Caput I
第I章PL 3, 886ARegula exigit veritatis ut primo omnium credamus in Deum Patrem et Dominum omnipotentem, id est, rerum omnium perfectissimum conditorem, qui coelum alta sublimitate suspenderit, terram dejecta mole solidaverit, maria soluto liquore diffuderit, et haec omnia propriis et condignis instrumentis et ornata et plena digesserit.
PL 3, 886A真理の規範は、我々がまず何よりも、父にして全能の主なる神を信じよと命じる。すなわち万物の最も完全な創造主であり、天を高い崇高さのうちに吊るし、地を沈み込む塊によって固め、海を解き放たれた水として広げ、これらすべてを、それぞれにふさわしい道具によって、飾られ満たされたものとして整えた方である。
Nam et in solidamento coeli luciferos solis ortus excitavit, lunae candentem globum ad solatium noctis mensurnis incrementis orbis implevit, astrorum etiam radios variis fulgoribus micantis lucis accendit: et haec omnia legitimis meatibus circumire totum mundi ambitum voluit, humano generi (Gen. I, 14) dies, menses, annos, signa, tempora, utilitatesque factura.
PL 3, 886B実に、天の大空のうちに太陽の輝く出を呼び起こし、夜を慰めるために月の白く輝く球を、その満ち欠けの月々の周期によって満たし、星々の光もまた様々な閃光をもってきらめく光で灯した。そして、これらすべてが定められた運行によって世界の全周を巡ることを望んだ。それは人類のために(創世記1:14)日々、月々、年々、しるし、時、そして益とをもたらすためである。
In terris quoque altissimos montes in verticem sustulit, valles in ima dejecit, campos aequaliter stravit, animalium greges ad varias hominum servitutes utiliter instituit.
PL 3, 887A地上にもまた、最も高い山々を頂へと持ち上げ、谷々を低みへと沈め、野を平らに敷きならし、動物の群れを、人間への様々な奉仕のために有用なものとして定めた。
Silvarum quoque robora humanis usibus profutura solidavit, fruges in cibum elicuit, fontium ora reseravit, et lapsuris fluminibus infudit.
PL 3, 887A森の樹木もまた、人間の用に益するものとして固くし、実りを食物として引き出し、泉の口を開き、流れゆく川々にそれを注いだ。
Post quae, ne non etiam ipsis quoque deliciis procurasset oculorum, variis florum coloribus ad voluptatem spectantium cuncta vestivit.
PL 3, 887Aこれらの後、目そのものの喜びをも用意しなかったということのないように、様々な花の色彩をもって、見る者の楽しみのためにすべてを装った。
In ipso quoque mari, quamvis esset et magnitudine et utilitate mirabile, multimoda animalia, nunc mediocris, nunc vasti corporis finxit, ingenium artificis de institutionis varietate testantia.
PL 3, 887A海そのものにおいても、それは大きさにおいても有用性においても驚嘆すべきものであったが、様々な形の動物を、あるときは中くらいの、あるときは巨大な体をもつものとして形づくり、その創造の多様さによって、造り主の才知を証しさせた。
Quibus non contentus, ne forte fremitus et cursus aquarum, cum dispendio possessoris humani, alienum occuparet elementum, fines littoribus inclusit: quo cum fremens fluctus et ex alto sinu spumans unda venisset, rursum in se rediret, nec terminos concessos excederet, servans jura praescripta: ut divinas leges tanto magis homo custodiret, quanto illas etiam elementa servassent.
PL 3, 887Aこれらに満足せず、あるいは水のとどろきと流れが、人間という所有者の損失をもって、他の元素の領域を占めてしまうことのないように、境を岸辺によって囲い込んだ。そこでは、とどろく波と、深い湾から泡立つうねりが打ち寄せても、再び自らのうちへと戻り、許された境界を越えることなく、あらかじめ定められた法を守るのである。それは、元素でさえもそれらの法を守るのであれば、人間はなおのこと神の法を守るようにということである。
Post quae hominem quoque mundo praeposuit, et quidem (Gen. I, 27) ad imaginem Dei factum: cui mentem et rationem indidit et prudentiam, ut Deum posset imitari: cujus etsi corporis terrena primordia, coelestis tamen et divini halitus inspirata substantia: quem quum (Gen. I, 28) omnia in servitutem illi dedisset, solum liberum esse voluit.
PL 3, 887Bこれらの後、人間をもまた世界の長として立てた。それも(創世記1:27)神の似姿として造られた者としてである。その者に精神と理性と知恵とを与え、神を模すことができるようにした。その肉体の起源は地のものであったとしても、その実体は天的で神的な息吹によって吹き込まれたものであった。そして(創世記1:28)万物をその者への奉仕へと与えたとき、その者だけを自由な者として望んだのである。
Et ne in periculum caderet rursum soluta libertas (Gen. II, 17) , mandatum posuit, quo tamen non inesse malum in fructu arboris doceretur, sed futurum, si forte ex voluntate hominis de contemptu datae legis praemoneretur.
PL 3, 887Bそして、解き放たれた自由が再び危険に陥ることのないように(創世記2:17)、命令を置いた。その命令によって教えられたのは、木の実そのもののうちに悪が内在するのではないということであり、もし人間の意志によって、与えられた法への侮りから悪が生じるとすれば、それは未来のこととして、あらかじめ告げ知らされるためであった。
Nam et liber esse debuerat, ne incongruenter Dei imago serviret: et lex addenda, ne usque ad contemptum dantis libertas effraenata prorumperet: ut et praemia condigna et merita poenarum consequenter exciperet, suum jam habens illud, quod motu mentis in alterutram partem agitare voluisset: ex quo mortalitas, invidia utique, in ipsum redit; qui cum illam de obedientia posset evadere, in eamdem incurrit, dum ex consilio perverso (Gen. III, 5) Deus esse festinat: cujus tamen poenam nihilominus indulgenter temperavit, dum non tam ipse, quam labores ejus maledicuntur super terram.
PL 3, 887C実に、人間は自由であるべきであった。神の似姿が不釣り合いに奴隷となることのないようにである。そして法が付け加えられるべきであった。自由が、与えた方への侮りにまで至るほど、たがの外れたものとして噴き出すことのないようにである。それは、ふさわしい報いと当然の罰とを、それに応じて受け取るためであり、すでに自らのものとして、精神の動きによってどちらか一方へと動かそうと望んだところのものを持っていたからである。そこから、死すべき運命が、当然ながら妬みによって、人間自身へと戻ってきた。人間は服従によってそれを免れることができたにもかかわらず、同じ運命に陥った。というのも、よこしまな企てから(創世記3:5)神であることを急いだからである。それでもなお、その罰を神は寛大に和らげた。人間自身よりも、むしろその労苦が地の上で呪われたのである。
Nam et quod requiritur, non ex ignorantia venit, sed spem hominis futurae in Christo et inventionis et salutis ostendit: et quod (Ibid. 22, 23, 24) ne de ligno arboris vitae contingat arcetur, non de invidiae maligno livore descendit, sed ne vivens in aeternum, nisi peccata Christus ante donasset, circumferret secum in poenam sui semper immortale delictum.
PL 3, 888A実に、〔人間が〕捜し求められたことも、知らないことから来るのではなく、キリストにおいて将来見出されることと救われることとへの、人間の希望を示すためである。そして(創世記3:22, 23, 24)命の木からその実に触れることを妨げられたのも、妬みの悪意ある恨みから下ったのではなく、もしキリストがあらかじめ罪を赦すのでなければ、永遠に生きながら、自らへの罰として、不死の罪を常に身に負い続けることのないようにである。
Quamquam etiam superioribus, id est super ipsum quoque solidamentum partibus, quae non sunt hodie nostris contemplabiles oculis, Angelos prius instituerit, spiritales Virtutes digesserit, Thronos Potestatesque praefecerit, et alia multa coelorum immensa spatia, et sacramentorum infinita opera condiderit, ut immensus hic licet mundus poene novissimum magis Dei corporalium rerum appareat opus esse, quam solum.
PL 3, 888Bけれども、より高き部分、すなわちこの大空そのものの上なる部分——それは今日我々の目には見て取れないものであるが——においても、先立って天使たちを立て、霊的な諸力を整え、座と権力とを長として据え、そのほか天の限りない広がりの多くと、秘義の無限のわざとを創った。それゆえ、これほど広大なこの世界でさえ、神の物体的な事業のうちでは、唯一のわざというよりも、ほとんど最後のわざとして現れるのである。
Namque quae infra terram jacent, neque ipsa sunt digestis et ordinatis potestatibus vacua.
PL 3, 888B実に、地の下に横たわるものもまた、整えられ秩序づけられた権力を欠いてはいない。
Locus enim est quo piorum animae impiorumque ducuntur, futuri judicii praejudicia sentientes: ut operum ipsius in omnibus partibus redundantes magnitudines non intra mundi hujus capacissimos licet, ut diximus, sinus conclusas videremus, sed etiam infra ipsius mundi et profunda et altitudines cogitare possemus; et sic considerata operum magnitudine, tantae molis digne mirari possemus artificem.
PL 3, 888Bというのも、そこは敬虔な者たちの魂と不敬虔な者たちの魂とが導かれる場所であり、来るべき審判の先取りを感じ取る場所だからである。それゆえ我々は、その〔神の〕みわざのあふれるほどの偉大さを、この世界の——先に述べたように、いかに広大であろうとも——懐のうちに閉じ込められたものとしてのみ見るのではなく、この世界そのものの下なる深みと高みをも思い巡らすことができるのであり、こうしてみわざの偉大さを考えることによって、これほどの巨塊の造り主を、ふさわしく驚嘆をもって仰ぐことができるのである。
Caput II
第II章PL 3, 889ASuper quae omnia ipse continens cuncta, nihil extra se vacuum deserens, nulli Deo superiori (ut quidam putant) locum reliquit.
PL 3, 889Aこれらすべての上に、この方自らがすべてを包含し、自らの外に何ら空虚なものを残すことなく、ある人々が考えるような、自らより上位のいかなる神にも余地を残さなかった。
Quandoquidem ipse universa sinu perfectae magnitudinis et potestatis incluserit, intentus semper operi suo, et vadens per omnia, et movens cuncta, et vivificans universa, et conspiciens tota, et in concordiam elementorum omnium discordantes materias sic connectens, ut ex disparibus elementis ita sit unus mundus ista coagmentata conspiratione solidatus, ut nulla vi dissolvi possit, nisi quum illum solus ipse qui fecit (II Pet. III, 13) , ad majora alia praestanda nobis, solvi jusserit.
PL 3, 889Aというのも、この方自身が、完全な偉大さと権力との懐のうちにすべてを閉じ込め、常に自らのわざに専心し、万物を貫いて進み、すべてを動かし、あらゆるものに命を与え、すべてを見渡し、あらゆる元素の不和なる質料を調和へと結びつけているからである。それゆえ、異なる元素から成るこの一つの世界は、このように組み合わされた協調によって固められ、いかなる力によっても解かれることはない。ただし、これを造られた方ご自身だけが(二ペトロ3:13)、我々により大きな別のものを備えるために、解くことを命じられるときは別である。
Hunc enim legimus omnia continere: et ideo nihil extra ipsum esse potuisse: quippe quum originem omnino non habeat, consequenter nec exitum sentiat: nisi forte, quod absit, aliquando esse coeperit, nec super omnia sit, sed dum post aliquid esse coeperit, infra id sit quod ante ipsum fuerit, minor inventus potestate, dum posterior denotatur etiam ipso tempore.
PL 3, 889B実に、我々はこの方がすべてを包含していると読む。それゆえ、この方の外には何も存在しえなかったのである。というのも、この方はまったく起源を持たない以上、その帰結として終わりを感じることもないからである。もしそうでなければ——あってはならないことだが——いつか存在し始めたことになり、すべての上にはなく、何かの後に存在し始めた以上、自らより前に存在していたものの下にあることになり、時間においてさえ後の者とされることによって、より劣った権力の者として見出されることになるであろう。
Ob hanc ergo causam semper immensus, quia nihil illo majus est; semper aeternus, quia nihil illo antiquius. Id enim quod sine origine est, praecedi a nullo potest, dum non habet tempus. Ideo immortalis, non deficiens in consummationis exitu.
PL 3, 889Bそれゆえこの理由により、この方は常に量り尽くしえぬ方である。この方より大なるものは何もないからである。常に永遠なる方である。この方より古いものは何もないからである。実に、起源を持たないものは、いかなる者にも先立たれることがない。時を持たないからである。それゆえ不死なる方であり、終わりが果てるときにも尽きることがない。
Et quoniam sine lege est quidquid sine origine est, modum temporis excludit, dum se debitorem nemini sentit.
PL 3, 889Cそして、起源を持たないものはすべて法を持たないのだから、この方は時の尺度を締め出す。自らを何者に対しても負い目ある者とは感じないからである。
De hoc ergo, ac de eis quae sunt ipsius et in eo sunt, nec mens hominis quae sint, quanta sint, et qualia sint, digne concipere potest, nec eloquentia sermonis humani aequabilem majestati ejus virtutem sermonis expromit.
PL 3, 889Cそれゆえ、この方について、また、この方に属し、この方のうちにあるものについて、それらが何であり、どれほどであり、どのようなものであるかを、人間の心はふさわしく思い描くことができず、人間の言葉の雄弁も、この方の威厳に釣り合うだけの言葉の力を示すことができない。
Ad cogitandam enim et ad eloquendam illius majestatem, et eloquentia omnis merito muta est, et mens omnis exigua est: major est enim mente ipsa, nec cogitari possit quantus sit, ne si potuerit cogitari, mente humana minor sit, qua concipi possit.
PL 3, 889C実に、この方の威厳を思い描き、語ろうとするとき、あらゆる雄弁は当然にも黙し、あらゆる心は乏しいものとなる。実に、この方は心そのものよりも大なる方であり、どれほどの大きさであるかを思い描くことはできない。もし思い描くことができるとすれば、それを思い描くことのできる人間の心よりも小さいことになってしまうからである。
Major est quoque omni sermone, nec edici possit: ne si potuerit edici, humano sermone minor sit, quo, quum edicitur, et circumiri et colligi possit.
PL 3, 890Aこの方はまた、あらゆる言葉よりも大なる方であり、語り尽くされることができない。もし語り尽くされることができるとすれば、語られるときにそれによって取り囲まれ捉えられうる人間の言葉よりも小さいことになってしまうからである。
Quidquid enim de illo cogitatum fuerit, minus ipso erit: et quidquid enuntiatum fuerit, minus illo comparatum circum ipsum erit. Sentire enim illum taciti aliquatenus possumus; ut autem ipse est, sermone explicare non possumus.
PL 3, 890A実に、この方について思い描かれたものは何であれ、この方自身より小さいものであろう。そして語られたものは何であれ、この方と比べれば、この方を取り巻くにすぎない小さなものであろう。実に、我々は沈黙のうちにいくらかこの方を感じ取ることはできるが、この方がまさにあるとおりの姿を、言葉によって説き明かすことはできない。
Sive enim illum dixeris Lucem, creaturam ipsius magis quam ipsum dixeris; ipsum non expresseris: sive illum dixeris Virtutem, potentiam ipsius magis quam ipsum dixeris, et deprompseris: sive dixeris Majestatem, honorem ipsius magis quam illum ipsum descripseris.
PL 3, 890A実に、この方を「光」と呼ぶならば、この方自身よりもむしろこの方の被造物を呼んだことになり、この方自身を言い表したことにはならない。この方を「力」と呼ぶならば、この方自身よりもむしろこの方の力能を呼び表したことになる。この方を「威厳」と呼ぶならば、この方自身よりもむしろこの方の誉れを描いたことになる。
Et quid per singula quaeque percurrens longum facio? semel totum explicabo. Quidquid omnino de illo retuleris, rem aliquam ipsius magis et virtutem, quam ipsum explicaveris.
PL 3, 890Aそして、なぜ私は一つ一つを巡って長々と述べるのか。一度にすべてを説き明かそう。この方について何を語ろうとも、この方自身よりも、むしろこの方に属する何らかの事柄や力を説き明かしたことになるのである。
Quid enim de eo condigne aut dicas, aut sentias, qui omnibus et sermonibus et sensibus major est?
PL 3, 890B実に、あらゆる言葉とあらゆる感覚よりも大なる方について、いったい何をふさわしく語り、あるいは感じることができようか。
Nisi quod uno modo (et hoc ipsum quomodo possumus, quomodo capimus, quomodo intelligere licet) quid sit Deus mente capiemus, si cogitaverimus id illum esse, quod, quale, et quantum sit non possit intelligi, nec in ipsam quidem cogitationem possit venire.
PL 3, 890Bただ一つの仕方によってのみ——それすら、我々がどのようにできるか、どのように捉えるか、どのように理解しうるかという限りにおいてであるが——我々は神が何であるかを心において捉えるであろう。もし、この方が、それが何であり、どのようなものであり、どれほどのものであるかを理解することができず、思惟そのもののうちにさえ入り来ることができない、そのようなものであると考えるならば。
Nam si ad solis aspectum oculorum nostrorum acies hebescit, ne orbem ipsum obtutus inspiciat obviorum sibi superatus fulgore radiorum: hoc idem mentis acies patitur in cogitatione omni de Deo; et quanto ad considerandum Deum plus intenditur, tanto magis ipsa cogitationis suae luce caecatur.
PL 3, 890B実に、もし太陽を見つめるとき、我々の目の鋭さが鈍り、眼差しが、自らに向かってくる光線の輝きに打ち負かされて、太陽の球そのものを見つめえなくなるとすれば、まさに同じことを、神についてのあらゆる思惟において心の鋭さも被るのである。そして、神を思い巡らそうと集中すればするほど、心はますますその思惟自身の光によって盲目にされるのである。
Quid enim de eo (ut iterum repetam) condigne dicas, qui est sublimitate omni sublimior, et altitudine omni altior, et profundo omni profundior, et omni luce lucidior, et omni claritate clarior, omni splendore splendidior, omni robore robustior, omni virtute viritior, omni pulchritudine pulchrior, veritate omni verior, et fortitudine omni fortior, et majestate omni major, et omni potentia potentior, et omnibus divitiis ditior, omni prudentia prudentior, et omni benignitate benignior, omni bonitate melior, omni justitia justior, omni clementia clementior?
PL 3, 890B実に(重ねて言うが)、あらゆる崇高さよりも崇高であり、あらゆる高さよりも高く、あらゆる深さよりも深く、あらゆる光よりも明るく、あらゆる明澄さよりも明澄であり、あらゆる光輝よりも光り輝き、あらゆる剛健さよりも剛健であり、あらゆる力よりも力強く〔底本は viritior。通常見ない語形だが、virtus からの比較級と取った〕、あらゆる美しさよりも美しく、あらゆる真理よりも真であり、あらゆる剛毅さよりも剛毅であり、あらゆる威厳よりも威厳あり、あらゆる権勢よりも権勢があり、あらゆる富よりも富み、あらゆる知恵よりも知恵に富み、あらゆる慈愛よりも慈愛深く、あらゆる善よりも善く、あらゆる正義よりも正しく、あらゆる寛仁よりも寛仁深いこの方について、いったい何をふさわしく語りうるであろうか。
Minora enim sint necesse est omnium genera virtutum, eo ipso, qui virtutum omnium et Deus et Parens est: ut vere dici possit, id Deus esse, quod ejusmodi est cui comparari nihil potest. Super omne est enim quod dici potest.
PL 3, 890C実に、あらゆる種類の力は、その方自身よりも必然的に小さいものでなければならない。この方こそ、あらゆる力の神であり生みの親であるからである。それゆえ、まことに、神とは、何ものもそれに比べられ得ないような、そのようなものであると言うことができる。実に、この方は語りうるものすべての上にあるからである。
Mens est enim quaedam gignens et complens omnia, quae sine ullo aut initio aut termino temporis, causas rerum naturaliter nexas ad utilitatem omnium summa et perfecta ratione moderetur.
PL 3, 891A実に、この方はある種の精神であって、すべてを生み出し満たすものであり、時のいかなる始まりも終わりもなく、事物の本性的に結ばれた諸原因を、万物の益のために、最高にして完全な理法によって統べ治めるのである。
Caput III
第III章PL 3, 891AHunc igitur agnoscimus et scimus Deum, conditorem rerum omnium: Dominum, propter potestatem, et parentem, propter institutionem: hunc inquam qui dixit, et facta sunt omnia (Psal. CXLVIII, 5) ; praecepit, et processerunt universa; de quo scriptum est (Psal. CIII, 24) : Omnia in sapientia fecisti; de quo Moyses (Deuteron. IV, 39) : Deus in coelo sursum et in terra deorsum; qui secundum Isaiam (Isa. XL, 12) , mensus est coelum palmo, terram pugillo: qui aspicit terram, et facit eam tremere (Psal. CIII, 32) ; qui continet gyrum terrae, et eos qui habitant in ipso quasi locustae; qui expendit montes in pondere, et nemora in statera (Isa. XL, 22, 12) ; id est, certo divinae dispositionis examine: ac, ne facile in ruinam procumberet magnitudo inaequaliter jacens, si non paribus fuisset librata ponderibus, onus hoc moderanter terrenae molis aequavit.
PL 3, 891Aこの方を、それゆえ我々は神と認め知る。万物の創造主であり、その権力のゆえに主、その創り定めのゆえに親である方である。この方こそ——重ねて言う——語ると万物が成り(詩篇148:5)、命じると万物が現れ出た方である。この方について、こう書かれている(詩篇103:24)。「汝は知恵をもってすべてを造られた。」この方についてモーセは(申命記4:39)語る。「神は上は天に、下は地にいます。」イザヤによれば(イザヤ40:12)、天を手のひらで量り、地を握りこぶしで量られた方であり、地を見つめてそれを震わせる方であり(詩篇103:32)、地の球と、そこに住むいなごのような者たちとを保つ方であり、山々を重さにおいて量り、林を天秤において量る方である(イザヤ40:22, 12)。すなわち、神の配剤の確かな秤によるのである。そしてまた、もし等しい重さによって秤量されていなかったならば、不均等に横たわるその巨大さがたやすく崩壊へと傾いたであろうから、この地の塊という重荷を程よく均衡させたのである。
Qui dicit per Prophetam (Isa. XLV, 22) : Ego Deus, et non est praeter me. Qui per eumdem Prophetam refert (Isa. XLII, 8) : Quoniam majestatem meam non dabo alteri; ut omnes cum suis figmentis ethnicos excludat et haereticos, probans Deum non esse qui manu artificis factus sit, nec eum qui ingenio haeretici fictus sit.
PL 3, 891B預言者を通してこう言う方である(イザヤ45:22)。「私は神である。私のほかに神はない。」同じ預言者を通してこう告げる方である(イザヤ42:8)。「私は自分の威厳を他の者に与えない。」それは、異教徒たちとその作り物、また異端者たちとを、ともに退けるためであり、職人の手によって造られた者は神ではなく、異端者の才知によって形づくられた者もまた神ではないことを証明するためである。
Non est enim Deus, cui, ut sit, quaerendus est artifex. Quique adhuc adjecit per Prophetam (Isa. LXVI, 1) : Coelum mihi thronus est, terra autem scabellum pedum meorum: qualem mihi aedificabitis domum, aut quis locus requiei meae? ut ostendat quoniam multo magis illum templum non capit, quem mundus non capit: et haec non ad sui jactantiam, sed ad nostri scientiam refert.
PL 3, 891C実に、存在するために職人を必要とするような者は神ではない。さらに預言者を通してこう付け加えた方である(イザヤ66:1)。「天は私の座であり、地は私の足台である。汝らは私にどのような家を建てようというのか。あるいは、私の休みの場所はどこにあるのか。」それは、世界すら収めることのできない方を、まして神殿が収めることなどできないということを示すためである。そしてこれらのことを述べるのは、自らを誇るためではなく、我々に知らせるためである。
Neque enim ipse a nobis desiderat magnitudinis gloriam, sed nobis vult religiosam, qua pater, conferre sapientiam.
PL 3, 891C実に、この方はご自身の偉大さの栄光を我々に求めるのではなく、父として、敬虔な知恵を我々に授けることを望むのである。
Quique praeterea ferinos nostros animos, et de agresti immanitate tumidos et abruptos ad lenitatem trahere volens, dicit (Ibid. v. 2) : Et super quem requiescet Spiritus meus, nisi super humilem et quietum, et trementem verba mea? ut Deum aliquatenus quantus sit possit agnoscere, dum illum per Spiritum collatum discit timere.
PL 3, 891Cさらに、我々の獣のような心、粗野な凶暴さによって高ぶり激しやすい心を、柔和さへと引き寄せようと望んで、こう言う(イザヤ66:2)。「私の霊は、へりくだり、静かで、私の言葉におののく者の上でなければ、いったい誰の上にとどまるだろうか。」それは、人間が神をいくばくかその大きさにおいて知ることができるようにするためであり、与えられた霊を通して神を畏れることを学ぶからである。
Qui similiter adhuc magis in notitiam nostri volens pervenire, ad culturam sui nostros excitans animos, aiebat (Isa. XLV, 7) : Ego sum Dominus, qui feci lucem et creavi tenebras; ut vicissitudinum istarum quibus noctes diesque moderantur, non Naturam, nescio quam, putaremus artificem; sed Deum agnosceremus potius (quod erat verius) conditorem.
PL 3, 892A同様に、なおも我々の認識のうちへとさらに深く至ろうと望み、自らへの崇拝へと我々の心を奮い立たせて、こう言った(イザヤ45:7)。「私は主であり、光を造り、闇を創った者である。」それは、夜と昼とを司るこれらの交替の造り主を、何やらの自然と見なすのではなく、むしろ(その方がより真であったのだから)神を創造主と認めるようにするためである。
Quem quoniam obtutu oculorum videre non possumus, de operum magnitudine et virtute et majestate condiscimus: Invisibilia enim ipsius, inquit apostolus Paulus, a creatura mundi per ea quae facta sunt intellecta conspiciuntur; sempiterna quoque ejus virtus et divinitas (Rom. I, 20) : ut animus humanus ex manifestis occulta condiscens, de operum magnitudine quae videret, mentis oculis artificis magnitudinem cogitaret.
PL 3, 892Aこの方を我々は目の眼差しによって見ることができないゆえに、そのみわざの偉大さと力と威厳とによって知るのである。使徒パウロはこう言う。「実に、この方の見えないものは、世界の創造以来、造られたものを通して知性によって見て取られる。すなわちその永遠の力と神性とである」(ローマ1:20)。それは、人間の心が、明らかなものから隠されたものを学び取り、目に見えるみわざの偉大さから、心の目によって造り主の偉大さを思い巡らすことができるようにするためである。
De quo idem Apostolus (I Tim. I, 17) : Regi autem saeculorum immortali, invisibili, soli Deo honor et gloria. Evasit enim oculorum contemplationem, qui cogitationis vicit magnitudinem: Quoniam, inquit, ex ipso et per ipsum et in ipso sunt omnia (Rom. XI, 33) .
PL 3, 892Bこの方について、同じ使徒は(一テモテ1:17)こう言う。「世々の王、朽ちることなく、目に見えず、ただひとりの神に、誉れと栄光あれ。」実に、思惟の偉大さに勝った方は、目による観照を逃れたのである。「なぜなら」と彼は言う、「すべてはこの方から出て、この方を通り、この方のうちにあるからである」(ローマ11:33)〔底本の箇所表示は Rom. XI, 33 だが、引かれている句はローマ11:36 にあたる〕。
- ミーニュはローマ11章33節と刷るが、引かれているのはローマ11章36節である。
Nam et imperio ejus omnia, ut ex ipso sint: et verbo ejus digesta, ut per ipsum sint: et in judicium ejus recidunt universa; ut dum in ipso, exspectant libertatem corruptione deposita (Rom. VIII, 21) , in ipsum videantur esse revocata.
PL 3, 892B実に、万物はその命令によってあるのだから、この方から出ているのであり、その言葉によって整えられているのだから、この方を通してあるのであり、そしてすべてはこの方の裁きへと帰っていく。それゆえ、この方のうちにありながら、腐敗を脱ぎ捨てて自由を待ち望んでいる限り(ローマ8:21)、この方へと呼び戻されているように見えるのである。
Caput IV
第IV章PL 3, 892CQuem solum merito bonum pronuntiat Dominus (Luc. XVIII, 19) : cujus bonitatis totus testis est mundus, quem non instituisset, nisi bonus fuisset.
PL 3, 892C主はこの方だけを当然にも善なる者と宣言する(ルカ18:19)。その善性の証人となるのは世界全体である。もし善くなかったならば、この世界を創ることはなかったであろう。
Nam si omnia bona valde (Gen. I, 31) ; consequenter ac merito et quae instituta sunt bona, bonum institutorem probaverunt: et quae a bono institutore sunt, aliud quam bona esse non possunt: ex quo omne malum facessat a Deo.
PL 3, 892C実に、もしすべてが甚だ善いものであるならば(創世記1:31)、その帰結として当然にも、創られたものが善いということは、善い創始者を証明する。そして善い創始者に由来するものは、善いもの以外ではありえない。それゆえ、あらゆる悪は神から遠ざけられねばならない。
Nec enim potest fieri, ut sit initiator aut artifex ullius mali operis, qui nomen sibi perfecti vindicat et parentis et judicis: maxime quum omnis mali operis vindex sit et judex; quoniam et non aliunde occurrit homini malum, nisi a bono Deo recessisset.
PL 3, 892C実に、完全なる者、また親、また審判者という名を自らのものとする方が、いかなる悪しきわざの創始者あるいは造り手であるということはありえない。とりわけ、この方こそあらゆる悪しきわざの罰する者であり審判者であるからである。なぜなら、人間に悪が生じるのは、善なる神から離れ去ったこと以外に由来しないからである。
Hoc autem ipsum in homine denotatur: non quia necesse fuit, sed quia ipse sic voluit. Unde manifeste et quid malum esset apparuit, et, ne invidia in Deo esse videretur, a quo malum ortum esset, eluxit.
PL 3, 893Aそして、まさにこのことが人間において示される。すなわち、必然であったからではなく、人間自身がそう望んだからである。それゆえ、悪とは何であるかが明らかに現れ、また、悪がどこから生じたのかについて、神に妬みがあるように見えることのないよう、明白になったのである。
Hic ergo semper sui est similis, nec se umquam in aliquas formas vertit aut mutat (Jac. I, 17) : ne per immutationem, etiam mortalis esse videatur. Immutatio enim conversionis, portio cujusdam comprehenditur mortis.
PL 3, 893Aそれゆえ、この方は常に自らに等しく、いかなる形へも自らを転じたり変えたりすることは決してない(ヤコブ1:17)。変化を通して、死すべき者であるかのように見えることのないようにである。実に、転変の変化は、ある意味で死の一部として捉えられるからである。
Ideo nec adjectio in illo umquam ullius aut partis aut honoris accedit, ne quid umquam perfecto defuisse videatur: nec detrimentum in eo aliquod agitur, ne gradus mortalitatis receptus esse videatur: sed quod est, id semper est; et qui est, semper ipse est; et qualis est, semper talis est.
PL 3, 893Aそれゆえ、この方には、いかなる部分あるいは誉れの付加も決して起こらない。完全なる者に何かが欠けていたかのように見えることのないようにである。また、この方において何らかの損失が生じることもない。死すべき運命の段階を受け入れたかのように見えることのないようにである。むしろ、あるところのものは常にあり、あるところの者は常にその者自身であり、あるところの性質は常にその性質のままである。
Nam et incrementa originem monstrant, et detrimenta mortem atque interitum probant, et ideo: Ego, ait, sum Deus, et non sum mutatus (Malach. III, 6) , statum suum tenens semper, dum id quod natum non est, converti non potest.
PL 3, 893B実に、増大は起源を示し、減少は死と滅びとを証明する。それゆえ、こう言う。「私は神であり、変わることがない」(マラキ3:6)。生まれることのないものは転じることができない以上、常に自らの状態を保つのである。
Hoc enim in ipso quidquid illud potest quod est Deus, semper sit necesse est; ut semper sit Deus, servans sese virtutibus suis. Et ideo dicit (Exod. III, 14) : Ego sum qui sum. Quod enim est, ideo hoc habet nomen, quoniam eamdem semper sui obtinet qualitatem.
PL 3, 893B実に、この方において、神であることを可能にするものは何であれ、常にそうであることが必然である。すなわち、常に神であり、自らの力によって自らを保つのである。それゆえこう言う(出エジプト記3:14)。「私はあるところの者である。」実に、あるものがこの名を持つのは、常に自ら同じ性質を保っているからである。
Immutatio enim tollit illud nomen quod est: quidquid enim aliquando vertitur, mortale ostenditur, hoc ipso quod convertitur.
PL 3, 893B実に、変化はその「ある」という名を取り去る。なぜなら、いつか転じるものは、まさに転じるというそのことによって、死すべきものであることを示すからである。
Desinit enim esse quod fuerat, et incipit consequenter esse quod non erat: idcirco et merito in Deo manet semper status suus, dum sine detrimento commutationis, semper sui et similis et aequalis est.
PL 3, 893B実に、かつてあったものであることをやめ、その結果、なかったものであり始める。それゆえ当然にも、神においては常にその状態が留まる。変化による損失なしに、常に自らに等しく、自らと同一だからである。
Quod enim natum non est, nec mutari potest: ea enim sola in conversionem veniunt, quaecumque fiunt vel quaecumque gignuntur; dum quae aliquando non fuerant, discunt esse nascendo, atque ideo nascendo converti.
PL 3, 893C実に、生まれることのないものは変えられることもできない。変化のうちに至るのは、造られるもの、あるいは生まれるものだけだからである。かつて存在しなかったものは、生まれることによって存在することを学び、それゆえ生まれることによって変じるのである。
At enim, illa quae nec nativitatem habent nec artificem, excluserunt a se demutationem, dum in qua conversionis causa est, non habent originem: ideo et unus pronuntiatus est, dum parem non habet: Deus enim, quidquid esse potest Deus est, summum sit necesse est.
PL 3, 893Cしかし、誕生も造り手も持たないものは、自らから変化を締め出している。変化の原因となる起源そのものを持たないからである。それゆえ、この方は唯一の者と宣言される。等しい者を持たないからである。実に神は、神でありうるところのものである以上、最高であることが必然だからである。
Summum autem quidquid est, ita demum summum esse oportet, dum extra comparem est. Et ideo solum et unum sit necesse est, cui conferri nihil potest, dum parem non habet. Quoniam nec duo infinita esse possunt; ut rerum dictat ipsa natura.
PL 3, 893Cしかし、最高であるものは、比べうる者の外にあってこそ、初めて最高であることができる。それゆえ、何ものとも比べることのできない者は、唯一かつ単一であることが必然である。等しい者を持たないからである。なぜなら、事物の本性そのものが命じるように、二つの無限なるものは存在しえないからである。
Infinitum est autem, quidquid nec originem habet omnino, nec finem. Excludit enim alterius initium, quidquid occupaverit totum.
PL 3, 893D無限であるとは、およそ起源も終わりも持たないものを言う。実に、全体を占めるものは、他のものの始まりを締め出すのである。
Quoniam si non omne id quod est, quidquid est continet; dum intra id invenitur quo continetur, minus inventum eo quo continetur, Deus esse desierit, in alterius potestatem redactus, cujus magnitudine, qua minor, fuerit inclusus: et ideo quod continuit, Deus potius esse jam coeperit.
PL 3, 894Aなぜなら、もしあるところのものがすべてを包含するのでないならば、それを包含するもののうちに見出されることになり、それを包含するものより小さいものとして見出されることになり、その大きさによって自らより劣るものとして閉じ込められ、他者の権力の下に落とされて、神であることをやめてしまうであろうから。そしてその場合、包含した方こそがむしろ神であり始めることになるのである。
Ex quo effectum est, ut nec nomen Dei proprium possit edici, quoniam non possit nec concipi. Id enim nomine continetur, quidquid etiam ex naturae suae conditione comprehenditur. Nomen enim significantia est ejus rei, quae comprehendi potuit ex nomine.
PL 3, 894Aそれゆえ、神の固有の名は語られえないという結果になる。なぜなら、把握されえないからである。実に、名によって包含されるのは、その本性の在り方から把握されうるものだけである。名とは、名によって把握されえた事物の意味なのである。
At quando id de quo agitur tale est, ut condigne nec ipsis intellectibus colligatur; quomodo appellationis digne vocabulo pronuntiabitur, quod dum extra intellectum est, etiam supra appellationis significantiam sit necesse est?
PL 3, 894Aしかし、論じられている当のものが、知性そのものによってさえふさわしく捉えられないようなものであるとき、どうしてふさわしい名の言葉によって語られえようか。知性の外にある以上、それは必然的に名の意味をも超えているのである。
Ut merito quando nomen suum Deus, ex quibusdam rationibus et occasionibus adjicit et praefert, non tam legitimam proprietatem appellationis sciamus esse depromptam, quam significantiam quamdam constitutam; ad quam dum homines decurrunt, Dei misericordiam per ipsam impetrare posse videantur.
PL 3, 894Bそれゆえ当然にも、神がある種の理由や機会から自らの名を付け加え、掲げるとき、我々はそれが名の正当な固有性として引き出されたものというよりは、むしろある定められた意味であると知るのである。人間はそこへと立ち返ることによって、それを通して神の慈しみを得ることができるように見えるのである。
Est ergo et immortalis et incorruptibilis, nec detrimenta sentiens omnino, nec finem. Nam et quia incorruptibilis, ideo et immortalis; et quia immortalis, utique et incorruptibilis; utroque invicem sibi et in se connexione mutua perplexo, et ad statum aeternitatis vicaria concatenatione producto, et immortalitate de incorruptione descendente, et incorruptione de immortalitate veniente.
