対する弁明となっているのである。

Caput XXV

第XXV章PL 3, 311C
1

At tamen ista ipsa superstitio Romanis dedit, auxit, fundavit imperium, quum non tam virtute, quam religione et pietate pollerent; nimirum insignis et nobilis justitia Romana ab ipsis imperii nascentis incunabulis auspicata est.

PL 3, 311C

しかし、まさにこの迷信こそが、武勇によってというよりもむしろ宗教と敬虔とによって力を振るったがゆえに、ローマ人に帝国を与え、これを増大させ、これを築いたのだという。なるほど、名高く気高いローマの正義は、帝国が生まれ出たその揺籃の時から、幸先よく始まったわけだ。

2

Nonne in ortu suo et scelere collecti, et muniti immanitatis suae terrore creverunt? nam asylo prima plebs congregata est: confluxerant perditi, facinorosi, incesti, sicarii, proditores: et ut ipse Romulus, imperator et rector, populum suum facinore praecelleret, parricidium fecit. (XXI) Haec prima sunt auspicia religiosae civitatis.

PL 3, 312A

彼らはその起こりからして、犯罪によって寄り集まり、己の凶暴さがもたらす恐怖に守られながら成長していったのではなかったか。すなわち、最初の民衆は避難所に集められたのである。そこに流れ込んだのは、身を持ち崩した者ども、罪を犯した者ども、近親相姦の者ども、刺客ども、裏切り者どもであった。そして、統率者にして支配者たるロムルス自身が、犯罪において己の民を凌ぐために、近親殺しをなしたのである。これが、この信心深い都市の最初の幸先であった。

3

Mox alienas virgines jam desponsatas, jam destinatas, et nonnullas de matrimonio mulierculas, sine more, rapuit, violavit, illusit; et cum earum parentibus, id est cum soceris suis, bellum miscuit, propinquum sanguinem fudit.

PL 3, 312C

やがて彼は、すでに婚約し、すでに嫁ぎ先の定まっていた他国の乙女たちを、また人妻である女たちの幾人かをも、掟も無く奪い取り、辱め、弄んだ。そして彼女たちの父親たち、すなわち己の舅たちと戦を交え、近親の血を流したのである。

4

Quid irreligiosius, quid audacius, quid ipsa sceleris confidentia 36 tutius? Jam finitimos agro pellere; civitates proximas evertere cum templis et altaribus, captos cogere; damnis alienis et suis sceleribus adolescere, cum Romulo, regibus caeteris et postremis ducibus disciplina communis est.

PL 3, 312D

何がこれより不信心であろうか、何がこれより厚顔であろうか、犯罪そのものへの図太さほど安全なものが何かあろうか。さらに、隣人たちをその土地から追い払うこと、近隣の都市を神殿や祭壇もろとも打ち倒すこと、捕らえた者たちを駆り立てること、他国の損失と自らの犯罪とによって成長してゆくこと——これらはロムルスにおいても、他の王たちにおいても、末の将帥たちに至るまで、共通の規律なのである。

5

Ita quidquid Romani tenent, colunt, possident, audaciae praeda est, templa omnia de manubiis, id est de ruinis urbium, de spoliis deorum, de caedibus sacerdotum. Hoc insultare et illudere est, victis religionibus servire, et captivas eas post victorias adorare.

PL 3, 313B

こうして、ローマ人が保持し、耕し、所有するものはすべて、厚顔の分捕り品にほかならない。あらゆる神殿は戦利品から、すなわち都市の廃墟から、神々の略奪品から、祭司たちの虐殺から成っている。これは侮辱であり嘲弄である。すなわち、打ち負かされた宗教に仕え、勝利の後には虜となったその神々を崇拝することである。

6

Nam adorare quae manu ceperis, sacrilegium est consecrare, non numina. Toties ergo Romanis impiatum est, quoties triumphatum; tot de diis spolia, quot de gentibus et tropaea. Igitur Romani non ideo tanti, quod religiosi, sed quod impune sacrilegi.

PL 3, 313D

手ずから奪い取ったものを崇拝するとは、神威ではなく冒瀆を奉献することである。それゆえローマ人は、凱旋するたびに不敬を働いたのである。神々からの分捕り品は、もろもろの民族からの戦勝記念碑と同じ数だけあった。したがって、ローマ人がかくも偉大なのは、信心深いからではなく、罰を受けることなく冒瀆を行う者だからである。

7

Neque enim potuerunt in ipsis bellis deos adjutores habere, adversus quos arma rapuerunt: et quos postulaverant, detriumphatos colere coeperunt. Quid autem isti dii pro Romanis possunt, qui nihil pro suis adversus eorum arma valuerunt?

PL 3, 314B

彼らは戦さのさなか、自ら武器を取って立ち向かった当の神々を、助け手として持つことはできなかった。そして、呼び求めた神々を、凱旋の列に引き立てたのちに、崇拝し始めたのである。しかし、この神々が、自分自身の民のためにさえ、その武力に対して何の力も及ぼせなかったのに、ローマ人のために何をなし得ようか。

8

Romanorum enim vernaculos deos novimus; Romulus, Picus. Tiberinus, et Consus, et Pilumnus, ac Polumnus. Cloacinam Tatius et invenit et coluit; Pavorem Hostilius atque Pallorem; mox a nescio quo Febris dedicata.

PL 3, 314C

実際、我々はローマ人固有の神々を知っている。ロムルス、ピクス、ティベリヌス、コンスス、ピルムヌス、そしてポルムヌスである。クロアキナは、タティウスがこれを見出し、かつ崇拝した。パウォル(恐怖)とパロル(蒼白)は、ホスティリウスがこれを崇拝した。やがて何者とも知れぬ者によって、フェブリス(熱病)が奉献された。

9

Haec alumna urbis istius superstitio, morbi et malae valetudines: (XXII) sane et Acca Laurentia, et Flora, meretrices propudiosae, inter morbos Romanorum et deos computandae. Isti scilicet adversus caeteros, qui in gentibus colebantur.

PL 3, 315A

これらは、この都市が育てた迷信であり、病と不健康にほかならない。そして実に、アッカ・ラウレンティアやフロラ——恥知らずな娼婦たち——もまた、ローマ人の病のうちに、そして神々のうちに数えられるべきなのだ。これらの神々こそ、もろもろの民族の間で崇拝されていた他の神々に対抗して——

10

Romanorum imperium protulerunt. Neque enim 37 eos adversum suos homines vel Mars Thracius, vel Jupiter Creticus, vel Juno nunc Argiva, nunc Samia, nunc Poena; vel Diana Taurica, vel mater Idaea, vel Aegyptia illa, non numina, sed portenta, juverunt.

PL 3, 315B

ローマの帝国を押し広げたのであった。というのも、トラキアのマルスも、クレタのユピテルも、あるときはアルゴスの、あるときはサモスの、あるときはカルタゴのユノも、あるいはタウリケのディアナも、イダの母神も、かのエジプトの女神も——これらは神威ではなく怪異にすぎないのだが——彼ら自身の民を、この者たち〔ローマ人〕に対して助けることはなかったからである。

11

Nisi forte apud istos major castitas virginum, aut religio sanctior sacerdotum; quum pene in pluribus virginibus, et quae inconsultius se viris miscuissent, Vesta sane nesciente, sit incestum vindicatum; in residuis impunitatem fecerit non castitas tutior, sed impudicitia felicior. (XXIII) Ubi autem magis a sacerdotibus, quam inter aras et delubra, conducuntur stupra, tractantur lenocinia, adulteria meditantur? frequentius denique in aedituorum cellulis, quam in ipsis lupanaribus, flagrans libido defungitur.

PL 3, 315D

もしや、彼らのもとでは処女たちの貞潔がより優れており、あるいは祭司たちの宗教がより神聖であるとでもいうのだろうか。だが実のところ、思慮も無く男に身を任せた大方の処女たちについては、ウェスタ自身すら気づかぬままに、その不貞が罰せられたのであり、残りの者たちが罪を免れたのは、貞潔がより確かだったからではなく、淫らさがより幸運だったからにすぎない。祭壇と神殿のあいだでこそ、祭司たちの手によって密通が仲立ちされ、女衒の業が営まれ、姦通が企まれているではないか。実に、神殿番の小部屋のほうが、あの娼家そのものよりも頻繁に、燃えあがる情欲のはけ口とされているのだ。

12

Et tamen ante eos. Deo dispensante, diu regna tenuerunt Assyrii, Medi, Persae, Graeci etiam, et Aegyptii, quum Pontifices, et Arvales, et Salios, et Vestales, et Augures non haberent, nec pullos cavea reclusos, quorum cibo vel fastidio respublica summa regeretur.

PL 3, 316C

しかし、彼らより先に、神が取り計らうところにより、アッシリア人たち、メディア人たち、ペルシア人たち、さらにはギリシア人たち、そしてエジプト人たちが、長く王国を保っていた。彼らには、大神官団も、アルウァレス祭司団も、サリイ祭司団も、ウェスタの処女たちも、鳥占官たちもおらず、また籠に閉じ込められた雛鳥が、その餌の食べ方や食べ渋りによって国家の最重要事を左右するようなこともなかったのである。

Caput XXVI

第XXVI章PL 3, 317A
1

Jam enim venio ad illa auspicia et auguria Romana, quae summo labore collecta testatus es, et poenitenter omissa et observata feliciter.

PL 3, 317A

さて私は、かのローマの前兆占いと鳥占いへと話を進めよう。お前は大変な労力をかけてこれらを集め、怠ればあとで悔いることになり、守れば幸いな結果になったのだと証言した。

2

Clodius scilicet, et Flaminius, et Junius ideo exercitus perdiderunt, quod pullorum solemnissimum tripudium exspectandum non putaverunt? Quid Regulus? nonne auguria servavit, et captus est? Mancinus religionem tenuit, et sub jugum missus est et deditus.

PL 3, 317B

クロディウスや、フラミニウスや、ユニウスが軍を失ったのは、彼らが鶏どもの最も厳粛な跳ね食いの兆しを待つべきだとは思わなかったからだ、とでもいうのか。レグルスはどうか。彼は鳥占いを守ったではないか、それでいて捕らえられたではないか。マンキヌスは宗教を守った、それでいて軛の下をくぐらされ、引き渡されたではないか。

3

Pullos edaces habuit et Paulus apud Cannas: tamen cum majore reipublicae parte 38 prostratus est. C. Caesar, ne ante brumam in Africam navigia transmitteret, auguriis et auspiciis retinentibus, sprevit, eo facilius et navigavit et vicit.

PL 3, 317C

パウルスもまた、カンナエの地で食欲旺盛な鶏を得ていた。それでいて、国家の大部分もろとも打ち倒されたのである。ガイウス・カエサルは、冬至の前にアフリカへ船団を送ることを鳥占いと前兆占いが押しとどめようとしたとき、これを一蹴した。そしてかえって、いっそう容易く航海をなし、勝利を収めたのである。

4

Quae vero et quanta de oraculis prosequar? Post mortem Amphiaraus ventura respondit, qui proditum iri se ob monile ab uxore nescivit. Tiresias caecus, futura videbat, qui praesentia non videbat.

PL 3, 318A

神託については、いったい何を、どれほど語ればよいだろうか。アムピアラオスは死んだのちに、これから起こることを答えたが、その当人は、己が首飾りのために妻に裏切られることを知らなかった。盲目のテイレシアスは未来を見通したが、その当人は目の前のことを見ることができなかった。

5

De Pyrrho Ennius Apollinis Pythii responsa confinxit, quum jam Apollo versus facere desisset: cujus tunc cautum illud et ambiguum defecit oraculum quum et politiores homines et minus creduli esse coeperunt.