PL 3, 894Bそれゆえ、この方は不死であり不朽でもあり、いかなる損失も終わりもまったく感じることがない。実に、不朽であるがゆえに不死でもあり、不死であるがゆえにまた当然不朽でもある。両者は互いに、自らのうちで相互に結び合わされ、代わる代わる連鎖することによって永遠という状態へと導かれ、不死は不朽から下り、不朽は不死から来るのである。
Caput V
第V章PL 3, 894CCujus etiam si iracundias legimus, et indignationes quasdam descriptas tenemus, et odia relata cognoscimus, non tamen haec intelligimus ad humanorum relata esse exempla vitiorum.
PL 3, 894Cこの方について、我々は怒りを読み、いくつかの憤りが描かれているのを心に留め、憎しみが語られているのを知るとしても、これらを人間の悪徳の実例になぞらえて語られたものとは理解しない。
Haec enim omnia, et si hominem possunt corrumpere, divinam vim non possunt omnino vitiare. Passiones enim istae in hominibus merito esse dicentur; in Deo non merito judicabuntur.
PL 3, 894C実に、これらすべては、人間を損なうことはできるとしても、神的な力を損なうことはまったくできない。実に、これらの情念は、人間においては当然のこととして語られるであろうが、神においては当然のこととは判断されないであろう。
Corrumpi enim per haec homo potest, quia corrumpi potest: corrumpi per haec Deus non potest, quia nec corrumpi potest. Habent igitur ista vim suam quam exerceant; sed ubi praecedit passibilis materia, non ubi praecedit impassibilis substantia.
PL 3, 894C実に、人間はこれらによって損なわれうる。損なわれうる者だからである。神はこれらによって損なわれることができない。損なわれることができない方だからである。それゆえ、これらのものはそれ自身が働かせる力を持つが、それは受苦しうる質料が先立つところにおいてであり、受苦しない実体が先立つところにおいてではない。
Nam et quod irascitur Deus, non ex vitio ejus venit; sed ad remedium nostri illud facit. Indulgens est enim, etiam tunc cum minatur: dum per haec homines ad recta revocantur.
PL 3, 894D実に、神が怒るということは、神の欠陥から来るのではなく、我々の治療のためにそうするのである。実に、脅すそのときでさえ、寛容なのである。これらのことによって人間が正しい道へと呼び戻されるからである。
Nam quibus ad honestam vitam deest ratio, metus est necessarius, ut qui rationem reliquerunt, vel terrore moveantur.
PL 3, 895A実に、正しい生への理性を欠く者たちには、恐れが必要である。理性を捨てた者たちが、せめて恐怖によって動かされるようにするためである。
Et ideo omnes istae vel iracundiae Dei, vel odia, vel quaecumque sunt hujusmodi, dum ad medicinam nostram proferuntur (ut res docet), ex consilio, non ex vitio venerunt: nec ex fragilitate descendunt; propter quod etiam ad corrumpendum Deum valere non possunt.
PL 3, 895Aそれゆえ、神のこれらすべての怒りにせよ、憎しみにせよ、あるいはこの種のものが何であれ、それらは我々の治療のために差し出されるのであり(事実がそう教えるように)、欠陥からではなく、思慮から来たものである。脆さから下ったものでもない。それゆえ、神を損なう力ともなりえないのである。
Materiarum enim in nobis ex quibus sumus, diversitas, ad iracundiae consuevit corrumpentem nos excitare discordiam; quae in Deo, vel ex natura vel ex vitio, non potest esse: dum non utique ex coagmentis corporalibus intelligitur esse constructus.
PL 3, 895A実に、我々を構成する諸々の質料の多様性は、我々を損なう怒りの不和を引き起こすのが常である。しかしそれは、神においては、本性からであれ欠陥からであれ、ありえないことである。神は決して物体的な諸要素の組み合わせによって構成されているとは理解されないからである。
Est enim simplex, et sine ulla corporea concretione, quidquid illud est totus, quod se solus scit esse; quandoquidem Spiritus sit dictus (Joan. IV, 24) .
PL 3, 895A実に、この方は単純であり、いかなる物体的な結合をも持たず、その全体として、自らのみが自らであることを知るところのものである。というのも、「霊」であると言われているからである(ヨハネ4:24)。
Et ideo haec quae in hominibus vitiosa sunt et corrumpentia, dum ex corporis ipsius et materiae corruptibilitate nascuntur, in Deo corruptibilitatis vim exercere non possunt: quandoquidem, ut diximus, non ex vitio, sed ratione venerunt.
PL 3, 895Bそれゆえ、人間においては欠陥であり損なうものであるこれらのものは、肉体そのものと質料の朽ちやすさから生じるのであるが、神においては朽ちやすさの力を働かせることができない。すでに述べたように、それらは欠陥からではなく、理によって来たものだからである。
Caput VI
第VI章PL 3, 895BEt licet Scriptura coelestis ad humanam formam faciem divinam saepe convertat, dum dicit (Psal. XXXIII, 16) : Oculi Domini super justos: aut dum (Gen. VIII, 21) : Odoratus est Dominus Deus odorem bonae fragrantiae: aut dum traduntur Moysi tabulae scriptae digito Dei (Exod. XXXI, 18) : aut dum populus filiorum Israel de terra Aegypti manu valida et brachio excelso (Psal. CXXXV, 12) liberatur: aut dum dicit (Isa. I, 20) : Os enim Domini locutum est haec: aut dum terra scabellum pedum Dei esse perhibetur (Isa. LXVI, 1) : aut dum dicit: (IV Reg. XIX, 16) : Inclina aurem tuam, et audi: nos qui dicimus, quia Lex spiritalis est, non intra haec nostri corporis lineamenta, modum aut figuram divinae majestatis includimus, sed suis illam interminatae magnitudinis (ut ita dixerim) campis sine ullo fine diffundimus.
PL 3, 895Bそして、天の聖典が、神の顔をしばしば人間の姿に転じて語ることはあるとしても——「主の目は義人たちの上にある」(詩篇33:16)と言うときも、「主なる神は良い香りの匂いを嗅がれた」(創世記8:21)と言うときも、神の指で書かれた板がモーセに渡されたと伝えられるときも(出エジプト記31:18)、イスラエルの子らの民が強い手と高く伸ばされた腕とによって(詩篇135:12)エジプトの地から解放されるときも、「主の口がこれを語った」(イザヤ1:20)と言うときも、地が神の足の台であると言い表されるときも(イザヤ66:1)、「汝の耳を傾けて、聞け」(列王記四19:16)と言うときも——律法は霊的なものであると言う我々は、神の威厳の様態や形をこの我々の肉体の輪郭のうちに閉じ込めることをせず、むしろそれを、いわば際限なき広大さの野に、いかなる果てもなく押し広げるのである。
Scriptum est enim (Psal. CXXXVIII, 8, 9, 10) : Si ascendero in coelum, tu ibi es: si descendero ad inferos, ades: et si assumpsero alas meas, et abiero trans mare, ibi manus tua apprehendet me, et dextera tua detinebit me.
PL 3, 895C実にこう書かれている(詩篇138:8-10)——「我もし天に昇るとも、汝はそこにいます。我もし冥界に降るとも、汝はそこにいます。我もしわが翼を取りて海の彼方に去ろうとも、そこにて汝の手は我を捕らえ、汝の右手は我を捕えて離さぬであろう」。
Rationem enim divinae Scripturae de temperamento dispositionis cognoscimus. Parabolis enim adhuc, secundum fidei tempus, de Deo Prophetes tunc loquebatur, non quomodo Deus erat, sed quomodo populus capere poterat.
PL 3, 895D実に我々は、神の聖典が語りの配剤の加減に従うという理を知っている。預言者はその頃、信仰の時に応じて、なお譬えをもって神について語っていたのであり、神がどうであったかにではなく、民がどれほど捉えることができたかに従って語っていたのである。
Ut igitur haec sic de Deo dicantur, non Deo, sed populo potius imputetur. Sic (Exod. XXVI) et tabernaculum erigere populo permittitur; nec tamen Deus intra tabernaculum clusus continetur; sic (III Reg. IV) et Templum exstruitur; nec tamen Deus intra templi angustias omnino sepitur.
PL 3, 896Aしたがって、これらが神についてこのように語られるとしても、それは神にではなく、むしろ民に帰せられるべきである。同様に(出エジプト26章)幕屋を建てることが民に許されているが、それでも神が幕屋のうちに閉じ込められているのではない。同様に(列王記三4章)神殿も建てられるが、それでも神が神殿の狭さのうちにまったく閉ざされているのではない。
Non igitur mediocris est Deus, sed populi mediocris est sensus: nec angustus Deus, sed rationis populi angustus est intellectus habitus.
PL 3, 896Aしたがって、神が限られているのではなく、民の感覚が限られているのである。神が狭いのではなく、民の理性が持つ理解が狭いのである。
Denique in Evangelio (Joan. IV, 21) : Veniet hora, Dominus aiebat, cum neque in monte isto, neque in Hierusalem adorabitis Patrem, et causas reddidit dicens (Ibid. v. 24) : Spiritus est Deus; et eos ergo qui adorant, in spiritu et veritate adorare oportet.
PL 3, 896A実に福音書において(ヨハネ4:21)、主はこう言われた——「時が来る、そのとき汝らはこの山においても、エルサレムにおいても、父を礼拝しないであろう」。そして理由を示してこう言われた(ヨハネ4:24)——「神は霊である。それゆえ礼拝する者たちは、霊と真理とをもって礼拝すべきである」。
Efficaciae igitur ibi divinae per membra monstrantur: non habitus Dei, nec corporalia lineamenta ponuntur.
PL 3, 896Bそれゆえ、そこでは神的な働きの数々が肢体を通して示されるのであって、神の様態や肉体的な輪郭が立てられているのではない。
Nam et cum oculi describuntur, quod omnia videat exprimitur; et quando auris, quod omnia audiat proponitur; et cum digitus, significantia quaedam voluntatis aperitur; et cum nares, precum quasi odorum perceptio ostenditur; et cum manus, quod creaturae sit omnis auctor probatur; et quando brachium, quod nulla natura contra robur ipsius repugnare possit edicitur; et quando pedes, quod impleat omnia, nec sit quidquam ubi non sit Deus, explicatur.
PL 3, 896B実に、目が言われるときには、すべてを見るということが表され、耳が言われるときには、すべてを聞くということが示され、指が言われるときには、御旨のある種の意味が開示され、鼻が言われるときには、祈りをいわば匂いとして受け取ることが示され、手が言われるときには、あらゆる被造物の創造者であることが証しされ、腕が言われるときには、いかなる本性もその力に逆らうことができないということが告げられ、足が言われるときには、すべてを満たし、神がおられない所などどこにもないということが説き明かされるのである。
Neque enim sunt ei aut membra aut membrorum officia necessaria, ad cujus solum etiam tacitum arbitrium et serviunt et adsunt omnia.
PL 3, 896B実に、この方には肢体もその働きも必要ではない。この方に対しては、ただその沈黙の意志だけに、万物が仕え、また傍らに控えるのである。
Cur enim requirat oculos, qui Lux est? aut cur quaerat pedes, qui ubique est? aut cur ingredi velit, cum non sit quo extra se progredi possit? aut cur manus expetat, cujus ad omnia instituenda artifex est et silens voluntas?
PL 3, 896B実に、光であるこの方が、どうして目を必要とするであろうか。どこにでもいますこの方が、どうして足を求めるであろうか。自らの外へと進み出ることのできる場所などない以上、どうして歩み入ることを望むであろうか。あるいは、その沈黙の意志こそがあらゆるものを打ち立てる造り主であるこの方が、どうして手を求めるであろうか。
Nec auribus eget, qui etiam tacitas novit voluntates. Aut propter quam causam linguam quaerat, cui cogitare jussisse est?
PL 3, 896C沈黙のうちの意志さえ知るこの方は、耳を必要ともしない。あるいは、考えることがすなわち命じることであるこの方が、いかなる理由で舌を求めるであろうか。
Necessaria enim haec membra hominibus fuerunt, non Deo: quia inefficax hominis consilium fuisset, nisi cogitamen corpus implesset; Deo autem non necessaria, cujus voluntatem non tantum sine aliqua molitione, opera subsequuntur, sed ipsa statim opera cum voluntate procedunt.
PL 3, 896C実に、これらの肢体は人間にとって必要であったが、神にとってはそうではない。なぜなら、考えたことを肉体が満たさなければ、人間の意図は実を結ばなかったであろうから。しかし神にとっては必要ではない。この方の意志には、いかなる労苦もなくわざが従うだけでなく、そのわざ自体が意志と同時に進み出るからである。
Caeterum ipse totus oculus, quia totus videt; et totus auris, quia totus audit; et totus manus, quia totus operatur; et totus pes, quia totus ubique est. Idem enim quidquid illud est, totus aequalis est, et totus ubique est.
PL 3, 896Cそのほか、この方はその全体が目である、全体として見るからである。その全体が耳である、全体として聞くからである。その全体が手である、全体として働くからである。その全体が足である、全体としていたるところにいますからである。実に、この方がそれであるところのものは、その全体が等しく、その全体がいたるところにいますのである。
Non enim habet in se diversitatem sui, quidquid est simplex. Ea enim demum in diversitatem membrorum recidunt, quae veniunt ex nativitate in dissolutionem. Sed haec quae concreta non sunt, sentire non possunt.
PL 3, 896D単純であるものは、それ自身のうちに自らの多様性を持たない。実に、生まれることから解体へと至るものだけが、肢体の多様性へと帰着するのである。しかし、寄せ集まってできたものではないこれらのものは、そのようなことを蒙ることはできない。
Quod enim immortale est, quidquid est, illud ipsum unum et simplex et semper est. Et ideo quia unum est, dissolvi non potest; quoniam quidquid est illud ipsum extra jus dissolutionis positum, legibus est mortis solutum.
PL 3, 897A実に、不死であるものは、それが何であれ、それ自身が一であり単純であり、常にあるものである。それゆえ、一であるがゆえに、解体されることができない。実に、それが何であれ、解体の法の外に置かれているものは、死の法から解き放たれているのである。
Caput VII
第VII章PL 3, 897ASed illud quod dicit Dominus (Joan. IV, 24) Spiritum Deum, puto ego sic locutum Christum de Patre, ut adhuc aliquid plus intelligi velit quam Spiritum Deum.
PL 3, 897Aしかし、主が「神は霊である」(ヨハネ4:24)と言われる、この言葉について、私はこう思う。キリストが父についてこのように語ったのは、なお「神は霊である」ということ以上の何かが理解されることを望んでのことであった、と。
Hominibus enim licet in Evangelio suo intelligendi incrementa faciens disputet; sed tamen et ipse sic adhuc de Deo loquitur hominibus, quomodo possunt adhuc audire vel capere; licet, ut diximus, in agnitionem Dei religiosa jam facere incrementa nitatur.
PL 3, 897A実に、この方は自らの福音書において、人々に対し理解の進展をもたらしつつ論じてはいるが、それでもなお、人々にはまだ聞き取り、あるいは捉えることのできる仕方でしか、神について語ってはいない。すでに述べたように、信仰にかなった神認識への進展をもたらそうと努めてはいるとしても、である。
Invenimus enim scriptum esse quod (I Joan. IV, 8) Deus Charitas dictus sit; nec ex hoc tamen Dei substantia Charitas expressa est: et quod (I Joan. I, 5) Lux dictus est; nec tamen in hoc substantia Dei est, sed totum hoc de Deo dictum est quantum dici potest; ut merito et quando Spiritus dictus est, non omne id quod est, dictus sit; sed ut dum mens hominum intelligendo usque ad ipsum proficit Spiritum, conversa jam ipsa in spiritu, aliud quid amplius per Spiritum conjicere Deum esse possit.
PL 3, 897B実に我々は、神が「愛」と呼ばれていると書かれているのを見出す(一ヨハネ4:8)。しかしそれによって、神の実体が愛であると表されているのではない。また神が「光」と呼ばれているとも(一ヨハネ1:5)。しかしこれによっても、神の実体がそこにあるのではなく、これらすべては、語りうる限りにおいて神について語られているのである。したがって、神が「霊」と呼ばれるときも、それは神であるところのものすべてが語られているのではなく、人間の心が理解を重ねて霊そのものにまで至り、霊のうちへとすでに転じられたそのときに、霊を通してさらに何かより大いなるものが神であると推し量ることができるようにするためなのである。
Id enim quod est, secundum id quod est, nec humano sermone edici, nec humanis auribus percipi, nec humanis sensibus colligi potest.
PL 3, 897B実に、それがあるところのものは、それがあるところのものに即しては、人間の言葉によって語られることも、人間の耳によって聞き取られることも、人間の感覚によって捉えられることもできないからである。
Nam si (I Cor. II, 9) quae praeparavit Deus his qui diligunt illum, nec oculus vidit, nec auris audivit, nec cor hominis, aut mens ipsa percepit; qualis et quantus est ille ipse qui haec repromittit, ad quae intelligenda et mens hominis et natura defecit?
PL 3, 897C実に、もし(一コリント2:9)神が己を愛する者たちのために備えられたものを、目も見ず、耳も聞かず、人間の胸の内も、心そのものも捉えなかったのであれば、これらを理解するにあたって人間の心も本性も及ばなかったところの、これらを約束するこの方御自身は、いかなる者であり、いかほどの方であろうか。
Denique si acceperis Spiritum substantiam Dei, creaturam feceris Deum. Omnis enim spiritus creatura est. Erit ergo jam factus Deus.
PL 3, 897C実に、もし「霊」を神の実体そのものと解するならば、神を被造物としてしまうことになる。あらゆる霊は被造物だからである。したがって神はすでに造られた者となってしまうであろう。
Quomodo et si secundum Moysen (Deut. IV, 24) Ignem acceperis Deum; creaturam illum esse dicendo, institutum expresseris, non institutorem docueris. Sed haec figurantur potius quam ita sunt.
PL 3, 898Aそれは、もしモーセに従って(申命記4:24)神を「火」であると解するならば、それを被造物であると言うことによって、創始されたものを言い表したことにはなっても、創始者を教えたことにはならないのと同様である。しかし、これらのことは、そのとおりそうであるというよりも、むしろなぞらえて言われているのである。
Nam et in Veteri Testamento ideo Deus Ignis dicitur, ut peccatori populo metus incutiatur, dum judex ostenditur.
PL 3, 898A実に、旧約においても、神が「火」と呼ばれるのは、罪ある民に恐れを打ち込むためであり、審判者として示されるからである。
Et in Novo Testamento Spiritus esse profertur, ut refector et creator in delictis suis mortuorum, per hanc bonitatem collatae credentibus indulgentiae, comprobetur.
PL 3, 898Aそして新約においては、神が「霊」であると示されるのは、自らの罪のうちに死んだ者たちを立て直す者、また創造主として、信じる者たちに授けられたこの寛恕の善性によって証しされるためである。
Caput VIII
第VIII章PL 3, 898BHunc ergo, omissis haereticorum fabulis atque figmentis, Deum novit et veneratur Ecclesia; cui testimonium reddit tam invisibilium quam etiam visibilium et semper et tota natura: quem Angeli adorant, astra mirantur, maria benedicunt, terrae verentur, inferna quaeque suspiciunt: quem mens omnis humana sentit, etiam si non exprimit: cujus imperio omnia commoventur, fontes scaturiunt, amnes labuntur, fluctus assurgunt, foetus suos cuncta parturiunt, venti spirare coguntur, imbres veniunt, maria commoventur, foecunditates suas cuncta ubique diffundunt: qui peculiarem protoplastis aeternae vitae mundum quemdam paradisum in oriente constituit; arborem vitae plantavit (Gen. II, 9); scientiae boni et mali similiter alteram arborem collocavit; mandatum dedit; sententiam contra delictum statuit (II Pet. II, 5) ; Noe justissimum de diluvii periculis pro merito innocentiae fideique servavit (Gen. V, 24) ; Enoch transtulit (Jac. II, 23) ; in amicitiae societatem Abraham allegit (Gen. XXII, 12) ; Isaac protexit (Ibid. v. 30, 43) ; Jacob auxit (Exod. III, 9, 10) ; Moysem ducem populo praefecit; ingemiscentes filios Israel e jugo servitutis eripuit; Legem scripsit; patrum sobolem in terram repromissionis induxit; Prophetas spiritu instruxit; et per hos omnes Filium suum Christum repromisit; et quando daturum se spoponderat, misit.
PL 3, 898Bそれゆえ、異端者たちの作り話や虚構を措いて、教会はこの神を知り、崇める。見えざるものであれ見えるものであれ、その自然の全体が、常にこの方に証しを立てる。天使たちはこの方を礼拝し、星々はこの方に驚嘆し、海はこの方を祝し、地はこの方を畏れ、冥界のものどもさえこの方を仰ぎ見る。人間のあらゆる心はこの方を感じ取る、たとえそれを言い表さないとしても。この方の命令によって万物は動かされ、泉は湧き出し、川は流れ、波は逆巻き、あらゆるものはその産むべきものを産み出し、風は吹くように強いられ、雨は降り、海は動かされ、あらゆるものはその豊かさをいたるところに広げる。この方は、最初に造られた者のために、永遠の生命にふさわしい一つの世界、すなわち一つの楽園を、東方に据えた。命の木を植え(創世記2:9)、同様に善悪の知識のもう一つの木を据えた。戒めを与えた。罪に対する判決を定めた(二ペトロ2:5)〔底本の箇所表示はここから出エジプト記3:9-10まで一つずつ前の項目にずれており、各々直後の人物の記事にあたる〕。最も義しきノアを、無垢と信仰の値に応じて、洪水の危険から守った(創世記5:24)。エノクを移した(ヤコブ2:23)。アブラハムを友情の交わりへと選び入れた(創世記22:12)。イサクを守った(創世記30:43)。ヤコブを増し加えた(出エジプト記3:9-10)。モーセを民の指導者として立てた。うめくイスラエルの子らを隷属のくびきから救い出した。律法を書いた。父祖たちの子孫を約束の地へと導き入れた。預言者たちを霊によって整えた。そしてこれらすべてを通して、自らの子キリストを約束した。そして与えると誓約していたとき、これを遣わした。
- ミーニュはノアの句に創世記5章24節を添えるが、この句に当たるのは二ペトロ2章5節である。
- ミーニュはエノクの句にヤコブ2章23節を添えるが、この句に当たるのは創世記5章24節である。
- ミーニュは章を記さず「同、30, 43」とだけ刷る。この一段は参照が一句ずつ後ろへ送れており、ここに当たる創世記30章43節はヤコブが富んだ記事である。
Per quem nobis in notitiam venire voluit; et in nos indulgentiae suae sinus largos profudit, egenis et abjectis locupletem Spiritum conferendo.
PL 3, 899Aこの方を通して、神は我々の知るところとなることを望み、その寛恕の懐を我々の上に豊かに注ぎ、乏しく卑しい者たちに富める霊を授けたのである。
Et quia ultro et largus et bonus est, ne totus hic orbis aversus gratiae ejus fluminibus aresceret (Marc. XVI, 15) , Apostolos institutores generis nostri in totum orbem mitti per Filium suum voluit: ut conditio generis humani agnosceret institutorem; et, si sequi maluisset, haberet quem pro Deo in suis jam postulationibus Patrem diceret (Matth. VI, 9) .
PL 3, 899Aそして、この方は自ら進んで、豊かで、善い方であるので、この全世界がその恩寵の流れから背を向けて涸れ果ててしまうことのないように(マルコ16:15)、我々人類のための創始者である使徒たちを、自らの子を通して全世界へ遣わすことを望んだ。それは、人類という境遇がその創始者を知るためであり、また、もしそれに従うことを選ぶならば、自らの祈りのうちにおいて「神」に代えて「父」と呼びうる方を持つためであった(マタイ6:9)。
Cujus providentia non tantummodo singillatim per homines cucurrit aut currit; sed etiam per ipsas urbes et civitates, quarum exitus Prophetarum vocibus cecinit; immo etiam per ipsum totum orbem, cujus propter incredulitatem, exitus, plagas, deminutiones poenasque descripsit.
PL 3, 899Aこの方の摂理は、個々の人間を通して走り、また走りゆくだけでなく、町々や都市そのものを通しても及び、それらの最期を預言者たちの声によって歌い上げた。いや、それどころか全世界そのものを通してもまた及び、その不信仰のゆえの最期、災い、衰退、罰をも描き出した。
Et ne quis non etiam ad minima quaeque Dei putaret istam infatigabilem providentiam pervenire, Ex duobus, inquit Dominus, passeribus unus non cadet sine Patris voluntate; sed et capilli capitis vestri omnes numerati sunt (Matth. X, 29, 30) .
PL 3, 899Bそして誰も、神のこの倦むことなき摂理が、最も小さきものにさえ及ばないと考えることのないように、主はこう言われた——「二羽の雀のうち一羽さえ、父の御旨なくしては落ちることはない。汝らの頭の髪の毛さえ、ことごとく数えられている」(マタイ10:29-30)。
Cujus etiam cura et providentia Israelitarum non sivit nec vestes consumi, nec vilissima in pedibus calceamenta deteri (Deut. VIII, 4) , sed (Dan. III, 27) nec ipsorum postremum adolescentium captiva sarabara comburi; nec immerito: nam si hic omnia complexus est omnia continens, (omnia autem et totum ex singulis constant) pertinget consequenter ejus ad usque singula quaeque cura, cujus ad totum, quidquid est, pervenit providentia.
PL 3, 899Bこの方の配慮と摂理はまた、イスラエル人たちの衣服が擦り切れることも、その足にある最も粗末な履物がすり減ることも許さず(申命記8:4)、ついにはあの若者たち自身の、捕囚のうちにあったサラバラ〔衣〕が焼けることさえ許さなかった(ダニエル3:27)。それも当然のことである。実にこの方は万物を包み、万物を保つ方であり——万物も全体も個々のものから成り立っている以上——、この方の摂理があるものすべて、全体に及ぶ以上、当然のこととして、その配慮は個々のものにまで届くからである。
Hinc est quod et desuper Cherubim sedet (Ezech. I, 10; Psal. XCVIII, 1) , id est, praeest super operum suorum varietatem, subjectis throno ejus animalibus prae caeteris principatum tenentibus, cuncta desuper crystallo contegente, id est, coelo omnia operiente: quod (Gen. I, 6) in firmamentum de aquarum fluente materia fuerat Deo jubente solidatum, ut glacies robusta, aquarum terram pridem contegentium dividens medietatem, dorso quodam pondera aquae superioris, corroboratis de gelu viribus, sustineret.
PL 3, 899Cこれゆえに、この方はケルビムの上に座す(エゼキエル1:10、詩編98:1)。すなわち、自らの業の多様性を統べ治め、その玉座の下には他の生き物にまさって首位を占める生き物たちが服し、すべての上には水晶が覆いかぶさっている。すなわち、天がすべてを覆っているのである。それは(創世記1:6)、水の流動する材質から、神の命によって大空として固められたものであり、あたかも堅固な氷のように、かつて地を覆っていた水の半ばを分かち、氷から強められたその力によって、いわば背をもって上なる水の重みを支えるのである。
Nam et (Ezech. X, 12) rotae subjacent, tempora scilicet, quibus omnia semper mundi membra volvuntur (Ezech. I, 18) talibus pedibus adjectis quibus non in perpetuum stant ista, sed transeunt.
PL 3, 899C実に(エゼキエル10:12)その下には車輪が付されている。すなわち、それによって世界のあらゆる部分が常に回転させられる時々であり(エゼキエル1:18)、そのような足が添えられているのは、これらのものが永久に留まることなく、過ぎ去っていくためである。
Sed et per omnes artus stellata sunt oculis: Dei enim opera pervigili obtutu contemplanda sunt, in quorum sinu carbonum medius est ignis; sive quoniam (II Pet. III) ad igneum diem judicii mundus iste festinat; sive quoniam omnia opera Dei ignea, nec sunt tenebrosa sed vigent; sive etiam, ne, quia ex terrenis ista fuerant orta principiis, naturaliter de originis suae rigore torperent, addita est omnibus interioris spiritus calida natura, quae frigidis concreta corporibus, ad usuram vitae aequalia omnibus libramenta monstraret.
PL 3, 899Dそして、そのあらゆる肢体を通して、目をもって星のように散りばめられている。実に、神の御業は絶えざる注視をもって観照されるべきものであり、その懐のうちには炭火の中に火がある。それは、この世界が火の裁きの日へと急いでいるからであり(二ペトロ3章)、あるいは、神のあらゆる御業が火であり、暗くはなく生き生きとしているからであり、あるいはまた、これらのものが地的な原理から生じたがゆえに、その起源の硬さから本性的に凍え固まってしまうことのないよう、内なる霊の温かな本性がすべてのものに添えられ、冷たい物体と結びついたそれが、生命の用のために等しい均衡をすべてのものに示すためでもある。
Hic est igitur currus, secundum David, Dei, Currus enim, inquit, Dei decies millies multiplicatus (Psal. LXVII, 18) , id est, innumerus, infinitus, immensus.
PL 3, 900Aそれゆえ、これがダビデの言うところの神の戦車である。実にこう言う——「神の戦車は一万倍にも重ねられている」(詩篇67:18)。すなわち、数え尽くせず、限りなく、量り尽くせぬものである。
Sub jugo enim naturalis legis omnibus datae, alia quasi frenis revocata retrahuntur, alia quasi effusis habenis excitata impelluntur.
PL 3, 900A実に、万物に与えられた自然の法のくびきのもとで、あるものはあたかも手綱によって引き戻されるかのように引かれ、あるものはあたかも手綱を緩められて駆り立てられるかのように押し進められる。
Mundum enim istum currum Dei, cum omnibus et ipsi Angeli ducunt et astra; quorum varios licet meatus, certis tamen legibus vinctos, inspicimus ad metas definiti sibi temporis ducere; ut merito nobis quoque cum Apostolo, et artificem et opera mirantibus exclamare jam libeat: O altitudo divitiarum sapientiae et scientiae Dei, quam inscrutabilia judicia ejus et investigabiles viae ejus! et reliqua (Rom. XI, 33) .
PL 3, 900A実に、この世界という神の戦車を、天使たち自身も星々も、万物とともに導いている。それらの運行は、さまざまであるとはいえ確かな法に縛られており、我々はそれが、自らに定められた時の目標へと導いていくのを見て取る。それゆえ、我々もまた使徒とともに、この造り主とその御業とに驚嘆しつつ、当然にもこう叫びたくなるのである——「ああ、神の知恵と知識との富の深さよ。その裁きはいかに究めがたく、その道はいかに探り尽くしがたいことか」と、なお続く(ローマ11:33)。
Caput IX
第IX章PL 3, 900BEadem regula veritatis docet nos credere, post Patrem, etiam in Filium Dei, Christum Jesum Dominum Deum nostrum, sed Dei Filium; hujus Dei qui et unus et solus est, conditor scilicet rerum omnium, ut jam et superius expressum est.
PL 3, 900B同じ真理の規範は、我々が、父の後に、神の子——すなわち我々の主なる神キリスト・イエス、しかし神の子であるところの方——をも信じよと命じる。この神とは、唯一にして単独なる方、すなわちすでに上で述べたとおり万物の創造主である。
Hunc enim Jesum Christum, iterum dicam hujus Dei Filium, et in Veteri Testamento legimus esse repromissum et in Novo Testamento animadvertimus exhibitum, omnium sacramentorum umbras et figuras de praesentia corporatae veritatis implentem.
PL 3, 900C実に、このイエス・キリスト——重ねて言うが、この神の子——を、我々は旧約においては約束されたものとして読み、新約においては現れ出たものとして気づく。この方は、肉体を取った真理の現臨によって、あらゆる秘義の影と予型とを満たす方である。
Hunc enim Abrahae filium, hunc David, hunc non minus et vetera praedicta et Evangelia testantur. Hunc ipsa Genesis, cum dicit: Tibi dabo et semini tuo (Gen. XVII, 8) . Hunc, quando luctatum ostendit hominem cum Jacob (Gen. XXXII, 24) .
PL 3, 900Cこの方を、アブラハムの子として、この方をダビデの子として、この方を、古の預言も福音書も劣らず証しする。この方を、創世記そのものが「汝と汝の裔とに、我はこれを与えよう」(創世記17:8)と言うときにも証しする。この方を、ヤコブと格闘した人として示すときにも証しする(創世記32:24)。
Hunc, quando dicit (Gen. XLIX, 10) : Non deficiet princeps de Juda, neque dux de femoribus ejus, donec veniat Is cui repromissum est, et ipse erit exspectatio gentium (Gen. XLIX, 19) . Hunc Moyses, cum dicit: Provide alium quem mittas (Exod. IV, 13) .
PL 3, 900Cこの方を、(創世記49:10)こう言うときにも証しする——「支配者はユダから絶えることなく、指導者もその腰から絶えることなく、約束されたその方が来られるまでは。そしてこの方こそ諸国民の待望となるであろう」(創世記49:19)。この方を、モーセが「他の、汝が遣わすべき方を備えたまえ」(出エジプト記4:13)と言うときにも証しする。
Hunc idem, quando testatur, Propheten vobis, dicendo, suscitabit Deus ex fratribus vestris: eum quasi me audite (Deut. XVIII, 15) . Hunc, quando dicit: Videbitis vitam vestram pendentem nocte ac die, et non credetis ei (Deut., XXVIII, 66) .
PL 3, 900Dこの方を、同じモーセが証しするときにも証しする——「神は汝らのために、汝らの兄弟のうちから一人の預言者を起こされるであろう。この方を我のごとくに聞け」(申命記18:15)。この方を、「汝らは、汝らの生命が夜も昼も懸かっているのを見るであろうが、それを信じないであろう」と言うときにも証しする(申命記28:66)。
Hunc Isaias: Prodiet virga de radice Jesse, et flos de radice ejus ascendet (Isa. XI, 1) . Hunc eumdem, quando dicit: Ecce Virgo concipiet et pariet filium (Isa. VII, 13) .
PL 3, 901Aこの方を、イザヤはこう証しする——「エッサイの根より一本の若枝が出で、その根より一輪の花が咲き昇るであろう」(イザヤ11:1)。この同じ方を、「見よ、おとめ〔Virgo(マリア)を本サイトでは「おとめ」と訳す〕がみごもり、子を産むであろう」と言うときにも証しする(イザヤ7:13)。
Hunc, quando sanitates ab eo futuras collocat dicens: Tunc aperientur oculi caecorum, et aures surdorum audient, tunc saliet claudus ut cervus, et diserta erit lingua mutorum (Ibid. XXXV, 3, 6) .
PL 3, 901Aこの方を、この方によってもたらされる癒やしの数々を、こう言って据えるときにも証しする——「そのとき盲人の目は開かれ、聾者の耳は聞くようになり、そのとき足萎えは鹿のごとく躍り、唖者の舌は雄弁になるであろう」(イザヤ35:3,6)。
Hunc, quando patientiae virtutes expromit dicens: Non audietur in plateis vox ejus; arundinem quassatam non conteret, et linum fumigans non extinguet (Ibid. XLII, 2-3) .
PL 3, 901Aこの方を、忍耐の力の数々を明らかにして、こう言うときにも証しする——「その声は巷に聞かれることなく、傷んだ葦を砕くことなく、くすぶる亜麻を消すこともないであろう」(イザヤ42:2-3)。
Hunc, quando ejus Evangelia descripsit: Et disponam vobis testamentum aeternum, sancta David fidelia (Isa. LV, 3) . Hunc, quando gentes in ipsum credituras prophetat: Ecce posui eum in principem et praecipientem gentibus.
PL 3, 901Aこの方を、この方の福音を描き出して、こう言うときにも証しする——「我は汝らのために永遠の契約を、ダビデへの聖なる真実なるものを定めよう」(イザヤ55:3)。この方を、諸国民がこの方を信じるようになることを預言して、こう言うときにも証しする——「見よ、我は彼を諸国民の首長として、命じる者として立てた」。
Gentes quae te non noverunt invocabunt te, et populi qui te nesciunt ad te confugient (Ibid. 4, 5) .
PL 3, 901B「汝を知らなかった諸国民は汝を呼び求め、汝を知らなかった民らは汝のもとに逃れ来るであろう」(イザヤ55:4-5)。
Hunc eumdem, quando ad passionem ejus exclamat dicens: Sicut ovis ad occisionem ductus est, et sicut agnus coram tondente se sine voce, sic non aperuit os suum in humilitate (Isa. LIII, 1) .
PL 3, 901Bこの同じ方を、イザヤがその受難について叫んでこう言うときにも証しする——「屠り場へと羊のように引かれ、毛を刈る者の前に声を出さぬ小羊のように、卑しめられて口を開かなかった」(イザヤ53:1)。
Hunc quando flagrorum ejus ictus plagasque descripsit: Livore ejus nos sanati sumus (Ibid. 5) ; aut humilitatem: Et vidimus eum, et non erat ei species neque honor. Homo in plaga et sciens ferre infirmitatem (Ibid. 2, 3) .
PL 3, 901Bこの方を、その鞭打ちの一撃と傷とを描いて、「その打ち傷によって我々は癒やされた」(イザヤ53:5)と言うときにも証しする。あるいはその卑しさを、「我々は彼を見たが、彼には麗しさも誉れもなかった。打たれた人であり、病を負うことを知る者であった」(イザヤ53:2-3)と言うときにも証しする。
Aut quod populus non erat crediturus: Tota die expandi manus meas ad populum non credentem (Isai. LXV, 2) .
PL 3, 901Bあるいは、民が信じないであろうことを、「我は終日、信じない民に向かって我が手を差し伸べた」(イザヤ65:2)と言うときにも証しする。
Aut quod resurrecturus a mortuis: Et erit in illa die radix Jesse, et qui surget imperare gentibus, in eum gentes sperabunt; et erit requies ejus honor (Isai. XI, 10) . Aut cum tempus resurrectionis: Quasi diluculo paratum inveniemus eum (Ose. VI, 3) .
PL 3, 901Bあるいは、死者のうちから甦るであろうことを、「その日には、エッサイの根が立ち、諸国民を治めるために立ち上がる方があり、諸国民は彼に望みをかけるであろう。そしてその憩いは誉れとなるであろう」(イザヤ11:10)と言うときにも証しする。あるいは復活の時について、「我々は彼を、あたかも夜明けのように整えられて見出すであろう」(ホセア6:3)と言うときにも証しする。
Aut quod sessurus ad dextram Patris: Dixit Dominus Domino meo: Sede ad dexteram meam, donec ponam inimicos tuos scabellum pedum tuorum (Ps. CIX, 1-2) .
PL 3, 901Cあるいは、この方が父の右に座することを、「主はわが主に言われた、『わが右に座せ、我が汝の敵どもを汝の足の台とするまで』」(詩篇109:1-2)と言うときにも証しする。
Aut cum possessor omnium collocatur: Postula a me, et dabo tibi gentes haereditatem tuam, et possessionem tuam terminos terrae (Ps. II, 8) . Aut quod judex omnium ostenditur: Deus, judicium tuum regi da, et justitiam tuam filio regis (Ps. LXXI, 1) .
PL 3, 901Cあるいは、この方が万物の所有者として据えられるとき、「我に求めよ、さらば我は汝に諸国民を汝の相続地として、地の果てまでを汝の所有地として与えよう」(詩篇2:8)と言うときにも証しする。あるいは、この方が万物の審判者として示されるとき、「神よ、汝の裁きを王に与え、汝の正義を王の子に与えたまえ」(詩篇71:1)と言うときにも証しする。
Nec hoc in loco plura persequar, quae annuntiata de Christo, omnibus haereticis, sed et ipsis veritatem tenentibus magis nota sunt.
PL 3, 901Cこの箇所でこれ以上多くを述べ立てることはしない。キリストについて告げられたこれらのことは、すべての異端者たちにとってはもとより、真理を保持する者たち自身にとっても、いっそうよく知られていることだからである。
Caput X
第X章PL 3, 901DSed illud admoneo, non alterum in Evangelio Christum expectandum fuisse, quam hunc a Creatore Veteris Testamenti litteris ante promissum; maxime cum et quae de ipso praedicta sunt impleta sint, et quae impleta sunt ante praedicta sint.
PL 3, 901Dしかし、私はこう戒めておく——福音書において待たれるべきキリストは、創造主によって旧約の文書のうちですでに約束されたこの方以外の、別のキリストではなかった、と。とりわけ、この方について予告されたことが成就し、成就したことがあらかじめ予告されていた以上は、なおさらである。
Ut merito haereticorum istorum Testamenti Veteris auctoritatem respuentium, nescio cui commentitio et ex fabulis anilibus ficto Christo atque fucato possim vere et constanter dicere: Quis es? unde es? a quo missus es? quare nunc venire voluisti? quare talis? vel qua venire potuisti? vel quare non ad tuos abisti? nisi quod probasti tuos non habere, dum ad alienos venis?
PL 3, 902Aそれゆえ当然にも、旧約の権威を退けるこれらの異端者たちの、何者とも知れぬ捏造の、老婆どもの作り話から仕立てられ塗り飾られたこのキリストに向かって、私は、真実に、また揺るぎなくこう言うことができる——お前は何者か。お前はどこから来たのか。お前は誰から遣わされたのか。お前はなぜ今になって来ることを望んだのか。お前はなぜそのようなのか。あるいは、お前はどこを通って来ることができたのか。あるいは、お前はなぜ自分の民のもとへ行かなかったのか。お前が他人のもとへ来ているのを見れば、お前が自分の民を持たないことを証ししたのでなければ、そうする理由がない。
Quid tibi cum mundo creatoris? quid tibi cum homine conditoris? quid tibi cum figmento corporis, cui eripis spem resurrectionis? quid ad alienum venis famulum, alienum sollicitare desideras filium? quid me a Domino eripere conaris? quid me in Patrem blasphemare atque impium esse compellis? aut quid sum a te in resurrectione consecuturus, qui me ipsum non recipio dum corpus amitto?
PL 3, 902A創造主の世界とお前に何の関わりがあるのか。創造主の人間とお前に何の関わりがあるのか。お前が復活の希望を奪い取るこの肉体という造形物と、お前に何の関わりがあるのか。お前はなぜ他人の僕のもとへ来るのか、他人の子を惑わそうと望むのか。お前はなぜ私を主から奪い去ろうとするのか。お前はなぜ私に父を冒瀆させ、不敬虔な者たらしめようとするのか。あるいは、肉体を失うときに私自身を取り戻すことのない私が、復活においてお前から何を得るというのか。
Si salvare vis, fecisses hominem cui salutem dares. Si a delicto eripere cupis, ante mihi ne derelinquerem contulisses. Quod autem tecum suffragium circumfers legis?
PL 3, 902Bもしお前が救おうと望むのなら、救いを与えるべき人間をお前が造ったはずであろう。もしお前が罪から救い出したいと望むのなら、私が離れ落ちることのないよう、あらかじめ私に〔その力を〕授けていたはずであろう。ところで、お前は律法のいかなる支持を身にまとっているのか。
Quod habes testimonium propheticae vocis? aut quid mihi possum de te solidum repromittere, cum te videam in phantasmate et non in soliditate venisse?
PL 3, 902Bお前は預言者の声によるいかなる証言を持っているのか。あるいは、お前が幻影のうちに来たのであって、堅固な実在のうちに来たのではないのを私が見ている以上、私はお前について何か確かなものを自分自身に約束することができようか。
Quid ergo tibi cum figura corporis, si corpus odisti? immo revinceris corporis quod odisti circumferre substantiam, cujus suscipere voluisti etiam figuram. Odisse enim debueras corporis imitationem, si oderas veritatem.
PL 3, 902Bそれでは、お前が肉体を憎んでいるのなら、肉体の形とお前に何の関わりがあるのか。いや、お前は、自らが憎む肉体の実体を身にまとっていることによって、かえって論駁されるのである。お前はその肉体の形さえ引き受けることを望んだのだから。実に、お前が真理を憎んでいたのなら、肉体の模倣をも憎むべきであったはずだ。
Quoniam si alter es, aliter venire debueras: ne dicereris filius creatoris, si vel imaginem habuisses carnis et corporis.
PL 3, 902Cなぜなら、もしお前が別の者であるなら、別の仕方で来るべきであったからだ。肉と肉体の似姿さえ持っていたなら、お前は創造主の子と呼ばれることになってしまうからである。
Certe si oderas nativitatem, quia creatoris oderas nuptiarum conjunctionem, recusare debueras etiam imitationem hominis, qui per nuptias nascitur creatoris.
PL 3, 902C確かに、お前が誕生を憎んでいたのなら——創造主の婚姻の結びつきを憎んでいたがゆえに——、婚姻を通して生まれる創造主の人間の模倣をも拒むべきであったはずだ。
Neque igitur eum haereticorum agnoscimus Christum, qui in imagine (ut dicitur) fuit et non in veritate: nihil enim verum eorum quae gessit fecerit, si ipse phantasma et non veritas fuit: neque eum, qui nihil in se nostri corporis gessit, dum ex Maria nihil accepit, ne non nobis venerit; dum non in nostra substantia visus apparuit.
PL 3, 902Cしたがって我々は、異端者たちの、言われるところでは似姿のうちにあって真理のうちにはなかったというあのキリストを認めない。実に、もし彼自身が幻影であって真理ではなかったのなら、彼が行ったことのうち何一つとして真に行われたことにはならない。また、マリアから何も受け取らなかった以上、自らのうちに我々の肉体を何一つ帯びなかったというあの者をも、我々は認めない。我々の実体のうちに見える姿で現れたのではない以上、この方は我々のもとへ来たことにならないからである。
Neque illum, qui aetheream sive sideream, ut alii voluerunt haeretici, voluit carnem; ne ullam in illo nostro intelligamus salutem, si non etiam nostri corporis cognoscamus soliditatem: nec ullum omnino alterum qui quodvis aliud ex figmento haereticorum gesserit corpus fabularum.
PL 3, 902Cまた、他の異端者たちが望んだように、天空的な、あるいは星々からなる肉を望んだというあの者をも、我々は認めない。もし我々が我々の肉体の堅固さをも知らないのであれば、その方のうちにいかなる我々の救いをも理解することはできないからである。また、異端者たちの捏造から出た、その他いかなる作り話の肉体をまとったというような、およそ別の者をも、我々はまったく認めない。
Omnes enim istos et nativitas Domini et mors ipsa confutat. Nam et (Joan. I, 14) Verbum, inquit Joannes, caro factum est, et habitavit in nobis. Ut merito corpus nostrum in illo fuerit quoniam quidem nostram carnem Sermo suscepit.
PL 3, 902D実に、主の誕生も、その死そのものも、これらすべてを論駁する。実にヨハネはこう言う(ヨハネ1:14)——「言葉は肉となり、我々のうちに宿った」。それゆえ当然にも、この方のうちに我々の肉体があったのである。言葉が我々の肉を受け取ったからにほかならない。
Et sanguis idcirco de manibus ac pedibus, atque ipso latere demanavit, ut nostri consors corporis probaretur, dum occasus nostri legibus moritur.
PL 3, 903Aそして血が手と足から、そしてその脇腹そのものから流れ出たのも、我々の肉体の分かち手であることが証しされるためであり、それは、この方が我々の破滅の法則に従って死ぬからである。
Qui dum in eadem substantia corporis in qua moritur, ressuscitatus ipsius corporis vulneribus comprobatur, etiam resurrectionis nostrae leges in sua carne monstravit, qui corpus, quod ex nobis habuit, in sua resurrectione restituit.
PL 3, 903Aこの方は、死んだのと同じ肉体の実体のうちに甦らされ、その肉体の傷によって証しされることによって、我々から受け取った肉体を自らの復活において回復することにより、我々の復活の法則をも自らの肉において示したのである。
Lex enim resurrectionis ponitur, dum Christus ad exemplum caeterorum in substantia corporis suscitatur.
PL 3, 903A実に、キリストがほかの者たちの実例として肉体の実体のうちに甦らされることによって、復活の法が立てられるのである。
Quoniam, cum (I Cor. XVI, 50) caro et sanguis non obtinere regnum Dei scribitur, non carnis substantia damnata est, quae divinis manibus, ne periret, exstructa est; sed sola carnis culpa merito reprehensa est, quae voluntaria hominis temeritate contra legis divinae jura grassata est.
PL 3, 903Aなぜなら、「肉と血とは神の国を得ることができない」と書かれているとき(一コリント16:50)〔底本の箇所表示は I Cor. XVI, 50 だが、一コリント15:50 にあたる〕、断罪されているのは肉の実体ではない——それは滅びぬようにと神の御手によって造られたものだからである——、ただ肉の落ち度のみが当然にも咎められているのである。それは、人間の恣意的な向こう見ずによって、神の法の定めに逆らって暴走したものである。
- ミーニュは一コリント16章50節と刷るが、引かれているのは一コリント15章50節である。
Quia in Baptismate et in mortis dissolutione, sublata caro ad salutem revertitur: dum ad statum innocentiae, deposita criminis mortalitate, revocatur.
PL 3, 903Bなぜなら、洗礼においても、また死による解体においても、取り去られた肉は救いへと立ち返るからである。罪の死すべきさだめを脱ぎ捨てて、無垢の状態へと呼び戻されることによってである。
Caput XI
第XI章PL 3, 903BVerum ne ex hoc quod Dominum nostrum Jesum Christum Dei Creatoris Filium in substantia veri corporis exhibitum asserimus, aliis haereticis hoc in loco hominem tantum et solum defendentibus, atque ideo hominem illum nudum et solitarium probare cupientibus, aut manus dedisse, aut loquendi materiam commodasse videamur: non sic de substantia corporis ipsius exprimimus, ut solum tantum hominem illum esse dicamus; sed ut, divinitate sermonis in ipsa concretione permixta, etiam Deum illum secundum Scripturas esse teneamus.
PL 3, 903Bしかし、我々が、我々の主イエス・キリスト、創造主なる神の子は真の肉体という実体において示されたのだと主張することから、この点でただ人間のみを弁護し、それゆえ彼をむき出しの、ただ独りの人間であると証明しようと望む他の異端者たちに、屈服したか、あるいは論じる材料を与えたかのように見えることのないように――我々は、彼の肉体という実体について、彼がただ人間のみであると言うような仕方では述べていない。そうではなく、言葉の神性がその結合そのものに混じり合わされていることによって、聖典に従って、彼が神でもあることを、我々は保持するのである。
Est enim periculum grande, salvatorem generis humani, totius dominum et principem mundi, cui (Matth. XX, 21) a suo Patre omnia tradita sunt et cuncta concessa, per quem instituta sunt universa, creata sunt tota, digesta sunt cuncta, aevorum omnium et temporum regem, Angelorum omnium principem ante quem nihil praeter Patrem, hominem tantummodo dicere, et auctoritatem illi divinam in his abnegare.
PL 3, 903C実に、人類の救い主であり、全世界の主にして首長であって、(マタイ20:21)〔底本の箇所表示は内容と合わず、内容はマタイ11:27・28:18 に対応する〕その父からすべてを引き渡され、すべてを許された方、その方を通してあらゆるものが定められ、すべてが創造され、すべてが整えられた方、あらゆる世々と時代との王、あらゆる天使の首長であり、その前には父のほかに何ものも存在しないその方を、ただ人間とのみ言って、この点で彼に神的な権威を否定することには、実に大いなる危険がある。
Haec enim contumelia haereticorum ad ipsum quoque Deum Patrem redundabit, si Deus Pater Filium Deum generare non potuit. Sed enim veritati caecitas haereticorum nulla praescribet.
PL 3, 903C実に、異端者たちのこの侮辱は、父なる神ご自身にも及ぶことになる。もし父なる神が神である子を生むことができなかったのだとすれば。しかし、異端者たちの盲目は、真理に対していかなる抗弁をも立てることはできない。
Nec quoniam in Christo aliquid tenent, aliquid non tenent, alterum vident, alterum non vident, eripietur nobis illud quod non vident, per illud quod vident.
PL 3, 903Cまた、彼らがキリストについてあることは保持し、あることは保持せず、一方は見て、他方は見ないからといって、彼らが見ているものによって、彼らが見ていないものが我々から奪い去られることはない。
Quasi hominis enim in illo fragilitates considerant, quasi Dei virtutes non computant; infirmitates carnis recolunt, potestates divinitatis excludunt.
PL 3, 904A実に、彼らは彼のうちにある人間としての弱さは考慮するが、神としての力は数え入れない。肉の弱さは思い起こすが、神性の力は排除するのである。
Quando si probatio haec ex infirmitatibus Christi illuc proficit, ut homo ex infirmitatibus comprobetur; probatio divinitatis in illo collecta ex virtutibus illuc proficiet, ut etiam Deus ex operibus asseratur.
PL 3, 904Aところで、もしキリストの弱さから引き出されるこの証明が、彼が弱さによって人間であると証明されるところにまで及ぶのであれば、彼のうちにある力から集められた神性の証明もまた、彼が業によって神であるとも主張されるところにまで及ぶであろう。
Si enim passiones ostendunt in illo humanam fragilitatem, cur opera non asserant in illo divinam potestatem? ne si hoc non profecerit ut Deus ex virtutibus asseratur, nec passiones proficiant ut etiam homo ex ipsis esse monstretur.
PL 3, 904A実に、もし受難が彼のうちに人間としての弱さを示すのであれば、なぜ業は彼のうちに神的な力を主張しないのか。もしこれが、彼が力によって神であると主張されるところにまで及ばないのであれば、受難もまた、それによって彼が人間であると示されるところにまで及ばないことになろう。
Quaecumque enim lex in alterutro fuerit posita, invenietur esse suscepta. Periculum enim erit, nec hominem illum ex passionibus ostendi, si non potuerit etiam Deus ex virtutibus approbari.
PL 3, 904A実に、どちらか一方に置かれた法則は、そのまま受け入れられていることが分かるであろう。というのも、もし彼が力によって神であると証明されえないのであれば、彼が受難によって人間であると示されることもまた、危うくなるからである。
Non est ergo in unam partem inclinandum, et ab alia parte fugiendum, quoniam nec tenebit perfectam veritatem quisquis aliam veritatis excluserit portionem.
PL 3, 904Bそれゆえ、一方の側にのみ傾いて、他方の側から逃れてはならない。なぜなら、真理の一部を排除する者は誰であれ、完全な真理を保持することはないからである。
Tam enim Scriptura etiam Deum annuntiat Christum, quam etiam hominem ipsum annuntiat Deum; tam hominem descripsit Jesum Christum, quam etiam Deum quoque descripsit Christum Dominum.
PL 3, 904B実に、聖典はキリストを神であるとも告げ知らせると同様に、その神ご自身を人間であるとも告げ知らせる。イエス・キリストを人間として描いたと同様に、主キリストを神としても描いたのである。
Quoniam nec Dei tantum illum Filium esse proponit, sed et hominis; nec hominis tantum dicit, sed et Dei referre consuevit: ut dum ex utroque est, utrumque sit; ne si alterum tantum sit, alterum esse non possit.
PL 3, 904Bなぜなら、聖典は彼をただ神の子であるとのみ示すのではなく、人間の子でもあると示すのであり、ただ人間の子であるとのみ言うのではなく、神の子でもあると告げるのを常とするからである。それは、彼が両者から成る以上、両者であるためであり、もし一方のみであれば、他方であることができなくなるからである。
Ut enim praescripsit ipsa natura hominem credendum esse, qui ex homine sit; ita eadem natura praescribit et Deum credendum esse, qui ex Deo sit: ne si non et Deus fuerit, cum ex Deo sit; jam nec homo sit, licet ex homine fuerit.
PL 3, 904B実に、人間から生まれた者は人間であると信じられるべきことを、本性そのものがあらかじめ定めたように、同じ本性は、神から生まれた者は神であると信じられるべきことをも定める。もし彼が神から生まれていながら神でもないのだとすれば、たとえ人間から生まれていたとしても、もはや人間でもないことになろう。
Et sic in alterutro utrumque periclitetur, dum alterum altero fidem perdidisse convincitur. Qui legunt ergo (Matth. I, 1) hominis filium hominem Christum Jesum, legant hunc eumdem et Deum et Dei Filium nuncupatum.
PL 3, 904Cこうして、双方において、いずれもが危うくなる。一方が他方によって信を失ったと立証される限りにおいてである。それゆえ、(マタイ1:1)人間キリスト・イエスを人間の子として読む者たちは、この同じ方が神とも神の子とも呼ばれていることを読むがよい。
Nam quomodo est, qua homo, ex Abraham; sic est etiam, qua Deus (Joan. VIII, 58) , ante ipsum Abraham. Et quomodo, qua homo, filius David (Matth. XXIII, 42, 43, 44) ; ita Dominus David, qua Deus, nuncupatus est.
PL 3, 904C実に、彼が人間としてアブラハムから出た者であるのと同様に、(ヨハネ8:58)神としては、そのアブラハムより先にある者でもある。そして彼が人間としてダビデの子(マタイ23:42-44)〔底本の箇所表示は引用内容と一致しない〕であるのと同様に、神としては、ダビデの主と呼ばれたのである。
- ミーニュはマタイ23章42-44節と刷るが、引かれているのはマタイ22章42-44節である。
Et quomodo, qua homo, sub lege factus est (Gal. IV, 4) ; ita, qua Deus, sabbati Dominus expressus est (Luc. VI, 5) . Et quomodo, qua homo, sententiam patitur (Matth. XXVII, 26) ; sic omne, qua Deus, de vivis et mortuis judicium habere reperitur (Joan. V, 21, 22) .
PL 3, 904Cそして彼が人間として律法の下に生まれた(ガラテヤ4:4)のと同様に、神としては、安息日の主であると言い表された(ルカ6:5)。そして彼が人間として判決を受ける(マタイ27:26)のと同様に、神としては、生ける者と死せる者とのすべての裁きを持つ方であることが見出される(ヨハネ5:21-22)。
Et quomodo post mundum, qua homo, nascitur: sic (Joan. XVII, 5) ante mundum, qua Deus, fuisse perhibetur. Et quomodo ex semine David (Rom. I, 3) , qua homo, genitus est; sic item per ipsum, qua Deum, mundus dicitur institutus (Joan. I, 10) .
PL 3, 904Cそして彼が人間として世界の後に生まれるのと同様に、(ヨハネ17:5)神としては、世界に先立って存在していたと証しされる。そして彼がダビデの裔から(ローマ1:3)人間として生まれたのと同様に、神としては、彼を通して世界が立てられたと言われるのである(ヨハネ1:10)。
Et quomodo, qua homo, post multos (ib. 15) ; sic, qua Deus, ante omnes. Et quomodo caeteris, qua homo, inferior (Isa. LV, 3) ; sic omnibus, qua Deus, major (Act. X, 36) . Et quomodo in coelum, qua homo, ascendit (Joan. VI, 62) ; sic inde, qua Deus, ante descendit.
PL 3, 905Aそして彼が人間として多くの者の後に来る(ヨハネ1:15)のと同様に、神としてはすべてに先立つ。そして彼が人間として他の者たちに劣る(イザヤ55:3)〔底本の箇所表示は引用内容と一致しない〕のと同様に、神としてはすべてにまさる(使徒言行録10:36)。そして彼が人間として天に上る(ヨハネ6:62)のと同様に、神としてはそこから先に降ったのである。
Et quomodo ad Patrem, qua homo, vadit, (Joan. XIV, 28) sic obediens Patri, qua Filius, inde descensurus est (Act. I, 11) . Ita si mediocritates in illo approbant humanam fragilitatem; majestates in illo affirmant divinam potestatem.
PL 3, 905Aそして彼が人間として父のもとへ去る(ヨハネ14:28)のと同様に、子としては父に従って、そこから再び降って来ることになる(使徒言行録1:11)。かくして、彼のうちにある卑しき事柄どもが人間としての弱さを証すのであれば、彼のうちにある威厳ある事柄どもは神的な力を確証するのである。
Periculum est enim, cum utrumque legis, non utrumque, sed alterum credidisse. Ex quo quoniam utrumque in Christo legitur, utrumque credatur; ut fides ita demum vera sit, si et perfecta fuerit.
PL 3, 905A実に、両方を読みながら、両方ではなく一方のみを信じたとすれば、それは危険である。したがって、キリストについて両方が読まれる以上、両方が信じられるべきである。信仰はそれが完全である場合にのみ、真の信仰となるのだから。
Nam si ex duobus, altero in fide cessante, unum, et quidem id quod est minus, ad credendum fuerit assumptum; perturbata regula veritatis, temeritas ista non salutem contulerit, sed in vicem salutis de jactura fidei, periculum mortis grande conflaverit.
PL 3, 905A実に、もし両者のうち一方を信仰から欠落させ、しかも劣った方のみが信じるべきものとして取り入れられるならば、真理の規範は乱され、この向こう見ずな振る舞いは救いをもたらすことなく、救いの代わりに、信仰の喪失から死の大いなる危険を醸し出すことになろう。
Caput XII
第XII章PL 3, 905BCur ergo dubitemus dicere, quod Scriptura non dubitat exprimere? cur haesitabit fidei veritas, in quo Scripturae numquam haesitavit auctoritas?
PL 3, 905Bそれゆえ、なぜ我々は、聖典がためらうことなく言い表していることを、言うことをためらうのか。聖典の権威が決してためらったことのないその事柄において、なぜ信仰の真理はためらうのか。
Ecce enim Osee prophetes ait ex persona Patris: Jam non salvabo eos in arcu, neque in equis, neque in equitibus; sed salvabo eos in Domino Deo (Osee, I, 7) ipsorum.
PL 3, 905B見よ、預言者ホセアは父の位格からこう言う。「私はもはや、弓によっても、馬によっても、騎兵たちによっても彼らを救うことをせず、彼らの主なる神において彼らを救うであろう」(ホセア1:7)。
Si Deus salvare se dicit in Deo, non autem salvat nisi in Christo Deus: cur ergo homo dubitet Christum Deum dicere, quem Deum a Patre animadvertit positum per Scripturas esse? immo si non salvat nisi in Deo Pater Deus, salvari non poterit a Deo Patre quisquam, nisi confessus fuerit Christum Deum, in quo se et per quem se repromittit Pater salutem daturum; ut merito quisquis illum agnoscit esse Deum, salutem inveniat in Deo Christo; quisquis non recognoscit esse Deum, salutem perdiderit, quam alibi nisi in Christo Deo invenire non poterit.
PL 3, 905Bもし神が、自らは神において救うと言い、しかも神はキリストにおいてでなければ救わないのであれば、なぜ人間は、聖典を通して父から神として立てられていると見て取るその方を、キリストなる神と言うことをためらうのか。いや、もし父なる神が神においてでなければ救わないのであれば、父なる神によって救われうる者は誰もいないことになる。ただし、その方において、また、その方を通して救いを与えることを父が約束しているところの、キリストを神であると告白した場合を除いてである。それゆえ当然にも、彼を神であると認める者は誰であれ、神なるキリストにおいて救いを見出すであろうし、彼が神であると認めない者は誰であれ、救いを失うことになるであろう。その救いは、神なるキリストにおいてでなければ、他のどこにも見出すことができないのだから。
Quomodo enim Isaias: Ecce virgo concipiet, et pariet filium, et vocabitis nomen ejus Emmanuel (Isa., VII, 14) ; quod interpretatum est nobiscum Deus, sic Christus ipse dicit: Ecce ego vobiscum sum usque ad consummationem saeculi (Matth., XXVIII, 20) .
PL 3, 905C実に、イザヤが「見よ、おとめがみごもり、子を産むであろう。そして汝らはその名をインマヌエルと呼ぶであろう」(イザヤ7:14)――これは「我々と共にいます神」と解釈される――と言うように、キリスト自身もまたこう言うのである。「見よ、私は世の終わりに至るまで汝らと共にいる」(マタイ28:20)。
Est ergo nobiscum Deus, immo multo magis etiam in nobis est. Nobiscum est Christus: est ergo cujus nomen est, nobiscum Deus, quia et nobiscum est. Aut numquid non est nobiscum? quomodo ergo dicit se nobiscum esse? est ergo nobiscum.
PL 3, 905Cそれゆえ神は我々と共にいます。いや、それどころか、なおのこと我々のうちにいますのである。キリストは我々と共にいます。それゆえ、その名を持つ方は、我々と共にいますがゆえに、「我々と共にいます神」なのである。あるいは、彼は我々と共にいないとでも言うのか。それならば、なぜ彼は自分が我々と共にいると言うのか。ゆえに彼は我々と共にいますのである。
Sed quoniam nobiscum est; Emmanuel, id est, nobiscum Deus, dictus est. Deus ergo quia nobiscum est, nobiscum Deus dictus est.
PL 3, 906Aしかし、彼は我々と共にいますがゆえに、インマヌエル、すなわち「我々と共にいます神」と呼ばれたのである。それゆえ神は、我々と共にいますがゆえに、「我々と共にいます神」と呼ばれたのである。
Idem Prophetes: Convalescite, manus dissolutae, et genua debilia, consolamini pusillanimes sensu, convalescite, nolite timere: ecce Deus noster judicium retribuet; ipse veniet et salvabit nos: tunc aperientur oculi caecorum, et aures surdorum audient; tunc saliet claudus sicut cervus, et diserta erit lingua mutorum (Isa., XXXV, 3, 4, 5, 6) .
PL 3, 906A同じ預言者は言う。「力弱った手よ、強くなれ。よろめく膝よ、強くなれ。気落ちした心の者たちよ、慰められよ。強くなれ、恐れるな。見よ、我々の神は裁きを報い返すであろう。神ご自身が来て、我々を救うであろう。その時、盲人たちの目は開かれ、耳の聞こえぬ者たちの耳は聞くであろう。その時、足萎えは鹿のように跳ね躍り、口のきけぬ者の舌は雄弁になるであろう」(イザヤ35:3-6)。
Si in adventu Dei dicit Prophetes haec futura signa quae facta sunt; aut Dei Filium agnoscant Christum, in cujus adventu, et a quo haec sanitatum signa facta sunt; aut divinitatis Christi veritate superati, in alteram haeresim ruentes, Christum, dum Filium Dei et Deum confiteri nolunt, Patrem illum esse confiteantur.
PL 3, 906Aもし預言者が、現に成就したこれらのしるしを、神の到来において起こるであろうと語っているのであれば、彼らは、その到来において、またその方によってこれらの癒やしのしるしがなされたキリストを、神の子と認めるがよい。さもなくば、キリストの神性という真理に打ち負かされて、別の異端へと転落し、キリストを神の子にして神であると告白することを拒みながら、彼を父であると告白するがよい。
Vocibus enim Prophetarum inclusi, jam Christum Deum negare non possunt. Quid ergo respondent, cum in adventu Dei haec signa futura dicuntur, quae in adventu Christi gesta sunt, Christum qualiter accipiunt Deum? Deum enim jam negare non possunt.
PL 3, 906B実に、預言者たちの言葉によって閉じ込められて、彼らはもはやキリストが神であることを否定できない。それでは彼らは何と答えるのか。神の到来において起こると語られたこれらのしるしが、キリストの到来において成し遂げられたのである。彼らはキリストをどのような仕方で神として受け取るのか。彼らはもはや神であることを否定できないのだから。
Qua Patrem? aut qua Filium? Si qua Filium; cur Dei Filium Deum negant? Si qua Patrem; cur eos non sequuntur; qui ejusmodi blasphemias tenere videntur? nisi quoniam nobis in hoc adversus illos de veritate certamine, hoc interim sufficit, ut quocumque genere convicti Christum confiteantur et Deum, quem etiam Deum negare voluerunt.
PL 3, 906B父としてか、それとも子としてか。もし子としてであれば、なぜ彼らは神の子が神であることを否定するのか。もし父としてであれば、なぜ彼らは、この種の冒瀆を保持していると見えるような者たちに従わないのか。ただし、真理をめぐる彼らとのこの闘いにおいては、さしあたり我々にとって、いかなる仕方であれ、彼らが論破されて、自分たちが神であることを否定しようとしたそのキリストを、神でもあると告白するに至れば、それで十分である。
Per Abacuc prophetam ait: Deus ab Africo veniet et sanctus de monte opaco et condenso (Abac., III, 3) . Quem volunt isti ab Africo venire?
PL 3, 906B預言者ハバククを通して彼は言う。「神は南の方より来たり、聖なる者は影深く生い茂った山より来たる」(ハバクク3:3)。この者たちは、南の方から来るというこの方を、誰であると望むのか。
Si venisse aiunt omnipotentem Deum Patrem, ergo de loco Deus Pater venit ex quo etiam loco cluditur, et intra sedis alicujus angustias continetur; et jam per istos, ut diximus, Sabelliana haeresis sacrilega corporatur.
PL 3, 906Bもし彼らが、全能の父なる神が来たと言うのであれば、父なる神はある場所から来たことになり、その場所によって閉じ込められ、いずれかの座の狭さのうちに包み込まれることになる。そして、既に述べたように、彼らを通して瀆聖的なサベリウス派の異端がまさに形をなすのである。
Siquidem Christus non Filius, sed Pater creditur; et novo more, dum ab istis districte homo nudus asseritur, per eos rursum Christus Pater Deus omnipotens comprobatur.
PL 3, 906Cすなわち、キリストは子ではなく父であると信じられることになるからである。そして新奇な仕方で、彼らによってキリストが断固としてむき出しのただの人間であると主張される一方で、彼らを通して今度は、キリストが全能の父なる神であると証明されるのである。
At si in Bethlehem, cujus metaturae regio ad meridianam respicit plagam coeli, Christus nascitur, qui per Scripturas et Deus dicitur: merito Deus hic ab Africo venire describitur, quia a Bethlehem venturus esse praevidebatur.
PL 3, 906Cしかし、その領域が天の南の方角に面するベツレヘムにおいてキリストが生まれるのであり、しかも聖典を通して彼は神とも言われているのだから、この神が南の方から来ると描かれているのは当然である。彼がベツレヘムから来ることになると、あらかじめ見て取られていたからである。
Eligant ergo ex duobus quid velint, hunc, qui ab Africo venit Filium esse, an Patrem: Deus enim dicitur ab Africo venturus. Si Filium, quid dubitant Christum et Deum dicere?
PL 3, 906Cそれゆえ彼らは、二つのうちどちらを望むのか選ぶがよい。南の方から来るこの方が子であるのか、父であるのかを。神が南の方から来ると言われているのだから。もし子であるならば、なぜ彼らはキリストを神とも言うことをためらうのか。
Deum enim Scriptura dicit esse venturum: si Patrem, quid dubitant cum Sabellii temeritate misceri, qui Christum Patrem dicit? nisi quoniam, sive illum Patrem, sive Filium dixerint, ab haeresi sua, inviti licet, desciscant necesse est, qui Christum hominem tantummodo solent dicere: dum illum, rebus ipsis coacti, Deum incipiunt promere, sive dum illum Patrem, sive dum illum Filium voluerint nuncupare.
PL 3, 906D実に、聖典は来るのは神であると言っているのだから。もし父であるならば、なぜ彼らは、キリストを父であると言うサベリウスの向こう見ずな説と入り混じることをためらうのか。ただし、次のことは避けられない。すなわち、彼を父と言おうと子と言おうと、常にキリストをただ人間とのみ言い慣わしてきた彼らは、たとえ望まずとも、自分たちの異端から脱落せざるを得ないということである。事柄そのものによって強いられて、彼を父と呼ぼうと子と呼ぼうと、彼らは彼を神であると言い表し始めるのだから。
Caput XIII
第XIII章PL 3, 907AAc sic et Joannes nativitatem Christi describens (Joan. I, 14) , Verbum, inquit, caro factum est, et habitavit in nobis, et vidimus claritatem ejus, claritatem tamquam unigeniti a Patre, plenum gratia et veritate.
PL 3, 907Aそしてこのように、ヨハネもまたキリストの誕生を描いて(ヨハネ1:14)こう言う。「言葉は肉となり、我々のうちに宿った。そして我々はその栄光を見た。父からの独り子としての栄光であり、恩寵と真理とに満ちていた」。
Nam et vocatur nomen ejus Verbum Dei (Apoc. XIX, 13) : nec immerito. Eructavit, inquit, cor meum verbum bonum (Psal. XLIV, 2) ; quod Verbum Regis nomine consequenter appellat inferendo, Dico ego opera mea Regi.
PL 3, 907B実に、彼の名は「神の言葉」とも呼ばれる(黙示録19:13)。それも当然のことである。「私の心は良き言葉を吐き出した」(詩篇44:2)と彼は言う。続けてこの言葉を「王」の名で呼びながら、こう言い添える。「私は自分の業を王に語る」。
Per ipsum enim omnia facta sunt opera, et sine ipso factum est nihil (Joan. I, 3) . Sive enim, inquit Apostolus, Throni, sive Dominationes, sive Virtutes, sive Potestates, visibilia et invisibilia, omnia per ipsum constant (Coloss. I, 16) .
PL 3, 907B実に、彼を通してすべての業がなされ、彼なしには何一つなされなかった(ヨハネ1:3)。使徒は言う。「もろもろの座も、主権も、力も、権力も、見えるものも見えないものも、すべては彼を通して成り立っている」(コロサイ1:16)。
Verbum autem hoc illud est, quod in sua venit, et sui eum non receperunt. Mundus enim per ipsum factus est, et mundus eum non cognovit (Joan. I, 10, 11) . Verbum autem hoc erat in principio apud Deum, et Deus erat Verbum (Joan. I, 1) .
PL 3, 907Bしかし、この言葉こそは、自分のところに来たのに、自分の者たちが彼を受け入れなかった、その方である。実に、世界は彼を通して造られたのに、世界は彼を知らなかった(ヨハネ1:10-11)。しかし、この言葉は、初めに神と共にあった。そして言葉は神であった〔Deus erat Verbum。語順は逆だが「言葉は神であった」と訳す〕(ヨハネ1:1)。
Quis igitur dubitet, cum in extrema parte dicitur, Verbum caro factum est, et habitavit in nobis, Christum cujus est nativitas, et quia caro factus est, esse hominem, et quia Verbum Dei, Deum incunctanter edicere esse; praesertim cum animadvertat Scripturam evangelicam, utramque istam substantiam in unam nativitatis Christi foederasse concordiam?
PL 3, 907Bそれゆえ、末尾の箇所で「言葉は肉となり、我々のうちに宿った」と言われるとき、その誕生の主であるキリストについて、彼が肉となったがゆえに人間であり、神の言葉であるがゆえに神であると、ただちに言い表すのを、誰がためらうであろうか。とりわけ、福音書という聖典が、この両方の実体を、キリストの誕生という一つの調和のうちに結び合わせていることを見て取るならば、なおさらである。
Hic est enim qui sicut sponsus egreditur de thalamo suo; exsultavit ut gigas ad currendam viam; a summo coelo egressio ejus et usque ad summum regressio ejus (Psal. XVIII, 6, 7) .
PL 3, 907C実に、この方は「花婿のようにその部屋から進み出る者であり、道を走ろうとする勇者のように喜び躍った。その出で立ちは天の果てより、その帰りは天の果てにまで至る」(詩篇18:6-7)。
Quoniam usque ad summum, nec quisquam in coelum ascendit, nisi qui de coelo descendit, Filius hominis qui est in coelis (Joan. III, 13) . Repetens hoc ipsum dicit: Pater, clarifica me eo honore quo fui apud te antequam mundus esset (Joan. XVII, 5) .