PL 3, 318B

ピュロスについては、エンニウスがピュティオスのアポロの答えをでっちあげたのだが、そのころにはすでにアポロは詩句を作ることをやめていた。あの用心深く曖昧な神託は、人々がより洗練され、より疑い深くなり始めた頃から、絶えてしまったのである。

6

Et Demosthenes, quod sciret responsa simulata φιλιππίζειν Pythiam querebatur. At nonnumquam tamen veritatem vel auspicia vel oracula tetigere.

PL 3, 318D

また、デモステネスは、答えが偽装されていることを知っていたがゆえに、ピュティアが「フィリッポスに与している」と不満をこぼした。とはいえ、前兆占いや神託が時として真理に触れることもあった。

7

Quamquam inter multa mendacia videri possit industriam casus imitatus, aggrediar tamen fontem ipsum erroris et pravitatis, unde omnis caligo ista manavit, et altius eruere et aperire manifestius.

PL 3, 318D

多くの偽りの中にあって、偶然が巧みな企てを真似ているように見えることもあろう。しかしそれでも私は、この闇のすべてがそこから流れ出た誤りと邪悪の源そのものに迫り、これをより深く掘り起こし、より明らかに暴いてみせよう。

8

Spiritus sunt insinceri, vagi, a coelesti vigore terrenis labibus et cupiditatibus degravati.

PL 3, 319B

純一ならざる、さすらう霊たちがいる。彼らは天なる力から、地上の穢れと欲望とによって引き下ろされた者たちである。

9

Isti igitur spiritus, posteaquam simplicitatem substantiae suae, onusti et immersi vitiis, perdiderunt, ad solatium calamitatis suae non desinunt perditi jam perdere, et depravati errorem pravitatis infundere, et alienati a Deo, inductis pravis religionibus a Deo segregare.

PL 3, 319B

この霊たちは、悪徳に埋もれ、重荷を負って、己の実体の単純さを失ってしまってからというもの、己が滅んだ今、その災いの慰めとして、他者を滅ぼすことをやめない。堕落した者として、邪悪の誤りを注ぎ込むことをやめない。そして神から疎外された者として、邪な宗教を持ち込むことによって、他者を神から引き離すことをやめないのである。

10

Eos spiritus 39 daemonas esse poetae sciunt, philosophi disserunt, Socrates novit, qui, ad nutum et arbitrium adsidentis sibi daemonis, vel declinabat negotia, vel petebat.

PL 3, 319D

これらの霊が悪霊であることを、詩人たちは知っており、哲学者たちは論じており、ソクラテスは知っていた。彼は、自分の傍らに座す悪霊のうなずきと判断とに従って、事に手を出すのを控えたり、あるいは求めたりしたのである。

11

Magi quoque non tantum sciunt daemonas, sed etiam, quidquid miraculi ludunt, per daemonas faciunt: illis adspirantibus et infundentibus, praestigias edunt, vel, quae non sunt, videri; vel, quae sunt, non videri.

PL 3, 320A

魔術師たちもまた、悪霊を知っているだけでなく、彼らが弄する奇跡めいた業はすべて、悪霊を通じて行っているのである。悪霊たちが息を吹き込み、注ぎ込むことによって、魔術師たちは幻惑を生み出す——存在しないものを存在するかのように見せかけ、あるいは存在するものを存在しないかのように見せかけるのだ。

12

Eorum magorum et eloquio et negotio primus Sosthenes et verum Deum merita majestate prosequitur: et Angelos, id est ministros et nuntios Dei, sed veri; ejusque venerationi novit assistere, ut et nutu ipso, et vultu Domini, territi contremiscant.

PL 3, 320C

これらの魔術師たちのうち、雄弁においても業においても第一のソステネスは、真の神を、その方にふさわしい威厳をもって讃えている。また天使たち——すなわち神の、しかも真の神の僕にして使者たち——についても語り、彼らがその頷きひとつ、主の御顔ひとつによって畏れおののきながら、神への崇敬に侍ることを知っていた。

13

Idem etiam daemonas prodidit terrenos, vagos, humanitatis inimicos. Quid Plato, qui invenire Deum negotium credidit? nonne et Angelos sine negotio narrat et daemonas? et in Symposio etiam suo naturam daemonum exprimere connititur? vult enim esse substantiam inter mortalem immortalemque, id est, inter corpus et spiritum, mediam, terreni ponderis et coelestis levitatis admixtione concretam, ex qua monet etiam nos procupidinem amoris, et dicit informari, et labi pectoribus humanis, et sensum movere, et affectus fingere, et ardorem cupiditatis infundere.

PL 3, 320D

同じ人物は、悪霊が地上に属し、さすらい、人類の敵であることをも明かしている。プラトンはどうか。彼は、神を見出すことは至難の業だと考えた。それでも彼は、何の苦もなく天使と悪霊について語っているではないか。また『饗宴』においても、悪霊の本性を言い表そうと努めているではないか。彼によれば、それは死すべきものと死せざるものとの間、すなわち肉体と霊との間にある一つの中間的な実体であり、地の重さと天の軽さとが混じり合って凝り固まったものである。そしてこの実体から、恋の欲望が我々のうちにも形づくられるのだと彼は説き、それが人の胸に忍び入り、感覚を揺り動かし、情念を作り出し、欲望の炎を注ぎ込むのだと言うのである。

Caput XXVII

第XXVII章PL 3, 321D
1

Isti igitur impuri spiritus, daemones, ut ostensum a magis, a philosophis, et a Platone, sub statuis et imaginibus consecrati delitescunt, et afflatu suo auctoritatem, quasi praesentis numinis, consequuntur, dum inspirantur interim vatibus, dum fanis immorantur, dum nonnumquam extorum fibras animant, avium volatus gubernant, sortes regunt, oracula efficiunt falsis pluribus involuta.

PL 3, 321D

こうしてこの汚れた霊たち、すなわち悪霊は——魔術師たちによっても、哲学者たちによっても、プラトンによっても示されたとおり——彫像や偶像の下に奉献され、そこに身を潜めている。そして己の息吹によって、あたかも神威がそこに現存するかのような権威を得るのである。時には予言者たちに霊感を吹き込み、時には神殿にとどまり、時には犠牲獣の臓物の繊維に生気を与え、鳥の飛翔を操り、籤を左右し、多くの偽りに包まれた神託を作り出しながら。

2

Nam et falluntur et fallunt, ut et nescientes sinceram veritatem, et quam sciunt, in perditionem 40 sui non confitentes.

PL 3, 322B

彼らは欺かれると同時に欺くのであって、純粋な真理を知らないでいるかと思えば、知っていることについては、自らの滅びとなるがゆえにこれを告白しないのである。

3

Sic a coelo deorsum gravant, et a Deo vero ad materias avocant, vitam turbant, omnes inquietant, irrepentes etiam corporibus occulte, ut spiritus tenues, morbos fingunt, terrent mentes, membra distorquent, ut ad cultum sui cogant: ut nidore altarium, vel hostiis pecudum saginati remissis, quae constrinxerant curasse videantur.

PL 3, 322C

こうして彼らは、人を天から下方へ引き下ろし、真の神からもろもろの物なるものへと引き離し、生を掻き乱し、すべての者を落ち着かせない。微細な霊であるがゆえに、人知れず肉体にまで忍び込み、病を作り出し、心を脅かし、手足をねじ曲げる。それも、自分たちへの崇拝を強いるためである。そうして、祭壇の香煙や家畜の犠牲獣によって肥え太ったうえで、自らが縛りつけていたものを解いてやり、あたかも治してやったかのように見せかけるのである。

4

Hi sunt et furentes, quos in publicum videtis excurrere; vates et ipsi absque templo sic insaniunt, sic bacchantur, sic rotantur. Par et in illis instigatio daemonis, sed argumentum dispar furoris.

PL 3, 323A

これはまた、諸君が公衆の中を駆け回るのを目にする、狂乱した者たちでもある。予言者たち自身も、神殿を離れて、このように狂い、このように酒神の狂乱に浸り、このように身を旋らせる。彼らにあっても悪霊の駆り立てる力は等しいが、その狂乱の現れ方は等しくない。

5

De ipsis etiam illa quae paulo ante tibi dicta sunt, ut Jupiter ludos repeteret ex somnio, ut cum equis Castores viderentur, ut cingulum matronae navicula sequeretur.

PL 3, 323C

先ほどお前自身が語ったあの出来事もまた、まさにこの悪霊どもによるものである——ユピテルが夢によって競技会をやり直すよう求めたということも、カストル兄弟が馬とともに姿を現したということも、既婚婦人の帯によって小舟が引き寄せられたということも。

6

Haec omnia sciunt plerique pars vestrum, ipsos daemonas de semetipsis confiteri, quoties a nobis et tormentis verborum et orationis incendiis de corporibus exiguntur.

PL 3, 323D

これらすべてを、諸君の大方は知っている。悪霊自らが、我々の言葉による拷問と、祈りの炎とによって肉体から追い立てられるたびに、自分自身について告白するということを。

7

Ipse Saturnus, et Serapis, et Jupiter, et quidquid daemonum colitis, victi dolore, quod sunt eloquuntur: nec utique in turpitudinem sui, nonnullis praesertim vestrum assistentibus, mentiuntur. Ipsis testibus, esse eos daemonas, de se verum confitentibus credite.

PL 3, 324A

サトゥルヌス自身も、セラピスも、ユピテルも、諸君が崇拝するどの悪霊であれ、苦しみに打ち負かされて、自分たちの正体を語るのである。しかも、とりわけ諸君の中の幾人かが立ち会っているというのに、自らを辱めるような嘘をつくことはない。彼ら自身を証人として、自分について真実を告白する彼らの言葉によって、彼らが悪霊であることを信じるがよい。

8

Adjurati enim per Deum verum et solum, inviti miseris corporibus inhorrescunt: et vel exsiliunt statim, vel evanescunt gradatim, prout fides patientis adjuvat, aut gratia curantis aspirat.

PL 3, 324C

真の唯一の神の名にかけて厳命されると、彼らは望まぬまま、哀れな肉体の内で身震いする。そして、あるいは即座に跳び出し、あるいは徐々に消え去ってゆく。それは、苦しむ者の信仰がどれほど助けとなるか、あるいは癒す者の恩寵がどれほど働きかけるかによって決まるのである。

9

Sic Christianos de proximo fugitant, quos longe in coetibus per vos lacessebant. Ideo inserti mentibus imperitorum, odium nostri serunt occulte per timorem: 41 naturale est enim et odisse, quem timeas; et quem metueris, infestare, si possis.

PL 3, 324D

このように彼らは、間近にいるキリスト教徒からは逃げ去るが、遠くからは、諸君を通じて、諸君の集会の中でキリスト教徒に挑みかかっていたのである。それゆえ彼らは、無知な者たちの心に入り込み、恐れを通じて我々への憎しみをひそかに植え付ける。恐れる相手を憎むのは自然なことであり、恐れた相手には、できることなら害を加えようとするのもまた自然なことだからである。

10

Sic occupant animos, et obstruunt pectora, ut ante nos incipiant homines odisse, quam nosse: ne cognitos aut imitari possint, aut damnare non possint.

PL 3, 325A

こうして彼らは人々の心を占領し、胸をふさいでしまう。そのため人々は、我々を知るより先に、我々を憎み始めるのである。それは、いったん我々を知ってしまえば、あるいは我々を見習うことができてしまい、あるいは我々を断罪することができなくなってしまうからである。

Caput XXVIII

第XXVIII章PL 3, 325B
1

Quam autem iniquum sit, incognitis et inexploratis, judicare, quod facitis; nobis ipsis poenitentibus credite: et nos enim idem fecimus, ut eadem vobiscum quondam adhuc caeci et hebetes sentiebamus, quasi Christiani monstra colerent, infantes vorarent, convivia incesta miscerent: nec intelligebamus ab his fabulas istas semper ventilari, et numquam vel investigari, vel probari, nec tanto tempore aliquem existere, qui proderet, non tantum facti veniam, verum etiam indicii gratiam consecuturum; malum autem adeo non esse, ut Christianus reus nec erubesceret, nec timeret, et unum solummodo, quod non ante fuerit, poeniteret.

PL 3, 325B

だが、諸君がしているように、知りもせず調べもしないことを裁くのが、どれほど不正であるか。悔いている我々自身の言葉を信じるがよい。我々もまたかつて同じことをしたのであり、いまだ盲目で鈍かったころには、諸君とともに同じことを感じていた。あたかもキリスト教徒が怪物を崇拝し、幼児を貪り食らい、近親相姦の宴を交えているかのように。我々は理解していなかったのである——これらの作り話がこの者たちによって絶えず言い立てられながら、決して調べられも証されもしないこと、また、これほど長い時が経つのに、密告すれば行為の赦しばかりか密告の褒賞まで得られたはずなのに、それを明かす者が一人として現れなかったこと、そして、その悪事なるものはおよそ存在しなかったのであって、それゆえキリスト教徒である被告は恥じることもなく、恐れることもなく、ただ一つ、以前からそうでなかったことだけを悔いたのだということを。

2

Nos tamen quum sacrilegos aliquos, et incestos, parricidas etiam, defendendos et tuendos suscipiebamus; hos nec audiendos in totum putabamus: nonnumquam etiam, miserantes eorum, crudelius saeviebamus, ut torqueremus confitentes ad negandum, videlicet ne perirent, exercentes in his perversam quaestionem, non quae verum erueret, sed quae mendacium cogeret.

PL 3, 326B

しかし我々は、冒瀆者や近親相姦者、あるいは近親殺しの者でさえも、弁護し擁護することを引き受けていながら、この者たち〔キリスト教徒〕については、まったく耳を貸すに値しないとさえ思っていた。それどころか時には、彼らを憐れむがゆえに、かえっていっそう残酷に振る舞い、告白する者を拷問にかけて否認させようとした——それも、彼らを死なせないためだというのである。こうして我々は、彼らに対して倒錯した尋問を行った。真実を引き出すためのものではなく、偽りを強いるための尋問を。

3

Et si quis infirmior, malo pressus et victus, Christianum se negasset, favebamus ei, quasi, ejerato nomine, jam omnia facta sua illa negatione purgaret. Agnoscitisne eadem nos sensisse et egisse, 42 quae sentitis et geritis?

PL 3, 327A

そして、もし力弱い者が、苦痛に押しつぶされ打ち負かされて、自分はキリスト教徒ではないと否認するならば、我々はその者に好意を寄せた。あたかも、その名を捨て去る誓いによって、彼のあらゆる所業がその一度の否認によって清められでもするかのように。我々がかつて感じ行っていたのと同じことを、諸君が今感じ行っているのだと、諸君は認めるだろうか。

4

Quum, si ratio, non instigatio daemonis judicaret, urguendi magis, non ut diffiterentur se Christianos, sed ut de incestis stupris, de impiatis sacris, de infantibus immolatis faterentur.

PL 3, 327B

もし悪霊の駆り立てる力ではなく理性が裁くのであれば、迫るべきであったのはむしろ、彼らにキリスト教徒であることを否認させることではなく、近親相姦の淫行について、涜された祭儀について、生贄として捧げられた幼児について、告白させることであったはずだ。

5

His enim et hujusmodi fabulis iidem daemones ad exsecrationis horrorem imperitorum aures adversus nos referserunt.

PL 3, 327C

実に、これらの、そしてこの種の作り話によって、まさにこの悪霊どもが、無知な者たちの耳を、我々に対する呪詛のおぞましさで満たしたのである。

6

Nec tamen mirum, quum hominum fama, quae semper insparsis mendaciis alitur, ostensa veritate, consumitur: sic est negotium daemonum; ab ipsis enim rumor falsus et seritur et fovetur. Inde est quod audire te dicis, caput asini rem nobis esse divinam.

PL 3, 327D

しかし、それも何の不思議もない。人の風評というものは、常にばらまかれた偽りによって養われながらも、真理が示されればたちまち費え尽きるものだからである。これこそが悪霊の仕業なのだ。偽りの噂は、まさに彼らによって蒔かれ、育てられるのである。お前が、驢馬の頭が我々にとって神聖なものだと聞いたと言うのも、そこから来ているのだ。

7

Quis tam stultus ut hoc colat? Quis stultior, ut hoc coli credat? nisi quod vos et totos asinos in stabulis, cum vestra vel Epona consecratis: et eosdem asinos cum Iside religiose devoratis: item boum capita et capita vervecum, et immolatis et colitis: de capro etiam et homine mixtos, et leonum et canum vultus, deos dedicatis.

PL 3, 328B

いったい誰が、これほど愚かで、こんなものを崇拝するだろうか。いや、これが崇拝されていると信じる者のほうが、なお愚かではないか。もっとも、諸君はといえば、厩の中で驢馬をまるごと、諸君のエポナともども奉献し、その同じ驢馬をイシスとともに敬虔にも貪り食らい、同じように牛の頭や牡羊の頭を、生贄として捧げもすれば崇拝もし、山羊と人間とを混ぜ合わせた神々や、獅子や犬の顔をした神々をも奉献しているのだが。

8

Nonne et Apen bovem cum Aegyptiis adoratis et pascitis? nec eorum sacra damnatis instituta serpentibus, crocodilis, belluis caeteris, et avibus, et piscibus, quorum aliquem deum si quis occiderit, etiam capite punitur.

PL 3, 328D

諸君はエジプト人とともに、雄牛アピスを崇拝し、養ってさえいるではないか。蛇や鰐やその他の獣、鳥、魚のために定められた彼らの祭儀を、諸君は断罪もしない。それらの神の一つでも殺す者があれば、死刑に処されさえするというのに。

9

Iidem Aegyptii cum plerisque vobiscum non magis Isidem, quam ceparum acrimonias metuunt: nec Serapidem magis, quam strepitus per pudenda corporis expressos contremiscunt.

PL 3, 329A

同じそのエジプト人たちは、諸君の多くとともに、イシスを恐れるのも、玉葱の辛味を恐れるのも、大差ないのである。セラピスの前に震えおののくのも、肉体の恥ずべき部分から発せられる音の前に震えおののくのも、変わりはない。

10

Etiam ille qui de adoratis sacerdotis virilibus adversum nos fabulatur, tentat in nos 43 conferre quae sua sunt.

PL 3, 329B

祭司の男根を崇拝しているなどと我々について作り話をする者でさえ、実のところ自分自身のものを我々になすりつけようとしているのである。

11

Ista enim impudicitiae eorum forsitan sacra sint, apud quos sexus omnis membris omnibus prostat, apud quos tota impudicitia vocatur urbanitas; qui scortorum licentiae invident, qui medios viros lambunt, libidinoso ore inguinibus inhaerescunt: homines malae linguae, etiamsi tacerent; quos prius taedescit impudicitiae suae, quam pudescit.

PL 3, 329C

というのも、これこそ彼ら自身の恥知らずさの祭儀なのかもしれない——彼らのもとでは、あらゆる性別が、あらゆる肢体をもって身を売り、あらゆる恥知らずさが「洗練」と呼ばれている。彼らは娼婦たちの奔放さを妬み、男たちの中ほどを舐め、劣情に満ちた口を股間に貼りつかせる。彼らは、たとえ黙っていたとしても悪しき舌を持つ者どもであり、自らの恥知らずさを恥じるより先に、それに飽きてしまう者どもなのだ。

12

Proh nefas! id in se mali facinoris admittunt quod nec aetas potest pati mollior, nec cogi servitus durior.

PL 3, 330A

ああ、忌まわしいことよ。彼らは自らに対して、これほどの悪事を犯している——もっとも柔弱な年齢の者でさえ耐えられず、もっとも過酷な奴隷の身分に強いられてすら堪えられぬほどの悪事を。

Caput XXIX

第XXIX章PL 3, 330B
1

Haec et hujusmodi propudia nobis non licet nec audire, etiam pluribus turpe defendere est. Ea enim de castis fingitis et pudicis quae fieri non crederemus, nisi de vobis probaretis.

PL 3, 330B

これらや、この種の恥知らずな行いは、我々にとって耳にすることさえ許されず、言葉を重ねて弁明することさえ恥である。純潔で貞潔な者たちについて諸君が捏造することは、諸君自身についてそれが実証されるのでなければ、行われうるとは我々には信じられないようなことだからである。

2

Nam quod religioni nostrae hominem noxium, et crucem ejus adscribitis, longe de vicinia veritatis erratis, qui putatis Deum credi, aut meruisse noxium, aut potuisse terrenum.

PL 3, 330C

というのも、我々の宗教に対して罪ある一人の人間とその十字架とを結びつけて諸君が語る点については、諸君は真理の近くからはるかに逸れて誤っている。罪ある者が神と信じられるに値したとか、地上の者が神と信じられえたとか、諸君はそう考えているのだから。

3

Nae ille miserabilis cujus in homine mortali spes omnis innititur; totum enim ejus auxilium, cum exstincto homine, finitur.

PL 3, 330D

実に哀れなことである、死すべき人間にすべての望みを懸ける者は。彼が受けるはずの助けはことごとく、その人間が息絶えるとともに終わってしまうのだから。

4

Aegyptii sane hominem sibi quem colant eligunt, illum unum propitiant, illum de omnibus consulunt, illi victimas caedunt; et ille qui caeteris deus, sibi certe homo est, velit nolit: nec enim conscientiam suam decipit, si fallit alienam.

PL 3, 331A

エジプト人は実に、自分たちが崇拝すべき人間を自ら選び、その者ただ一人を宥め、あらゆることについてその者に伺いを立て、その者のために犠牲獣を屠る。だが、他の者にとって神であるその者も、自分自身にとっては、好むと好まざるとにかかわらず、人間に他ならない。他人の良心を欺いたとしても、自分自身の良心を欺くことはできないからである。

5

Etiam principibus et regibus, non ut magnis et electis viris, sicut fas est, sed ut deis, turpiter adulatio falsa blanditur, 44 quum et praeclaro viro honor verius, et optimo amor dulcius praebeatur.

PL 3, 331C

君主や王たちに対してさえ、しかるべきように偉大で選ばれた人間に対してではなく、神に対するかのように、恥ずべき偽りの阿諛がへつらう。卓越した人物には誉れがより真実に、最も善き人物には愛情がより甘やかに捧げられるというのに。

6

Sic eorum numen vocant, ad imagines supplicant, genium, id est daemonem, ejus implorant: et est eis tutius per Jovis genium pejerare, quam regis. Cruces etiam nec colimus, nec optamus.