PL 3, 907C天の果てにまで至るのは、天より降った者、すなわち天にいます人の子でなければ、誰も天に上ることがないからである(ヨハネ3:13)。同じことを繰り返して、彼はこう言う。「父よ、世界が存在する前に、私が汝のもとにあったその栄誉によって、私を輝かせたまえ」(ヨハネ17:5)。
Ac si de coelo descendit Verbum hoc, tamquam sponsus ad carnem, ut per carnis assumptionem Filius hominis illuc posset ascendere, unde Dei Filius Verbum descenderat, merito, dum per connexionem mutuam et caro Verbum Dei gerit, et Filius Dei fragilitatem carnis assumit; cum sponsa carne conscendens illuc, unde sine carne descenderat, recipit jam claritatem illam, quam dum ante mundi institutionem habuisse ostenditur, Deus manifestissime comprobatur.
PL 3, 907Cそしてこの言葉は、花婿が肉へと赴くかのように天より降ったのであり、それは肉を受け取ることによって、人の子が、神の子である言葉がそこから降ったその場所へと上ることができるためであった。当然にも、この相互の結びつきによって、肉が神の言葉を担うと同時に、神の子が肉の弱さを受け取る一方で、花嫁である肉と共に、かつて肉を伴わずに降ったその場所へと上りゆくとき、彼はすでに、世界の創建に先立って持っていたことが示されるあの栄光を、再び受け取るのである。かくして彼が神であることは、このうえなく明らかに証明される。
Et nihilominus, dum mundus ipse post illum institutus refertur, per ipsum creatus esse reperitur; quo ipso divinitatis in ipso, per quem factus est mundus, et claritas et auctoritas comprobetur.
PL 3, 908Aそしてそれにもかかわらず、世界そのものが彼の後に建てられたと言われる一方で、それが彼を通して創造されたことが見出される。まさにこのことによって、世界がそれを通して造られたその方における神性の栄光と権威とが、証明されるのである。
Quod si, cum (III Reg. VIII, 39) nullius sit nisi Dei, cordis nosse secreta (Matth. IX, 4; Apoc. II, 23) , Christus secreta conspicit cordis: quod si, cum (Isa. XLIII, 25) nullius sit nisi Dei, peccata dimittere; idem (Marc. II, 5) Christus peccata dimittit: quod si, cum nullius sit hominis de coelo venire; de coelo veniendo descendit: quod si, cum nullius hominis haec vox esse possit, Ego et Pater unum sumus (Joan. X, 30) ; hanc vocem de conscientia divinitatis Christus solus edicit: quod si postremo, omnibus divinitatis Christi probationibus et rebus instructus apostolus Thomas, respondens Christo, Dominus meus et Deus meus (Joan. XX, 28) dicit: quod si et apostolus Paulus, quorum, inquit, patres et ex quibus Christus secundum carnem, qui est super omnia Deus benedictus in saecula (Rom. IX, 5) , in suis litteris scribit: quod si idem se Apostolum non ab hominibus, aut per hominem, sed per Jesum Christum (Gal. I, 1, 12) constitutum esse depromit: quod si idem, Evangelium non se ab hominibus didicisse aut per hominem, sed per Jesum Christum accepisse contendit: merito Deus est Christus.
PL 3, 908Aそしてもし、(列王記三8:39)心の秘密を知ること(マタイ9:4;黙示録2:23)は神のほかの誰にも属さないのに、キリストが心の秘密を見通すのであれば――そしてもし、(イザヤ43:25)罪を赦すことは神のほかの誰にも属さないのに、同じ(マルコ2:5)キリストが罪を赦すのであれば――そしてもし、天から来ることは人間の誰にも属さないのに、彼は天から来ることによって降ったのであれば――そしてもし、人間の誰にもありえないこの言葉、すなわち「私と父とは一つである」(ヨハネ10:30)というこの言葉を、神性の認識からキリストひとりが言い表すのであれば――そしてもし最後に、キリストの神性についてのあらゆる証明と事実とに教えられた使徒トマスが、キリストに答えて「私の主、私の神よ」(ヨハネ20:28)と言うのであれば――そしてもし使徒パウロもまた、「彼らの父祖たちであり〔「彼ら」の先行詞は原文に示されない。ローマ9:5 を途中から引いているためである〕、彼らから肉によればキリストが出た。その方こそすべてのものの上にいます、世々にわたって祝福された神である」(ローマ9:5)と、その書簡において書いているのであれば――そしてもし同じ使徒が、自分は人間からでも人間を通してでもなく、イエス・キリストを通して(ガラテヤ1:1,12)使徒として立てられたのだと述べているのであれば――そしてもし同じ使徒が、福音を人間から学んだのでも人間を通して受けたのでもなく、イエス・キリストを通して受け取ったのだと主張しているのであれば――当然にもキリストは神である。
Itaque hoc in loco ex duobus alterum constare debebit. Cum enim manifestum sit omnia esse facta per Christum; aut ante omnia est, quoniam omnia per ipsum, et merito et Deus est: aut quia homo est, post omnia est, et merito per ipsum nihil factum est.
PL 3, 908Bしたがって、この点においては、二つのうちいずれか一方が成り立たねばならない。実に、すべてがキリストを通して造られたことは明らかなのだから――彼はすべてに先立つ方であり、すべてが彼を通してあるがゆえに、当然にも神でもある。あるいは、彼が人間であるがゆえにすべての後にある方であり、当然にも彼を通しては何一つ造られなかった、というのでなければならない。
Sed nihil per ipsum factum esse non possumus dicere, cum animadvertamus omnia per ipsum facta esse scriptum: non ergo post omnia est, id est non homo tantum est, qui post omnia est: sed et Deus; quoniam Deus ante omnia est.
PL 3, 908Cしかし、すべてが彼を通して造られたと記されているのを見て取る以上、我々は、彼を通しては何一つ造られなかったと言うことはできない。それゆえ彼はすべての後にある者ではない。すなわち、すべての後にある者としてただ人間のみであるのではなく、神でもある。なぜなら、神はすべてに先立つからである。
Ante omnia est enim, quia per ipsum omnia; ne si homo tantum, nihil per ipsum; aut si omnia per ipsum, non homo tantum: quoniam si homo tantum; non omnia per ipsum, immo nihil per ipsum. Quid ergo respondent? nihil per ipsum, ut homo sit tantum?
PL 3, 908C実に、彼はすべてに先立つ方である。すべては彼を通してあるのだから。もし彼がただ人間のみであれば、彼を通しては何一つないことになろう。あるいは、もしすべてが彼を通してあるのなら、彼はただ人間のみではない。なぜなら、もし彼がただ人間のみであれば、すべてが彼を通してあるのではなく、むしろ何一つ彼を通してはないことになるからである。それでは彼らは何と答えるのか。彼がただ人間のみであるために、何一つ彼を通してはない、とでも言うのか。
Quomodo ergo omnia per ipsum? Ergo non homo tantummodo est, sed et Deus; siquidem omnia sunt per ipsum: ut merito intelligere debeamus , nec hominem esse Christum tantummodo, qui est post omnia; sed et Deum, cum per ipsum facta sint omnia.
PL 3, 908Cそれならば、どうしてすべてが彼を通してあるのか。ゆえに彼はただ人間のみではなく、神でもある。すべては彼を通してあるのだから。それゆえ我々は当然にも、すべての後にあるキリストがただ人間のみであるのではなく、すべてが彼を通して造られた以上、神でもあると理解すべきである。
Quomodo enim aut hominem tantummodo dicas, cum illum etiam in carne conspicias; nisi quoniam si utrumque animadvertitur, utrumque merito credatur?
PL 3, 908D実に、彼を肉においても見て取る以上、どうして彼をただ人間のみと言うことができようか。両方が見て取られる以上、両方が当然にも信じられるべきなのでなければ。
Caput XIV
第XIV章PL 3, 909AEt tamen adhuc dubitat haereticus Christum dicere esse Deum: quem Deum tot et rebus animadverti et vocibus approbatum. Si homo tantummodo Christus, quomodo veniens in hunc mundum in sua venit, cum homo nullum fecerit mundum?
PL 3, 909Aそれでもなお、異端者はキリストを神であると言うことをためらう。これほど多くの事実と言葉とによって神であると証明されているのを見て取りながらである。もしキリストがただ人間のみであるならば、この世界に来るとき、どうして自分のところに来たのか。人間はいかなる世界も造らなかったのに。
Si homo tantummodo Christus; quomodo mundus per ipsum factus esse refertur, cum non per hominem mundus, sed post mundum homo institutus referatur?
PL 3, 909Aもしキリストがただ人間のみであるならば、どうして世界は彼を通して造られたと言われるのか。世界は人間を通してではなく、人間こそが世界の後に立てられたと言われるのに。
Si homo tantummodo Christus, quomodo non ex semine tantum David Christus, sed Verbum caro facttum est et habitavit in nobis?
PL 3, 909Aもしキリストがただ人間のみであるならば、どうしてキリストはただダビデの裔からのみではなく、「言葉は肉となり、我々のうちに宿った」のか。
Nam etsi protoplastus non ex semine, sed tamen protoplastus non est ex Verbi et carnis conjunctione concretus: non est enim Verbum caro factum et habitavit in nobis.
PL 3, 909A実に、最初に形づくられた人〔アダム〕は種からではなかったが、それでも最初に形づくられた人は、言葉と肉との結合から形づくられたのではない。「言葉は肉となり、我々のうちに宿った」のではないからである。
Si homo tantummodo Christus, quomodo qui de coelo venit, quae vidit et audiit testificatur (Joan. III, 31, 32) , cum constet hominem de coelo, quia ibi nasci non possit, venire non posse?
PL 3, 909Bもしキリストがただ人間のみであるならば、どうして天から来た方として、自分が見聞きしたことを証しするのか(ヨハネ3:31-32)。人間は天において生まれることができない以上、天から来ることができないのは明らかであるのに。
Si homo tantummodo Christus, quomodo (Col. I, 16) visibilia et invisibilia, Throni, Virtutes et Dominationes per ipsum et in ipso creata esse referuntur, cum Virtutes coelestes per hominem fieri non potuerint, quae ante hominem ipsum esse debuerint?
PL 3, 909Bもしキリストがただ人間のみであるならば、どうして(コロサイ1:16)見えるものも見えないものも、もろもろの座も、力も、主権も、彼を通して、また彼のうちに造られたと言われるのか。天上の力あるものどもは、人間に先立って存在すべきものであった以上、人間を通して造られることはできなかったのに。
Si homo tantummodo Christus, quomodo (Matth. XVIII, 20) adest ubique invocatus, cum haec hominis natura non sit, sed Dei, ut adesse omni loco possit?
PL 3, 909Bもしキリストがただ人間のみであるならば、どうして(マタイ18:20)呼び求められるところどこにでも臨在するのか。あらゆる場所に臨在しうるということは、人間の本性ではなく、神の本性であるのに。
Si homo tantummodo Christus, cur homo in orationibus Mediator invocatur, cum invocatio hominis ad praestandam salutem inefficax judicetur? Si homo tantummodo Christus, cur (I Tim. I, 1) spes in illum ponitur, cum (Jer. XVII, 5) spes in homine maledicta referatur?
PL 3, 909Bもしキリストがただ人間のみであるならば、なぜ祈りにおいて人間が仲介者として呼び求められるのか。人間を呼び求めることは、救いをもたらすには無力であると判断されるのに。もしキリストがただ人間のみであるならば、なぜ(一テモテ1:1)希望が彼のうちに置かれるのか。(エレミヤ17:5)人間における希望は呪われたものと言われるのに。
Si homo tantummodo Christus, cur (Matth. X, 33) non licet Christum sine exitio animae negari, cum in hominem commissum delictum referatur posse dimitti?
PL 3, 909Cもしキリストがただ人間のみであるならば、なぜ(マタイ10:33)キリストを否認することが魂の滅びなしには許されないのか。人間に対して犯された罪は赦されうると言われるのに。
Si homo tantummodo Christus, quomodo Joannes Baptista testatur et dicit (Joan. I, 15) : Qui post me venit, ante me factus est, quia prior me fuit; cum, si homo tantummodo Christus, post Joannem natus, ante Joannem esse non possit, nisi quoniam illum, qua Deus est, ante praecessit?
PL 3, 910Aもしキリストがただ人間のみであるならば、どうして洗礼者ヨハネはこう証しして言うのか(ヨハネ1:15)。「私の後に来る方は、私より先にあった方であるがゆえに、私に先立つ者となった」。もしキリストがただ人間のみであれば、ヨハネの後に生まれた者が、ヨハネに先立つ者であることはできないのに。ただし、神としては彼〔ヨハネ〕に先立っていたのでなければ、そうはならない。
Si homo tantummodo Christus, quomodo (Joan. V, 19) quae Pater facit, et Filius facit similiter, cum homo coelestibus operibus Dei similia opera facere non possit?
PL 3, 910Aもしキリストがただ人間のみであるならば、どうして(ヨハネ5:19)父が行うことを、子も同様に行うのか。人間は、神の天上の業に似た業を行うことができないのに。
Si homo tantummodo Christus, quomodo sicut Pater in se vitam habet, ita dedit Filio vitam habere in semetipso (Joan. V, 26) ; cum exemplo Patris Dei, homo in se vitam habere non possit, cum non in aeternitate sit gloriosus, sed in materia mortalitatis effectus?
PL 3, 910Aもしキリストがただ人間のみであるならば、どうして「父が自らのうちに生命を持つように、子にも自らのうちに生命を持つことをお与えになった」のか(ヨハネ5:26)。人間は、父なる神に倣って自らのうちに生命を持つことはできない。永遠のうちに栄光ある者ではなく、死すべき質料のうちに造られた者だからである。
Si homo tantummodo Christus; quomodo refert, Ego sum panis vitae aeternae qui de coelo descendi (Joan. VI, 51) ; cum neque panis vitae homo esse possit ipse mortalis, nec de coelo descenderit, nulla in coelo constituta materia fragilitatis?
PL 3, 910Aもしキリストがただ人間のみであるならば、どうして「私は天から降った永遠の生命のパンである」と言うのか(ヨハネ6:51)。死すべき人間自身は生命のパンであることもできず、また天から降ることもなかった。天に脆さという質料が据えられたことなど、一度もないのに。
Si homo tantummodo Christus, quomodo dicit, quia Patrem Deum nemo vidit umquam, nisi qui est a Deo, hic vidit Deum? (Ibid. 46.) Quoniam, si homo tantummodo Christus, Deum videre non potuit, quia Deum nemo hominum vidit: si autem dum ex Deo est, Deum vidit, plus se quam hominem, dum Deum vidit, intelligi voluit.
PL 3, 910Bもしキリストがただ人間のみであるならば、どうして彼は、父なる神を見た者は誰もいない、ただ神のもとより出た方だけがこの神を見た、と言うのか(ヨハネ6:46)。なぜなら、もしキリストがただ人間のみであれば、神を見ることはできなかったはずである。人間のうちで神を見た者は誰もいないのだから。しかし、彼が神から出た者として神を見たのであれば、神を見たことによって、自分が人間以上の者であると理解されることを望んだのである。
Si homo tantummodo Christus, cur dicit: Quid, si videritis Filium hominis ascendentem illuc ubi ante erat? (Ibid. 62.) Ascendit autem in coelum: ibi ergo fuit, dum illuc redit ubi prius fuit.
PL 3, 910Bもしキリストがただ人間のみであるならば、なぜ彼はこう言うのか。「人の子が以前いた所へ上るのを汝らが見るならば、どうであろうか」(ヨハネ6:62)。ところで彼は天に上った。したがって彼はそこにいたのである。以前いた所へと再び戻るのだから。
Quod si de coelo missus a Patre est, non utique homo tantum est: homo enim, ut diximus, de coelo venire non potuit. Non igitur ibi ante homo fuit, sed illuc ascendit ubi non fuit. Descendit autem Dei Verbum, quod ibi fuit.
PL 3, 910Bもし彼が父によって天から遣わされたのであれば、彼は決してただ人間のみではない。人間は、我々が述べたように、天から来ることができなかったからである。それゆえ、彼は以前そこ〔天〕に人間としていたのではなく、いなかった場所へと〔人間として〕上ったのである。しかし、そこにいた神の言葉が降ったのである。
Verbum, inquam, Dei et Deus per quem facta sunt omnia, et sine quo factum est nihil (Joan. I, 3) . Non igitur homo inde sic de coelis venit; sed Dei Sermo, id est Deus, inde descendit.
PL 3, 910Cすなわち、神の言葉であり神であるところの、彼を通してすべてが造られ、彼なしには何一つ造られなかったその方である(ヨハネ1:3)。したがって、人間がそのようにして天から来たのではなく、神の言葉、すなわち神が、そこから降ったのである。
Caput XV
第XV章PL 3, 911ASi homo tantummodo Christus, quomodo ait (Joan., VIII, 14, 15) : Etsi ego de me testificor, verum est testimonium meum; quia scio unde venerim, et quo eam: vos ignoratis unde venerim, aut quo eam: vos secundum carnem judicatis.
PL 3, 911Aもしキリストがただ人間のみであるならば、どうして彼はこう言うのか(ヨハネ8:14-15)。「たとえ私が自分について証言するとしても、私の証言は真実である。私は自分がどこから来て、どこへ行くかを知っているからである。汝らは、私がどこから来て、どこへ行くかを知らない。汝らは肉によって裁く」。
Ecce et heic illuc se dicit rediturum, unde se testificatur ante venisse, missum scilicet de coelo. Descendit ergo unde venit, quomodo illuc vadit unde descendit.
PL 3, 911A見よ、ここでも彼は、かつて自分が来たと証言していたその場所へと、再び戻ると言っている。すなわち天から遣わされたということである。それゆえ彼は、来たところから降ったのであり、そのようにして、降ったところへと再び行くのである。
Ex quo, si homo tantummodo Christus esset, non inde venisset; atque ideo nec illuc abiret, quoniam non inde venisset. Veniendo autem inde, unde homo venire non potest, Deum se ostendit venisse.
PL 3, 911Aこのことから、もしキリストがただ人間のみであったなら、そこから来ることはなかったであろう。それゆえ、そこから来なかった以上、そこへ去ることもなかったであろう。しかし、人間が来ることのできない場所から来ることによって、彼は自らが神として来たことを示したのである。
Sed enim hujus ipsius descensionis ignari et imperiti Judaei, heredes sibi haereticos istos reddiderunt, quibus dicitur: Vos ignoratis unde veniam, et quo eam: vos secundum carnem judicatis (Ib.) .
PL 3, 911Bしかし、まさにこの降下について知らず、理解しなかったユダヤ人たちは、この異端者たちを自らの相続人としたのである。彼らに向かって、こう言われている。「汝らは、私がどこから来て、どこへ行くかを知らない。汝らは肉によって裁く」(ヨハネ8:14-15)。
Tam isti quam Judaei carnalem solam esse Christi nativitatem tenentes, nihil aliud Christum esse quam hominem crediderunt; non considerantes illud, quoniam cum de coelo homo non potuerit venire, ut merito illuc posset redire, Deum esse qui inde descenderit, unde homo venire non potuerit.
PL 3, 911Bこの者たちも、ユダヤ人たちと同様に、キリストの誕生をただ肉によるものとのみ解して、キリストは人間以外の何ものでもないと信じた。彼らは次のことを顧みなかった。すなわち、人間は天から来ることができなかった以上、当然にもそこへ戻ることもできないのであって、人間が来ることのできなかったその場所から降った方こそ、神であるということを。
Si homo tantummodo Christus, quomodo dicit: Vos ex inferioribus estis, ego de sursum sum; vos de hoc mundo estis, ego non sum de hoc mundo? (Joan., VIII, 23.) Ideo autem si omnis homo ex hoc mundo est, et ideo in hoc mundo est Christus, an homo tantummodo est?
PL 3, 911Bもしキリストがただ人間のみであるならば、どうして彼はこう言うのか。「汝らは下なるものより出ている。私は上より出ている。汝らはこの世界に属している。私はこの世界に属していない」(ヨハネ8:23)。ところで、もしすべての人間がこの世界に属しており、それゆえキリストもまたこの世界にあるのだとすれば、彼はただ人間のみであるということになるのか。
Absit. Sed considera quod ait: Ego non sum de hoc mundo. Numquid ergo mentitur, quum ex hoc mundo sit, si homo tantummodo sit? Aut si non mentitur; non est ex hoc mundo. Non ergo homo tantummodo est, quia ex hoc mundo non est.
PL 3, 911C断じてそうではない。むしろ、彼が「私はこの世界に属していない」と言っていることを考えよ。もし彼がただ人間のみであるならば、この世界に属しているのに、偽っているのであろうか。あるいは、もし偽っていないのであれば、彼はこの世界に属していないのである。したがって、彼はただ人間のみではない。この世界に属していないのだから。
Sed ne lateret quis esset, expressit unde esset: Ego, inquit, de sursum sum; hoc est, de coelo, unde homo venire non potest; non enim in coelo factus est.
PL 3, 911Cしかし、自分が何者であるかが隠れたままとならぬよう、彼は自分がどこから来たのかを明らかにした。「私は」と彼は言う、「上より出ている」。すなわち天からということである。人間はそこから来ることができない。人間は天において造られたのではないからである。
Deus est ergo qui de sursum est, et idcirco de hoc mundo non est: quamquam etiam quodammodo ex hoc mundo est; unde non Deus tantum est Christus, sed et homo.
PL 3, 911Cそれゆえ、上より出ている者は神である。それゆえこの世界に属していない。とはいえ、ある仕方ではこの世界に属してもいる。したがって、キリストはただ神のみではなく、人間でもある。
Ut merito, quomodo non est ex hoc mundo secundum Verbi divinitatem; ita ex hoc mundo sit secundum suscepti corporis fragilitatem: Homo est enim cum Deo junctus, et Deus cum homine copulatus.
PL 3, 912Aそれゆえ当然にも、言葉の神性に従ってはこの世界に属していないのと同じ仕方で、受け取った肉体の脆さに従ってはこの世界に属しているのである。すなわち、人間は神と結び合わされ、神は人間と結ばれているのである。
Sed idcirco nunc heic Christus in unam partem solius divinitatis incubuit, quoniam caecitas Judaica solam in Christo partem carnis aspexit, et inde in praesenti loco, silentio praeterita corporis fragilitate quae de mundo est, de sua sola divinitate locutus est quae de mundo non est: ut in quantum illi inclinaverant, ut hominem illum tantummodo crederent, in tantum illos Christus posset ad divinitatem suam considerandam trahere, ut se Deum crederent; volens illorum incredulitatem circa divinitatem suam, omissa interim commemoratione sortis humanae, solius divinitatis oppositione superare.
PL 3, 912Aしかし、キリストがここで神性のみという一方の側にひたすら傾いて語ったのは、ユダヤ人の盲目が、キリストのうちに肉の側面のみを見ていたからである。それゆえ、この箇所において、この世界に属する肉体の脆さについては沈黙のうちに過ぎ去らせ、この世界に属さない自らの神性のみについて語ったのである。それは、彼らが彼をただ人間のみと信じるほうへと傾いていたその度合いに応じて、キリストが彼らを自らの神性を考えるほうへと引き寄せ、自らを神と信じさせることができるようにするためであった。彼は、人間としての境遇についての言及をさしあたり措いて、自らの神性に対する彼らの不信を、神性のみを対置することによって打ち破ろうと望んだのである。
Si homo tantummodo Christus, quomodo dicit: Ego ex Deo prodii et veni (Joan. VIII, 42; XVI, 28) , cum constet hominem a Deo factum esse, non ex Deo processisse: ex Deo autem homo quomodo non processit, sic Dei Verbum processit; de quo dictum est: Eructavit cor meum Verbum bonum (Ps. XLIV, 2) .
PL 3, 912Bもしキリストがただ人間のみであるならば、どうして彼はこう言うのか。「私は神より出て、そして来た」(ヨハネ8:42、16:28)。人間は神によって造られたのであって、神より出たのではないことは明らかである。しかし、人間が神より出るということのなかった、まさにその仕方で、神の言葉は出たのである。この言葉について、こう言われている。「我が心は良き言葉を吐き出した」(詩篇44:2)。
Quod quoniam ex Deo est, merito et apud Deum est. Quodque, quia non otiose prolatum est, merito omnia facit. Omnia enim per ipsum facta sunt, et sine ipso factum est nihil (Joan. I, 3) . Sed enim hoc Verbum per quod facta sunt omnia (Deus est).
PL 3, 912Bそれが神より出ている以上、当然にも神のもとにもある。そして、それは無為に発出せしめられたのではない以上、当然にもすべてを造る。実に、「すべては彼を通して造られ、彼なしには何一つ造られなかった」(ヨハネ1:3)。しかし、すべてがそれを通して造られたこの言葉こそは(神である)〔底本では Deus est が丸括弧に入っている〕。
Et Deus, inquit, erat Verbum. Deus ergo processit ex Deo, dum qui, processit Sermo, Deus est qui processit ex Deo.
PL 3, 912B「そして」と彼は言う、「言葉は神であった」。それゆえ、神は神より出たのである。すなわち、言葉として出た者こそ、神より出た神なのである〔底本は dum qui, processit Sermo, Deus est。構文が乱れているらしく、言葉として出た者が神より出た神である、と解した〕。
Si homo tantummodo Christus; quomodo ait: Si quis verbum meum servaverit, mortem non videbit in aeternum? (Joan. VIII, 51.) Mortem in aeternum non videre, quid aliud quam immortalitas est?
PL 3, 912Bもしキリストがただ人間のみであるならば、どうして彼はこう言うのか。「もし誰かが私の言葉を守るならば、その者は永遠に死を見ることがない」(ヨハネ8:51)。永遠に死を見ないということは、不死性以外の何であろうか。
Immortalitas autem divinitati socia est, quia et Divinitas immortalis est, et immortalitas divinitatis fructus est. Sed enim omnis homo mortalis est; immortalitas autem ex mortali non potest esse. Ergo ex Christo homine mortali, immortalitas non potest nasci.
PL 3, 912Cところで、不死性は神性に伴うものである。神性は不死であり、不死性は神性の実りだからである。しかし、すべての人間は死すべきものである。そして不死性は死すべきものから生じることはできない。それゆえ、死すべき人間であるキリストから、不死性が生まれることはできない。
Sed qui verbum custodierit, inquit, meum, mortem non videbit in aeternum. Ergo verbum Christi praestat immortalitatem, et per immortalitatem praestat divinitatem.
PL 3, 912Cしかし、「私の言葉を守る者は」と彼は言う、「永遠に死を見ることがない」。それゆえ、キリストの言葉は不死性を与え、不死性を通して神性を与えるのである。
Quod si non potest exhibere, ut immortalem alterum faciat ipse mortalis; hoc autem Christi verbum exhibet, pariter et praestat immortalitatem: non utique homo tantum est, qui praestat immortalitatem; quam, si tantummodo homo esset, praestare non posset: praestando autem divinitatem per immortalitatem, Deum se probat divinitatem porrigendo, quam nisi Deus esset, praestare non posset.
PL 3, 912C死すべき者自身が、他の者を不死なる者とすることはできない。しかし、キリストの言葉はこれを行い、等しく不死性を与える。それゆえ、不死性を与える者は、決してただ人間のみではない。もしただ人間のみであれば、それを与えることはできなかったであろう。しかし、不死性を通して神性を与えることによって、彼は自らが神であることを証すのである。もし神でなければ、神性を差し出すことはできなかったであろうから。
Si homo tantummodo Christus, quomodo inquit Ante Abraham ego sum? (Joan. VIII, 58.) Nemo enim hominum ante eum potest esse ex quo ipse est; nec potest fieri ut quisquam prius fuerit ante illum ex quo ipse originem sumpsit.
PL 3, 913Aもしキリストがただ人間のみであるならば、どうして彼はこう言うのか。「アブラハムより前に、私はある」(ヨハネ8:58)。人間の誰も、自分がそこから出たその人物より先に存在することはできない。また、誰かが自分の起源をそこから得たその人物より先にあったなどということも、あり得ないのである。
Sed enim Christus, cum ex Abraham sit, ante Abraham esse se dicit. Aut mentitur igitur et fallit si ante Abraham non fuit, qui ex Abraham fuit: aut non fallit si etiam Deus est, dum ante Abraham fuit.
PL 3, 913Aしかし、キリストはアブラハムより出ているにもかかわらず、アブラハムより前に自分はあると言う。それゆえ、もしアブラハムより出た者がアブラハムより前に存在しなかったのなら、彼は偽り欺いているのである。あるいは、アブラハムより前に存在していた以上、彼が神でもあるならば、偽ってはいないのである。
Quod nisi fuisset, consequenter cum ex Abraham fuisset, ante Abraham esse non posset. Si homo tantummodo Christus; quomodo ait: Et ego agnosco eas et sequuntur me meae; et ego vitam aeternam do illis, et numquam peribunt in perpetuum? (Joan. X, 27, 28.) Sed enim cum omnis homo mortalitatis sit legibus alligatus, et idcirco in perpetuum se ipse servare non possit, multo magis in perpetuum alterum servare non poterit.
PL 3, 913Aもし彼が神でなかったなら、アブラハムより出た者である以上、当然にもアブラハムより前に存在することはできなかったであろう。もしキリストがただ人間のみであるならば、どうして彼はこう言うのか。「私は私の羊を知っており、私の羊は私に従う。そして私は彼らに永遠の生命を与え、彼らは永遠に滅びることがない」(ヨハネ10:27-28)。しかし、すべての人間は死すべき者の法則に縛られており、それゆえ永遠に自分自身を保つことすらできないのであるから、まして他の者を永遠に保つことなど、なおさらできないはずである。
At in perpetuum se Christus repromittit salutem daturum; quam si non dat, mendax est: si dat, Deus est.
PL 3, 913Bしかしキリストは、永遠に救いを与えると約束している。もしそれを与えないならば、彼は偽り者である。もし与えるならば、彼は神である。
Sed non fallit; dat enim quod repromittit: Deus est ergo, qui salutem perpetuam porrigit; quam homo, qui se ipsum servare non potest, alteri praestare non poterit.
PL 3, 913Bしかし彼は欺いていない。約束したことを実際に与えるからである。それゆえ、永遠の救いを差し出す者は神である。自分自身を保つことすらできない人間は、それを他者に与えることなどできないのだから。
Si homo tantummodo Christus, quid est, quod ait: Ego et Pater unum sumus? (Ib. v. 30.) Quomodo enim Ego et Pater unum sumus, si non et Deus est et Filius? qui idcirco unum potest dici dum ex ipso est, et dum Filius ejus est, et dum ex ipso nascitur, dum ex ipso processisse reperitur, per quod et Deus est.
PL 3, 913Bもしキリストがただ人間のみであるならば、彼がこう言うのは何であろうか。「私と父とは一つである」(ヨハネ10:30)。もし彼が神でありかつ子であるのでなければ、どうして「私と父とは一つである」と言えようか。彼が一つであると言われうるのは、彼が父より出ており、父の子であり、父より生まれ、父より出たことが見出されるがゆえであり、それによって彼はまた神でもあるからである。
Quod cum invidiosum Judaei putassent, et blasphemum credidissent, eo quod se ostenderat his sermonibus Christum esse Deum, ac propterea ad lapides concurrissent, et saxorum ictus injicere gestiissent; exemplo et testimonio Scripturarum adversarios suos fortiter refutavit.
PL 3, 913Cユダヤ人たちはこれを憎むべきことと思い、冒瀆であると信じた。というのも、彼はこれらの言葉によって、キリストである自らが神であることを示していたからである。それゆえ彼らは石に駆け寄り、石礫の一撃を浴びせようと逸り立った。しかし彼は、聖典の実例と証しとによって、自らの敵対者たちを力強く論駁した。
Si illos, inquit, dixit deos ad quos Dei verba facta sunt, et non potest solvi Scriptura; quem Pater sanctificavit et misit in hunc mundum, vos dicitis, quia blasphemas, quia dixi, Filius Dei sum ego (Joan. X, 35, 36) .
PL 3, 913C「もし」と彼は言う、「彼〔聖典〕が、神の言葉を向けられた者たちを神々と呼び、しかも聖典は廃されえないのであれば、父が聖別してこの世に遣わしたこの私について、汝らは、私が『私は神の子である』と言ったことをもって、冒瀆していると言うのか」(ヨハネ10:35-36)。
Quibus vocibus neque se negavit Deum, quin immo Deum se esse firmavit. Nam quia sine dubitatione dii esse dicuntur, ad quos verba Dei facta sunt; multo magis hic Deus, qui melior illis omnibus invenitur.
PL 3, 914Aこれらの言葉によって、彼は自らが神であることを否定しなかったばかりか、むしろ自らが神であることを確言したのである。なぜなら、神の言葉が向けられた者たちが疑いなく神々と呼ばれるのであれば、彼らのすべてに勝る者として見出されるこの方は、なおさら神なのだから。
Et nihilominus calumniosam blasphemiam dispositione legitima congruenter refutavit: Deum enim se sic intelligi vult, ut Filium Dei, et non ipsum Patrem vellet intelligi.
PL 3, 914Aそれでもなお彼は、正当な論の運びによって、この誹謗による冒瀆を筋道立てて退けた。すなわち彼は、自らが神であると理解されることを望みながらも、それは父ご自身としてではなく、神の子として理解されることを望んだのである。
Missum enim se esse dixit (Ib. v. 32) , et multa operase ex Patre ostendisse monstravit; ex quo non Patrem se, sed Filium esse intelligi voluit; et in ultima parte defensionis, Filii, non Patris, fecit mentionem dicendo: Vos dicitis quia blasphemas, quia dixi: Filius Dei sum.
PL 3, 914A実に彼は、自らが遣わされた者であると言い(ヨハネ10:32)、父より出た多くの業を〔底本は operase。opera se と読む〕自ら示したことを明らかにした。このことから、彼は自らが父としてではなく、子として理解されることを望んだのである。そして弁明の最後の部分において、父にではなく子に言及して、こう言った。「汝らは、私が『私は神の子である』と言ったことをもって、冒瀆していると言う」。
Ita quod ad crimen blasphemiae pertinet, Filium se, non Patrem dicit: quod autem ad divinitatem spectet ipsius, Ego et Pater unum sumus dicendo, Filium se esse et Deum probavit: Deus est ergo: Deus autem sic, ut Filius sit, non Pater.
PL 3, 914Aこのように、冒瀆という罪状に関わる限り、彼は自らを父ではなく子であると言う。しかし彼自身の神性に関わる限り、「私と父とは一つである」と言うことによって、自らが子であり、かつ神であることを証したのである。それゆえ彼は神である。ただし、父としてではなく、子としてそうであるような神である。
Caput XVI
第XVI章PL 3, 914BSi homo tantummodo Christus, quomodo ipse dicit: Et omnis qui vivit et credit in me, non morietur in aeternum? (Joan. XI, 26.) Sed enim qui in hominem solitarium credit et nudum, maledictus dicitur (Jer. XVII, 5) : heic autem, qui credit in Christum non maledictus, sed in aeternum non moriturus refertur.
PL 3, 914Bもしキリストがただ人間のみであるならば、どうして彼自身がこう言うのか。「そして生きていて私を信じる者はみな、永遠に死ぬことがない」(ヨハネ11:26)。しかし、ただの人間、裸の人間を信じる者は、呪われた者と言われる(エレミヤ17:5)。ところがここでは、キリストを信じる者は呪われた者ではなく、永遠に死ぬことのない者として語られている。
Ex quo, si aut homo est tantum, ut haeretici volunt, quomodo quisquis in eum credit, non morietur in aeternum, cum maledictus esse teneatur qui confidit in homine?
PL 3, 914Cこのことから、もし異端者たちが望むように彼がただ人間のみであるならば、人間に信頼する者は呪われた者とされるはずであるのに、どうして彼を信じる者は皆、永遠に死ぬことがないのか。
Aut si non maledictus, sed potius ad aeternae vitae consecutionem, ut legitur, destinatus; non homo tantummodo Christus, sed et Deus: in quem qui credit, et maledictionis periculum deponit, et ad fructum justitiae accedit.
PL 3, 914Cあるいは、もし彼を信じる者が呪われた者ではなく、むしろ書かれているとおり永遠の生命の獲得へと定められているのであれば、キリストはただ人間のみではなく、神でもあるのである。彼を信じる者は、呪いの危険を脱ぎ捨て、義の実りへと近づくのだから。
Si homo tantummodo Christus, quomodo Paraclitum dicit de suo esse sumpturum quae nuntiaturus si? (Joan. XVI, 14.) Neque enim Paraclitus ab homine quidquam accipit, sed homiui scientiam Paraclitus porrigit, nec futura ab homine Paraclitus discit, sed de futuris hominem Paraclitus instruit.
PL 3, 914Cもしキリストがただ人間のみであるならば、どうして彼は、パラクレートス(聖なる霊を指す)が自分のものから受け取って告げ知らせるであろうと言うのか(ヨハネ16:14)。パラクレートスは人間から何かを受け取ることはない。むしろパラクレートスが人間に知識を与えるのである。パラクレートスは未来のことを人間から学ぶのではなく、むしろパラクレートスが人間に未来のことを教えるのである。
Ergo aut non accepit Paraclitus a Christo homine quod nuntiet, quoniam Paraclito homo nihil poterit dare a quo ipse homo debet accipere; et fallit in praesenti loco Christus et decipit, cum Paraclitum a se homine accepturum quae nuntiet dicit; aut non nos fallit, sicut nec fallit, et accepit Paraclitus a Christo quae nuntiet.
PL 3, 915Aそれゆえ、あるいは、パラクレートスは人間であるキリストから告げるべきことを受け取らなかったのであろう。人間は、自分がそこから受け取るべきパラクレートスに対して何一つ与えることができないのだから。そしてこの場合、キリストはこの箇所において欺き偽っていることになる。人間である自分からパラクレートスが告げるべきことを受け取るであろうと言っているのだから。あるいは、彼は我々を欺いていない――実際に欺いてはいないのだから――そしてパラクレートスはキリストから告げるべきことを受け取ったのである。
Sed si a Christo accepit quae nuntiet; major ergo jam Paraclito Christus est: quoniam nec Paraclitus a Christo acciperet, nisi minor Christo esset.
PL 3, 915Aしかし、もしパラクレートスがキリストから告げるべきことを受け取ったのであれば、キリストはすでにパラクレートスより大いなる者である。パラクレートスがキリストより劣った者でなければ、キリストから受け取ることはなかったであろうから。
Minor autem Christo Paraclitus Christum etiam Deum esse hoc ipso probat, a quo accepit quae nuntiat; ut testimonium Christi divinitatis grande sit, dum minor Christo Paraclitus repertus, ab illo sumit quae caeteris tradit.
PL 3, 915Aしかし、キリストより劣った者であるパラクレートスは、自らが告げることをキリストから受け取っているという、まさにそのこと自体によって、キリストが神でもあることを証している。こうして、キリストの神性の大いなる証しとなる。キリストより劣った者として見出されるパラクレートスが、他の者たちに伝えることを彼から受け取っているのだから。
Quandoquidem si homo tantummodo Christus, a Paraclito Christus acciperet quae diceret, non a Christo Paraclitus acciperet quae nuntiaret.
PL 3, 915Bなぜなら、もしキリストがただ人間のみであったならば、キリストが語るべきことをパラクレートスから受け取るはずであって、パラクレートスがキリストから告げるべきことを受け取るはずはなかったであろうから。
Si homo tantummodo Christus; quare credendi nobis talem regulam posuit quo diceret: Haec est autem vita aeterna ut sciant te unum et verum Deum, et quem misisti Jesum Christum? (Joan. XVII, 3.) Si noluisset se etiam Deum intelligi, cur addidit: Et quem misisti Jesum Christum, nisi quoniam et Deum accipi voluit?
PL 3, 915Bもしキリストがただ人間のみであるならば、どうして彼は、こう言うことによって我々に信ずべき規範をこのように立てたのか。「そして永遠の生命とはこれである。すなわち、彼らが唯一の真の神である汝と、汝が遣わしたイエス・キリストとを知ることである」(ヨハネ17:3)。もし彼が自らも神として理解されることを望まなかったのであれば、なぜ「汝が遣わしたイエス・キリスト」と言い添えたのか。彼もまた神として受け入れられることを望んだのでなければ。
Quoniam si se Deum nollet intelligi, addidisset: Et quem misisti hominem Jesum Christum: nunc autem neque addidit, nec se hominem nobis tantummodo Christus tradidit, sed Deo junxit, ut et Deum per hanc conjunctionem, sicut est, intelligi vellet.
PL 3, 915Bもし彼が自らを神として理解されることを望まなかったなら、「そして汝が遣わした人間イエス・キリスト」と言い添えたであろう。しかし今、彼はそうは言い添えなかった。キリストは自らをただ人間として我々に伝えたのではなく、神へと結びつけたのである。それは、この結びつきによって、まさにあるがままに、神としても理解されることを望んだからである。
Est ergo credendum, secundum praescriptam regulam, in Dominum, unum verum Deum, et in eum quem misit Jesum Christum consequenter, qui se nequaquam Patri, ut diximus, junxisset, nisi Deum quoque intelligi vellet; separasset enim ab eo, si Deum intelligi se noluisset: inter homines enim tantummodo se collocasset, si hominem se esse tantummodo sciret; nec cum Deo junxisset, si se non et Deum nosset: nunc et de homine tacet, quoniam hominem illum nemo dubitat; et Deo se jungit merito, ut credituris divinitatis suae formulam poneret.
PL 3, 915Cそれゆえ、先に定められた規範に従って、唯一の真の神である主と、それに続いて彼が遣わしたイエス・キリストとを、信じるべきなのである。彼は、既に述べたとおり、自らを神としても理解されることを望まなかったならば、決して自らを父に結びつけることはなかったであろう。もし自らが神として理解されることを望まなかったのであれば、自らを父から切り離したであろう。もし自らがただ人間のみであると自覚していたなら、人間たちのうちにのみ自らを置いたであろう。もし自らが神でもあることを知らなかったなら、神に結びつけることもなかったであろう。しかし今、彼は人間であることについては沈黙している。彼が人間であることを疑う者は誰もいないからである。そして当然にも自らを神に結びつける。それは、これから信じる者たちに、自らの神性の定式を置くためである。
Si homo tantummodo Christus; quomodo dicit: Et nunc honorifica me gloria quam habebam apud te priusquam mundus esset? (Joan. XVII, 5.) Si antequam mundus esset, gloriam habuit apud Deum, et claritatem tenuit apud Patrem, ante mundum fuit: nec enim habuisset gloriam, nisi ipse prius fuisset, qui gloriam posset tenere.
PL 3, 916Aもしキリストがただ人間のみであるならば、どうして彼はこう言うのか。「そして今、世界が存在する前に私が汝のもとで持っていたその栄光によって、私を輝かせたまえ」(ヨハネ17:5)。もし世界が存在する前に、彼が神のもとで栄光を持ち、父のもとで光輝を保っていたのであれば、彼は世界より前に存在していたのである。栄光を保ちうる者として、自らがまず存在していたのでなければ、栄光を持つことはなかったであろうから。
Nemo enim habere aliquid poterit, nisi ante ipse fuerit, qui aliquid tenet. Sed enim Christus habet gloriam ante mundi institutionem; ergo ante institutionem mundi fuit.
PL 3, 916A実に、何かを保つ者自身が先に存在していたのでなければ、誰も何かを持つことはできない。しかしキリストは、世界の創建の前に栄光を持っている。それゆえ彼は、世界の創建の前に存在していたのである。
Nisi enim ante institutionem mundi esset; ante mundi institutionem gloriam habere non posset, cum ipse non esset.
PL 3, 916A実に、もし彼が世界の創建の前に存在していなかったならば、自らが存在していなかった以上、世界の創建の前に栄光を持つことはできなかったであろう。
Sed enim homo gloriam ante mundi institutionem habere non potuit, qui post mundum fuit: Christus autem habuit: ante mundum igitur fuit: non igitur homo tantummodo fuit, qui ante mundum fuit: Deus est igitur, quoniam ante mundum fuit, et gloriam ante mundum tenuit.
PL 3, 916Aしかし、世界の後に存在した人間は、世界の創建の前に栄光を持つことはできなかった。ところがキリストは持っていた。それゆえ彼は世界より前に存在していたのである。世界より前に存在していた以上、彼はただ人間のみではなかった。それゆえ彼は神である。世界より前に存在し、世界より前に栄光を保っていたのだから。
Nec praedestinatio ista dicatur, quoniam nec posita est; aut addant hoc qui hoc putant: sed vae est adjicientibus, quomodo et detrahentibus, positum (Apoc. XXII, 18, 19) : non potest ergo dici quod non potest adjici.
PL 3, 916Bこれは予定のことであると言われてはならない。そのようには定められていないからである。そう考える者たちがいるなら、その者たちはそれを付け加えるがよい。しかし、付け加える者にも取り去る者にも禍いがあると定められている(黙示録22:18-19)。それゆえ、付け加えることのできないものを、そう言うことはできない。
Sublata ergo praedestinatione quae non est posita, in substantia fuit Christus ante mundi institutionem. Verbum est enim per quod facta sunt omnia, et sine quo factum est nihil.
PL 3, 916Bそれゆえ、定められていない予定という考えを取り除くならば、キリストは世界の創建の前に、実体において存在していたのである。実に彼は、それを通してすべてが造られ、それなしには何一つ造られなかった言葉なのである。
Quoniam et si in praedestinatione dicitur gloriosus, et ante mundi institutionem fuisse praedestinationem, ordo servetur, et ante hunc erit multus numerus hominum in gloriam destinatus.
PL 3, 916Bたとえ彼が予定において栄光ある者と言われ、この予定が世界の創建の前に存在していたとしても、順序が守られる以上、彼より前に、栄光へと定められた多くの人間の数があることになろう。
Minor enim per istam destinationem Christus caeteris intelligetur, quibus posterior denotatur.
PL 3, 916Cなぜなら、この定めによれば、キリストは他の者たちに劣る者と理解されることになろう。彼らより後の者とされてしまうからである。
Nam si haec gloria in praedestinatione fuit, praedestinationem istam in gloriam novissimus Christus accepit: ante enim praedestinatus Adam esse cernetur, et Abel, et Enoch, et Noe, et Abraham, et reliqui caeteri.
PL 3, 916Cなぜなら、もしこの栄光が予定のうちにあったのなら、キリストはこの栄光への予定を最も後に受けたことになる。彼より先に、アダムが、アベルが、エノクが、ノアが、アブラハムが、そしてその他の者たちが、予定されていたと見なされるであろうから。
Nam cum apud Deum et personarum et rerum omnium ordo digestus sit, ante hanc praedestinationem Christi in gloriam multi praedestinati fuisse dicentur.
PL 3, 916C神のもとでは、人々についても、あらゆる事柄についても、秩序が整えられている以上、キリストのこの栄光への予定より前に、多くの者たちが予定されていたと言われることになろう。
Et hoc pacto minor caeteris hominibus Christus esse deprehenditur, qui melior et major et antiquior ipsis quoque Angelis invenitur.
PL 3, 916Cそしてこのようにして、天使たちよりもなお優れ、大いなる者であり、より古い者として見出されるはずのキリストが、他の人間たちより劣る者であると見なされてしまうことになる。
Aut haec igitur omnia tollantur, ut Christo divinitas auferatur: aut si haec tolli non possunt, Christo ab haereticis Divinitas propria reddatur.
PL 3, 917Aしたがって、これらすべてが取り除かれることによって、キリストから神性が奪われるのでなければならない。あるいは、もしこれらを取り除くことができないのであれば、異端者たちは、キリストに固有の神性を彼に返さねばならない。
Caput XVII
第XVII章PL 3, 917AQuid si Moyses hanc eamdem regulam veritatis exequitur, et hoc in principio suarum nobis tradidit Litterarum, quo discamus omnia creata et condita esse per Dei Filium, hoc est per Dei Verbum?
PL 3, 917Aでは、もしモーセもまたこの同じ真理の規範を遂行しており、自らの文書の冒頭において、万物が神の子を通して、すなわち神の言葉を通して、造られ建てられたことを我々が学ぶようにと、我々に伝えていたとすればどうであろうか。
Id enim dicit quod Joannes, quod caeteri; immo et Joannes et caeteri ab hoc intelliguntur accepisse quod dicant.
PL 3, 917A実に、彼が語ることは、ヨハネが語ることであり、他の者たちが語ることでもある。いや、むしろヨハネも他の者たちも、自分たちの語ることを、ここから受け取ったのだと理解されるのである。
Si enim Joannes dicit: Omnia per ipsum facta sunt, et sine ipso factum est nihil (Joan. I, 3) ; Prophetes autem refert: Dico ego opera mea Regi (Psal. XLIV, 2) ; Moyses autem introducit praecipientem Deum ut lux fiat in primis, coelum firmetur, aquae congregentur, arida ostendatur, fructus secundum semina provocetur, animalia producantur, luminaria in coelo atque astra ponantur (Gen. I) : non alium ostendit tunc adfuisse Deo cui praeciperentur haec opera ut fierent, nisi eum per quem facta sunt omnia, et sine quo factum est nihil.
PL 3, 917B実に、ヨハネはこう言う。「すべては彼を通して造られ、彼なしには何一つ造られなかった」(ヨハネ1:3)。また預言者はこう告げる。「私は私の業を王に語る」(詩篇44:2)。そしてモーセは、神がまず光あれと命じ、天を固めさせ、水を集めさせ、乾いた地を現させ、種にしたがって実りを生じさせ、動物を生み出させ、天に光る物と星々を置かせる様を描き出す(創世記1章)。このとき、これらの業がなされるようにと命じられた相手として、それを通してすべてが造られ、それなしには何一つ造られなかったその方以外の誰も、神のもとに居合わせたことを示してはいない。
Ac si hic Verbum Dei est, nam eructavit cor meum verbum bonum; ostendit in principio Verbum fuisse, et Verbum hoc apud Patrem fuisse, Deum praeterea Verbum fuisse, omnia per ipsum facta esse.
PL 3, 917Bそして、もしこの方が神の言葉であるならば——「我が心は良き言葉を吐き出した」とあるからである——彼は、初めに言葉があったこと、この言葉が父のもとにあったこと、さらに言葉が神であったこと、そしてすべてが彼を通して造られたことを示しているのである。
Sed enim hoc Verbum caro factum est, et habitavit in nobis (Joan. I, 14) , Christus scilicet Filius Dei; quem, dum et postmodum secundum carnem hominem accipimus, et ante mundi institutionem Dei Verbum et Deum videmus; merito secundum institutionem Veteris et Novi Testamenti, et Deum et hominem Christum Jesum et credimus et tenemus.
PL 3, 917Cしかしこの言葉は肉となり、我々のうちに宿った(ヨハネ1:14)。すなわちそれは神の子キリストである。彼を、その後は肉によって人間として受け取りながら、世界の創建の前には神の言葉であり神であると見て取る我々は、旧約と新約という制度に従って、当然にも、イエス・キリストを神であり人間であると信じ、そう保持するのである。
Quid si idem Moyses introducit dicentem Deum: Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram (Gen. I, 26, 27) : et infra, Et fecit Deus hominem, ad imaginem Dei fecit illum, masculum et feminam fecit eos?
PL 3, 917Cでは、もし同じモーセが、神がこう言うのを描き出しているとすればどうであろうか。「我々の像と似姿とに、人を造ろう」(創世記1:26-27)。そしてさらに下って、「そして神は人を造り、神の像に彼を造り、男と女とに彼らを造った」。
Si, ut jam docuimus, Dei Filius est per quem facta sunt omnia; utique Dei Filius est per quem etiam homo institutus est, propter quem facta sunt omnia.
PL 3, 917Cもし、我々がすでに教えたとおり、それを通してすべてが造られたのが神の子であるならば、当然にも、それのために万物が造られたところの人間もまた、神の子を通して建てられたのである。
Sed enim Deo praecipiente ut homo fiat, Deus refertur esse qui hominem facit: facit autem hominem Dei Filius, Verbum scilicet Dei, per quem facta sunt omnia, et sine quo factum est nihil.
PL 3, 917Cしかし、神が人を造れと命じたことによって、人を造る方は神であると言われている。そして人を造るのは神の子、すなわち神の言葉である。それを通してすべてが造られ、それなしには何一つ造られなかった、その方である。
Hoc autem Verbum caro factum est, et habitavit in nobis: ergo Christus est Deus. Per Christum igitur homo factus est, ut per Dei Filium.
PL 3, 917Dしかしこの言葉は肉となり、我々のうちに宿った。それゆえキリストは神である。したがって、人間はキリストを通して、すなわち神の子を通して造られたのである。
Sed Deus hominem ad imaginem Dei fecit; Deus est ergo qui fecit hominem ad imaginem Dei, Deus ergo Christus est: ut merito nec Veteris Testamenti circa personam Christi vacillet auctoritas, dum Novi Testamenti manifestatione fulcitur: nec Novi Testamenti intercepta sit potestas, dum radicibus veteris Testamenti ejusdem nititur veritas.
PL 3, 918Aしかし神は、神の像に人を造った。それゆえ、神の像に人を造った方は神である。したがってキリストは神である。それゆえ当然にも、旧約の権威は、キリストの位格について揺らぐことがない。それは新約の顕現によって支えられているからである。また新約の権力が奪われることもない。それは新約自身の真理が、旧約の根に支えられているからである。
Ex quo, qui Christum, Dei Filium et hominis, tantummodo praesumunt hominem, non et Deum, contra Testamentum et Vetus et Novum faciunt, dum et Veteris et Novi Testamenti auctoritatem veritatemque corrumpunt.
PL 3, 918Aこのことから、神の子であり人間の子でもあるキリストを、ただ人間のみであって神ではないと思い込む者たちは、旧約と新約の双方に反することを行っている。旧約と新約の権威と真理とを、ともに損なっているのだから。
Quid si idem Moyses ubique introducit Deum Patrem immensum atque sine fine, non qui loco cludatur, sed qui omnem locum cludat: nec eum qui in loco sit, sed potius in quo omnis locus sit: omnia continentem et cuncta complexum; ut merito nec descendat nec ascendat, quoniam ipse omnia et continet et implet: et tamen nihilominus introducit Deum descendentem ad turrem quam aedificabant filii hominum considerare quaerentem, et dicentem: Venite; et mox: Descendamus, et confundamus illic ipsorum linguas, ut non audiat unusquisque vocem proximi sui? (Gen. XI, 7.) Quem volunt heic Deum descendisse ad turrem illam, et homines tunc illos visitare quaerentem?
PL 3, 918Aでは、同じモーセが至るところで、父なる神を、量り尽くしえず果てしない方として、すなわち場所に閉じ込められる方ではなく、あらゆる場所を閉じ込める方として、また場所のうちにある方ではなく、むしろすべての場所がそのうちにある方として、万物を包み込み、すべてを抱く方として描き出しているとすればどうであろうか。それゆえ当然にも、彼は降ることも上ることもない。彼自身がすべてを包み、すべてを満たしているからである。それにもかかわらず、モーセは同時に、人の子らが建てていた塔を見ようとして降る神を描き出し、「来たれ」と言い、続けて「我々は降って、そこで彼らの言葉を混乱させ、それぞれが隣人の声を聞き取れぬようにしよう」と言う神を描き出している(創世記11:7)。彼らはここで、この塔へと降り、当時その人々を訪れようとしていたのは誰であると言おうとするのか。
Deum Patrem? Ergo jam loco clauditur: et quomodo ipse omnia complectitur? Aut numquid Angelum cum Angelis dicit descendentem, et dicentem: Venite; et mox: Descendamus et confundamus illic ipsorum linguas?
PL 3, 918B父なる神であろうか。それならば、彼はすでに場所に閉じ込められることになる。しかし、それでどうして彼自身がすべてを抱くと言えようか。あるいは、天使たちと共に降り、「来たれ」と言い、続けて「我々は降って、そこで彼らの言葉を混乱させよう」と言うのは、一人の天使であるとでも言うのか。
Sed enim in Deuteronomio animadvertimus retulisse Deum haec, Deumque dixisse, ubi ponitur: Cum disseminaret filios Adam, statuit fines gentium juxta numerum angelorum Dei (Deut. XXXII, 8) .
PL 3, 918Bしかし我々は、申命記において、神がこれらのことを語り伝え、神が言ったことに気づく。そこにはこう記されている。「彼がアダムの子らを散らしたとき、神の天使たちの数にしたがって、諸国民の境を定めた」(申命記32:8)。
Neque ergo Pater descendit, ut res indicat; neque Angelus ista praecipit, ut res probat. Superest ergo, ut ille descenderit, de quo apostolus Paulus: Qui descendit, ipse est qui ascendit super omnes coelos, ut impleret omnia (Ephes. IV, 10) ; hoc est Dei Filius, Dei Verbum.
PL 3, 918Cそれゆえ、事柄が示すとおり、父が降ったのではない。また、事柄が証すとおり、一人の天使がこれらのことを命じたのでもない。したがって、残るのは、使徒パウロが語るあの方が降ったということである。「降った方こそ、万物を満たすために、すべての天の上に上った方である」(エフェソ4:10)。すなわちこれは神の子、神の言葉である。
Verbum autem Dei caro factum est, et habitavit in nobis: hic erit Christus: Deus ergo pronuntiabitur Christus.
PL 3, 918Cしかし神の言葉は肉となり、我々のうちに宿った。この方こそキリストである。それゆえキリストは神であると宣せられるであろう。
Caput XVIII
第XVIII章PL 3, 918DEcce idem Moyses refert alio in loco, quod Abrahae visus sit Deus (Gen. XII, 7) . Atquin idem Moyses audit a Deo, quod nemo hominum Deum videat et vivat (Exod. XXXIII, 20) . Si videri non potest Deus, quomodo visus est Deus?
PL 3, 918D見よ、同じモーセが別の箇所で、神がアブラハムに見られたと伝えている(創世記12:7)。しかるに同じモーセは、いかなる人間も神を見て生きることはない、と神から聞いている(出エジプト記33:20)。神が見られえないのなら、どうして神は見られたのか。
Aut si visus est, quomodo videri non potest? Nam et Joannes, Deum nemo (inquit) vidit umquam (I Joan. IV, 12) . Et apostolus Paulus: Quem vidit hominum nemo, nec videre potest (I Tim. VI, 16) . Sed non utique Scriptura mentitur: ergo vere visus est Deus.
PL 3, 919Aあるいは、見られたのなら、どうして見られえないのか。実にヨハネも、「神をいまだかつて見た者はいない」と言っている(一ヨハネ4:12)。使徒パウロも、「いかなる人もこの方を見た者はなく、見ることもできない」と言う(一テモテ6:16)。しかし聖典は決して偽らない。ゆえに神は真に見られたのである。
Ex quo intelligi potest, quod non Pater visus sit, qui numquam visus est; sed Filius, qui et descendere solitus est, et videri quia descenderit.
PL 3, 919Aこのことから理解されうるのは、見られたのは父ではないということである。父は決して見られたことがないのだから。むしろ子である。子は降ることを常としており、降ったがゆえに見られるのである。
Imago est enim invisibilis Dei, ut mediocritas et fragilitas conditionis humanae Deum Patrem videre aliquando jam tunc assuesceret in imagine Dei, hoc est, in Filio Dei.
PL 3, 919A子は見えざる神の像である。それは、人間という境遇の凡庸さと脆さが、神の像のうちに、すなわち神の子のうちに、いつか父なる神を見ることに、すでにその時から慣れていくためである。
Gradatim enim et per incrementa fragilitas humana nutriri debuit per imaginem ad istam gloriam, ut Deum Patrem videre possit aliquando. Periculosa sunt enim quae magna sunt, si repentina sunt.
PL 3, 919A実に、人間の脆さは、段階を追い、少しずつ増しながら、この像を通してかの栄光へと養われていかなければならなかった。いつか父なる神を見ることができるようになるためである。大きなものは、突然であれば危険だからである。
Nam etiam lux solis subita post tenebras, splendore nimio insuetis oculis non ostendet diem, sed potius faciet caecitatem.
PL 3, 919B実に、闇の後に突然差す太陽の光は、慣れない目にはあまりの輝きのために昼を示すことなく、むしろ盲目をもたらすであろう。
Quod ne in damnum humanorum contingat oculorum, paulatim disruptis et dissipatis tenebris, ortus luminaris istius mediocribus incrementis fallenter assurgens oculos hominum sensim assuefacit ad totum orbem suum ferendum per incrementa radiorum.
PL 3, 919Bそれが人間の目に害となって生じることのないよう、闇は少しずつ破られ払われていき、かの光る天体の上りは、目立たぬ増し方で気づかれぬまま昇りながら、光線の増加を通して、人間の目を徐々にその全き球体を耐え見ることに慣らしていくのである。
Sic ergo et Christus, id est, imago Dei et Filius Dei, ab hominibus inspicitur, qua poterat videri.
PL 3, 919Bかくしてキリストも、すなわち神の像にして神の子は、人間に見られうる限りにおいて人間から見つめられるのである。
Et ideo fragilitas et mediocritas sortis humanae per ipsum alitur, producitur, educatur; ut aliquando Deum quoque ipsum Patrem, assueta Filium conspicere, possit, ut est, videre; ne majestatis ipsius repentino et intolerabili fulgore percussa intercipi possit, ut Deum Patrem quem semper optavit, videre non possit.
PL 3, 919Bそれゆえ、人間の運命の脆さと凡庸さは、この方を通して養われ、育てられ、教え導かれる。それは、子を見ることに慣れたのち、いつか父なる神をもまた、あるがままに見ることができるようになるためであり、その方の威厳の突然で耐えがたい輝きに打たれて断ち切られ、常に望んでいた父なる神を見ることができなくなる、ということのないためである。
Ex quo Filius est hic qui videtur; Dei autem Filius, Dei Verbum est; Dei autem Verbum caro factum est et habitavit in nobis: hic autem Christus est. Quae, malum, ratio est ut dubitetur Deus dici, qui tot modis Deus intelligitur approbari?
PL 3, 919Cこのことから、見られるのはこの子である。神の子は神の言葉である。神の言葉は肉となって我々のうちに住んだ。この方こそキリストである。これほど多くの仕方で神であると証しされていると理解される方が、神と呼ばれることを疑われるとは、いったいどのような理屈であろうか。
Ac si et Agar (Gen. XVI, 7) , ancillam Sarae de domo ejectam pariter et fugatam Angelus convenit apud fontem aquae in via Sur, fugae causas interrogat atque accipit; et post haec humilitatis consilia porrigit; spem praeterea illi materni nominis facit, quodque ex utero ejus multum semen esset futurum spondet atque promittit, et quod Hismael ex illa nasci haberet, et cum caeteris aperit locum habitationis ipsius, actumque describit: hunc autem Angelum, et Dominum Scriptura proponit et Deum: (nam nec benedictionem seminis promisisset, nisi Angelus et Deus fuisset) quaerant quid in praesenti loco haeretici tractent.
PL 3, 919Cアガル(創世記16:7)についても同様である。サラの家から追い出され、逃げ去った女奴隷アガルに、天使がシュルへの道の水の泉のほとりで出会い、逃げた理由を尋ね、答えを得る。その後、へりくだりについての勧めを与える。さらに、母となる名の希望を彼女に抱かせ、その胎から多くの子孫が生まれるであろうと請け合い、約束し、イシュマエルが彼女から生まれることになると告げ、そのほかにも彼女の住む場所を明かし、その成り行きを描き出す。ところで聖典は、この天使を主とも神とも示している(実に、天使であり神でなければ、子孫の祝福を約束することはなかったであろう)。異端者たちは、この箇所について何を論じるつもりか、自ら問うてみるがよい。
Pater fuit iste qui ab Agar visus est, an non? quia Deus positus est. Sed absit Deum Patrem Angelum dicere: ne alteri subditus sit, cujus Angelus fuerit.
PL 3, 920Aアガルに見られたのは父であったのか、そうでないのか。神と呼ばれているからには。しかし、父なる神を天使と呼ぶことは断じてあってはならない。さもなくば、自らがその天使であるところの、他の誰かに従属することになってしまう。
Sed Angelum dicent fuisse: quomodo ergo Deus erit, si Angelus fuit? cum non sit hoc nomen Angelis umquam concessum; nisi quoniam ex utroque latere nos veritas in istam concludit sententiam ; quia intelligere debeamus Dei Filium fuisse: qui quoniam ex Deo est, merito Deus, quia Dei Filius, dictus sit: quoniam Patri subditus et annuntiator paternae voluntatis est, magni consilii Angelus pronuntiatus est.
PL 3, 920Aしかし、天使であったと彼らは言うであろう。ならば、天使であったのなら、どうして神であろうか。この名は天使たちに決して許されたことがないのだから。とすれば残る道は一つ、真理が両側から我々を次の見解へと閉じ込めるのである。すなわち、これは神の子であったと理解しなければならない、ということである。神の子は神から出た者であるから当然にも神と呼ばれ、また父に従属し、父の御旨を告げる者であるから「大いなる計画の天使」と呼ばれたのである。
Ergo si hic locus neque personae Patris congruit, ne Angelus dictus sit: neque personae Angeli, ne Deus pronuntiatus sit: personae autem Christi convenit ut et Deus sit, quia Dei Filius est; et Angelus sit, quoniam paternae dispositionis annuntiator est; intelligere debent contra Scripturas se agere haeretici; qui Christum cum dicant se et Angelum credere, nolint illum etiam Deum pronuntiare, quem in Veteri Testamento ad visitationem generis humani legunt saepe venisse.
PL 3, 920Aゆえに、この箇所は父の位格には適合しない、天使と呼ばれないためである。また天使の位格にも適合しない、神と呼ばれないためである。しかしキリストの位格には適合する。神の子であるから神でもあり、父の配剤を告げる者であるから天使でもあるからである。異端者たちは、自分たちが聖典に逆らって行動していると理解すべきである。彼らはキリストを天使であるとも信じると言いながら、旧約聖書において人類を訪れるためにしばしば来たと読むこの方を、神とも呼ぼうとしないのである。
Adhuc adjecit Moyses (Gen. XVIII, 1) , Abrahae visum Deum apud quercum Mambre, sedente ipso ad ostium tabernaculi sui meridie: et nihilominus, cum tres conspexisset viros, unum ex illis Dominum nuncupasse; quorum cum pedes lavisset, cineritios panes cum butyro, et ipsius copia lactis offert, et ut hospites retenti vescerentur, hortatur.
PL 3, 920Bさらにモーセは付け加えている(創世記18:1)。すなわち、神がマムレの樫の木のもとでアブラハムに現れたということ、その時アブラハムは真昼に自分の天幕の入り口に座っていたこと、それでもなお、三人の男を見たとき、そのうちの一人を主と呼んだということを。アブラハムはその足を洗うと、灰で焼いたパンをバターとともに供し、また豊かな乳を捧げ、客人たちに留まって食するよう勧める。
Post quae et quod pater futurus esset, audit: et quod Sara uxor ejus paritura ex ipso filium esset, ediscit: et de exitu Sodomitarum, quae merebantur pati, recognoscit: et quod propter clamorem Sodomorum Deus descendisset, addiscit.
PL 3, 920Cその後、自分が父となるであろうことを聞く。妻サラが彼によって子を産むことになると知らされる。ソドムの人々が受けるに値する報いとしての最期について確かめる。そしてソドムの叫びのゆえに神が下ったことを教えられる。
Quo in loco in Patrem volunt videri tunc fuisse cum Angelis duobus hospitio receptum, Patrem visibilem haeretici crediderunt: si autem Angelum, cum ex Angelis tribus unus Dominus nuncupatur: cur, quod non solet, Angelus Deus dicitur? nisi quoniam, ut Deo Patri invisibilitas propria reddatur, et Angelo propria mediocritas remittatur, non nisi Dei Filius, qui et Deus est, Abrahae visus, et hospitio receptus esse. credetur.
PL 3, 920Cこの箇所で異端者たちは、その時二人の天使とともに客として迎え入れられたのは父であったと見なそうと望み、見られうる父を信じた。しかし、もし天使であったとするならば――三人の天使のうちの一人が主と呼ばれているのだから――なぜ、通例に反して、天使が神と呼ばれるのか。それは、父なる神には固有の見られえなさが保たれ、天使には固有の凡庸さが認められた上で、神でもある神の子のみが、アブラハムに見られ、客として迎え入れられたと信じられるべきだからにほかならない。
Quod enim erat futurus, meditabatur in sacramento, Abrahae factus hospes apud Abrahae filios futurus (Joan. XIII, 5) ; cujus filiorum pedes, ad probationem quod ipse esset, abluit; reddens in filiis jus hospitalitatis, quod aliquando illi feneraverat pater.
PL 3, 920C彼はやがてそうなるべきことを、秘義のうちに思い巡らしていたのである。アブラハムの客となった者が、いずれアブラハムの子らのもとに客となるであろうから(ヨハネ13:5)。その子らの足を、自分が誰であるかを証しするために洗う。そして、子らにおいて客をもてなす権利を返す。かつて父〔アブラハム〕が彼に貸し与えていたものである。
Unde et ne qua esset dubitatio quin iste Abrahae hospes fuisset, in Sodomitarum exitu ponitur (Gen. XIX, 24) : Quoniam pluit Dominus super Sodomam, et Gomorrham ignem et sulphur a Domino de coelo.
PL 3, 921Aそれゆえ、この方がアブラハムの客であったことに何ら疑いが残らぬよう、ソドムの人々の最期において次のように記されている(創世記19:24)。「主はソドムとゴモラの上に、火と硫黄を、主のもとから、天から降らせた。」
Sic enim et Prophetes ex persona Dei: Subverti vos, inquit, sicut subvertit. Dominus Sodomam et Gomorrham (Amos IV, 11) . Dominus ergo Sodomam subvertit, id est, Deus Sodomam subvertit: sed in subversione Sodomorum Dominus pluit ignem a Domino.
PL 3, 921A実に預言者もまた、神の位格から語って言う。「わたしは汝らを、主がソドムとゴモラを覆したように覆した」(アモス4:11)。かくして主がソドムを覆した、すなわち神がソドムを覆したのである。しかしソドムの転覆において、主は主のもとから火を降らせた。
Hic autem Dominus visus est Abrahae Deus: Deus autem hic hospes est Abrahae, visus utique quia tactus: sed cum Pater, quia invisibilis, nec tunc utique visus sit; visus est et hospitio receptus et acceptus est, qui solitus est tangi, et videri: hic autem Filius Dei, Dominus a Domino pluit super Sodomam et Gomorrham sulphur atque ignem.
PL 3, 921Aこの主こそ、アブラハムに見られた神である。この神こそ、アブラハムの客である。見られたのは、まさしく触れられたからである。しかし父は、見られえない方であるがゆえに、その時も決して見られはしなかった。見られ、客として迎えられ、受け入れられたのは、触れられ、見られることを常とする方である。この方こそ神の子であり、主が主のもとから硫黄と火をソドムとゴモラの上に降らせたのである。
Hic autem Dei Verbum est: Verbum autem Dei caro factum est, et habitavit in nobis: hic autem Christus est. Non Pater igitur apud Abraham hospes, sed Christus fuit; nec tunc Pater visus est, sed Filius; visus autem est Christus.
PL 3, 921Bこの方は神の言葉である。神の言葉は肉となって我々のうちに住んだ。この方こそキリストである。ゆえに、アブラハムのもとの客であったのは父ではなく、キリストであった。その時見られたのは父ではなく、子であった。見られたのはキリストである。
Merito igitur Christus, et Dominus et Deus est, qui non aliter Abrahae visus est, nisi quia ante ipsum Abraham, ex Patre Deo Deus Sermo generatus est. Adhuc, inquit, idem Angelus et Deus eamdem Agar fugatam de domo Abrahae cum puero, consolatur et visitat.
PL 3, 921Bそれゆえ当然にも、キリストは主であり神である。アブラハムに見られたのは、この方がアブラハムより前に、父なる神から神である言葉として生み出されていたからにほかならない。さらに〔聖典は〕言う。同じ天使にして神である方が、子とともにアブラハムの家から逃げた同じアガルを慰め、訪れる、と。
Nam cum illa in solitudine exposuisset infantem, quia aqua defecisset ex utre, cumque puer ille clamasset, fletum et planctum levasset (Gen. XXI, 17, 18, 19) , Et audivit, inquit Scriptura, Deus vocem pueri de loco ubi erat.
PL 3, 921B荒れ野で彼女が幼子を捨て置いたのは、皮袋の水が尽きたためであった。その子が泣き叫び、泣き声と嘆きをあげたとき(創世記21:17,18,19)、聖典は言う、「神はその子のいる場所からの声を聞いた」と。
Cum Deum esse qui vocem infantis audivit, retulisset; adjecit: Et vocavit Angelus Domini ipsam Agar de coelo; Angelum referens esse quem Deum dixerat, et Dominum pronuntians esse quem Angelum collocarat: quique Angelus et Deus adhuc ipsi Agar promittit majora solatia, dicendo: Ne timueris; exaudivi enim vocem pueri de loco ubi erat.
PL 3, 921C幼子の声を聞いたのが神であったと述べたのち、聖典はさらに言う。「主の天使が天からアガルを呼んだ」と。ここで、神と呼んでいたその方を天使とも伝え、天使としていたその方を主とも告げているのである。この天使にして神である方は、なおもアガルに、いっそう大きな慰めを約束して言う。「恐れるな。わたしはその子のいる場所からの声を聞いたのだから。」
Surge, sume puerum, et tene: in gentem enim magnam faciam eum. Hic Angelus, si Angelus tantum est, cur hoc sibi vindicat ut dicat: In gentem enim magnam faciam eum, cum hoc utique genus potentiae Dei sit, Angeli esse non possit?
PL 3, 921C「起きよ、その子を取り上げて抱け。わたしは彼を大いなる国民とするからである。」この天使が、もし単なる天使にすぎないのなら、なぜ「わたしは彼を大いなる国民とする」と言って、これを自らのものと主張するのか。これはまさしく神の力の類のものであって、天使のものではありえないのに。
Ex quo etiam Deus confirmatur esse qui hoc potest facere: quoniam ut hoc ipsum comprobetur, adjicitur per Scripturam statim: Et aperuit Deus oculos ejus, et vidit puteum aquae vivae, et abiit, et implevit utrem de puteo, et dedit puero, et erat Deus cum puero.
PL 3, 922Aこのことからも、これをなしうる方が神であることが確かめられる。まさにこのことを証するために、聖典はただちに付け加えているからである。「神は彼女の目を開き、彼女は命の水の井戸を見た。彼女は行って皮袋に井戸の水を満たし、子に与えた。神はその子とともにあった。」
Si ergo hic Deus erat cum puero qui aperuit oculos Agar, ut videret puteum aquae vivae, et hauriret aquam propter urgentem sitis necessitatem; hic autem Deus coelo illam vocat Angelus dictus, cum superius vocem audiens clamantis pueri.