PL 3, 331D

かくして彼らはその者の神威を呼び、その像に嘆願し、その守護霊、すなわち悪霊に祈り求める。そして彼らにとっては、王の守護霊にかけて偽誓するよりも、ユピテルの守護霊にかけて偽誓するほうが安全なのである。十字架についても、我々はそれを崇拝することも、望むこともしない。

7

Vos plane qui ligneos deos consecratis, cruces ligneas, ut deorum vestrorum partes, forsitan adoratis. Nam et signa ipsa et cantabra et vexilla castrorum, quid aliud quam inauratae cruces sunt et ornatae?

PL 3, 332A

諸君こそ、明らかに木の神々を奉献しているのだから、恐らく木の十字架をも、諸君の神々の部分として崇拝しているのだろう。実に、あの標章そのものも、旗章(カンタブルム)も、陣営の軍旗(ウェクシッルム)も、金メッキを施され飾り立てられた十字架でなくて何であろうか。

8

Tropaea vestra victricia, non tantum simplicis crucis faciem, verum et affixi hominis imitantur.

PL 3, 332C

諸君の勝利の戦勝記念碑は、単なる十字架の姿だけでなく、磔にされた人間の姿までも真似ている。

9

Signum sane crucis naturaliter visimus in navi, quum velis tumentibus vehitur, quum expansis palmulis labitur; et quum erigitur jugum, crucis signum est, et quum homo, porrectis manibus, Deum pura mente veneratur. Ita signo crucis aut ratio naturalis innititur, aut vestra religio formatur.

PL 3, 332C

実に、十字架のしるしは自然のうちにも我々は見て取る。船が帆を膨らませて運ばれるときも、櫂を広げて滑るように進むときも。軛が立てられるときも、それは十字架のしるしであり、人が両手を差し伸べて清き心で神を崇敬するときも同様である。かくして、十字架のしるしには自然の理が基づいているか、それとも諸君の宗教がそれに則って形づくられているか、そのいずれかなのである。

Caput XXX

第XXX章PL 3, 333A
1

Illum jam velim convenire qui initiari nos dicit aut credit de caede infantis et sanguine. Putas posse fieri ut tam molle, tam parvulum corpus fata vulnerum capiat? ut quisquam illum rudem sanguinem novelli, et vixdum hominis caedat, fundat, exhauriat?

PL 3, 333A

幼児の殺害と血によって我々が秘儀に入信すると言い、あるいはそう信じている者に、今こそ私は問いただしたい。それほど柔らかく、それほど小さな体が、傷による死を受けるなどということが起こりうると、お前は考えるのか。生まれたばかりの、いまだほとんど人間ともいえぬ者の、あの生々しい血を、誰かが斬りつけ、流し、絞り尽くすなどということが。

2

Nemo hoc potest credere, nisi qui possit audere. Vos enim video procreatos filios nunc feris et avibus exponere, nunc adstrangulatos misero mortis genere elidere.

PL 3, 333C

これを信じうる者は、自らそれを敢えてなしうる者のほかにいない。実に私は見ている、諸君が生ませた我が子を、あるときは獣や鳥に晒して捨て、あるときは絞め殺し、哀れな死に方で叩き潰すのを。

3

Sunt quae in ipsis visceribus, medicaminibus et potis, originem futuri hominis exstinguant, et parricidium45 faciant antequam pariant. Et haec utique de deorum vestrorum disciplina descendunt; nam Saturnus filios suos non exposuit, sed voravit.

PL 3, 333D

胎の中そのものにおいて、薬や飲み物によって、未来の人間の芽生えを絶やし、産む前に近親殺しをなす女たちがいる。そしてこうしたことは、当然、諸君の神々の教えから流れ出たものである。サトゥルヌスは自分の子供たちを捨てはしなかった、貪り食ったのである。

4

Merito et ei in nonnullis Africae partibus a parentibus infantes immolabantur, blanditiis et osculo comprimente vagitum, ne flebilis hostia immoletur.

PL 3, 334A

当然にも、彼に対しては、アフリカのある地方では両親の手によって幼児が生贄として捧げられ、涙にくれる犠牲が生贄として捧げられることのないよう、愛撫と口づけで泣き声を抑えていた。

5

Tauris etiam Ponticis et Aegyptio Busiridi ritus fuit hospites immolare, et Mercurio Gallos humanas vel inhumanas victimas caedere: Romani Graecum et Graecam, Gallum et Gallam, sacrificii viventes obruere; hodieque ab ab ipsis Latiaris Jupiter homicidio colitur; et, quod Saturni filio dignum est, mali et noxii hominis sanguine saginatur.

PL 3, 334B

ポントスのタウロイ人や、エジプトのブシリスにもまた、客人を生贄として捧げる祭儀があった。ガリア人はメルクリウスに、人間の、いや人間ならぬ犠牲を屠っていた。ローマ人は、ギリシア人の男女、ガリア人の男女を生きたまま生贄の祭儀として埋めた。そして今日でも、彼ら自身の手によって、ラティアリスのユピテルは殺人によって崇拝されている。しかも、サトゥルヌスの子にふさわしく、悪しき罪ある人間の血で肥え太らされているのである。

6

Ipsum credo docuisse sanguinis foedere conjurare Catilinam, et Vellonam sacrum suum haustu humani cruoris imbuere; et comitialem morbum hominis sanguine, id est morbo graviore, sanare.

PL 3, 335A

おそらく彼自身が、カティリナに血の誓約による共謀を教え、ウェッローナに己の祭儀を人間の血の飲用で浸すことを教え、また癲癇を人間の血で、すなわちより重い病でもって治すことを教えたのであろう。

7

Non dissimiles et qui de arena feras devorant illitas et infectas cruore, vel membris hominis et viscere saginatas. Nobis homicidium nec videre fas, nec audire; tantumque ab humano sanguine cavemus, ut nec edulium pecorum in cibis sanguinem noverimus.

PL 3, 335B

闘技場から出た、血にまみれ血で汚れた獣を貪り食う者たち、あるいは人間の手足や臓物で肥え太らされた獣を貪り食う者たちも、これに劣らぬ者どもである。我々にとっては、殺人は見ることも聞くことも許されないことである。人間の血をこれほどまでに忌避するがゆえに、我々は食物とする家畜の血さえ口にすることを知らないのである。

Caput XXXI

第XXXI章PL 3, 335C
1

Et de incesto convivio fabulam grandem adversum nos daemonum coitio mentita est, ut gloriam pudicitiae deformis infamiae adspersione macularet, ut ante exploratam veritatem homines a nobis, terrore infandae opinionis, averteret: sic de isto 46 et tuus Fronto, non, ut affirmator, testimonium fecit; sed convicium, ut orator, aspersit.

PL 3, 335C

近親相姦の宴についての大がかりな作り話を、悪霊たちの結託が我々に対して偽って作り上げた。それは、醜悪な悪評をまき散らすことで貞潔の誉れを汚し、真理が確かめられるより先に、言語に絶する臆説の恐怖によって人々を我々から遠ざけるためであった。このことについても、お前のフロントは、事実を主張する者として証言をなしたのではなく、弁論家として誹謗を浴びせかけたのである。

2

Haec enim potius de vestris gentibus nata sunt. Jus est apud Persas misceri cum matribus; Aegyptiis et Athenis, cum sororibus legitima connubia: memoriae et tragoediae vestrae incestis gloriantur, quas vos libenter et legitis et auditis: sic et deos colitis incestos, cum matre, cum filia, cum sorore conjunctos.

PL 3, 336B

これらはむしろ、諸君の諸国民のもとから生まれたことなのだ。ペルシア人のもとでは母と交わることが正当であり、エジプト人やアテナイ人のもとでは姉妹との婚姻が合法である。諸君の史書や悲劇は近親相姦を誇りとし、諸君はそれを喜んで読み、また聞く。かくして諸君は、母と、娘と、姉妹と交わった近親相姦の神々をも崇拝している。

3

Merito igitur incestum penes vos saepe deprehenditur, semper admittitur; etiam nescientes miseri potestis in illicita proruere, dum Venerem promisce spargitis, dum passim liberos seritis, dum etiam domi natos alienae misericordiae frequenter exponitis, necesse est in vestros recurrere, in filios inerrare.

PL 3, 336D

それゆえ当然にも、諸君のもとでは近親相姦がしばしば発覚し、常に犯されている。哀れな諸君は、知らぬままにさえ不法な行為へと突き進みうるのだ。淫欲をみだりにまき散らし、あちこちに子をもうけ、家で生まれた子をしばしば見知らぬ者の情けに任せて捨てるとき、必然的に自分自身の血族へと立ち返り、我が子のもとへと知らず迷い込むことになるのだから。

4

Sic incesti fabulam nectitis, etiam quum conscientiam non habetis. Ad nos pudorem non facie sed mente praestamus. Unius matrimonii vinculo libenter inhaeremus, cupiditate procreandi aut unam scimus, aut nullam.

PL 3, 337B

かくして諸君は、その認識すら持たぬままに、近親相姦の作り話を織りなしているのだ。我々はといえば、慎みを表向きの姿にではなく、心のうちに保っている。ただ一つの婚姻の絆に、我々は喜んで結ばれ、子をもうけたいという望みにおいては、一人の妻を知るか、あるいは誰も知らぬかである。

5

Convivia non tantum pudica colimus, sed et sobria: nec enim indulgemus epulis, aut convivium mero ducimus; sed gravitate hilaritatem temperamus, casto sermone, corpore castiore; plerique inviolati corporis virginitate perpetua fruuntur potius quam gloriantur: tantum denique abest incesti cupido, ut nonnullis rubori sit etiam pudica conjunctio.

PL 3, 337C

我々は宴を、貞潔であるばかりか節度あるものとして営んでいる。ご馳走に耽ることも、酒で宴を長引かせることもない。むしろ重厚さで陽気さを和らげ、貞潔な言葉と、なお貞潔な肉体とをもって臨む。多くの者は、汚されぬ身の生涯の童貞を、誇るよりもむしろ享受している。ついには、近親相姦への欲望はこれほどまでに遠く、ある者たちにとっては貞潔な結びつきでさえ、顔を赤らめるべきことなのである。

6

Nec de ultima statim plebe consistimus, si honores vestros et purpuras recusamus: nec factiosi sumus, 47 si omnes unum bonum sapimus, eadem congregati quiete qua singuli: nec in angulis garruli, si audire nos publice aut erubescitis, aut timetis.

PL 3, 338A

我々は、諸君の栄誉や紫の衣を拒むからといって、直ちに最下層の民衆から成っているわけではない。皆が一つの善きことを思い、一人一人であるときと同じ静けさをもって集うからといって、党派的な者どもだというわけでもない。諸君が我々の言うことを公然と聞くことを恥じ、あるいは恐れるからといって、我々が片隅でひそひそと語る者どもだというわけでもない。

7

Et quod in dies nostri numerus augetur, non est crimen erroris, sed testimonium laudis. Nam in pulchro genere vivendi et praestat et perseverat suus, et accrescit alienus.

PL 3, 338C

我々の数が日々増えているということは、誤りの罪状ではなく、称賛の証しである。すぐれた生き方のうちにあっては、身内の者は卓越し、そこに踏みとどまり、他所の者もまた加わり増えてゆくものだからである。

8

Sic nos denique, non notaculo corporis, ut putatis, sed innocentiae ac modestiae signo facile dignoscimus: sic mutuo, quod doletis, amore diligimus, quoniam odisse non novimus: sic nos, quod invidetis, FRATRES vocamus, ut unius Dei parentis homines, ut consortes fidei, ut spei cohaeredes.

PL 3, 338D

かくして我々は、諸君が思うような肉体の印によってではなく、無垢と慎ましさのしるしによって、たやすく互いを見分けるのである。かくして我々は、諸君が嘆くように、互いを愛によって慈しみ合う。憎むということを知らないからである。かくして我々は、諸君が妬むように、互いを「兄弟」と呼ぶ。唯一の神を父とする者として、信仰をともにする者として、希望をともに受け継ぐ者として。

9

Vos enim nec invicem agnoscitis, et in mutua odia saevitis: nec fratres vos, nisi sane ad parricidium recognoscitis.

PL 3, 339B

実に諸君は、互いを認め合うことさえなく、互いの憎しみのうちに荒れ狂っている。諸君が互いを兄弟と認めるのは、実に、近親殺しをなすときを除いて、決してない。

Caput XXXII

第XXXII章PL 3, 339C
1

(XXVI) Putatis autem nos occultare quod colimus, si delubra et aras non habemus? Quod enim simulacrum Deo fingam, quum, si recte existimes, sit Dei homo ipse simulacrum?

PL 3, 339C

諸君は、我々に神殿や祭壇が無いからといって、我々が礼拝するものを隠していると考えるのか。神のために私が像を造るとすれば、それは何であろうか。正しく考えるならば、人間自身こそが神の像であるのに。

2

Templum quod ei exstruam, quum totus hic mundus, ejus opere fabricatus, eum capere non possit? et, quum homo latius maneam, intra unam aediculam vim tantae majestatis includam? Nonne melius in nostra dedicandus est mente, in nostro imo consecrandus est pectore?

PL 3, 339D

彼のために私が神殿を建てるとすれば、それは何であろうか。彼の御業によって造られたこの世界全体でさえ、彼を容れることができないのに。また、人間としてより広く在り続ける私が、あれほどの威厳の力を、たった一つの小さな祠のうちに閉じ込めるというのか。むしろ、我々の心のうちに献じられ、我々の胸の奥深くに捧げられる方が、はるかに良いのではないか。

3

Hostias et victimas Domino offeram, quas in usum mei protulit, ut rejiciam ei suum munus? ingratum est; quum sit litabilis hostia bonus animus, et pura mens, et sincera sententia.

PL 3, 340A

主に、彼が私の用のために生み出してくださったところの犠牲や犠牲獣を、捧げるべきであろうか。彼自身の賜物を彼へと投げ返すことになろうとは。それは恩知らずなことである。善き心、清い思い、誠実な志こそが、受け入れられる犠牲なのだから。

4

Igitur, qui innocentiam colit, Domino48 supplicat; qui justitiam, Deo libat; qui fraudibus abstinet, propitiat Deum; qui hominem periculo surripit, optimam victimam caedit. Haec nostra sacrificia, haec Dei sacra sunt; sic apud nos religiosior est ille qui justior.

PL 3, 340C

したがって、無垢を培う者は主に嘆願しており、正義を行う者は神に献酒を捧げており、欺きを断つ者は神を宥めており、危難から人を救い出す者は最良の犠牲獣を屠っているのである。これらこそ我々の犠牲であり、これらこそ神への祭儀である。かくして我々のもとでは、より正しい者こそが、より敬虔な者なのである。

5

At enim, quem colimus Deum, nec ostendimus nec videmus: immo ex hoc Deum credimus, quod eum sentire possumus, videre non possumus.

PL 3, 340D

しかし、我々が礼拝している神を、我々は示すこともなければ、見ることもない、と言われるかもしれない。それどころか、我々が神を信じるのはまさにこのゆえである。我々は彼を感じ取ることはできても、見ることはできないからだ。

6

In operibus enim ejus et in mundi omnibus motibus virtutem ejus semper praesentem aspicimus, quum tonat, fulgurat, fulminat, quum serenat.

PL 3, 341A

実に、彼の御業のうちに、また世界のあらゆる動きのうちに、我々は彼の力が常に現前しているのを見て取る。雷が鳴るときも、稲妻がひらめくときも、雷電が落ちるときも、空が晴れわたるときも。

7

Nec mireris si Deum non videas: vento et flatibus omnia impelluntur, vibrantur, agitantur; et sub oculos tamen non venit ventus et flatus.

PL 3, 341B

神を見ないからといって驚くには及ばない。風や息吹によって、あらゆるものが押し動かされ、震わされ、揺り動かされる。しかし風や息吹そのものは、目には見えて来ない。

8

In sole adeo, qui videndi omnibus causa est, videre non possumus; radiis acies submovetur, obtutus intuentis hebetatur: et, si diutius inspicias, omnis visus exstinguitur.

PL 3, 341C

太陽そのものについてさえ、それはすべてのものが見えるための原因でありながら、我々はそれを見ることができない。その光線によって視線は押し返され、見つめる者の眼差しは鈍る。なおも長く見つめるならば、視力そのものが失われてしまう。

9

Quid? ipsum solis artificem, illum luminis fontem possis sustinere, quum te ab ejus fulgoribus avertas, a fulminibus abscondas?

PL 3, 341D

いったいどうであろうか。お前は太陽そのものの造り主、あの光の泉を、直視し続けることができようか。太陽の輝きからは目をそむけ、その閃光からは身を隠すというのに。

10

Deum oculis carnalibus vis videre, quum ipsam animam tuam, qua vivificaris et loqueris, nec aspicere possis, nec tenere? (XVII) Sed enim Deus actum hominis ignorat, et, in coelo constitutus, non potest, aut omnes obire, aut singulos nosse.

PL 3, 342A

肉の目で神を見ようとするのか。それでいて、お前が命を得てそれによって語っている当のお前自身の魂さえ、見ることも捉えることもできないのに。しかし、神は人間の行いを知らず、天に据えられていて、すべてを見て回ることも、一人一人を知ることもできない、と言われるかもしれない。

11

Erras, o homo, et falleris. Unde enim Deus longe est, quum omnia coelestia terrenaque, et quae extra istam orbis provinciam sunt, Deo cognita, plena sint? Ubique non tantum nobis proximus, sed infusus est.

PL 3, 342C

お前は誤っている、人よ、そして欺かれている。神がどうして遠く離れていようか。天にあるものも地にあるものも、この世界の領域の外にあるものさえも、すべて神に知られ、神に満たされているというのに。神はいたるところで、我々に近いだけでなく、我々のうちに満ち渡っているのである。

12

In sole adeo rursus intende: coelo adfixus, sed terris omnibus sparsus est; 49 pariter praesens ubique interest et miscetur omnibus, nusquam enim claritudo violatur.

PL 3, 342D

もう一度、太陽に目を向けよ。天に据えられていながら、あらゆる地に光を撒き散らしている。等しくいたるところに現前し、あらゆるものに関わり、あらゆるものと混じり合う。その輝きはどこにおいても損なわれることがないからである。

13

Quanto magis Deus, auctor omnium ac speculator omnium, a quo nullum potest esse secretum, tenebris interest, interest cogitationibus nostris quasi alteris tenebris. Non tantum sub illo agimus, sed et cum illo, ut prope dixerim, vivimus.

PL 3, 343A

まして神は、万物の創造者にして万物を見張る方、いかなる秘密もその方から隠しおおせぬ方であるから、闇のうちにも臨在し、いわば第二の闇とも言うべき我々の想念のうちにも臨在する。我々はこの方のもとで行動しているだけでなく、ほとんどそう言ってよければ、この方とともに生きているのである。

Caput XXXIII

第XXXIII章PL 3, 343B
1

Nec nobis de nostra frequentia blandiamur: multi nobis videmur, sed Deo admodum pauci sumus. Nos gentes nationesque distinguimus: Deo una domus est mundus hic totus.

PL 3, 343B

我々は自分たちの数の多さに酔いしれてはならない。我々は自分たち自身の目には多く見えるが、神にとっては至って少数である。我々は諸々の異邦や諸々の民族を分け隔てるが、神にとってはこの世界全体がただ一つの家なのである。

2

Reges tantum regni sui per officia ministrorum universa novere; Deo indiciis opus non est: non in solum oculis ejus, sed et in sinu vivimus. Sed Judaeis nihil profuit quod unum et ipsi Deum aris atque templis maxima superstitione coluerunt.

PL 3, 343D

王たちでさえ、自国のあらゆる事情を臣下たちの職務を通じてようやく知るにすぎない。だが神には、告げ知らせる者など必要ない。我々は彼の目の下に生きているだけでなく、その懐のうちに生きているのである。しかしユダヤ人たちには、彼らもまた唯一の神を、祭壇と神殿とをもって、この上ない迷信でもって礼拝したことは、何の益ももたらさなかった。

3

Ignorantia laberis si, priorum aut oblitus aut inscius, posteriorum recordaris. Nam et ipsi Deum nostrum, idem enim omnium Deus est: quamdiu enim eum caste, innoxie religioseque coluerunt, quamdiu praeceptis salubribus obtemperaverunt, de paucis innumeri facti, de egentibus divites, de servientibus reges; modici multos, inermi armatos, dum fugiunt insequentes, Dei jussu et elementis adnitentibus obruerunt.

PL 3, 344A

もしお前が、先立つ事柄を忘れているか、あるいは知らぬままに、後の事柄だけを思い起こしているとすれば、それは無知によって足を踏み外しているのである。実に、彼ら自身もまた我々の神を——神はすべての者にとって同じ神なのだから——礼拝していたのだ。彼らが清く、咎なく、敬虔にその神を礼拝し、益となる戒めに従っていた限りは、少数から数えきれぬほどに、乏しい者から富める者に、仕える者から王たる者になったのである。わずかな者が多くの者を、武器なき者が武装した者を、逃げながらにして追う者たちを、神の命令によって、また元素も力を尽くして助けるなかで、打ち破ったのである。

4

Scripta eorum relege, vel, si Romanis magis gaudes, ut transeamus veteres, Flavi Josaepi vel Antonini Juliani de Judaeis require: jam scies nequitia sua hanc eos meruisse fortunam; nec quidquam accidisse quod non sit his, si in contumacia perseverarent, 50 ante praedictum.

PL 3, 344D

彼らの書物を読み返すがよい。あるいは、もしお前がローマの著者をより好むならば、古い時代の者たちは措くとして、ユダヤ人についてのフラウィウス・ヨセフスやアントニヌス・ユリアヌスの書を求めるがよい。そうすれば、彼らが自らの悪徳によってこの運命に値したこと、また、彼らに起こったことで、強情を通すならばこうなるとあらかじめ予告されていなかったものは何一つないことを、お前は知るであろう。

5

Ita prius eos deseruisse comprehendes, quam esse desertos: nec, ut impie loqueris, cum Deo suo captos, sed a Deo, ut disciplinae transfugas, deditos.

PL 3, 345B

かくしてお前は理解するであろう。彼らは見捨てられる前に、まず自らが神を見捨てたのだということを。お前が不敬にも語るように、自分たちの神とともに捕らえられたのではなく、教えからの逃亡者として、神によって引き渡されたのである。

Caput XXXIV

第XXXIV章PL 3, 345C
1

Caeterum, de incendio mundi, aut improvisum ignem cadere, aut difficile non credere, vulgaris erroris est.