PL 3, 922Aそれゆえ、もしアガルの目を開いて命の水の井戸を見させ、差し迫った渇きの必要のために水を汲ませたのが、子とともにいたこの神であったとするなら〔この si 節の帰結は次節の Deus esset potius に続くと解した。原文の構文はやや崩れている〕――そしてこの神は、天使と呼ばれつつ天から彼女を呼ぶのであり、先に泣き叫ぶ子の声を聞いたときには、
Deus esset potius, non alius intelligitur quam Angelus esse pariter et Deus. Quod cum Patri competens et conveniens esse non possit, qui tantummodo Deus est: competens autem esse possit Christo, qui non tantummodo Deus, sed et Angelus pronuntiatus est; manifeste apparet, non Patrem ibi tunc locutum fuisse ad Agar, sed Christum potius, cum Deus sit, cui etiam Angeli competit nomen; quippe cum magni consilii Angelus factus sit (Isa. IX, 6) : Angelus autem sit, dum exponit sinum Patris, sicut Joannes edicit (Joan. I, 18) .
PL 3, 922Aむしろ神であったにもかかわらず――この方は、天使であると同時に神でもある方にほかならないと理解される。このことは、ただ神であるにすぎない父には適合せず、また相応しくないが、神であるだけでなく天使とも呼ばれるキリストには適合し、相応しくありうる。ゆえに明らかに、その時アガルに語ったのは父ではなく、むしろキリストであったことが分かる。この方は神でありながら、天使という名にも相応しいからである。実に「大いなる計画の天使」となったのであり(イザヤ9:6)、また父の懐を明かす者であるがゆえに天使でもある。ヨハネが述べているとおりである(ヨハネ1:18)。
Si enim ipse Joannes hunc eumdem qui sinum exponit Patris, Verbum dicit carnem factum esse, ut sinum Patris posset exponere: merito Christus non solum homo est, sed et Angelus; nec Angelus tantum, sed et Deus per Scripturas ostenditur, et a nobis hoc esse creditur: ne, si non Christum tunc locutum ad Agar voluerimus accipere; aut Angelum Deum faciamus, aut Deum Patrem omnipotentem inter Angelos computemus.
PL 3, 922B実に、ヨハネ自身が、父の懐を明かすこの同じ方を、肉となった言葉であると述べているのであり、それは父の懐を明かすことができるためであった。ゆえに当然にも、キリストは人であるだけでなく天使でもあり、天使であるだけでなく神でもあると聖典によって示され、我々もそのように信じている。そうでなければ、もしその時アガルに語ったのがキリストであったと受け取ることを望まないならば、我々は天使を神としてしまうか、あるいは全能なる父なる神を天使の中に数え入れてしまうことになるからである。
Caput XIX
第XIX章PL 3, 922CQuid si et alio in loco similiter legimus Deum Angelum positum? Nam cum apud uxores suas Liam atque Rachel Jacob de patris illarum iniquitate quereretur, et cum referret quod jam in terram propriam remeare et reverti cuperet, somnii quoque sui interponebat auctoritatem, quo tempore refert sibi Angelum Dei per somnium dixisse (Gen. XXXI, 11-13) : Jacob, Jacob.
PL 3, 922Cでは、別の箇所でも同様に、神が天使として置かれているのを我々が読むとすればどうであろうか。ヤコブは、その妻レアとラケルに対し、彼女らの父の不正について訴え、すでに自分の国へ帰り戻ることを望んでいると語ったとき、自分の夢の権威をも差し挟んだ。その時ヤコブは、神の天使が夢の中で自分にこう言ったと伝えている(創世記31:11-13)。「ヤコブよ、ヤコブよ。」
Et ego, inquit, dixi: Quid est? Aspice, inquit, oculis tuis, et vide hircos et arietes ascendentes super oves et capras variatos albos, et varios et cineritios et aspersos. Vidi enim quaecumque tibi Laban fecit.
PL 3, 923Aわたしは「何であろうか」と言った。すると天使は言った。「お前の目で仰ぎ見よ、そして見よ。雌羊と雌山羊に乗る雄山羊と雄羊は、白の混じったもの、斑のもの、灰色のもの、斑点のあるものである。ラバンがお前にしたことをすべて、わたしは見た。」
Ego sum Deus qui visus sum tibi in Loco Dei, ubi unxisti mihi illic stantem lapidem, et vovisti mihi illic votum. Nunc ergo surge, et proficiscere de terra hac, et vade in terram nativitatis tuae, et ero tecum.
PL 3, 923A「わたしは、神の場所でお前に見られた神である。そこでお前は、立てた石にわたしのために油を注ぎ、そこでわたしに誓いを立てた。さあ今、起きて、この地を去り、お前の生まれた地へ行け。わたしはお前とともにいよう。」
Si Angelus Dei loquitur haec ad Jacob, atque ipse Angelus infert, dicens: Ego sum Deus qui visus sum tibi in Loco Dei: non tantummodo hunc Angelum, sed et Deum positum sine ulla haesitatione conspicimus, quique sibi votum refert ab Jacob destinatum esse in Loco Dei, et noc dicit in Loco meo.
PL 3, 923Aもし神の天使がヤコブにこれらを語り、その天使自身が「わたしは、神の場所でお前に見られた神である」と言って続けるのであれば、我々はこの方を、単なる天使としてだけでなく、神としても置かれていることを、何のためらいもなく見て取る。この方は、ヤコブによって神の場所で立てられた誓いが自分に向けられたものであると伝え、それを〔底本は noc。hoc と読む〕「わたしの場所」と呼んでいるのである。
Est ergo Locus Dei, est et hic Deus. Sed enim ibi simpliciter est in Loco Dei positum; neque enim dictum est in Loco Angeli et Dei, sed tantummodo Dei: hic autem qui ista promittit, Deus atque Angelus esse perhibetur; ut merito distinctio sit inter eum qui tantummodo Deus dicitur, et inter eum qui non Deus simpliciter, sed et Angelus pronuntiatur.
PL 3, 923Bゆえに神の場所というものはあり、そしてこの方もまた神である。しかし、そこには単に「神の場所」とだけ記されている。「天使と神の場所」とは言われておらず、ただ「神の」とだけ言われているのである。ところが、ここでこれらを約束するこの方は、神であり天使でもあると示されている。それゆえ、単に神とだけ呼ばれる方と、単なる神ではなく天使とも呼ばれる方との間には、当然にも区別があるのである。
Ex quo si nullius alterius Angeli potest heic accipi tanta auctoritas, ut Deum quoque se esse fateatur, et votum sibi factum esse testetur, nisi tantummodo Christi; cui, non quia Angelo tantum, sed quia Deo, votum voveri potest: manifestum est non Patrem accipi posse, sed Filium, Deum et Angelum.
PL 3, 923Bこのことから、他のいかなる天使にも、ここまで大きな権威――自らを神でもあると認め、自分に誓いが立てられたことを証しする権威――を認めることはできず、それはただキリストにのみ属する。誓いは、単なる天使にではなく、神に対して立てられうるのだから。ゆえに、ここで理解されうるのは父ではなく、神であり天使である子であることは明らかである。
Hic autem si Christus est, sicuti est; vehementer periclitatur, qui aut hominem Christum, aut Angelum tantummodo dicit, subtracta illi divini nominis potestate; quam ex Scripturarum coelestium fide frequenter accepit, quae illum et Angelum frequenter et Deum dicunt.
PL 3, 923Cもしこの方がキリストであるならば、実にそのとおりなのだが、キリストを単なる人間、あるいは単なる天使とのみ呼び、神という名の権力を彼から奪い去る者は、大いなる危険に陥っている。この権力は、天の聖典の信頼性によってしばしば彼に与えられたものであり、聖典はこの方を天使とも神ともしばしば呼んでいるのである。
His omnibus etiam illud accedit, ut quomodo illum et Angelum frequenter et Deum posuit Scriptura divina, sic illum et hominem ponat et Deum, exprimens eadem Scriptura divina quod erat futurus, et depingens jam tum in imagine quod habebat esse in substantiae veritate.
PL 3, 923Cこれらすべてに加えて、次のこともある。すなわち、神の聖典がこの方をしばしば天使とも神ともしているように、同様にこの方を人間とも神ともしているのである。同じ神の聖典は、この方がやがてそうなるべき者を言い表し、実体の真理において存在することになるものを、すでにその時、像のうちに描き出しているのである。
Remansit enim, inquit, Jacob solus, et luctabatur homo cum eo usque in mane: et vidit quoniam non potest adversus eum, et tetigit latitudinem femoris Jacob, cum in eum luctaretur et ipse cum eo, et dixit ei: dimitte me, ascendit enim lucifer. Et ille dixit.
PL 3, 923C聖典は言う。「ヤコブはひとり残った。ひとりの人が夜明けまで彼と格闘した。その人は自分が彼に勝てないと見て取ると、格闘しながらヤコブの腿の幅広い所に触れた。そして彼に言った、『わたしを去らせよ、明けの明星が上ってきたから。』」すると彼は言った――
Non te dimittam, nisi me benedixeris. Et dixit: Quod est nomen tuum? Et ille dixit, Jacob. Dixitque ei: Non vocabitur jam nunc nomen tuum Jacob, sed Israel erit nomen tuum: quia invaluisti cum Deo, et cum hominibus potens es (Gen. XXXII, 24-27) .
PL 3, 923D「あなたがわたしを祝福してくれなければ、あなたを去らせません。」すると彼は言った、「お前の名は何か。」彼は言った、「ヤコブです。」すると彼は彼に言った、「お前の名は、もはやヤコブとは呼ばれず、イスラエルという名になるであろう。お前は神に対して強くあり、人々に対して力ある者だからである」(創世記32:24-27)。
Et adhuc adjicit (Gen. XXXII, 30, 31) : Et vocavit Jacob nomen loci illius, Visio Dei. Vidi enim Deum facie ad faciem, et salva facta est anima mea. Ortusque est ei sol: mox transivit Visionem Dei; ipse vero claudicabat femore suo.
PL 3, 924Aさらに聖典は付け加える(創世記32:30,31)。「ヤコブはその場所の名を『神の幻』と呼んだ。『わたしは神を顔と顔とを合わせて見た。それでもわたしの魂は救われた』からである。日は彼の上に昇った。彼は『神の幻』を過ぎて進んだ。彼自身は腿のために足を引きずっていた。」
Homo, inquit, luctabatur cum Jacob. Si homo solitarius, quis est iste? Unde est? Quare cum Jacob contendit atque luctatur? Quid intercesserat? Quid factum fuerat? Quae ratio contentionis istius tantae, tantique certaminis?
PL 3, 924A聖典は言う、「ひとりの人がヤコブと格闘した」と。もし単なる人間であるならば、この者は何者か。どこから来たのか。なぜヤコブと争い、格闘するのか。何が起こっていたのか。何がなされていたのか。これほど大きな争い、これほど大きな戦いの理由は何であるのか。
Quare praeterea Jacob, qui ad tenendum hominem cum quo luctabatur fortir invenitur, et benedictionem ab eo quem detinebat postulat quia jam lucifer oritur, ideo postulasse reperitur; nisi quoniam praefigurabatur contentio haec inter Christum et filios Jacob futura, quae in Evangelio dicitur perfecta?
PL 3, 924Aさらに、格闘していた相手を捕らえる力においてはヤコブが勝っていた〔底本は fortir。fortior と読む〕のに、その捕らえていた相手に、明けの明星がすでに昇ったからという理由で祝福を求めた、と分かるのはなぜか。それは、この争いが、キリストとヤコブの子らとの間にやがて起こるべき争いをあらかじめ形どっていたからにほかならない。その争いは福音書において成就したと言われる。
Contra hunc enim hominem colluctatus est populus Jacob, in qua colluctatione potentior populus est Jacob repertus; quippe cum adversus Christum iniquitatis suae victoriam sit consecutus, quo in tempore, propter facinus quod admisit, incessu fidei propriae et salutis claudicare gravissime incertus et lubricus coepit: qui, quamvis superior damnando Christum repertus, eget tamen ipsius misericordia, eget tamen ipsius benedictione.
PL 3, 924B実に、ヤコブの民はこの人に対して格闘したのであり、その格闘においてヤコブの民は勝る者と見出された。彼らは、キリストに対して自らの不義の勝利を得たからである。しかしその時、彼らが犯した凶行のゆえに、自らの信仰と救いの歩みにおいて、重く不確かに、ふらつきながら足を引きずり始めたのである。彼らは、キリストを断罪することにおいては勝る者と見出されはしたが、それでもなお、この方の憐れみを必要とし、それでもなおこの方の祝福を必要としている。
Sed enim hic homo qui cum Jacob luctatus est: Non, inquit, vocabitur etiam nunc nomen tuum Jacob, sed Israel erit nomen tuum. Ac si Israel est homo videns Deum; eleganter ostendebat Dominus quod non tantum homo esset qui colluctabatur tunc cum Jacob, sed et Deus.
PL 3, 924B実に、ヤコブと格闘したこの人は言った、「お前の名は、もはやヤコブとは呼ばれず、イスラエルという名になるであろう」と。もし「イスラエル」が「神を見る人」を意味するならば、主は、その時ヤコブと格闘していたのが単なる人間ではなく、神でもあったことを、見事に示していたのである。
Videbat utique Deum Jacob cum quo colluctabatur, quamvis hominem ipsius in colluctatione retineret. Et ut nulla adhuc posset esse dubitatio, interpretationem ipse posuit dicendo: Quia invaluisti cum Deo, et cum hominibus potens es.
PL 3, 924Cヤコブは、自分が格闘していた相手を、まさしく神として見ていたのである。もっとも、格闘の中ではその人としての面を捉えてはいたのだが。そして、なお何の疑いも残らぬよう、この方自身が「お前は神に対して強くあり、人々に対して力ある者だからである」と言って、その意味を示したのである。
Ob quam causam hic idem Jacob intelligens jam vim sacramenti et pervidens auctoritatem ejus cum quo luctatus fuisset, nomen loci illius in quo colluctatus est, vocavit Visionem Dei. Superstruxit praeterea causas ad interpretationem Visionis Dei porrigendam.
PL 3, 924Cこのゆえに、このヤコブは、すでに秘義の力を理解し、自分が格闘した相手の権威を見通して、格闘した場所の名を「神の幻」と呼んだ。さらに彼は、「神の幻」の意味を差し出すべき理由を積み重ねた。
Vidi enim, inquit, Deum facie ad faciem, et salva facta est anima mea. Vidit autem Deum cum quo colluctatus est quasi cum homine: sed et hominem quidem quasi victor tenuit; benedictionem autem quasi, a Deo ut inferior, postulavit.
PL 3, 924C彼は言う、「わたしは神を顔と顔とを合わせて見た。それでもわたしの魂は救われた」と。彼は、あたかも人間と格闘するかのようにして、格闘した相手のうちに神を見た。しかも、人としてのその相手は勝者として捕らえながら、祝福のほうは、劣る者として、神から求めたのである。
Ita cum Deo et cum homine colluctatus fuit: ac sic colluctatio haec ibi quidem praefigurata est; in Evangelio autem inter Christum et populum Jacob perfecta est: in qua quamvis populus superior inventus sit, minor repertus est dum nocens comprobatus est.
PL 3, 924Dかくして彼は、神とも人とも格闘したのである。この格闘は、その時にはあらかじめ形どられていたにすぎないが、福音書においてはキリストとヤコブの民との間で成就した。その中で、民は勝る者と見出されたにもかかわらず、有罪の者と証されたことによって、より劣る者と見出されたのである。
Quis dubitabit Christum in quo haec colluctationis figura completa est, non hominem tantum, sed et Deum agnoscere; quandoquidem hominem illum et Deum etiam figura ipsa colluctationis videatur comprobasse?
PL 3, 925Aこの格闘の予型が成就したキリストにおいて、単なる人間だけでなく神をも認めることを、誰が疑うであろうか。この格闘の予型そのものが、この方が人であり神でもあることを証しているように見えるのだから。
Et tamen etiam post haec aeque non cessat eadem Scriptura divina Angelum Deum dicere, et Deum Angelum pronuntiare.
PL 3, 925Aそれでもなお、これらの後にも、同じ神の聖典は等しく、天使を神と呼び、神を天使と告げることをやめない。
Nam (Gen. XLVIII, 14, 15) cum Manassen atque Ephrem filios Joseph benedicturus esset hic ipse Jacob; transversis super capita puerorum manibus collocatis, Deus, inquit, qui pascit me a juventute mea usque in hunc diem, Angelus qui liberavit me ex omnibus malis, benedicat pueros hos.
PL 3, 925A実に(創世記48:14,15)、この同じヤコブが、ヨセフの子らマナセとエフライムを祝福しようとしたとき、両手を子らの頭の上に交差させて置き、こう言った。「わたしを若い時から今日まで養ってくださった神、わたしをあらゆる災いから救い出してくださった天使が、この子らを祝福してくださいますように。」
Usque adeo autem eumdem Angelum ponit quem Deum dixerat, ut singulariter in exitu sermonis sui posuerit personam de qua loquebatur, dicendo benedicat pueros hos.
PL 3, 925Aしかも彼は、神と呼んだのと同じ方を天使として置くほどであり、自らの言葉の結びにおいて、語っていた位格を単数で置いて、「この子らを祝福してくださいますように」と言ったのである。
Si enim alterum Deum, alterum Angelum voluisset intelligi, plurali numero duas personas complexus fuisset: nunc unius personae singularem numerum in benedictione deposuit, ex quo eumdem Deum atque Angelum intelligi voluit.
PL 3, 925Bもし一方を神、他方を天使として、別々に理解させようと望んだのであれば、複数形をもって二つの位格を包んだはずである。しかし今、彼は祝福において単一の位格の単数形を置いた。このことから、彼は同じ方が神でもあり天使でもあると理解させようと望んだのである。
Sed enim Deus Pater accipi non potest: Deus autem et Angelus, Christus accipi potest. Quem ut hujus benedictionis auctorem etiam transversas super pueros manus Jacob ponendo significavit, quasi pater illorum esset Christus ex quo manus ponere figuram et formam futuram passionis ostendens.
PL 3, 925Bしかし父なる神として理解することはできない。神であり天使でもある方としては、キリストとして理解することができる。ヤコブは、子らの上に手を交差させて置くことによっても、この方をこの祝福を与える方として示した。あたかもキリストが彼らの父であるかのように。この手の置き方によって、やがて来る受難の予型と形とを示しているのである。
Nemo igitur Christum, sicut Angelum non dubitat dicere, ita etiam Deum haesitet pronuntiare, cum hunc eumdem, et puerorum horum benedictionem, per Sacramentum passionis digestum in figura manuum, et Deum et Angelum intelligat invocatum fuisse.
PL 3, 925Bそれゆえ、キリストを天使と呼ぶことを誰も疑わないのと同様に、神と告げることをためらう者もいてはならない。この同じ方が、手の予型のうちに受難の秘義によって整えられたこの子らへの祝福において、神としても天使としても呼び求められたと理解されるのだから。
Caput XX
第XX章PL 3, 925CAt si aliquis haereticus, pertinaciter obluctans adversus veritatem, voluerit in his omnibus exemplis proprie Angelum aut intelligere, aut intelligendum esse contenderit, in hoc quoque viribus veritatis frangatur necesse est.
PL 3, 925Cしかし、もしある異端者が、真理に頑なに抗いながら、これらすべての実例において、天使を固有の意味で理解しようとし、あるいは理解されるべきだと主張しようとするならば、この点でもまた、真理の力によって打ち砕かれなければならない。
Nam si omnibus coelestibus terrenis et infernis Christo subditis, etiam ipsi Angeli cum omnibus caeteris quaecumque subjecta sunt Christo dicuntur dii, jure et Deus Christus.
PL 3, 926A実に、天にあるもの、地にあるもの、冥界にあるものすべてがキリストに従属しているのであれば、天使たち自身もまた、キリストに従属するその他のすべてのものとともに「神々」と呼ばれるのであり、それならば当然にもキリストもまた神である。
Et si quivis Angelus subditus Christo deus potest dici; et hoc si dicitur et sine blasphemia profertur: multo magis utique et hoc ipsi Dei Filio Christo competere potest, ut Deus pronuntietur.
PL 3, 926Aそして、もしキリストに従属するいかなる天使も「神」と呼ばれうるのであり、そう言われても冒瀆なく口にされうるのであれば、まして神の子キリスト自身にこそ、神と告げられることが相応しくありうるのである。
Si enim qui subjectus Christo Angelus, Deus promitur; multo magis et constantius Christus, cui sunt omnes Angeli subjecti, Deus esse dicetur. Nec enim naturae congruit, ut quae minoribus concessa sunt, majoribus denegentur.
PL 3, 926A実に、キリストに従属する天使が神と呼ばれるのであれば、まして、すべての天使がそれに従属するキリストは、いっそう確固として神であると言われるであろう。より小さき者たちに許されたことが、より大いなる者たちに拒まれるというのは、本性にふさわしくないからである。
Ita si Angelus Christo minor est, Angelus autem deus dicitur, magis consequenter Christus Deus esse dicitur, qui non uno, sed omnibus Angelis et major et melior invenitur.
PL 3, 926Aかくして、天使がキリストより劣る者でありながら神と呼ばれるのであれば、一人の天使にではなく、すべての天使より大いなる者、優れた者として見出されるキリストが神であると言われるのは、いっそう理にかなっている。
Ac si stetit Deus in synagoga deorum in medio autem Deus deos discernit (Psal. LXXXI, 1, 2) ; in synagoga autem aliquotiens Christus stetit; Christus ergo in synagoga Deus stetit, dijudicans scilicet deos quibus dicit: Usquequo personas hominum accipitis? accusans scilicet consequenter homines synagogae non exercentes justa judicia.
PL 3, 926Bそして、「神は神々の会衆の中に立たれた。その中央で神は神々を裁く」(詩篇81:1,2)とあり、キリストはしばしばその会衆の中に立たれたのであるから、キリストは会衆の中に神として立たれ、神々を裁いて、「汝らはいつまで人を偏り見るのか」と言うのである。すなわち、正しい裁きを行わない会衆の人々を、続けて咎めているのである。
Porro si illi qui reprehenduntur atque culpantur, propter aliquam tamen causam hoc nomen adipisci sine blasphemia videntur, ut dii nuncupentur: multo magis utique hic Deus habebitur qui non tantum Deus in synagoga deorum stetisse dicitur, sed etiam deos discernens et dijudicans, ex eadem lectionis auctoritate aperitur.
PL 3, 926Bしかも、咎められ責められるあの者たちでさえ、何らかの理由によって、冒瀆なくこの名を得て「神々」と呼ばれると見なされるのであれば、まして、単に神々の会衆の中に立ったと言われるだけでなく、神々を選り分け裁く者として、同じ聖句の権威によって明らかにされるこの方こそ、いっそう神とされるべきである。
At si illi, qui tamquam unus de principibus cadunt (Ibid. vers. 7) , dii tamen nuncupantur; multo magis Deus esse dicetur, qui non tantum tamquam unus ex principibus non cadit; sed ipsum quoque malitiae et auctorem et principem vincit.
PL 3, 926Cしかし、君侯の一人のように倒れるあの者たちでさえ(詩篇81:7)、それでもなお「神々」と呼ばれるのであれば、まして、君侯の一人のようには倒れないばかりか、悪意の創始者にして君侯そのものをも打ち負かすこの方こそ、いっそう神であると言われるべきである。
Quae autem, malum, ratio est, ut cum legant hoc etiam Moysi nomen datum, dum dicitur, Deum te posui Pharaoni (Exod. VII, 1) ; Christo negetur, qui non Pharaoni Deus, sed universae creaturae et Dominus et Deus constitutus esse reperitur?
PL 3, 926Cしかし、モーセにさえこの名が与えられたと読みながら――「わたしはお前をファラオに対する神とした」(出エジプト記7:1)と言われている――、それなのにキリストに対してはこれを拒むとは、いったいどのような理屈であろうか。キリストは、ファラオに対してだけの神ではなく、あらゆる被造物に対して主であり神であると立てられていることが見出される方であるのに。
Et in illo quidem hoc nomen temperate datum, in hoc profuse: in illo ad mensuram, in hoc supra omnem omnino mensuram. Non enim ad mensuram, inquit, dat Filio Pater: Pater enim, inquit, diligit Filium (Joan. III, 34, 35) .
PL 3, 927Aそして、あの方〔モーセ〕においてはこの名が控えめに与えられたが、この方〔キリスト〕においては溢れるほどに与えられている。あの方においては量りに応じて、この方においては量りをまったく超えて与えられている。「父は子に量りに応じて与えるのではない」と言われ、「父は子を愛している」と言われているからである(ヨハネ3:34,35)。
In illo ad tempus, in hoc sine tempore; divini enim nominis potestatem et super omnia et in omne tempus accepit.
PL 3, 927Aあの方においては一時のことであるが、この方においては時を超えている。この方は、神という名の権力を、あらゆるものの上に、あらゆる時にわたって受けたからである。
Quod si qui unius hominis accepit potestatem, in hac exiguitate hujus datae potestatis nomen tamen istud Dei incunctanter consequitur; quanto magis qui in ipsum quoque Moysen habet potestatem, nominis istius auctoritatem consecutus esse credetur?
PL 3, 927Aもし、ただ一人の人間に対する権力を受けた者でさえ、その与えられた権力のこの乏しさのうちにあってなお、ためらうことなく神というこの名を得るのであれば、モーセその人に対してさえ権力を持つこの方が、この名の権威を得たと信じられるのは、いっそう当然ではないか。
Caput XXI
第XXI章PL 3, 927BEt poteram quidem omnium Scripturarum coelestium eventilare tractatus, et ingentem circa istam speciem Christi divinitatis, ut ita dixerim, silvam commovere: nisi quoniam non tam mihi contra hanc haeresim propositum est dicere, quam breviter, circa personam Christi Regulam veritatis aperire.
PL 3, 927B私は確かに、天上の聖典すべての論述をふるいにかけ、キリストのこの神性という主題をめぐって、いわば茫大な森を掻き立てることもできたであろう。しかし私の目的は、この異端に対して事細かに論じることよりも、むしろキリストの位格について真理の規範を手短に開示することにある。
Quamvis tamen ad alia festinem, illud non arbitror praetermittendum, quod in Evangelio Dominus ad significantiam suae majestatis expressit dicendo: Solvite templum hoc, et ego in triduo suscitabo illud (Joan. II, 19) .
PL 3, 927Bとはいえ、私は他の事柄へと急ぎながらも、主が福音書において、御自身の威厳を示すために語られたあの言葉は、見過ごすべきではないと考える。すなわち「この神殿を壊すがよい、そうすれば私は三日でそれを甦らせよう」(ヨハネ2:19)。
Aut quando in alio loco, et alia parte pronuntiat: Potestatem habeo animam meam ponendi et rursus recipere eam: hoc enim mandatum accepi a Patre (Joan. X, 18) .
PL 3, 927Bあるいはまた、他の箇所、他の場面において主が次のように宣言しておられる場合も、これに当たる。「私には自分の魂を捨てる力があり、またそれを再び受け取る力もある。私はこの命令を父から受けたのである」(ヨハネ10:18)。
Quis est enim qui dicit animam suam se posse ponere, aut animam suam posse se rursum recuperare, quia hoc mandatum acceperit a Patre?
PL 3, 927B自分の魂を自ら捨てることができる、あるいは自分の魂を自ら再び取り戻すことができると、この命令を父から受けたがゆえに言う者が、いったい誰であろうか。
Aut quis dicit, destructum corporis sui templum resuscitare rursum et reaedificare se posse: nisi quoniam Sermo ille, qui ex Patre, qui apud Patrem, per quem facta sunt omnia, et sine quo factum est nihil (Joan. I, 3) , imitator paternorum operum atque virtutum, imago invisibilis Dei (Coloss. I, 15) , qui descendit de coelo (Joan. III, 31, 32) , qui quae vidit et audivit testificatus est, qui non venit ut faceret suam voluntatem (Joan. VI, 38) , sed potius ut faciat Patris voluntatem, a quo missus ad hoc ipsum fuerat, ut magni consilii Angelus factus (Isa. IX, 6) arcanorum coelestium nobis jura reseraret, quique Verbum caro factus habitavit in nobis (Joan. I, 14) , ex nobis hic Christus non homo tantum, quia hominis Filius; sed etiam Deus, quia Dei Filius, comprobatur?
PL 3, 927C自分の肉体という神殿を、打ち壊された後に再び甦らせ、建て直すことができると言う者が、いったい誰であろうか。それは、かの言葉——父より出た者、父のもとにあった者、その者を通してすべてのものが造られ、その者なしには何ひとつ造られなかった者(ヨハネ1:3)、父の業と力を模す者、見えざる神の像(コロサイ1:15)、天より降った者(ヨハネ3:31, 32)、自ら見聞きしたことを証しした者、自分の意志を行うためではなく(ヨハネ6:38)、むしろ父の御旨を行うために、まさにそのために父から遣わされた者、すなわち大いなる計らいの天使となって(イザヤ9:6)天の秘密の掟を我々に解き明かす者、そして言葉が肉となって我々のうちに宿った者(ヨハネ1:14)——であるからにほかならない。我々から出たこのキリスト〔ex nobis の係りは定かでない。comprobatur ではなく hic Christus にかけて取った〕は、人の子であるがゆえに人であるにとどまらず、神の子であるがゆえに神でもあることが、証明されるのである。
Quod si et primogenitus omnis creaturae ab Apostolo dictus sit Christus (Coloss. I, 15) ; quomodo omnis creaturae primogenitus esse potuit, nisi quoniam secundum divinitatem ante omnem creaturam ex Patre Deo Sermo processit?
PL 3, 927Dもし使徒によってキリストがすべての被造物の初子と呼ばれているとするなら(コロサイ1:15)、神性に従ってすべての被造物に先立って言葉が父なる神から発出したのでなければ、どうしてすべての被造物の初子でありえたであろうか。
Quod nisi ita haeretici acceperint, Christum hominem primogenitum omnis creaturae monstrare cogentur; quod facere non poterunt.
PL 3, 928Aもし異端者たちがそのように受け取らないなら、彼らはキリストという人間をすべての被造物の初子として示さねばならなくなるであろうが、それを行うことはできないであろう。
Aut igitur ante omnem est creaturam ut primogenitus sit omnis creaturae, et non homo est tantum, quia homo post omnem creaturam est; aut homo tantum est, et est post omnem creaturam.
PL 3, 928Aしたがって、すべての被造物の初子であるためにはすべての被造物に先立っているのでなければならず、その場合単なる人ではない、なぜなら人はすべての被造物の後にあるからである。あるいは、単なる人であるならば、すべての被造物の後にあることになる。
Et quomodo primogenitus est omnis creaturae, nisi quoniam dum Verbum illud quod est ante omnem creaturam, et ideo primogenitus omnis creaturae, caro fit et habitat in nobis, hoc est, assumit hunc hominem qui est post omnem creaturam, et sic cum illo et in illo habitat in nobis, ut neque homo Christo subtrahatur, neque divinitas negetur?
PL 3, 928Aすべての被造物に先立つがゆえにすべての被造物の初子であるかの言葉が、肉となって我々のうちに宿る、すなわちすべての被造物の後にあるこの人間を受け取り、そのようにしてその人間と共に、その人間のうちにあって我々のうちに宿るのでなければ、どうしてすべての被造物の初子でありえようか。それは、キリストから人が取り去られることもなく、神性が否定されることもないためである。
Nam si tantummodo ante omnem creaturam est, homo in illo subtractus est: si autem tantummodo homo est, divinitas quae ante omnem creaturam est, intercepta est. Utrumque ergo in Christo confoederatum est, et utrumque conjunctum est, et utrumque connexum est.
PL 3, 928Aなぜなら、もしただすべての被造物に先立ってあるだけならば、その方において人は取り去られていることになり、もしただ人であるだけならば、すべての被造物に先立ってある神性は絶たれていることになるからである。それゆえ、その両者はキリストにおいて結び合わされ、両者は結合され、両者は連結されているのである。
Et merito dum est in illo aliquid quod superat creaturam, pignerata in illo divinitatis et humanitatis videtur esse concordia. Propter quam causam, qui mediator Dei et hominum effectus exprimitur (I Tim. II, 5) , in se Deum et hominem sociasse reperitur.
PL 3, 928Bそれゆえ当然、その方において被造物を超える何かがあるかぎり、神性と人性の一致がその方において保証されているように思われる。この理由のゆえに、神と人との仲介者とされたと言われる方は(一テモテ2:5)、御自身のうちに神と人とを結び合わせた方であることが知られるのである。
Ac si idem Apostolus de Christo refert, ut exutus carnem potestates dehonestavit, palam triumphatis illis in semetipso (Coloss. II, 15) : non utique otiose exutum carne proposuit, nisi quoniam et in resurrectione rursum indutum voluit intelligi.
PL 3, 928Bそして、同じ使徒がキリストについて、肉を脱ぎ捨てることによって諸々の権力を辱め、自らのうちでそれらに対して公然と凱旋したと語っているとすれば(コロサイ2:15)、彼が肉を脱いだと述べたのは決して無意味にではなく、復活において再び身にまとったものとして理解させようとしたからにほかならない。
Quis est ergo iste exutus et rursus indutus, requirant haeretici. Nos enim Sermonem Dei scimus indutum carnis substantiam, eumdemque rursum exutum eadem corporis materia, quam rursus in resurrectione suscepit et quasi indumentum resumpsit.
PL 3, 928Bそれゆえ、脱ぎ、また再び身にまとったこの方が誰であるのかを、異端者たちに問わせるがよい。我々は、神の言葉が肉の実体を身にまとい、同じ方が同じ肉体の質料を再び脱ぎ、そしてそれを復活において再び受け取り、いわば衣のように再び身にまとわれたことを知っているのである。
Sed enim neque exutus neque indutus hominem Christus fuisset, si homo tantum fuisset. Nemo enim umquam se ipso aut spoliatur aut induitur. Sit enim necesse est aliud, quidquid aliunde aut spoliatur aut induitur.
PL 3, 928Cしかし、もしキリストがただの人間にすぎなかったなら、人間を脱ぐことも身にまとうこともなかったであろう。なぜなら、誰も自分自身によって自分自身を剥ぎ取られたり、身にまとったりすることは決してないからである。よそから剥ぎ取られたり身にまとわれたりするものは、それとは別の何かでなければ必然的にありえない。
Ex quo merito Sermo Dei fuit, qui exutus est carnem et in resurrectione rursus indutus. Exutus autem, quoniam et in nativitate fuerat indutus.
PL 3, 928Cしたがって当然、肉を脱ぎ、復活において再び身にまとったのは神の言葉であった。脱いだのは、誕生において身にまとっていたからである。
Itaque in Christo Deus est qui induitur, atque etiam exutus sit oportet: propterea is qui induitur, pariter et exuatur necesse est. Induitur autem et exuitur homo, quasi quadam contexti corporis tunica.
PL 3, 928Cかくして、キリストにおいて身にまとう者は神であり、脱ぐ者でもなければならない。それゆえ、身にまとう者は、等しく脱ぐことも必然である。そして、人間は、いわば織り合わされた肉体という一枚の衣のように、身にまとわれ、また脱がれるのである。
Ac propterea consequenter Sermo fuit, ut diximus, Dei; qui modo indutus, modo exutus esse reperitur. Hoc enim etiam in benedictionibus ante praedixit: Lavabit stolam suam in vino, et in sanguine urae amictum suum (Gen. XLIX, 11) .
PL 3, 928Dそれゆえ、当然の帰結として、既に述べたとおり、あるとき身にまとい、あるとき脱ぐと見出されるのは神の言葉であった。実にこのことは、祝福の言葉の中で、あらかじめこう予告されていた。「彼はその衣を葡萄酒で洗い、その外套をぶどうの血〔底本は urae。uvae と読む〕で洗うであろう」(創世記49:11)。
Si stola in Christo caro est, et amictum ipsum corpus est, requiratur quisquis est ille cujus corpus amictum est, et stola caro.
PL 3, 928Dもしキリストにおいて衣が肉であり、外套そのものが肉体であるなら、その肉体が外套であり、肉が衣であるところのその方が誰であるのかが問われねばならない。
Nobis enim manifestum est carnem stolam et corpus amictum Verbi fuisse, quique sanguine, id est vino, lavit substantiam corporis, et materiam carnis abluens, ex parte suscepti hominis passione.
PL 3, 929A我々にとって明らかなのは、肉が言葉の衣であり、肉体が言葉の外套であったということである。そして言葉は、血すなわち葡萄酒によって肉体の実体を洗い、受け取られた人間の側の受難によって〔ex parte suscepti hominis passione の構文は取りにくく、このように解した〕肉の質料を洗い清めたのである。
Ex quo siquidem lavatur, homo est; quia amictum quod lavatur, caro est: qui autem lavat, Verbum Dei est; qui ut lavaret amictum, amicti susceptor effectus est.
PL 3, 929Aしたがって、洗われる者は人間である。なぜなら、洗われる外套とは肉だからである。しかし洗う者は神の言葉である。言葉は、外套を洗うために、その外套を受け取る者となったのである。
Merito ex ea substantia, quae recepta est ut lavaretur, homo exprimitur; sicut ex Verbi auctoritate qui lavit, Deus esse monstratur.
PL 3, 929Aそれゆえ当然、洗われるために受け取られたその実体からは人間が示され、洗った者は、言葉の権威によって神であることが示されるのである。
Caput XXII
第XXII章PL 3, 929BCur autem, licet ad aliam partem disputandi festinare videamur, illum praetereamus apud Apostolum locum?