PL 3, 345C

そもそも、世界の焼尽については、思いがけない火が降ってくると考えることも、それを信じがたいとすることも、ともに民衆にありがちな誤りである。

2

Quis enim sapientium dubitat, quis ignorat, omnia quae orta sunt, occidere; quae facta sunt, interire? coelum quoque, cum omnibus quae coelo continentur, ita, ut coepisse, desinere? fontium dulcis aqua maria nutrire, in vim ignis abiturum?

PL 3, 345C

実に、賢者のうちの誰が疑おうか、誰が知らずにいようか。生じたものはすべて滅び、成ったものはすべて終わることを。天もまた、天に含まれるすべてのものとともに、始まったごとくに、終わるのだということを。泉の甘き水が海を養いながら、やがて火の力へと移りゆくのだということを。

3

Stoicis constans opinio est quod, consumpto humore, mundus hic omnis ignescat; et Epicureis, de elementorum conflagratione et mundi ruina, eadem ipsa sententia est.

PL 3, 346A

湿気が使い尽くされれば、この世界全体が燃え上がるというのが、ストア派の確固たる見解である。そしてエピクロス派もまた、元素の燃焼と世界の崩壊について、まったく同じ学説を持っている。

4

Loquitur Plato partes orbis nunc inundare, dicit nunc alternis vicibus ardescere; et, quum ipsum mundum perpetuum et insolubilem diceret esse fabricatum, addit tamen ipsi artifici, Deo soli et solubilem et esse mortalem.

PL 3, 346B

プラトンは、地上のあちこちが、あるときは水に沈み、あるときは代わる代わる燃え上がると語っている。そして、世界そのものは永続し解体されぬものとして造られたと述べながらも、なおその造り主である神お一人にとっては、それは解体されうるものであり、滅びうるものでもあると付け加えている。

5

Ita nihil mirum est, si ista moles ab eo quo exstructa est, destruatur. Animadvertis philosophos eadem disputare quae dicimus, non quod nos simus eorum vestigia subsecuti, sed quod illi, de divinis praedicationibus Prophetarum, umbram interpolatae veritatis imitati sint.

PL 3, 346C

かくして、この全体が、それを築き上げた当の方によって打ち壊されるとしても、何ら不思議はない。哲学者たちが我々の言うのと同じことを論じていることに、お前は気づくであろう。それは我々が彼らの足跡をたどったからではなく、彼らが預言者たちの神の預言から、崩された真理の影を模倣したからである。

6

Sic etiam conditionem renascendi, sapientium clariores, Pythagoras primus, et praecipuus Plato, corrupta et dimidiata fide, tradiderunt: nam, corporibus dissolutis, solas animas volunt et perpetuo manere, et in alia 51 nova corpora saepius commeare.

PL 3, 347A

かくして、生まれ変わりという在り方についても、賢者のうちでもとりわけ名高い者たち——まずピュタゴラス、そしてとりわけプラトン——は、歪められ半ばに損なわれた信念によってではあるが、これを伝えた。すなわち、肉体が解体されたのちも、魂だけは永遠に留まり、しばしば他の新しい肉体へと移り渡ると、彼らは考えるのである。

7

Addunt istis et illa ad retorquendam veritatem, in pecudes, aves, belluas, hominum animas redire. Non philosophi sane studio, sed mimico vitio digna ista sententia est. Sed ad propositum satis est etiam in hoc sapientes vestros, in aliquam modum nobiscum consonare.

PL 3, 347C

これに彼らはさらに、真理をねじ曲げて、人間の魂が家畜や鳥や獣へと戻ってゆくということまで付け加える。この学説は、哲学者にふさわしい探求などではなく、道化にふさわしい愚劣さである。しかし我々の論旨にとっては、この点においてさえ、諸君の賢者たちがある程度まで我々と一致していることで十分である。

8

Caeterum, quis tam stultus aut brutus est ut audeat repugnare hominem a Deo, ut primum potuisse fingi, ita posse denuo reformari? nihil esse post obitum, et ante ortum nihil fuisse; sicut de nihilo nasci licuit, ita de nasci licere reparari?

PL 3, 347D

さらに、人間が神によって、初めに形づくられえたのと同じように、再び新たに造り直されうるということに、あえて逆らおうとするほど愚かな、あるいは鈍い者があろうか。死の後には何も無いなどと、あえて言い張る者があろうか。生まれる前にも何も無かったのである。無から生まれることが許されたのと同じように、いったん生まれた者が再び元へと戻されることも、許されるのである。

9

Porro difficilius est id quod non sit incipere, quam id quod fuerit iterare. Tu perire et Deo credis, si quid oculis nostris hebetibus subtrahitur?

PL 3, 348B

しかも、いまだ存在しないものが存在し始めることの方が、かつて存在したものが繰り返されることよりも、はるかに困難である。お前は、我々の鈍い目から何かが隠れたからといって、それが神にとってさえ滅び去ったと信じるのか。

10

Corpus omne, sive arescit in pulverem, sive in humorem solvitur, vel in cinerem comprimitur, vel in nidorem tenuatur, subducitur nobis; sed Deo, elementorum custodia reservatur.

PL 3, 348C

あらゆる肉体は、塵となって干からびるにせよ、水分となって溶け去るにせよ、灰へと圧し固められるにせよ、煙となって薄れ去るにせよ、我々の目からは奪い去られる。だが神にとっては、それは元素の保管のもとに保たれているのである。

11

Nec, ut creditis, ullum damnum sepulturae timemus, sed veterem et meliorem consuetudinem humandi frequentamus. Vide adeo quam, in solatium nostri, resurrectionem futuram omnis natura meditetur!

PL 3, 348D

我々は、諸君が信じているように埋葬において何らかの損失を恐れているのではなく、古く、かつより良い埋葬の習わしに従っているのである。見るがよい、我々を慰めるために、来たるべき復活を、自然のすべてがいかに繰り返し示していることか。

12

Sol demergit et nascitur, astra labuntur et redeunt, flores occidunt et reviviscunt, post senium arbusta frondescunt, semina non nisi corrupta revirescunt: ita corpus in saeculo, ut arbores in hyberno, occultant virorem ariditate mentita.

PL 3, 349A

太陽は沈み、そしてまた生まれる。星々は流れ去り、そしてまた戻る。花々は枯れ、そしてまた生き返る。老いたのちに灌木は再び葉を茂らせ、種子は朽ちてはじめて再び青々と芽吹く。かくして肉体もまた、この世にあっては、冬の木々のように、見せかけの枯渇のもとに、その青々とした生気を隠しているのである。

13

Quid festinas, ut cruda adhuc hyeme reviviscat et redeat? expectandum nobis 52 etiam corporis ver est. Nec ignoro plerosque, conscientia meritorum, nihil se esse post mortem magis optare quam credere: malunt enim exstingui penitus, quam ad supplicia reparari.

PL 3, 349C

なぜお前は急ぐのか、まだ冬が荒々しいうちに生き返り、戻ってくるようにと。我々もまた、肉体の春を待たねばならないのだ。多くの者が、自らの所業の報いを知る疚しい良心のゆえに、死後には何も無いと信じるよりも、そうであってほしいと望んでいるにすぎないことを、私は知らぬわけではない。彼らは、刑罰へと戻されるよりは、むしろ完全に消え去ることを望んでいるのだから。

14

Quorum error augetur, et in saeculo libertate remissa, et Dei patientia maxima: cujus quanto judicium tardum, tanto magis justum est.

PL 3, 350A

彼らの誤りは、この世において与えられている自由と、神のこの上ない忍耐とによって、いっそう大きくなる。だが神の裁きは、遅ければ遅いほど、いっそう正しいものなのである。

Caput XXXV

第XXXV章PL 3, 350B
1

Et tamen admonentur homines, doctissimorum libris et carminibus poetarum, illius ignei fluminis, et de Stygia palude saepius ambientis ardoris, quae cruciatibus aeternis praeparata, et daemonum indiciis et de oraculis Prophetarum cognita tradiderunt.

PL 3, 350B

そしてやはり、人間は、最も学識ある者たちの書物や詩人たちの詩によって、かの火の川について、また、しばしば取り巻くステュクスの沼沢の熱について、警告されている。これらは永遠の責め苦のために備えられたものであり、悪霊たちの告げるところによって、また預言者たちの神託によって知られたこととして伝えられてきた。

2

Et ideo apud eos etiam ipse rex Jupiter per torrentes ripas et atram voraginem jurat religiose; destinatam enim sibi cum suis cultoribus poenam, praescius, perhorrescit. Nec tormentis aut modus ullus, aut terminus.

PL 3, 350C

だからこそ、彼らのもとでは王ユピテル自身でさえも、焼けつく岸辺と暗い深淵にかけて厳かに誓いを立てる。自分と自分の崇拝者たちに定められた刑罰を、あらかじめ知っていて、恐れおののいているからである。その拷問には、いかなる限度も終わりも無い。

3

Illic sapiens ignis membra urit et reficit; carpit et nutrit, sicut ignes fulminum corpora tangunt, nec, absumunt; sicut ignes Aetnae et Vesuvii montis, et ardentium ubique terrarum flagrant, nec erogantur: ita poenale illud incendium non damnis ardentium pascitur, sed inexesa corporum laceratione nutritur.

PL 3, 351A

そこでは、知恵ある火が肢体を焼きながら、しかも元に戻す。引き裂きながら、しかも養う。ちょうど雷の火が肉体に触れても、これを焼き尽くさないのと同じであり、また、エトナ山やウェスウィウス山の火、そしていたるところで燃える大地の火が、燃え尽きて費え去ることがないのと同じである。こうして、あの刑罰の炎は、燃えるものが失われることによって養われるのではなく、蝕み尽くされることのない肉体の切り裂きによって養われるのである。

4

Eos autem merito torqueri qui Deum nesciunt, ut impios, ut injustos, nisi profanus, nemo deliberat, cum Parentem omnium et omnium Dominum non minoris sceleris sit ignorare quam laedere.

PL 3, 351C

神を知らぬ者たちが、不敬虔な者として、不義な者として、当然にも拷問を受けるということについては、涜聖の者でないかぎり、誰もこれを疑わない。万物の父にして万物の主を知らずにいることは、これを害することに劣らぬ罪だからである。

5

Et quamquam imperitia Dei sufficiat ad poenam, ita ut notitia prosit 53 ad veniam, tamen, si vobiscum Christiani comparemur, quamvis in nonnullis disciplina nostra minor est, multo tamen vobis meliores deprehendemur.

PL 3, 351D

そして、神を知らぬことがそれだけで刑罰に値し、知ることが赦しの助けとなるとしても、それでもなお、キリスト教徒を諸君と比べるならば、いくつかの点で我々の規律が劣っているとしても、我々のほうがはるかに優れていることが見出されるであろう。

6

Vos enim adulteria prohibetis, et facitis; nos uxoribus nostris solummodo viri nascimur: vos scelera admissa punitis; apud nos et cogitare, peccare est: vos conscios timetis, nos etiam conscientiam solam, sine qua esse non possumus.

PL 3, 352A

諸君は姦通を禁じながら、それを行う。我々は自分の妻に対してのみ夫として生まれる。諸君は犯された罪を罰するが、我々のもとでは考えることさえ罪である。諸君は事を知る者たちを恐れるが、我々は良心だけをも恐れる。それなしには我々は存在しえないのである。

7

Denique de vestro numero carcer exaestuat: Christianus ibi nullus, nisi aut reus suae religionis, aut profugus.