PL 3, 929Bしかし、たとえ我々が論の別の部分へと急いでいるように見えようとも、なぜ使徒におけるあの箇所を素通りしてよいだろうか。
Qui cum in forma Dei esset, non rapinam arbitratus est aequalem se Deo esse; sed semetipsum exinanivit formam servi accipiens, in similitudine hominum factus, et habitu inventus ut homo: humiliavit se obediens factus usque ad mortem, mortem autem crucis: propterea et Deus illum superexaltavit, et dedit illi nomen quod est super omne nomen; ut in nomine Jesu omne genu flectatur, coelestium, terrestrium et infernorum, et omnis lingua confiteatur, quoniam Dominus Jesus in gloria est Dei Patris (Philip. II, 6-11) .
PL 3, 929B「彼は神の姿にありながら、神と等しくあることを奪い取るべきこととは考えず、かえって自分自身を空しくして僕の姿を取り、人間と同じ姿になり、人としてのありさまで見出され、自らを低くして死に至るまで、しかも十字架の死に至るまで従順であった。それゆえ神もまた彼を高く上げ、あらゆる名にまさる名を彼にお与えになった。それは、イエスの名によって、天上のもの、地上のもの、地下のもののあらゆる膝がかがめられ、あらゆる舌が、主イエスは父なる神の栄光のうちにいますと告白するためである」(フィリピ2:6-11)。
Qui cum in forma Dei esset, inquit. Si homo tantummodo Christus, in imagine Dei, non in forma Dei relatus fuisset. Hominem enim scimus ad imaginem (Gen. I, 27) , non ad formam Dei factum. Quis ergo est iste, qui in forma Dei, ut diximus, factus est Angelus?
PL 3, 929B「彼は神の姿にありながら」と使徒は言う。もしキリストがただの人間にすぎなかったなら、神の像においてと言われたはずであって、神の姿においてとは言われなかったであろう。なぜなら、我々は人間が神の像に従って造られたのであって(創世記1:27)、神の姿に従って造られたのではないことを知っているからである。それでは、我々が述べたように、神の姿にありながら天使となったこの方は、いったい誰であろうか。
Sed nec in Angelis formam Dei legimus, nisi quoniam hic praecipuus atque generosus prae omnibus, Dei Filius, Verbum Dei, imitator omnium paternorum operum, dum et ipse operatur sicut et Pater ejus (Joan. V, 19) , in forma (ut expressimus) est Dei Patris.
PL 3, 929Cしかし、我々は天使たちのうちに神の姿を読み取ることはない。ただし、すべての者にまさって卓越し気高いこの方——神の子、神の言葉、父のすべての業を模す者——が、御自身も父と同じように働かれるかぎりにおいて(ヨハネ5:19)、既に述べたとおり、父なる神の姿にあることは別である。
Et merito in forma pronuntiatus est Dei, dum et ipse super omnia, et omnis creaturae divinam obtinens potestatem, et Deus est exemplo Patris: hoc ipsum tamen a Patre proprio consecutus, ut omnium et Deus esset, et Dominus esset, et Deus ad formam Dei Patris ex ipso genitus atque prolatus.
PL 3, 929Cそれゆえ当然、神の姿にあると宣言されている。御自身もまた万物の上にあり、すべての被造物に対して神的な権力を保持し、父に倣って神であるからである。しかし、この方は、万物の神であり主であるというまさにこのことを、御自身の父から受け継いだのであって、父なる神の姿にかたどって、その父から生まれ、発出せしめられた神なのである。
Hic ergo quamvis esset in forma Dei, non est rapinam arbitratus aequalem se Deo esse. Quamvis enim se ex Deo Patre Deum esse meminisset, numquam se Deo Patri aut comparavit aut contulit, memor se esse ex suo Patre, et hoc ipsum quod est habere se, quia Pater dedisset.
PL 3, 930Aかくしてこの方は、神の姿にありながらも、神と等しくあることを奪い取るべきこととは考えなかった。なぜなら、御自身が父なる神から神であることを心に留めてはいたが、御自身が父から出た者であることを忘れず、自らが持つまさにその存在そのものも父が与えたものであることを覚えていたので、決して父なる神に自らを比べたり、対等に置いたりすることはなかったからである。
Inde denique et ante carnis assumptionem, sed et post assumptionem corporis, post ipsam praeterea resurrectionem, omnem Patri in omnibus rebus obedientiam praestitit, pariter ac praestat.
PL 3, 930Aしたがって実に、肉を受け取る前も、肉体を受け取った後も、さらには復活の後でさえも、この方はあらゆる事柄において父に対しあらゆる従順を示し、今もひとしく示しているのである。
Ex quo probatur numquam arbitratum illum esse rapinam quamdam divinitatem, ut aequaret se Patri Deo: quin immo contra, omni ipsius imperio et voluntati obediens atque subjectus, etiam ut formam servi susciperet contentus fuit (hoc est, hominem illum fieri) et substantiam carnis et corporis, quam ex paternorum et secundum hominem delictorum servitute venientem nascendo suscepit: quo tempore se etiam exinanivit, dum humanam conditionis fragilitatem suscipere non recusavit.
PL 3, 930Aこのことから、この方が神性をある種の奪い取るべきものと考え、それによって父なる神に自らを等しくしようとしたことは、決してなかったことが証しされる。それどころか反対に、御自身の父のあらゆる命令と御旨とに従順にして服し、僕の姿を受け取ることすら甘んじて受け入れた。すなわち、かの人間となること、そして祖先たちの罪と人間としての罪とに発する隷属のうちから生まれによって受け取った、肉と肉体の実体を受け入れることであった。まさにそのとき、この方は人間という境遇の脆さを受け入れることを拒まなかったことによって、自らをも空しくしたのである。
Quoniam si homo tantummodo natus fuisset, per hoc exinanitus non esset: homo enim nascens augetur, non exinanitur: nam dum incipit esse quod cum non esset habere non potuit, ut diximus, non exinanitur, sed potius augetur atque ditatur.
PL 3, 930Bなぜなら、もしただの人間として生まれたのであれば、そのことによって空しくされることはなかったであろうからである。人間は生まれることによって増し加えられるのであって、空しくされるのではない。既に述べたように、存在しなかったときには持ちえなかったものを持ち始めるのであるから、空しくされるのではなく、むしろ増し加えられ、豊かにされるのである。
At si Christus exinanitur in eo quod nascitur, formam servi accipiendo, quomodo homo tantummodo est? de quo verius dictum fuisset, locupletatum illum esse tunc cum nasceretur, non exinanitum; nisi quoniam auctoritas divini Verbi, ad suscipiendum hominem interim conquiescens, nec se suis viribus exercens, dejicit se ad tempus atque deponit, dum hominem fert quem suscepit.
PL 3, 930Bしかし、もしキリストが生まれることにおいて、僕の姿を受け取ることによって空しくされたのであれば、どうしてただの人間でありえようか。もしただの人間であったなら、生まれたそのときに豊かにされたのであって空しくされたのではない、と言う方がより真実であったはずである。それがそうならないのは、神なる言葉の権威が、人間を受け取るためにしばらく静まり、自らの力を働かせることをせず、自らが受け取った人間を身に負うあいだ、しばらくの間自らを低め、退けているからにほかならない。
Exinanit se, dum ad injurias contumeliasque descendit, dum audit infanda, experitur indigna: cujus tamen humilitatis adest statim egregius fructus. Accepit enim nomen, quod est super omne nomen, quod utique non aliud intelligimus esse quam nomen Dei.
PL 3, 930Cこの方は、不正や侮辱にまで身を下し、言うに堪えぬことを聞き、値せぬことを経験するあいだ、自らを空しくするのである。しかし、この謙卑には、たちどころに卓越した実りが伴う。すなわち、あらゆる名にまさる名を受けたのであり、我々はこれを神の名にほかならないと理解するのである。
Nam cum Dei sit solius esse super omnia, consequens est, ut nomen illud sit super omne, quod est ejus, qui super omnia est, Dei.
PL 3, 931Aなぜなら、万物の上にあることは神おひとりにのみ属することであるから、万物の上にある方、すなわち神の名は、あらゆるものにまさっていることになるからである。
Est ergo nomen illud quod super omne nomen est: quod nomen est ejus utique consequenter, qui cum in forma Dei fuisset, non rapinam arbitratus est aequalem se Deo esse.
PL 3, 931Aしたがって、あらゆる名にまさるその名は存在する。そしてその名は、神の姿にありながら、神と等しくあることを奪い取るべきこととは考えなかったその方に、当然属するものである。
Neque enim si non est Deus esset Christus, omne se in nomine ejus genu flecteret, coelestium et terrestrium et infernorum: nec visibilia aut invisibilia, aut rerum omnium omnis creatura homini esset subjecta sive substrata, quae se ante hominem esse meminisset.
PL 3, 931Aというのも、もしキリストが神でなかったなら、天上のもの、地上のもの、地下のもののあらゆる膝が、その名のもとにかがめられることはなかったであろうし、目に見えるものであれ見えないものであれ、万物のあらゆる被造物が、自らが人間よりも先にあったことを覚えていながら、人間に服させられ従わされることもなかったであろうからである。
Ex quo dum in forma Dei esse Christus dicitur, et dum in nativitatem secundum carnem se exinanisse monstratur, et dum id accepisse nomen a Patre quod sit super omne nomen exprimitur, et dum in nomine ejus omne genu coelestium, terrenorum et infernorum se flectere et curvare monstratur, et hoc ipsum in gloriam Dei Patris, succurrere asseritur: consequenter non ex illo tantum homo est, quia obediens Patri factus est usque ad mortem, mortem autem crucis; sed ex his etiam rebus superioribus divinitatem Christi sonantibus, Dominus Christus Jesus et Deus, quod haeretici nolunt, esse monstratur.
PL 3, 931Aしたがって、キリストが神の姿にあると言われ、肉によって生まれるにあたって自らを空しくしたことが示され、あらゆる名にまさる名を父から受けたことが表され、その名のもとに天上のもの、地上のもの、地下のもののあらゆる膝がかがめられ、身を屈めることが示され、そしてこのことがまさに父なる神の栄光へと寄与すると言われているのであるから、キリストが単に、死に至るまで、しかも十字架の死に至るまで父に従順であったがゆえに人間であるのみならず、これら先に述べた諸事、すなわちキリストの神性を告げ知らせる諸事によっても、異端者たちが望まぬことではあるが、主キリスト・イエスは神でもあることが示されるのである。
Caput XXIII
第XXIII章PL 3, 931CHoc in loco licebit mihi argumenta etiam ex aliorum haereticorum parte conquirere. Firmum est genus probationis, quod etiam ab adversario sumitur, ut veritas etiam ab ipsis inimicis veritatis probetur.
PL 3, 931Cこの箇所において、私は他の異端者たちの側からも論拠を集めることが許されるであろう。敵対者からさえも取られる証明の種類は堅固である。それは、真理がその真理の敵そのものによってさえも証しされるからである。
Nam usque adeo hunc manifestum est in Scripturis esse Deum tradi, ut plerique haereticorum, divinitatis ipsius magnitudine et veritate commoti, ultra modum extendentes honores ejus, ausi sint non Filium, sed ipsum Deum Patrem promere vel putare.
PL 3, 931Cというのも、この方が聖典において神であると伝えられていることはこれほどまでに明白であるので、多くの異端者たちは、その神性の大きさと真実さに心を動かされ、その栄誉を度を超えて押し広げ、あえて子ではなく、まさに父なる神ご自身であると言い表し、あるいはそう考えるに至ったほどだからである。
Quod, etsi contra Scripturarum veritatem est, tamen divinitatis Christi argumentum grande atque praecipuum est; qui usque adeo Deus, sed qua Filius Dei natus ex Deo, ut plerique illum (ut diximus) haeretici ita Deum acceperint, ut, non Filium, sed Patrem pronuntiandum putarint.
PL 3, 931Cこの考えは、たとえ聖典の真理に反するものであっても、キリストの神性についての大きく、かつ卓越した論拠である。この方は、神から生まれた神の子として神であることがこれほどまでに明らかであるので、既に述べたとおり、多くの異端者たちはこの方をあまりに神として受け取り、子ではなく父と宣言すべきだと考えるに至ったのである。
Aestiment ergo an hic sit Deus, cujus auctoritas tantum movit quosdam, ut putarent illum ut diximus superius, jam ipsum Patrem Deum; effrenatius et effusius in Christo divinitatem confiteri, ad hoc illos manifesta Christi divinitate cogente, ut quem Filium legerent quia Deum animadverterent, Patrem putarent.
PL 3, 931Dそれゆえ、この方が神であるかどうかを推し量るがよい。その権威はある人々をこれほどまでに動かし、既に上で述べたとおり、この方を既に父なる神そのものであると考えさせたのである。彼らは、キリストにおける神性を野放図なまでに、あふれるばかりに告白したのであるが、それは、キリストの神性があまりに明白であったために彼らを駆り立て、聖典において子と読んでいたはずの方を、神であると認めたがゆえに、父と考えさせるに至ったのである。
Alii quoque haeretici usque adeo Christi manifestam amplexati sunt divinitatem, ut dixerint illum fuisse sine carne, et totum illi susceptum detraxerint hominem, ne decoquerent in illo divini nominis potestatem, si humanam illi sociassent, ut arbitrabantur, nativitatem: quod tamen nos non probamus; sed argumentum afferimus usque adeo Christum esse Deum, ut quidam illum, subtracto homine, tantummodo putarint Deum; quidam autem ipsum crediderint Patrem Deum: cum ratio et temperamentum Scripturarum coelestium, Christum ostendant Deum, sed qua Filium Dei, et assumpto a Deo etiam Filio hominis, credendum et hominem.
PL 3, 932A他の異端者たちもまた、キリストの明白な神性をこれほどまでに抱き締めたので、この方には肉がなかったと言い、この方が受け取った人間の全体を、この方から取り去ってしまった。それは、もし人間としての誕生をこの方に結び付けたなら、神の名の力をこの方において損なうことになる、と彼らが考えたからである。もっとも、我々はこのことを是とするものではない。しかし、我々はここに、キリストが神であることがこれほどまでに明白であるので、ある者たちは人間を取り去った上でただ神であるとのみ考え、また別の者たちはこの方をまさに父なる神であると信じるに至った、という論拠を提示するのである。それに対し、天上の聖典の理とその調和が示すのは、キリストは神であるが神の子としてであり、また人の子もまた神によって受け取られた以上、人間でもあると信じられねばならないということである。
Quoniam si ad hominem veniebat ut mediator Dei et hominum esse deberet, oportuit illum cum eo esse, et Verbum carnem fieri, ut in semet ipso concordiam confibularet terrenorum pariter atque coelestium, dum utriusque partis in se connectens pignora, et Deum homini, et hominem Deo copularet; ut merito Filius Dei per assumptionem carnis Filius hominis, et Filius hominis per receptionem Dei Verbi Filius Dei effici possit.
PL 3, 932Bなぜなら、もしこの方が神と人との仲介者であるべく人間のもとに来たのであれば、この方が人間と共にあり、言葉が肉となる必要があったからである。それは、この方が御自身のうちに、地上のものと天上のものとの一致を結び合わせ、双方の側からの保証を御自身のうちに連結させることにより、神を人間に、人間を神に結び付けるためであった。それゆえ当然、神の子は肉を受け取ることによって人の子となり、人の子は神の言葉を受け取ることによって神の子となることができたのである。
Hoc altissimum atque reconditum sacramentum ad salutem generis humani ante saecula destinatum, in Domino Jesu Christo Deo et homine invenitur impleri, quo conditio generis humani ad fructum aeternae salutis posset adduci.
PL 3, 932B世々の前から人類の救いのために定められていたこの上なく高く、かつ隠されたこの秘義は、神であり人である主イエス・キリストにおいて成就していることが見出される。それによって、人類の境遇が永遠の救いという実りへと導かれうるためである。
Caput XXIV
第XXIV章PL 3, 932CSed erroris istius haereticorum inde, ut opinor, nata materia est, quia inter Filium Dei et Filium hominis nihil arbitrantur interesse; ne facta distinctione, et Homo et Deus Jesus Christus facile comprobetur.
PL 3, 932Cこの異端者たちの誤りは、思うに、次のところから生じている。すなわち彼らは、神の子と人の子との間に何の相違もないと考えているのである。それは、もし区別がなされるなら、イエス・キリストが人でもあり神でもあることが容易に証しされてしまうからにほかならない。
Eumdem enim atque ipsum, id est hominem filium hominis, etiam Filium Dei volunt videri; ut homo et caro, et fragilis illa substantia eadem atque ipsa Filius Dei esse dicatur.
PL 3, 932C彼らは、同じその者、すなわち人の子である人間が、神の子でもあると見なされることを望んでいる。それは、人間であり肉であるところの、あの脆い実体そのものが、神の子であると言われるようにするためである。
Ex quo, dum distinctio filii hominis et Filii Dei nulla secernitur, sed ipse filius hominis Dei Filius vindicatur; homo tantummodo Christus idem atque Filius Dei asseratur.
PL 3, 932Cこのことから、人の子と神の子との区別が何ら立てられず、まさに人の子そのものが神の子であると主張されることにより、ただの人間にすぎないキリストが、同時に神の子であると断言されるのである。
Per quod nituntur excludere: Verbum caro factum est et habitavit in nobis (Joan. I, 14) ; Et vocabitis nomen ejus Emmanuel, quod est interpretatum Nobiscum Deus (Matth. I, 23) .
PL 3, 932D彼らはこのことによって、次の言葉を締め出そうと努めている。「言葉は肉となって我々のうちに宿った」(ヨハネ1:14)。「そして汝らはその名をエマヌエルと呼ぶであろう、それは『神は我々と共に』と訳される」(マタイ1:23)。
Proponunt enim atque illa praetendunt, quae in Evangelio Lucae relata sunt, ex quibus asserere conantur, non quod est, sed tantum illud quod volunt esse: Spiritus Sanctus veniet in te, et virtus Altissimi obumbrabit tibi; propterea et quod ex te nascetur sanctum, vocabitur Filius Dei (Luc. I, 35) .
PL 3, 933A彼らはまた、ルカの福音書に伝えられている事柄を持ち出し、それを盾に取る。そしてそれらの言葉から、実際にあることではなく、自分たちが望むことのみを主張しようと試みている。「聖なる霊が汝の上に臨み、いと高き者の力が汝を覆うであろう。それゆえ、汝から生まれる聖なる者もまた、神の子と呼ばれるであろう」(ルカ1:35)。
Si ergo, inquiunt, Angelus Dei dicit ad Mariam, quod ex te nascetur sanctum, ex Maria est substantia carnis et corporis; hanc autem substantiam, id est sanctum hoc quod ex illa genitum est, Filium Dei esse proposuit: homo, inquiunt, ipse, et illa caro corporis, illud quod sanctum est dictum, ipsum est Filius Dei.
PL 3, 933Aそこで彼らは言う。もし神の天使がマリアに「汝から生まれる者は聖なる者である」と告げているのなら、肉と肉体の実体はマリアから来ているのであるから、この実体、すなわち彼女から生まれたこの聖なる者こそが神の子であると示されたのだ、と。彼らは言う。この人間そのもの、その肉体の肉、すなわち聖なる者と言われたそのものこそが、神の子そのものなのである、と。
Ut et cum dicit Scriptura sanctum, Christum filium hominis hominem intelligamus; et cum Filium Dei proponit, non hominem, sed Deum percipere debeamus. Sed enim Scriptura divina, haereticorum et fraudes et furta facile convincit et detegit.
PL 3, 933Aすなわち、聖典が「聖なる者」と言うとき、我々はそれを人の子である人間キリストと理解すべきであり、また聖典が「神の子」と示すときには、人間ではなく神を受け取るべきである、というのである。しかし、神の聖典は、異端者たちの欺きも盗みも、たやすく論破し、暴き出すのである。
Si enim sic esset tantummodo, Spiritus veniet in te, et virtus Altissimi obumbrabit tibi, propterea quod nascetur es te sanctum, vocabitur Filius Dei; fortasse alio esset nobis genere adversus illos reluctandum, et alia nobis essent argumenta quaerenda et arma sumenda, quibus illorum et insidias et praestigias vinceremus: cum autem ipsa Scriptura coelesti abundans plenitudine sese haereticorum istorum calumniis exuat; facile ipso quod scriptum est nitimur, et errores istos sine ulla dubitatione superamus.
PL 3, 933Bもし本当にただ、「霊が汝の上に臨み、いと高き者の力が汝を覆うであろう。それゆえ、汝から生まれる聖なる者は、神の子と呼ばれるであろう」とだけ言われていたのであれば、我々はおそらく彼らに対して別の仕方で対抗し、彼らの罠と幻惑とを打ち破るための別の論拠を探し求め、別の武器を取らねばならなかったであろう。しかし、聖典そのものが天来の豊かさをもって、これらの異端者たちの中傷から自らを脱け出させているのであるから、我々はまさに書かれているそのことによってたやすく立ち、これらの誤りを何らためらうことなく打ち破るのである。
Non enim dixit, ut jam expressimus, propterea quod ex te nascetur sanctum; sed adjecit conjunctionem: ait enim, propterea et quod ex te nascetur sanctum; ut illud ostenderet, non principaliter hoc sanctum quod ex illa nascitur, id est istam carnis corporisque substantiam Filium Dei esse, sed consequenter et in secundo loco: principaliter autem Filium Dei esse Verbum Dei incarnatum per illum Spiritum, de quo Angelus refert: Spiritus veniet in te, et virtus Altissimi obumbrabit tibi.
PL 3, 933Bというのも、既に述べたとおり、聖典は単に「それゆえ、汝から生まれる聖なる者は」とだけ言ったのではなく、接続詞を付け加えたからである。すなわち「それゆえ、汝から生まれる聖なる者もまた」と述べているのである。これによって示そうとしたのは、彼女から生まれるこの聖なる者、すなわちこの肉と肉体の実体こそが第一義的に神の子であるのではなく、二次的に、副次的な位置において神の子であるということであり、第一義的に神の子であるのは、天使が「霊が汝の上に臨み、いと高き者の力が汝を覆うであろう」と告げている、かの霊によって受肉した神の言葉である、ということなのである。
Hic est enim legitimus Dei Filius qui ex ipso Deo est, qui dum sanctum istud assumit, et sibi Filium hominis annectit, et illum ad se rapit atque transducit, connexione sua et permixtione sociata praestat, et Filium illum Dei facit, quod ille naturaliter non fuit; ut principalitas nominis istius Filius Dei in Spiritu sit Domini, qui descendit et venit; ut sequela nominis in Filio Dei et hominis sit, et merito consequenter hic Filius Dei factus sit, dum non principaliter Filius Dei est.
PL 3, 933Cというのも、正嫡なる神の子とは、神ご自身から出たこの方なのである。この方は、かの聖なる者を受け取り、人の子を御自身に結び付け、それを御自身のもとへ引き寄せ、導き入れることにより、その結合と混合の交わりによって、本来はそうではなかったところの者を神の子とするのである。それゆえ、「神の子」というこの名の第一義的な意味は、降り来たった主の霊にあり、その名の副次的な意味が、神と人との子となったこの方にあるのであって、この方は第一義的に神の子であるのではなく、その結果として当然、神の子とされたのである。
Atque ideo dispositionem istam Angelus videns, et ordinem istum sacramenti expediens, non sic cuncta confundens ut nullum vestigium distinctionis collocarit, distinctionem posuit, dicendo: Propterea et quod nascetur ex te sanctum, vocabitur Filius Dei: ne si distributionem istam cum libramentis suis non dispensasset, sed in confuso permixtam reliquisset, vere occasionem haereticis contulisset, ut hominis Filium, qua homo est, eumdem et Dei et hominis Filium pronuntiare deberent.
PL 3, 934Aそれゆえ、天使はこの配剤を見て取り、この秘義の秩序を解き明かしつつ、区別の痕跡を何一つ残さぬほどに万事を混同することはせず、区別を立てて、こう言ったのである。「それゆえ、汝から生まれる聖なる者もまた、神の子と呼ばれるであろう」と。もしこの配分をその釣り合いとともに配することなく、混同されたまま曖昧に残していたなら、実に異端者たちに、人であるかぎりでの人の子を、そのまま神の子でもあり人の子でもあると宣言させる機会を与えてしまったであろうからである。
Nunc autem particulatim exponens tam magni sacramenti ordinem atque rationem, evidenter expressit, ut diceret, et quod ex te nascetur sanctum, vocabitur Filius Dei; probans quoniam Filius Dei descendit: qui dum Filium hominis in se suscepit, consequenter illum Filium Dei fecit; quoniam illum Filius sibi Dei sociavit et junxit.
PL 3, 934Aところが実際には、天使はこれほど大いなる秘義の秩序と理とを一つひとつ解き明かしながら、「そして汝から生まれる聖なる者もまた、神の子と呼ばれるであろう」と述べることによって、明白にこれを表したのである。これは、神の子が降ったこと、そしてこの方が人の子を御自身のうちに受け取ることによって、その結果としてその者を神の子としたこと、すなわち神の子が、その者を御自身に結び合わせ、連ねたことを証しするものである。
Ut dum Filius hominis adhaeret in nativitatem Filio Dei; ipsa permixtione feneratum et mutuatum teneret, quod ex natura propria possidere non posset.
PL 3, 934Bそれは、人の子が誕生において神の子に密着することにより、その混合そのものによって、自らの本性によっては所有しえなかったものを、貸し与えられ、借り受けたものとして保持するためであった。
Ac sic facta est Angeli voce, quod nolunt haeretici, inter Filium Dei hominisque, cum sua tamen sociatione, distinctio; urgendo illos uti Christum, hominis Filium, hominem intelligant quoque Dei Filium, et hominem Dei Filium, id est Dei Verbum (sicut scriptum est) Deum accipiant: atque ideo Christum Jesum Dominum, ex utroque connexum (ut ita dixerim), ex utroque contextum atque concretum, et in eadem utriusque substantiae concordia mutui ad invicem foederis confibulatione sociatum, hominem et Deum, Scripturae hoc ipsum dicentis veritate, cognoscant.
PL 3, 934Bかくして、天使の言葉によって、異端者たちの望まぬことではあるが、神の子と人の子との間に、それでいて両者の結び合わせを保ったまま、区別が立てられたのである。これは彼らに、人の子であるキリストを人間であると理解すると同時に神の子でもあると理解させ、また人であり神の子である方、すなわち書かれているとおり神の言葉であるその方を神として受け取らせるよう迫るためである。それゆえ、主イエス・キリストが、いわば両者から結び合わされ、両者から織り成され、凝り合わされ、両実体の同一の一致のうちに、互いの結びつきの相互の契りによって結合された、人であり神である方であることを、聖典がまさにこのことを語るその真理によって、彼らが知るためなのである。
Caput XXV
第XXV章PL 3, 934CErgo, inquiunt, si Christus non homo est tantum, sed et Deus, Christum autem refert Scriptura mortuum pro nobis et ressuscitatum; jam docet nos Scriptura credere Deum mortuum: aut si Deus non moritur, Christus autem mortuus refertur; non erit Christus Deus, quoniam Deus non potest accipi mortuus.
PL 3, 934Cそれゆえ、彼らは言う。もしキリストがただの人間ではなく神でもあるとするなら、そして聖典がキリストが我々のために死に、甦らされたと伝えているとするなら、聖典は既に我々に、神が死んだと信じるよう教えていることになる。あるいは、もし神が死なないのであれば、キリストは死んだと伝えられているのであるから、キリストは神ではないことになる。なぜなら、神が死んだものとして受け取られることはありえないからである、と。
Si umquam intelligerint, aut intellexissent quod legunt, numquam tam periculose omnino loquerentur. Sed erroris semper est abrupta dementia; et non est novum si usque ad periculosa descendunt, qui fidem legitimam reliquerunt.
PL 3, 935Aもし彼らが、自分たちの読むところを少しでも理解しているなら、あるいはかつて理解したことがあったなら、これほどまでに危険なことを一切語りはしないであろう。しかし、誤りには常に無分別な狂気が伴うのであり、正統な信仰を捨てた者たちが危険なことにまで陥るのは、何ら新しいことではない。
Si enim Scriptura proponeret Christum tantummodo Deum, et nulla in illo fragilitatis humanae sociatio esset permixta, merito illorum heic aliquid valuisset sermo contortus. Si Christus Deus, Christus autem mortuus, ergo mortuus est Deus.
PL 3, 935Aというのも、もし聖典がキリストをただ神としてのみ示し、その方において人間の脆さの結び合わせが何ら混ざり合っていなかったとしたら、当然ここでは彼らのねじ曲げられた言い分にも何らかの力があったであろう。すなわち、キリストが神であり、キリストが死んだのであれば、神は死んだことになる、という理屈である。
Sed cum non tantummodo illum, ut ostendimus jam frequenter, Deum, sed et hominem Scriptura constituat; consequens est, quod immortale est, incorruptum mansisse teneatur.
PL 3, 935Aしかし、既にしばしば示したとおり、聖典はこの方をただ神としてだけでなく、人としても立てているのであるから、当然、不死なるものは損なわれずにとどまったと見なされねばならない。
Quis enim non intelligat, quod impassibilis sit divinitas, passibilis vero sit humana fragilitas?
PL 3, 935Aというのも、神性は苦しみを受けえぬものであり、人間の脆さこそ苦しみを受けうるものであることを、いったい誰が理解しないであろうか。
Cum ergo tam ex eo quod Deus est, quam etiam ex illo quod homo est, Christus intelligatur esse permixtus et esse sociatus: Verbum enim caro factum est, et habitavit in nobis (Joan. I, 14) , quis non sine ullo magistro atque interprete ex sese facile cognoscat, non illud in Christo mortuum esse quod Deus est, sed illud in illo mortuum esse quod homo est?
PL 3, 935Bそれゆえ、キリストが神であるところのものからも、人であるところのものからも、混じり合わされ、結び合わされた者として理解されるのであれば——実に言葉は肉となって我々のうちに宿ったのであるから(ヨハネ1:14)——キリストにおいて死んだのは神であるところのものではなく、彼において死んだのは人であるところのものであることを、師も解釈者もなしに、おのずからたやすく知らぬ者がいったいいるであろうか。
Quid enim si divinitas in Christo non moritur, sed carnis solius substantia extinguitur; quando et in caeteris hominibus, qui non sunt caro tantummodo, sed caro et anima, caro quidem sola incursum interitus mortisque patitur, extra leges autem interitus et mortis anima incorrupta cernatur?
PL 3, 935Bなぜなら、キリストにおいて神性は死なず、肉だけの実体が消え去るとしても何の不思議があろうか。他の人々においてさえ、彼らはただ肉であるだけでなく肉と魂であって、肉だけが滅びと死の襲来を被り、魂は滅びと死の法の外にあって損なわれぬままであると見て取られるのだから。
Hoc enim et ipse Dominus hortans nos ad martyrium et ad contemptum omnis humanae potestatis aiebat: Ne timueritis eos qui corpus occidunt, animam autem occidere non possunt (Matth. X, 28) .
PL 3, 935B実に主御自身も、我々を殉教へと、そしてあらゆる人間の権力を蔑むようにと勧めて、こう言われた。「肉体を殺す者どもを恐れるな。魂を殺すことはできないのだから」(マタイ10:28)。
Quod si anima immortalis occidi aut interfici non potest in quovis alio, licet corpus et caro sola possit interfici, quanto magis utique Verbum Dei et Deus in Christo interfici omnino non potuit, cum caro sola et corpus occisum sit?
PL 3, 935Cもし他のいかなる人間においても、不死なる魂は殺されることも滅ぼされることもできず、ただ肉体と肉だけが滅ぼされうるのであれば、まして、キリストにおいて肉と肉体だけが殺されたのであるから、神の言葉であり神であるものが殺されえなかったことは、なおさら当然ではないだろうか。
Si enim hanc habet generositatem immortalitatis anima in quovis homine, ut non possit interfici, multo magis hanc habet potestatem generositas Verbi Dei, ut non possit occidi.
PL 3, 935Cもしいかなる人間においても、魂が殺されえぬという不死性の気高さを持っているのであれば、神の言葉の気高さは、殺されえぬというその力をなおさら多く持っているのである。
Nam si potestas hominum ad interficiendam sacram Dei potestatem, et si crudelitas humana ad interficiendam animam deficit; multo magis ad Dei Verbum interficiendum deficere debebit.
PL 3, 935Cというのも、もし人間の力が神の聖なる力を滅ぼすには及ばず〔potestas hominum ad interficiendam sacram Dei potestatem は文意が取りにくいが、字義どおりに解した〕、また人間の残虐さが魂を滅ぼすには及ばないのであれば、神の言葉を滅ぼすには、なおさら及ばぬはずだからである。
Nam cum ipsa anima, quae per Dei Verbum facta est, ab hominibus non occiditur; multo magis utique Verbum Dei perimi non posse credetur.
PL 3, 935Cというのも、神の言葉によって造られたその魂そのものが人間によって殺されないのであれば、神の言葉が滅ぼされえないことは、なおさら当然信じられるべきだからである。
Et si plus non potest hominum cruenta saevitia adversus homines, quam ut tantummodo corpus occidat; quanto magis utique in Christo non valebit, quam ut idem tantummodo corpus occidat: ut dum per haec colligitur non nisi hominem in Christo interfectum, appareat ad mortalitatem Sermonem in loco non esse deductum.
PL 3, 935Dそして、もし人間の血なまぐさい残虐さが、人間に対してただ肉体を殺すこと以上のことをなしえないのであれば、キリストに対しても、同じくただ肉体を殺すこと以上のことをなしえないのは、なおさら当然である。これらのことから、キリストにおいて殺されたのはただ人間だけであると結論づけられ、言葉はその場において死すべきものに引き渡されはしなかったことが明らかとなるのである。
Nam si Abraham, et Isaac, et Jacob quos homines tantummodo constat fuisse, manifestum est vivere (omnes enim, inquit, illi vivunt Deo (Luc. XX, 38) , nec mors in illis animam perimit, quae corpora ipsa dissolvit; jus enim suum exercere potuit in corpora, in animas exercere non valuit: aliud enim in illis mortale, et ideo mortuum; aliud in illis immortale, et ideo intelligitur non extinctum! ob quam causam vivere Deo pronuntiati, et dicti sunt); multo magis utique mors in Christo adversum solam materiam corporis potuit valere, adversus divinitatem sermonis non potuit se exercere. Frangitur enim potestas mortis, ubi intercedit auctoritas immortalitatis.
PL 3, 936Aというのも、ただの人間にすぎなかったことが確かなアブラハム、イサク、ヤコブでさえ、生きていることは明らかであるとすれば——実に「彼らは皆、神に対して生きている」(ルカ20:38)と言われており、死は肉体そのものを解体するとしても、彼らにおいて魂を滅ぼすことはない。死はその権利を肉体に対して行使することはできても、魂に対して行使することはできなかったからである。彼らにおいて、一方は死すべきものであり、それゆえ死んだのであり、他方は死すべからざるものであり、それゆえ滅ぼされなかったと理解される。そのゆえにこそ、彼らは神に対して生きる者と宣言され、そう言われたのである——、まして、キリストにおいて死は、肉体という質料のみに対して力を及ぼしえたのであって、言葉の神性に対しては、自らを働かせることができなかったことは、なおさら当然である。実に、死の権力は、不死の権威が介在するところでは打ち砕かれるのである。
Caput XXVI
第XXVI章PL 3, 936BSed ex hac occasione quia Christus non homo tantum, sed et Deus, Divinarum Litterarum sacris auctoritatibus approbatur, alii haeretici erumpentes statum in Christo religionis concutere machinantur, hoc ipso Patrem Deum volentes ostendere Christum esse, dum non homo tantum asseritur, sed et Deus promitur.
PL 3, 936Bしかし、キリストが単なる人間であるだけでなく神でもあるということが、神の文書の聖なる権威によって是認されている、まさにこの機会に乗じて、別の異端者たちが躍り出て、キリストにおける信仰の状態を揺るがそうと企てている。すなわち、キリストが単なる人間であると主張されるだけでなく神であると告げられているというまさにこの点によって、キリストが父なる神であることを示そうと欲するのである。
Sic enim, inquiunt: si unus esse Deus promitur, Christus autem Deus; ergo, inquiunt, si Pater et Christus est unus Deus, Christus Pater dicetur.
PL 3, 936Bというのも彼らはこう言うのである。もし神は唯一であると告げられており、しかもキリストは神であるならば、それゆえ、と彼らは言う、もし父とキリストとが唯一の神であるならば、キリストは父と言われることになる、と。
In quo errare probantur Christum non noscentes, sed sonum nominis approbantes: nolunt enim illum secundam esse personam post Patrem, sed ipsum Patrem. Quibus quia facile respondetur, pauca dicentur.
PL 3, 936Cこの点において彼らは、キリストを知らず、ただ名の響きを是認するだけの者として、誤っていることが証明される。というのも彼らは、キリストが父の後に続く第二の位格であることを望まず、キリストその人が父であることを望むからである。彼らに答えることは容易なので、わずかのことだけを述べるにとどめよう。
Quis enim non secundam Filii post Patrem agnoscat esse personam, cum legat dictum a Patre consequenter ad Filium: Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram (Gen. I, 26, 27) ; et post haec relatum, et fecit Deus hominem, ad imaginem Dei fecit illum?