PL 3, 352C

結局のところ、牢獄は諸君の仲間であふれ返っている。そこにキリスト教徒は一人もいない、自分の宗教のゆえに被告となった者か、逃亡者でないかぎりは。

Caput XXXVI

第XXXVI章PL 3, 352C
1

Nec de fato quisquam aut solatium captet, aut excuset eventum. Sit sortis fortunae, mens tamen libera est: et ideo actus hominis, non dignitas judicatur.

PL 3, 352C

運命について、誰も慰めを得ようとしたり、事の成り行きを言い訳にしたりしてはならない。たとえそれが偶然の定めに属するとしても、心はなお自由である。それゆえ、裁かれるのは人間の行為であって、その身分ではない。

2

Quid enim aliud est fatum quam quod de unoquoque nostrum Deus fatum est? qui quum possit praescire materiam, pro meritis et qualitatibus singulorum etiam fata determinat. Ita in nobis non genitura plectitur, sed ingenii natura punitur.

PL 3, 352D

運命とは、神が我々一人一人について語ったもの以外の何であろうか。神は各人の質料をあらかじめ知りうるので、各人の功績と性質とに応じて、運命そのものをも定めるのである。こうして我々にあっては、生まれの星位が罰せられるのではなく、生まれつきの性向の本性が罰せられるのである。

3

Ac de fato satis: vel si pauca pro tempore, disputaturi alias et uberius et plenius. Caeterum, quod plerique pauperes dicimur, non est infamia nostra, sed gloria: animus enim, ut luxu solvitur, ita frugalitate firmatur: et tamen, quis potest pauper esse, qui non eget, qui non inhiat alieno, qui Deo dives est? magis pauper ille est qui, quum multa habeat, plura desiderat.

PL 3, 353B

運命についてはこれで十分であろう。あるいは、今はわずかにとどめ、別の機会にさらに豊かに、さらに詳しく論じることにしよう。さらに、我々の多くが貧しいと言われることについては、それは我々の悪評ではなく、誉れである。心は、贅沢によって緩むように、質素によって強められるからである。それでも、何一つ欠けることなく、他人のものを欲しがらず、神において富む者を、誰が貧しいと言えようか。むしろ、多くを持ちながらなお多くを望む者のほうが貧しいのである。

4

Dicam tamen, quemadmodum sentio: nemo tam pauper potest esse, quam natus est. Aves sine 54 patrimonio vivunt, et in diem pascua pascuntur: et haec nobis tamen nata sunt: quae omnia, si non concupiscimus, possidemus.

PL 3, 353D

それでも、私が思うところを言おう。生まれたときほど貧しくありうる者はいない。鳥は世襲の財産なしに生き、その日その日の糧を食んでいる。しかもそれらは我々のためにも生まれたのである。それらすべてを、欲しがりさえしなければ、我々は所有しているのである。

5

Igitur, ut qui viam terit, eo felicior quo levior incedit, ita beatior in hoc itinere vivendi, qui paupertate se sublevat, non sub divitiarum onere suspirat.

PL 3, 354B

それゆえ、道を行く者が身軽であればあるほど幸いであるように、この人生という旅路においても、貧しさによって身を軽くする者のほうが、富の重荷にあえぐ者よりも幸いなのである。

6

Et tamen facultates, si utiles putaremus, a Deo posceremus: utique indulgere posset aliquantum, cujus est totum. Sed nos contemnere malumus opes quam continere; innocentiam magis cupimus, magis patientiam flagitamus; malumus nos bonos esse quam prodigos.

PL 3, 354C

それでも、もし富が有益であると考えるなら、我々は神にそれを求めるであろう。すべてを持つ方であるからには、いくらかを分け与えることは当然できるはずである。しかし我々は、富を保つよりもこれを軽んじることを望む。無垢をこそより多く欲し、忍耐をこそより強く求める。放埓な者であるよりも、善き者であることを望むのである。

7

Et, quod corporis humana vitia sentimus et patimur, non est poena, militia est. Fortitudo enim infirmitatibus roboratur, et calamitas saepius disciplina virtutis est.

PL 3, 354D

そして、肉体の人間的な欠陥を我々が感じ、耐え忍んでいることは、刑罰ではなく、軍務である。勇気は弱さによって強められ、災いはしばしば徳の規律となるからである。

8

Vires denique et mentis et corporis sine laboris exercitatione torpescunt: omnes adeo vestri viri fortes, quos in exemplum praedicatis, aerumnis suis incluti floruerunt.

PL 3, 355B

結局のところ、心にせよ肉体にせよ、力は労苦の鍛錬なしには鈍っていく。事実、諸君が実例として称える勇者たちはみな、自らの苦難によって名高くなり、栄えたのである。

9

Itaque et nobis Deus nec non potest subvenire, nec despicit, quum sit et omnium rector et amator suorum; sed in adversis unumquemque explorat et examinat: ingenium singulorum periculis pensitat; usque ad extremam mortem, voluntatem hominis sciscitatur, nihil sibi posse perire securus. Itaque, ut aurum ignibus, sic nos discriminibus arguimur.

PL 3, 355C

だから、神は我々を助けることができないわけでも、我々を見捨てるわけでもない。神は万物の統治者であり、また己が民を愛する方だからである。ただ、逆境において神は各人を試し、吟味する。危難によって各人の気質を推し量り、死の間際に至るまで人間の意志を問いただす。自分にとって何ひとつ失われることがないと確信しているからである。それゆえ、金が火によって試されるように、我々は危難によって試されるのである。

Caput XXXVII

第XXXVII章PL 3, 356A
1

Quam pulchrum spectaculum Deo, quum Christianus cum dolore congreditur, quum adversum minas et supplicia et tormenta componitur; quum strepitum mortis55 et horrorem carnificis irridens inculcat; quum, libertatem suam adversus reges et principes erigit, soli Deo, cujus est, cedit; quum triumphator et victor, ipsi qui adversum se sententia dixit, insultat!

PL 3, 356A

神にとって何と美しい見世物であろうか——キリスト教徒が苦しみと渡り合うとき、脅しと刑罰と拷問に対して身構えるとき、死のざわめきと処刑人の恐ろしさとを嘲笑いながら踏みにじるとき、王侯や君主に対して自らの自由を掲げながらも、自分がその方のものである神おひとりにのみ道を譲るとき、そして凱旋者・勝利者として、自分に判決を下した当のその者を嘲るとき。

2

Vicit enim qui quod contendit obtinuit. Quis non miles sub oculis imperatoris audacius periculum provocet? nemo enim praemium percipit ante experimentum: et imperator tamen, quod non habet, non dat; non potest propagare vitam, potest honestare militiam.

PL 3, 356C

争ったものを勝ち取った者こそ、勝利したのである。皇帝の目の前でなら、誰であれ兵士は大胆に危険に立ち向かうものではないか。試練の前に褒賞を受け取る者などいないからである。しかし皇帝といえども、自分が持たぬものは与えられない。命を長らえさせることはできないが、軍務に名誉を与えることはできる。

3

At enim Dei miles nec in dolore deseritur, nec morte finitur. Sic Christianus miser videri potest, non potest inveniri. Vos ipsi calamitosos viros fertis ad coelum, Mucium Scaevolam, qui, quum errasset in regem, periisset in hostibus, nisi dexteram perdidisset.

PL 3, 357A

しかし神の兵士は、苦しみの中で見捨てられることもなければ、死によって終わることもない。こうしてキリスト教徒は、惨めに見えることはあっても、実際に惨めであることは決してありえない。諸君自身、災難に遭った者たちを天にまで称え上げるではないか——ムキウス・スカエウォラを。彼は王を討ちそこねて、もし自分の右手を失わなかったなら、敵の中で命を落としていたであろう。

4

Et quot ex nostris non dextram solum, sed totum corpus uri, cremari, sine ullis ejulatibus, pertulerunt, quum dimitti praesertim haberent in sua potestate? Viros cum Mucio, vel cum Aquilio aut Regulo comparo?

PL 3, 357C

そして我々の仲間のうち、右手だけでなく全身を焼かれ、炙られながらも、呻き声ひとつあげずに耐え抜いた者が、どれほど多くいたことか。しかも彼らには、望みさえすれば放免される道が、自分の力の内にあったというのに。私は大の男たちを、ムキウスや、アクィリウスや、レグルスと比べようというのか。

5

Pueri et mulierculae nostrae cruces et tormenta, feras et omnes suppliciorum terriculas, inspirata patientia doloris, illudunt. Nec intelligitis, o miseri, neminem esse qui, aut sine ratione velit poenam subire, aut tormenta sine Deo posse sustinere.

PL 3, 357D

我々のもとでは、少年たちや、か弱い女たちでさえ、十字架や拷問を、猛獣や、あらゆる刑罰の恐ろしい道具立てを、苦痛に耐える忍耐を吹き込まれて、物ともせずに笑いのめす。おお、惨めな者たちよ、諸君は分かっていない——理由もなく刑罰を受けようとする者などいないこと、また神なしに拷問に耐えることができる者などいないことを。

6

Nisi forte vos decipit, quod, Deum nescientes, divitiis affluant, honoribus floreant, polleant potestatibus. Miseri! in hoc altius tolluntur, ut decidant altius. Hi enim, ut victimae, 56 ad supplicium saginantur; ut hostiae ad poenam, coronantur.

PL 3, 358B

もしや諸君を欺いているのは、神を知らぬ者たちが富にあふれ、名誉に栄え、権力に力を振るっているという、そのことではないか。惨めな者たちよ、彼らがより高く上げられるのは、より高くから落ちるためにほかならない。彼らは、犠牲獣のように、刑罰のために肥え太らされ、犠牲獣のように、刑罰のために冠を戴くのである。

7

In hoc adeo quidam imperiis ac dominationibus eriguntur, ut ingenium eorum perditae mentis licentiae potestatis libere nundinentur: absque enim notitia Dei, quae potest esse solida felicitas, quum mors sit somnio similis? antequam tenetur, elabitur.

PL 3, 358C

ある者たちが権勢と支配とにまで押し上げられるのは、まさに、その堕落した心の性根が、権力の放縦によってはばかりなく売り物にされるためである。神を知らぬままで、どうして確固たる幸福がありえようか。死は夢に似たものであるのに。捉えられる前に、するりと逃げ去ってしまうのだから。

8

Rex es? et tam times quam timeris: et, quamlibet sis multo comitatu stipatus, ad periculum tamen solus es. Dives es? sed fortunae male creditur, et magno viatico breve vitae iter non instruitur, sed oneratur.

PL 3, 359A

お前は王なのか。それならば、恐れられるのと同じだけ、恐れてもいるのだ。たとえ大勢の随行者に囲まれていようとも、危険に対しては独りである。お前は富める者なのか。しかし、偶然は信用のならぬものであり、多くの旅費を携えたところで、人生という短い旅路は、それによって整えられるのではなく、かえって重荷を負わされるのである。

9

Fascibus et purpuris gloriaris? vanus error hominis et inanis cultus dignitatis, fulgere purpura, mente sordescere. Nobilitate generosus es? parentes tuos laudas? Omnes tamen pari sorte nascimur; sola virtute distinguimur.

PL 3, 359B

お前は束桿(ファスケス)や紫の衣を誇るのか。それは人間のむなしい迷いであり、地位へのむなしい崇拝にすぎない——紫に輝きながら、心において汚れているとは。お前は高貴な生まれによって気高いのか。自分の先祖を誉め称えるのか。しかし我々はみな等しい定めのもとに生まれる。ただ徳によってのみ、区別されるのである。

10

Nos igitur qui moribus et pudore censemur, merito malis voluptatibus et pompis vestris et spectaculis abstinemus: quorum et de sacris originem novimus, et noxia blandimenta damnamus. Nam in ludis curulibus, quis non horreat populi in se rixantis insaniam?

PL 3, 359D

それゆえ我々は、風紀と慎みとによって評価される者として、当然にも諸君の悪しき快楽と行列と見世物とを控える。それらの起源が祭儀に由来することを我々は知っており、その有害な誘惑を断罪する。そもそも、戦車競走において、互いに争い合う民衆の狂乱を、誰が恐れずにいられようか。

11

In gladiatoriis, homicidii disciplinam? In scenicis etiam non minor furore turpitudo prolixior: nunc enim mimus vel exponit adulteria, vel monstrat; nunc enervis histrio amorem dum fingit, infligit. Idem deos vestros, induendo 57 stupra, suspiria, odia, dedecorat.

PL 3, 360A

剣闘士の見世物における殺人の教えを、誰が恐れずにいられようか。演劇の見世物においてもまた、狂乱に劣らぬ、いっそう長く続く恥辱がある。道化はあるとき姦通をさらけ出し、あるいはこれを演じて見せる。あるとき、なよなよとした役者は、恋を装いながら、それを人に植え付ける。同じ役者が、諸君の神々に淫行や嘆息や憎しみを着せつけて、これを辱めるのである。

12

Idem, simulatis doloribus, lacrymas vestras vanis gestibus et nutibus provocat. Sic homicidium in vero flagitatis, in mendacio fletis.

PL 3, 360C

同じ役者が、装った苦しみによって、むなしい身振りとうなずきとで、諸君の涙を誘う。こうして諸君は、真実の殺人については求めておきながら、偽りの殺人については涙を流すのである。

Caput XXXVIII

第XXXVIII章PL 3, 360D
1

Quod vero sacrificiorum reliquias et pocula delibata contemnimus, non confessio timoris est, sed verae libertatis assertio.

PL 3, 360D

犠牲の残りものや、献酒のなされた杯を我々が退けることについては、それは恐れの告白ではなく、真の自由の主張である。

2

Nam, etsi omne quod nascitur, ut inviolabile Dei munus, nullo opere corrumpitur, abstinemus tamen, ne quis existimet aut daemoniis, quibus libatum est, cedere, aut nostrae religionis pudere.

PL 3, 361A

というのも、生まれ出るものはすべて、神の犯しがたい賜物として、いかなる行いによっても汚されることはないとしても、それでも我々はこれを控える。それは、献酒を受けた悪霊たちに屈しているのだと誰かに思われたり、我々が自分の宗教を恥じているのだと思われたりすることのないためである。

3

Quis autem ille qui dubitat vernis indulgere nos floribus, quum capiamus et rosam veris et lilium, et quidquid aliud in floribus blandi coloris et odoris est? His enim et sparsis utimur mollibus ac solutis, et sertis colla complectimur.

PL 3, 361B

しかし、我々が春の花を楽しむことを疑う者があろうか。春の薔薇も百合も、花のうちにある心地よい色や香りを持つものは何であれ、我々は手に取るのである。それらを、ほどけたまま柔らかに撒き散らして用いもすれば、花飾りにして首に巻きもする。

4

Sane, quod caput non coronamus, ignoscite. Auram boni floris naribus ducere, non occipitio capillisve solemus haurire. Nec mortuos coronamus.

PL 3, 361C

実に、我々が頭に冠を戴かないことについては、大目に見てもらいたい。良き花の香りを鼻で吸い込むことこそ我々の常であって、後頭部や髪でこれを吸い込むことはしないのである。また、我々は死者に冠を戴かせることもしない。

5

Ego vos in hoc magis miror, quemadmodum tribuatis exanimi, aut non sentienti, facem, aut non sentienti, coronam; quum et beatus non egeat, et miser non gaudeat floribus. At enim nos exsequias adornamus eadem tranquillitate qua vivimus.

PL 3, 361D

私はむしろ、この点で諸君に驚く。命を失った者、感覚を持たぬ者に、どうして松明を与え、感覚を持たぬ者に、どうして冠を与えるのか。幸いな者は花を必要とせず、惨めな者は花を喜びはしないのに。しかし我々は、生きているときと同じ平静さをもって、葬送を飾るのである。

6

Nec annectimus arescentem coronam, sed a Deo aeternis floribus vividam sustinemus, qui et modesti, Dei nostri liberalitate securi, spem futurae felicitatis, fide praesentis ejus majestatis animamur. Sic et beati resurgimus, et futuri contemplatione viam vivimus.

PL 3, 362B

我々は萎れていく冠を結びつけるのではなく、神から与えられる永遠の花による生き生きとした冠を戴くのである。慎ましくありながらも、我々の神の寛大さによって安んじた我々は、未来の幸いへの希望と、現に在すその方の威厳への信仰とによって、活気づけられる。こうして我々は、幸いな者としてよみがえり、来たるべきものへの観想のうちに、この道を生きるのである。

7

Proinde 58 Socrates, scurra atticus, viderit, nihil se scire confessus, testimonio licet fallacissimi daemonis gloriosus: Arcesilas quoque et Carneades, et Pyrrho, et omnis Academicorum multitudo deliberet: Simonides etiam, in perpetuum, comperendinet; Philosophorum supercilia contemnimus, quos corruptores et adulteros novimus et tyrannos; et semper adversus sua vitia facundos.

PL 3, 362D

したがって、何ひとつ知らないことを告白しながらも、この上なく欺瞞に満ちた悪霊の証言によって誇り高くなったアッティカの道化ソクラテスについては、それは彼自身の考えることである。アルケシラオスも、カルネアデスも、ピュロンも、アカデメイア派の群れ全体も、疑い続けるがよい。シモニデスもまた、永遠に答えを先延ばしにするがよい。我々は哲学者たちの高慢を軽んじる——彼らを、誘惑する者、姦通者、僭主として我々は知っているのであり、常に自らの悪徳に対してだけは雄弁なのだから。

8

Nos, non habitu, sapientiam, sed mente, praeferimus: non eloquimur magna, sed vivimus: gloriamur nos consecutos; quod illi, summa intentione, quaesiverunt, nec invenire potuerunt.

PL 3, 363B

我々は、身なりによってではなく、心によって知恵を示す。大言を語るのではなく、それを生きるのである。我々は、自分たちが到達したことを誇りとする——彼らが、あらん限りの意を尽くして探し求めながら、見出すことのできなかったものを。

9

Quid ingrati sumus? quid nobis invidemur, si veritas Divinitatis, nostri temporis aetate, maturuit? Fruamur bono nostro, et recti sententiam temperemus: cohibeatur superstitio, impietas expietur, vera religio reservetur.

PL 3, 363C

我々はなぜ恩知らずであるべきなのか。神性の真理が、我々のこの時代において熟したのだとすれば、なぜ我々は自分自身を妬むべきなのか。我々のこの善きものを享受しようではないか。そして正しき判断を保とうではないか。迷信は抑えられ、不敬は贖われ、真の宗教は守られるべきである。

Caput XXXIX

第XXXIX章PL 3, 364A
1

Quum Octavius perorasset, aliquamdiu nos, ad silentium stupefacti, intentos vultus tenebamus: et, quod ad me est, magnitudine admirationis evanui, quod ea quae facilius est sentire quam dicere, et argumentis et exemplis et lectionum auctoritatibus adornasset; et quod malevolos iisdem illis, quibus armantur, philosophorum telis retudisset; ostendisset etiam veritatem, non tantummodo facilem, sed et favorabilem.

PL 3, 364A

オクタウィウスが弁論を終えたとき、我々はしばらくの間、沈黙に打たれて呆然とし、真剣な面持ちのままでいた。私自身について言えば、感嘆のあまり我を忘れるほどであった。感じるほうがたやすく語るほうが難しいことどもを、彼が論拠と実例と読んだ書物の権威とによって飾り立てたこと、悪意ある者たちを、彼ら自身が武装しているのと同じ哲学者たちの武器によって打ち破ったこと、そして、真理がただたやすいだけでなく好ましくさえあることを示して見せたこと——それゆえであった。

Caput XL

第XL章PL 3, 364C
1

Dum isthaec igitur apud me tacitus revolvo, Caecilius erupit: Ego Octavio meo plurimum quantum eadem tranquillitate qua vivimus, sed et mihi gratulor, nec exspecto sententiam.

PL 3, 364C

こうして私がこれらのことを心のうちで黙って思い返していると、カエキリウスが堰を切ったように言った——私は、我々が生きているのと同じその平静さをもって、我がオクタウィウスに対して、この上なく祝意を表する。だが同時に、私自身に対しても祝意を表する。そして、判決を待とうとは思わない。

2

Vicimus, et ita ut improbe usurpo victoriam: nam, ut ille mei victor est, ita ego triumphator erroris.

PL 3, 365A

我々は勝ったのだ。しかも、恥知らずにも私はこの勝利を我がものとして主張する。というのも、彼が私に対する勝利者であるように、私もまた誤りに対する凱旋者だからである。

3

59 Itaque, quod pertineat ad summam quaestionis, et de providentia fateor, et Deo cedo, et de sectae, jam nostrae, sinceritate consentio. etiam nunc tamen aliqua consubsidunt non obstrepentia veritati, sed perfectae institutioni necessaria: de quibus crastino, quod jam sol occasui declivis est, ut de toto, congruentius, promptius requiremus.

PL 3, 365A

それゆえ、この問いの要点にかかわるかぎり、私は摂理について認め、神に道を譲り、いまや我々のものとなったこの一派の純正さについて同意する。とはいえ、今なお残っているものがいくらかある——真理に逆らうものではないが、完全な教えのためには必要なものが。それらについては、太陽がすでに没する方へと傾いているので、明日、全体について、より整った形で、より速やかに問い直すことにしよう。

Caput XLI

第XLI章PL 3, 365D
1

At ego, inquam, prolixius omnium nostrum vice gaudeo, quod etiam Octavius mihi vicerit, quum maxima judicandi mihi invidia detracta sit. Nec tamen possum meritum ejus verborum laudibus repensare. Testimonium et hominis et unius infirmum est.

PL 3, 365D

すると私は言った。私は、我々全員に代わって、いっそう深く喜んでいる。オクタウィウスが私のためにも勝ってくれたことで、判定を下すことによって私に降りかかるはずだった、この上ない恨みが、取り除かれたからである。とはいえ、私は彼の功績に、言葉による賞賛で報いることはできない。証言というものは、人間のものであり、しかも一人だけのものであるかぎり、力弱いものだからである。

2

Habet Dei munus eximium, a quo et inspiratus oravit, et obtinuit adjutus. Post haec laeti hilaresque discessimus, Caecilius, quod crediderit: Octavius, gaudere quod vicerit: ego, et quod hic crediderit, et hic vicerit.

PL 3, 366A

彼は神からの卓越した賜物を受けている。その方に霊感を吹き込まれて語り、その方に助けられて勝ち得たのである。この後、我々は晴れやかに、喜びをもって別れた。カエキリウスは、自らが信じるに至ったことを喜び、オクタウィウスは、自らが勝ったことを喜び、私は、この人〔カエキリウス〕が信じるに至ったことと、この人〔オクタウィウス〕が勝ったこととの両方を喜んだ。