PL 3, 936C実に、父から子へと続けて語られた次の言葉、「我々の像に、我々の似姿によって、人を造ろう」(創世記1:26,27)、そしてその後に記された「そして神は人を造られた。神の像に彼を造られた」を読むならば、子が父の後に続く第二の位格であることを、誰が認めずにいられようか。
Aut cum inter manus teneat: Pluit Dominus super Sodomam et Gomorrham ignem et sulphur a Domino de coelo? (Gen. XIX, 24.) Aut cum ad Christum: Filius meus es tu, ego hodie genui te; postula a me, et dabo tibi gentes haereditatem tuam, et possessionem tuam terminos terrae? (Psal. II, 7, 8.) Aut cum etiam ille desideratus scriba ait: Dixit Dominus Domino meo: Sede a dextris meis, donec ponam inimicos tuos, scabellum pedum tuorum? (Psal. CIX, I.) Aut cum Isaiae prophetias explicans, invenit positum sic: Haec dicit Dominus Christo meo Domino? (Isa. XLV, 1.) Aut cum legit: Non descendi de coelo ut faciam voluntatem meam, sed voluntatem ejus qui misit me? (Joan. VI, 38.) Aut dum invenit positum: Quoniam qui me misit, major me est? (Joan. XIV, 28.) Aut cum considerat scriptum: Eo ad patrem meum et Patrem vestrum, Deum meum et Deum vestrum? (Joan. XX, 17.) Aut quando habet cum caeteris collocatum: Sed in lege vestra scriptum est, quia duorum testimonium verum est; ego de me testificor, et testificatus est de me qui me misit Pater? (Joan. VIII, 17, 18.) Aut quando vox de coelo redditur: Et honorificavi, et honorificabo? (Joan. XII, 28.) Aut quando a Petro respondetur et dicitur: Tu es Filius Dei vivi? (Matth. XVI, 16.) Aut quando ab ipso Domino sacramentum hujus revelationis approbatur, et dicitur: Beatus es, Simon Barjona: quoniam hoc tibi non revelavit caro et sanguis, sed Pater meus qui in coelis est? (Ibid. v. 17.) Aut quando ab ipso Christo exprimitur: Pater, clarifica me eo honore quo fui apud te, antequam mundus fieret? (Joan. XVII, 5.) Aut cum ab eodem dicitur: Pater, sciebam quia semper me audis; verum propter circumstantes dixi, ut credant quia tu me misisti? (Joan. XI, 42.) Aut cum definitio regulae ab ipso Christo collocatur, et dicitur: Haec est autem vita aeterna, ut sciant te unum et verum Deum, et quem misisti Jesum Christum.
PL 3, 936Cあるいは、「主はソドムとゴモラの上に、天より、主のもとから、火と硫黄とを降らせた」(創世記19:24)という言葉を手にする時はどうであろうか。あるいは、キリストに対して「汝は私の子である。私は今日、汝を生んだ。私に求めよ、そうすれば私は諸国民を汝の嗣業として、地の果てまでを汝の所有として与えよう」(詩篇2:7,8)と言われている時はどうであろうか。あるいは、あの待ち望まれた書記者もまた、「主は私の主に言われた。『わが右に座せよ、私が汝の敵を汝の足台とするまで』」(詩篇109:1)と言う時はどうであろうか。あるいは、イザヤの預言を説き明かす時、こう記されているのを見出す時はどうであろうか。「主は、私の主なるキリストにこう言われる」〔底本は Christo meo Domino。イザヤ書の通常の文言とは異なるが、底本のまま訳した〕(イザヤ45:1)と。あるいは、「私が天から降ってきたのは、自分の意志を行うためではなく、私を遣わした方の意志を行うためである」(ヨハネ6:38)と読む時はどうであろうか。あるいは、「私を遣わした方は、私よりも大いなる方である」(ヨハネ14:28)と記されているのを見出す時はどうであろうか。あるいは、「私は私の父、また汝らの父、私の神、また汝らの神のもとへ行く」(ヨハネ20:17)と記されているのを考える時はどうであろうか。あるいは、他の言葉とともに置かれている「汝らの律法にも、二人の証言は真実であると記されている。私は自分について証言し、私を遣わした父も私について証言された」(ヨハネ8:17,18)という言葉はどうであろうか。あるいは、天から声が返された時、「私はすでに栄光を与えた、そしてまた栄光を与えるであろう」(ヨハネ12:28)と言われた時はどうであろうか。あるいは、ペトロが答えて「汝は生ける神の子である」(マタイ16:16)と言う時はどうであろうか。あるいは、主ご自身によってこの啓示の秘義が是認され、「幸いなるかな、シモン・バルヨナよ。この事を汝に啓示したのは肉と血ではなく、天にいます私の父である」(マタイ16:17)と言われる時はどうであろうか。あるいは、キリストご自身によって「父よ、世界が造られる前に、私が汝のもとにあって持っていたその栄光をもって、私に栄光をお与えください」(ヨハネ17:5)と言い表される時はどうであろうか。あるいは、同じ方によって「父よ、汝が常に私の願いを聞いてくださることを、私は知っておりました。しかし、まわりに立つ者たちのために、私は言いました。彼らが、汝が私を遣わされたことを信じるためです」(ヨハネ11:42)と言われる時はどうであろうか。あるいは、キリストご自身によって規範の定義が置かれ、「永遠の生命とは、汝、唯一の真の神と、汝が遣わされたイエス・キリストとを知ることである。
Ego te honorificavi super terram, opus perfeci quod dedisti mihi? (Joan. XVII, 3, 4.) Aut cum item ab eodem asseritur et dicitur: Omnia mihi tradita sunt a Patre meo? (Luc. X, 22.) Aut cum sedere ad dexteram Patris (Psal. CIX, 1; Marc. XVI, 9; Hebr, I, 3) , et a Prophetis et ab Apostolis approbatur?
PL 3, 937B私は地上において汝に栄光を与え、汝が私に与えられた業を成し遂げました」(ヨハネ17:3,4)と言われる時はどうであろうか。あるいは、同じ方によって「すべては私の父から私に委ねられた」(ルカ10:22)と重ねて言われる時はどうであろうか。あるいは、父の右に座すること(詩篇109:1;マルコ16:9;ヘブライ1:3)が預言者たちと使徒たちとによっても是認されている時はどうであろうか。
Et satis longum facio, si enisus fuero omnes omnino ad hanc partem voces congregare; quandoquidem non tam veteris quam etiam novi Testamenti Scriptura divina ubique ostendat, illum ex Patre natum, per quem facta sunt omnia, et sine quo factum est nihil, qui obedierit semper Patri et obediat, semper habentem rerum omnium potestatem, sed qua traditam, sed qua concessam, sed qua a Patre proprio sibi indultam.
PL 3, 937Cこの点に関わるすべての言葉を集めようと努めるならば、私はあまりに長くしてしまうであろう。旧約のみならず新約の神の聖典もまた至るところで、彼が父から生まれた者であり、彼を通してすべてのものが造られ、彼なしには何一つ造られなかったこと、常に父に従ってきたし今も従っていること、そして万物に対する権力を常に持ちながらも、それは委ねられたものとして、許されたものとして、彼自身の父から恵み与えられたものとして持っているのだということを示しているからである。
Quid enim tam evidens potest esse, hunc non Patrem esse, sed Filium, quam quod obediens Patri Deo proponitur, ne si Pater esse credatur, alteri jam Deo Patri Christus subjectus esse dicatur.
PL 3, 938A実に、彼が父ではなく子であることについて、彼が神なる父に従順な者として示されているということほど明白なことがあろうか。それは、もし彼が父であると信じられるならば、キリストがすでに別の神なる父に服する者であると言われることのないためである。
Caput XXVII
第XXVII章PL 3, 938ASed quia frequenter intendunt illum nobis locum quo dictum sit: Ego et Pater unum sumus (Joan. X, 30) ; et in hoc illos aeque facile vincemus. Si enim erat, ut haeretici putant, Pater Christus, oportuit dicere: Ego et Pater unus sum (Joan. X, 30) .
PL 3, 938Aしかし、彼らはしばしば、「私と父とは一つである」〔ウーヌム・スムス〕(ヨハネ10:30)と言われた箇所を我々に突きつけてくるが、この点でも我々は等しく容易に彼らに打ち勝つであろう。もし異端者たちの考えるとおり父がキリストであったならば、「私と父とは一つの者である」〔ウーヌス・スム〕(ヨハネ10:30)と言うべきであった。
At cum Ego dicit, deinde Patrem infert, dicendo, Ego et Pater, proprietatem personae suae, id est Filii, a paterna auctoritate discernit atque distinguit, non tantummodo de sono nominis, sed etiam de ordine dispositae potestatis; qui potuisset dicere: Ego Pater, si Patrem se esse meminisset.
PL 3, 938Bしかし彼が「私」と言い、続けて「父」を持ち出して「私と父とは」と言うとき、彼は自らの位格に固有なるもの、すなわち子であることを、父の権威から区別し、分かつのである。それは名の響きの点だけでなく、秩序づけられた権力の順序の点においてもそうなのであって、もし自らが父であることを覚えていたならば、「私は父である」と言うこともできたはずである。
Et quia dixit unum, intelligant haeretici quia non dixit unus. Unum enim neutraliter positum societatis concordiam, non unitatem personae, sonat. Unum enim non unus esse dicitur, quoniam nec ad numerum refertur, sed ad societatem alterius expromitur.
PL 3, 938Bそして彼が「一つ」〔中性形ウーヌム〕と言ったのであって、「一人の者」〔男性形ウーヌス〕とは言わなかったことを、異端者たちは理解するがよい。中性に置かれた「一つ」は、位格の一体性ではなく、交わりの一致を響かせるのである。すなわち「一つ」は「一人の者」であるとは言われない。なぜなら、それは数を示すのではなく、他者との交わりを言い表すものだからである。
Denique adjicit dicens, sumus, non sum; ut ostenderet per hoc quod dixit, sumus, et Pater, duas esse personas.
PL 3, 938Bさらに彼は「我々はある」〔スムス〕と付け加え、「私はある」〔スム〕とは言わなかった。それは、「我々はある」、そして「父」と言ったことによって、二つの位格があることを示すためであった。
Unum autem quod ait, ad concordiam et eamdem sententiam et ad ipsam charitatis societatem pertinet; ut merito unum sit Pater et Filius, per concordiam, et per amorem, et per dilectionem.
PL 3, 938Bしかし彼が「一つ」と言ったのは、一致と、同じ思いと、まさに愛の交わりとに関わることである。それゆえ父と子とは、一致によって、また愛情によって、また愛によって、当然にも一つなのである。
Et quoniam ex Patre est; quidquid illud est, Filius est: manente tamen distinctione, ut non sit Pater ille qui Filius; quia nec Filius ille qui Pater est. Nec enim, sumus, addidisset, si unum se et solitarium Patrem, Filium factum esse meminisset.
PL 3, 938Cそして彼は父から出ているのであるから、それが何であれ、彼は子である。ただし区別は保たれたままである。すなわち、子である方が父であるのではなく、父である方も子ではない。もし、唯一にして単独なる父である自らが子となったのだと覚えていたならば、「我々はある」とは付け加えなかったであろう。
Denique novit hanc concordiae unitatem et Apostolus Paulus, cum personarum tamen distinctione. Nam cum ad Corinthios scriberet: Ego, inquit, plantavi, Apollo rigavit; sed Deus incrementum dedit.
PL 3, 938Cさらに使徒パウロも、位格の区別を保ちつつ、この一致の一体性を知っていた。実にコリントの人々へ書き送ったとき、彼は言う。「私は植え、アポロは水を注いだ。しかし成長を与えたのは神である」と。
Itaque neque qui plantat est quidquam, neque qui rigat: sed qui incrementum dat Deus. Qui autem plantat, et qui rigat unum sunt (I Cor. III, 6, 7, 8) . Quis autem non intelligat alterum esse Apollo, alterum Paulum, non eumdem atque ipsum Apollo pariter et Paulum?
PL 3, 939A「それゆえ、植える者も何ものでもなく、水を注ぐ者も何ものでもない。成長を与える神こそがすべてである。しかし植える者と水を注ぐ者とは一つである」(一コリント3:6,7,8)と。しかるに、一方はアポロであり、他方はパウロであって、アポロとパウロとが同一の者ではないことを、誰が理解しないであろうか。
Denique et diversa uniuscujusque sunt officia prolata: alter enim qui plantat, et alter qui rigat; hos tamen duos, non quod unus sit, sed quod unum sint proposuit Apostolus Paulus; ut alter quidem sit Apollo, alter vero Paulus, quantum ad personarum distinctionem pertinet (quantum vero ad concordiam pertinet); unum ambo sint.
PL 3, 939Aさらに、それぞれの務めも異なるものとして示されている。一方は植える者であり、他方は水を注ぐ者である。それでも使徒パウロは、この二人が一人であるからではなく、一つであるからとして示したのである。すなわち、位格の区別に関する限り、一方はアポロであり、他方はパウロであるが、一致に関する限り、両者は一つなのである。
Nam quando duorum una sententia est, veritas una est, fides una est, una atque eadem religio est, unus etiam Dei timor est, unum sunt, etiam si duo sint; ipsum sunt, dum ipsum sapiunt.
PL 3, 939Aなぜなら、二人の思いが一つであるとき、真理は一つであり、信仰は一つであり、宗教もまた同じ一つであり、神への畏れもまた一つであるからである。二人であっても彼らは一つなのであり、同じことを思う限り、彼らは同一なのである。
Etenim quos personae ratio invicem dividit, eosdem rursus invicem religionis ratio conducit. Et quamvis idem atque ipsi non sint; dum idem sentiunt, ipsum sunt; et cum duo sint, unum sunt, habentes in fide societatem, etiam si gerant in personis diversitatem.
PL 3, 939B実に、位格の理によって互いに分かたれる者たちを、信仰の理は再び互いに結び合わせる。そして彼らが同一の者ではないとしても、同じことを思う限り、彼らは同一なのである。二人でありながら、彼らは一つである。位格において多様性を保ちながらも、信仰においては交わりを持つからである。
Denique cum ad has voces Domini imperitia fuisset Judaica commota, et temere ad usque saxa succensa, ita ut discurrerent, et dicerent: Non te lapidamus propter bonum opus, sed propter blasphemiam, et quia tu cum homo sis, facis te Deum (Joan. X, 33) ; distinctionem posuit Dominus in ratione reddenda, quomodo se Deum aut dixisset aut intelligi vellet.
PL 3, 939Bさらに、主のこれらの言葉によってユダヤ人の無知が搔き立てられ、無謀にも石を取るまでに逸り立って、駆け回りながらこう言った時のことである。「我々が汝を石打ちにするのは、善き業のゆえではなく、冒瀆のゆえである。汝は人でありながら、自らを神としているからだ」(ヨハネ10:33)と。主は、理由を述べるにあたって区別を立てられた。すなわち、自らをどのような意味で神と言ったのか、またどのような意味で神と理解されることを望んだのか、という区別である。
Quem Pater sanctificavit, inquit, et misit in hunc mundum, vos dicitis quia blasphemas, quia dixi, Filius Dei sum? (Ibid. v. 36.) Etiam heic Patrem habere se dixit.
PL 3, 939B「父が聖なるものとし、この世界に遣わした者に向かって、汝らは『汝は冒瀆している』と言うのか。私が『私は神の子である』と言ったからといって」(ヨハネ10:36)と。ここでもまた、彼は自らが父を持つと言ったのである。
Filius est ergo, non Pater; Patrem enim confessus se fuisset, si Patrem se esse meminisset: et sanctificatum se a suo Patre esse proponit. Dum ergo accipit sanctificationem a Patre, minor Patre est: minor autem Patre consequenter est, sed Filius.
PL 3, 939Cそれゆえ、彼は父ではなく子である。もし自らが父であると覚えていたならば、父であると告白したはずだからである。そして彼は、自らの父によって聖なるものとされたことを示す。それゆえ、父から聖化を受ける限り、彼は父より小さい者である。しかるに父より小さい者は、結果として子であるほかない。
Pater enim si fuisset, sanctificationem dedisset, non accepisset. Et nunc autem profitendo se accepisse sanctificationem a Patre; hoc ipso, quo Patre se minorem accipiendo ab ipso sanctificationem probat, Filium se esse, non Patrem monstravit.
PL 3, 939Cなぜなら、もし彼が父であったならば、聖化を与えたはずであって、受けたはずはないからである。しかるに今、父から聖化を受けたと公言することによって、まさにそのこと、すなわち父から聖化を受けることによって自らが父より小さい者であることを証しするそのことによって、彼は自らが父ではなく子であることを示したのである。
Missum praeterea se esse dicit, ut per hanc obedientiam qua venit Dominus Christus, missus, non Pater, sed Filius probetur; qui misisset utique, si Pater fuisset: missus autem non fuit Pater, ne Pater subditus alteri Deo, dum mittitur, probaretur.
PL 3, 939Cさらに彼は、自らが遣わされた者であると言う。それは、主キリストが来られたこの従順によって、遣わされた者は父ではなく子であることが証されるためである。もし彼が父であったならば、遣わした側であったはずである。しかし父が遣わされたのではない。それは、遣わされることによって父が別の神に服する者であると証されることのないためである。
Et tamen post haec adjicit, quod omnem omnino ambiguitatem dissolveret, et totam controversiam erroris extingueret. Ait enim in ultima parte sermonis: Vos dicitis quia blasphemas, quia dixi, Filius Dei sum.
PL 3, 939Cそれでもなお、彼はこれらの後に、あらゆる曖昧さを解き、誤りをめぐる論争のすべてを消し去るであろう言葉を付け加える。実に彼は、その語りの最後の部分でこう言うのである。「汝らは、私が『私は神の子である』と言ったから、『汝は冒瀆している』と言う」と。
Ergo si evidenter Filium Dominus se, non Patrem esse testatur, magnae temeritatis et ingentis est furoris exemplum, contra ipsius Christi Domini testimonium controversiam divinitatis et religionis agitare, et Christum Jesum Patrem esse dicere, cum animadvertat illum non Patrem se, sed Filium comprobasse.
PL 3, 940Aそれゆえ、もし主が明らかに、自らが父ではなく子であると証しされているのであれば、主キリストご自身の証言に逆らって、神性と信仰とをめぐる論争を煽り立て、キリスト・イエスが父であると言うことは、この上ない無謀と甚だしき狂気の実例である。彼が自らを父ではなく子であると証明されたことを認めながら、なおもそうするのだから。
Caput XXVIII
第XXVIII章PL 3, 940AAdhuc adjiciam illam quoque partem in qua dum haereticus quasi oculo quodam gaudet propriae veritatis et luminis amisso, totam caecitatem sui agnoscat erroris. Identidem enim et frequenter opponit quia dictum sit: Tanto tempore vobiscum sum, et non agnoscitis me?
PL 3, 940A私はさらに、次の部分をも付け加えよう。この部分において、異端者は、いわば自分自身の真理と光とを失った目を喜びながらも、自らの誤りの盲目のすべてを思い知るのである。というのも彼は、繰り返し、また頻繁に、「私はこれほど長い時、汝らとともにいるのに、汝らは私を知らないのか」と言われた言葉を突きつけてくるからである。
Philippe, qui vidit me, vidit et Patrem. (Joan. XIV, 9) . Sed quod non intelligit, discat. Culpatur Philippus, et jure quidem meritoque, quia dixerit: Domine, ostende nobis Patrem, et sufficit nobis. (Ibid. v. 8) .
PL 3, 940B「フィリポよ、私を見た者は、父をも見たのである」(ヨハネ14:9)と。しかし、彼が理解していないことを、彼に学ばせよう。フィリポが咎められるのは当然であり、まさにふさわしいことである。彼は「主よ、我々に父をお示しください。そうすれば我々には十分です」(ヨハネ14:8)と言ったからである。
Quando enim ex Christo aut audierat istud, aut didicerat quasi esset Pater Christus? cum contra magis quod Filius esset, non quia Pater, frequenter audisset, et saepe didicisset.
PL 3, 940Bいったい彼は、キリストからいつ、キリストが父であるかのようなこの事を聞き、あるいは学んだというのか。それどころか彼は、キリストが父ではなく子であるということを、繰り返し聞き、幾度も学んでいたのである。
Quod enim dixit Dominus, si me cognovistis, et Patrem meum cognovistis, et amodo nostis illum, et vidistis illum, (Joan. XIV, 7) , non sic dixerat ut se Patrem vellet intelligi; sed quoniam qui penitus et plene et cum tota fide et tota religione accessit ad Dei Filium, omnibus modis per ipsum Filium in quem sic credit, ad Patrem perventurus sit, eumdemque visurus.
PL 3, 940B実に、主が「もし汝らが私を知ったのであれば、私の父をも知ったであろう。そして今より汝らは彼を知り、彼を見たのである」(ヨハネ14:7)と言われたのは、自らが父であると理解されることを望んで言われたのではなく、心の底から、また全き信仰と全き崇敬とをもって神の子に近づいた者は、あらゆる仕方で、その信じるところの子自身を通して、父のもとへと至り着き、その同じ方を見るに至るであろうということを言われたのである。
Nemo enim, inquit, potest venire ad Patrem nisi per me. (Ibid. v. 6) . Et ideo ad Patrem Deum non tantum venturus est, et cogniturus ipsum Patrem; sed etiam sic tenere debet, atque ita animo ac mente praesumere, quasi jam noverit Patrem pariter et viderit.
PL 3, 940C「誰も、私を通してでなければ、父のもとに来ることはできない」(ヨハネ14:6)と彼は言う。それゆえ、そのような者はただ父なる神のもとに至り、父その方を知るようになるだけでなく、あたかもすでに父を知り、かつ見たかのように、そのように保ち、心と思いのうちに先取りして思い描くべきなのである。
Saepe enim Scriptura divina quae nondum facta sunt pro factis annuntiat, quia sic futura sunt: et quae omnibus modis fieri habent, non quasi futura sint praedicat, sed quasi facta sint narrat.
PL 3, 940C実に、神の聖典はしばしば、いまだ起こっていない事柄を、すでに起こった事柄として告げる。それがそのようにして起こるはずだからである。そしてあらゆる仕方で必ず起こるはずの事柄については、未来のこととして予告するのではなく、すでに起こった事柄として語るのである。
Denique cum nondum temporibus Isaiae prophetae Christus natus fuisset, quia puer, aiebat, natus est nobis (Isa. IX, 6) ; et cum nondum accessum esset ad Mariam (Isa. VIII, 3) , et accessi ad prophetissam, dicebat, et concepit et peperit filium.
PL 3, 940Cさらに、預言者イザヤの時代にはまだキリストが生まれていなかったのに、彼は「幼子が我々のために生まれた」(イザヤ9:6)と言い、またマリアのもとにまだ近づかれていなかったのに(イザヤ8:3)、「私は女預言者に近づいた」と言い、「そして彼女は身ごもり、男の子を産んだ」と言ったのである。
Et cum nondum sinum Patris Christus exposuisset, referebat: Et vocabitur nomen ejus magni consilii Angelus (Ibid. IX, 6) . Et cum nondum fuisset passus, quasi ovis, pronuntiabat, ad jugulationem adductus est (Ibid. LIII, 7) .
PL 3, 941Aそしてキリストがいまだ父の懐を明らかにされていなかったのに、彼は「その名は大いなる計画の天使と呼ばれるであろう」(イザヤ9:6)と告げ、そしてキリストがいまだ苦しみを受けていなかったのに、「羊のように、屠り場へと引かれて行った」(イザヤ53:7)と告げたのである。
Et cum adhuc crux nusquam esset, aiebat: Tota die expandi manus meas ad populum non credentem (Ibid. LXV, 2) . Et cum nondum injuriose potatus fuisset; in siti, ait, mea potaverunt me aceto (Psal. LXVIII, 22) .
PL 3, 941Aそして十字架がいまだどこにも存在していなかったのに、彼は「私は信じない民に向かって、一日中、私の両手を差し伸べた」(イザヤ65:2)と言い、そしてキリストがいまだ辱めを受けて飲まされていなかったのに、彼は「私が渇いていた時、彼らは酢を私に飲ませた」(詩篇68:22)と言ったのである。
Et cum spoliatus adhuc non fuisset, dicebat: Super vestem meam miserunt sortem: et dinumeraverunt ossa mea: effoderunt manus meas, et pedes (Psal. XXI, 19. 18. 17) .
PL 3, 941Aそして彼がいまだ衣を剥ぎ取られていなかったのに、彼は「彼らは私の衣について、くじを引いた。そして私の骨をことごとく数えた。彼らは私の手と足とを刺し貫いた」(詩篇21:19,18,17)と言ったのである。
Providens enim Scriptura divina pro factis dicit quae futura scit, et pro perfectis dicit quae futura habet, quae sine dubitatione ventura sunt. Et ideo Dominus in praesenti loco dicebat: Amodo nostis illum, et vidistis.
PL 3, 941A神の聖典は先見の力によって、未来に起こると知っている事柄を、すでに起こった事柄として語り、必ず起こるはずの、疑いなく到来するであろう事柄を、すでに成し遂げられた事柄として語るのである。それゆえ主は、この箇所において「今より汝らは彼を知り、彼を見たのである」と言われたのである。
Dicebat enim visum iri ab eo Patrem, quisquis Filium secutus fuisset; non quasi Filius ipse esset Pater visus, sed quod praemium consecuturus esset, quisquis illum sequi et discipulus ejus esse voluisset, ut videre Patrem posset: nam et imago est Dei Patris: ut his etiam illud accedat quoniam sicut Pater operatur, ita operatur et Filius, (Joan. V, 17) .
PL 3, 941Bというのも彼は、子に従った者は誰でも、その者によって父が見られるであろうと言っていたのであって、子自身が父として見られたということではなく、彼に従い、その弟子であろうと望んだ者は誰でも、父を見ることができるようになるという報いをこれから得るであろうということを言っていたのである。実に彼は神なる父の像でもあるからである。そしてこれにさらに、「父が働かれるように、子もまた働く」(ヨハネ5:17)ということも加わるのである。
Et imitator est Filius omnium operum paternorum; ut perinde habeat unusquisque, quasi jam viderit Patrem, dum eum videt qui invisibilem Patrem in omnibus operibus semper imitatur.
PL 3, 941B子は父のすべての業を模倣する者である。それゆえ、あらゆる業において常に目に見えぬ父を模倣する者を見る時、人は誰でも、あたかもすでに父を見たかのように受け取るのである。
Caeterum si ipse Pater est Christus, quomodo confestim adjicit et dicit, Qui credit in me, opera quae ego facio et ipse faciet: et majora his faciet, quia ego ad Patrem vado? (Joan. XIV, 12.) Et adhuc subnectit: Si diligitis me, praecepta mea servate: et ego rogabo Patrem, et alium advocatum dabit vobis (Ibid. v. 15. 16) .
PL 3, 941Bそもそも、もしキリスト自身が父であるならば、彼はどうしてただちに、「私を信じる者は、私が行う業を彼もまた行うであろう。そしてこれよりも大いなる業を行うであろう。私が父のもとへ行くからである」(ヨハネ14:12)と付け加えて言うのであろうか。さらに彼はこう続けて言う。「もし汝らが私を愛するならば、私の戒めを守れ。そうすれば私は父に願おう。そして父はもう一人の弁護者を汝らに与えるであろう」(ヨハネ14:15,16)と。
Post quae etiam illud subnectit: Si quis me diligit, sermonem meum custodiet: et Pater meus diliget illum, et ad eum veniemus, et mansionem apud illum faciemus (Ibid. v. 23) .
PL 3, 941Cこれらの後に、彼はさらにこう付け加える。「もし誰かが私を愛するならば、彼は私の言葉を守るであろう。そして私の父は彼を愛し、我々は彼のもとに来て、彼のもとに住まいを構えるであろう」(ヨハネ14:23)と。
Nec non etiam subdidit illud quoque; Advocatus autem ille Spiritus sanctus quem missurus est Pater, ille vos docebit et commemorabit omnia quaecumque dixero (Ibid. v. 26) .
PL 3, 941Cまた彼はこれをも付け加えた。「しかし、父が遣わされるであろうかの弁護者、聖なる霊は、汝らに教え、私が語ったすべてのことを汝らに思い起こさせるであろう」(ヨハネ14:26)と。
Praemittit adhuc istum locum, quo ostendat se esse Filium, et merito subdidit, et dicit: Si me diligeretis, gauderetis, quia eo ad Patrem: quia Pater major me est (Ibid. v. 28) .
PL 3, 941C彼はさらに、自らが子であることを示すこの箇所を先立てて置き、当然にもこう付け加えて言う。「もし汝らが私を愛しているならば、私が父のもとへ行くことを喜ぶであろう。父は私よりも大いなる方だからである」(ヨハネ14:28)と。
Quid autem cum etiam illa subnectit; Ego sum vitis vera, et Pater meus agricola: omme sarmentum in me non afferens fructum tollit illud, et omne fructiferum purgat, ut fructum ampliorem ferat? (Joan. XV, 1, 2.) Instat adhuc et adjicit: Sicut dilexit me Pater, et ego dilexi vos: manete in mea charitate.
PL 3, 941Cさらに彼が次のことを付け加える時はどうであろうか。「私はまことのぶどうの木であり、私の父は農夫である。私にあって実を結ばぬ枝はすべて父がこれを取り除き、実を結ぶ枝はすべて、いっそう多くの実を結ぶように、これを手入れされる」(ヨハネ15:1,2)と。彼はなおも重ねてこう付け加える。「父が私を愛されたように、私も汝らを愛した。私の愛のうちにとどまれ」と。
Si mandata mea servaveritis, manebitis in mea charitate; sicut ego Patris mandata servavi, et maneo in ejus charitate (Joan. XV, 9, 10) . Adhuc ingerit, et dicit: Dixi autem vos amicos, quia omnia quae audivi a Patre meo, nota vobis feci (Ibid. v. 15) .
PL 3, 942A「もし汝らが私の戒めを守るならば、汝らは私の愛のうちにとどまるであろう。ちょうど私が父の戒めを守り、その愛のうちにとどまっているように」(ヨハネ15:9,10)。彼はなおも重ねてこう言う。「私は汝らを友と呼んだ。私が父から聞いたすべてのことを、汝らに知らせたからである」(ヨハネ15:15)と。
Aggregat etiam hoc: Sed haec omnia facient vobis propter nomen meum, quia ignorant eum qui me misit (Ibid. v. 21) .
PL 3, 942A彼はさらにこれをも加える。「しかし、彼らは私の名のゆえに、汝らにこれらすべてのことを行うであろう。彼らは私を遣わした方を知らないからである」(ヨハネ15:21)と。
Haec ergo numquam post illa evidenter illum non Patrem, sed Filium esse testantia, Dominus subdidisset; si aut Patrem se esse meminisset, aut Patrem se vellet intelligi: nisi quoniam ut illud exprimeret, perinde unumquemque jam habere debere, dum imaginem Dei Patris per Filium videt, atque si viderit Patrem: quandoquidem unusquisque credens in Filium exerceatur in imaginis contemplatione, ut assuefactus ad divinitatem videndam in imagine, proficere possit et crescere usque ad Dei Patris omnipotentis perfectam contemplationem.
PL 3, 942Aそれゆえ、もし主が自らを父であると覚えていたか、あるいは父であると理解されることを望んでいたのであれば、先の言葉に続けて、自らが父ではなく子であることを明らかに証しするこれらの言葉を付け加えることは、決してなかったであろう。ただし、それは次のことを言い表すためであった。すなわち、子を通して神なる父の像を見る者は誰でも、あたかも父を見たかのように、すでにそのように保つべきであるということ、そして子を信じる者は誰でも、像の観想において鍛えられ、像のうちに神性を見ることに慣れることによって、全能なる神なる父の完全な観想にまで進み、成長することができるということである。
Et quoniam qui hoc animo ac mente combiberit, et de omnibus sic futurum esse crediderit, Patrem quem visurus sit, quasi jam quodammodo viderit, et hic jam sic habeat, quasi teneat quod habiturum se pro certo sciat.
PL 3, 942Bそして、このことを心と思いのうちに深く飲み込み、すべての事柄がそのように起こるであろうと信じた者は、自らがやがて見るであろう父を、あたかもすでにある仕方で見たかのようにするのであり、この生において、自らが確かに得るであろうと知っていることを、すでに得ているかのように、そのように保つのである。
Caeterum, si ipse Pater fuisset, quid quasi futurum praemium repromittebat quod jam praestiterat et dederat?
PL 3, 942Bそもそも、もし彼自身が父であったならば、すでに与え、施していたものを、なぜ未来の報いであるかのように重ねて約束したのであろうか。
Nam quoniam dicit: Beati mundo eorde, quia ipsi Deum videbunt (Matth. V, 8) ; polliceri deprehenditur contemplationem et aspectum Patris; ergo nondum dederat: cur enim repromitteret, si jam dedisset? Dederat enim si Pater esset; videbatur enim, et contingebatur.
PL 3, 942B実に彼が「心の清い者は幸いである。彼らは神を見るであろうから」(マタイ5:8)と言う時、彼は父の観想と眺めとを約束していることが見て取れる。それゆえ、彼はいまだそれを与えてはいなかったのである。なぜなら、もしすでに与えていたのであれば、どうして重ねて約束するであろうか。もし彼が父であったならば、すでに与えていたはずである。というのも、その場合、父は見られており、触れられていたことになるからである。
Quando autem dum contingitur ipse Christus et videtur, repromittit tamen et dicit, quoniam qui mundo fuerit corde, Deum videbit; hoc ipso probat Patrem se non esse, qui tunc praesens cum videretur repromittebat, quod Patrem visurus esset quisquis mundo corde fuisset.
PL 3, 942Bしかるに、キリスト自身が触れられ、見られている間に、なお彼が「心の清い者は神を見るであろう」と重ねて約束して言うということ、まさにこのことによって、彼は自らが父でないことを証しするのである。というのも、その時すでに現に見られていながら、心の清い者は誰でも父を見るであろうと重ねて約束していたからである。
Erat ergo repromittens haec, non Pater, sed Filius: quia qui Filius erat, quod videri habebat repromittebat; cujus repromissio supervacua fuisset, nisi Filius fuisset.
PL 3, 942Cそれゆえ、これを重ねて約束していたのは、父ではなく子であった。子であった彼は、見られるはずのものについて約束していたのである。もし彼が子でなかったなら、その約束は無用のものであったはずである。
Cur enim repromittebat mundis corde ut viderent Patrem, si jam tunc qui praesentes erant, Patrem Christum videbant?
PL 3, 942C実に、もしその時すでに居合わせていた者たちがキリストという父を見ていたのであれば、彼はなぜ、心の清い者たちが父を見るであろうと重ねて約束したのであろうか。
Sed quia Filius erat, non Pater; merito et Filius, quia Imago Dei, tunc videbatur; et Pater, quia invisibilis, mundis corde, ut videretur, repromittitur et notatur. Haec igitur satis sit, etiam adversus istum haereticum dictasse, pauca de multis.
PL 3, 942Cしかし、彼は父ではなく子であったので、当然にも、神の像である子はその時見られており、目に見えぬ父は、心の清い者たちに見られるであろうということが、重ねて約束され、記されているのである。それゆえ、この異端者に対しても、多くのことのうちのわずかを述べたことで十分であろう。
Campus enim, et quidem latus ac fusus aperietur, plenius haereticum istum si agitare voluerimus; quandoquidem duobus istis locis, quibusdam effossis luminibus orbatus, totus sit in doctrinae suae caecitate superatus.
PL 3, 942D実に、もし我々がこの異端者をさらに詳しく論じようとするならば、広く、しかも豊かな議論の場が開かれるであろう。というのも、彼はこの二つの箇所を、いわばえぐり取られた両目のように奪われて、その教えの盲目のうちに完全に打ち負かされているからである。
Caput XXIX
第XXIX章PL 3, 943ASed enim ordo rationis et Fidei auctoritas digestis vocibus et Litteris Domini, admonet nos, post haec credere etiam in Spiritum sanctum, olim Ecclesiae repromissum, sed statutis temporum opportunitatibus redditum.
PL 3, 943Aしかし、理性の順序と信仰の権威とは、主の御言葉と文書とに整然と記されているとおり、我々に、これらの後に聖なる霊をも信じるよう命じる。この方はかつて教会に約束され、定められた時の機会に至って与えられたのである。
Est enim per Joelem prophetam repromissus, sed per Christum redditus. In novissimis, inquit, diebus effundam de Spiritu meo super servos et ancillas meas (Joel. II, 28) .
PL 3, 943A実に、この方は預言者ヨエルによって約束され、キリストによって与えられたのである。「終わりの日に、私は私の霊から、私の僕たちと婢たちとの上に注ごう」(ヨエル2:28)と言われている。
Dominus autem: Accipite Spiritum sanctum; quorum remiseritis peccata, erunt remissa; et quorum retinueritis, erunt retenta (Act. II, 17. Joan. XX, 22, 23) .
PL 3, 943Aしかし主は言われた。「聖なる霊を受けよ。汝らが赦す者の罪は赦され、汝らが留める者の罪は留められる」(使徒言行録2:17;ヨハネ20:22,23)と。
Hunc autem Spiritum sanctum Dominus Christus modo (Joan. XIV, 16, 17) Paraclitum appellat, modo Spiritum veritatis esse pronuntiat; qui non est in Evangelio novus, sed nec nove datus: nam hic ipse et in Prophetis populum accusavit, et in Apostolis advocationem Gentibus praestitit.
PL 3, 943Bしかし主キリストは、この聖なる霊を、あるときは「パラクレートス」(弁護者)(ヨハネ14:16,17)と呼び、あるときは真理の霊であると告げる。この方は福音書において新たに現れた者ではなく、また新たに与えられた者でもない。実に、この同じ方が預言者たちにあって民を告発し、使徒たちにあって諸国民に弁護をもたらしたからである。
Nam illi ut accusarentur merebantur, quia contempserant Legem: et qui ex Gentibus credunt, ut patrocinio Spiritus adjuventur merentur, quia ad Evangelicam pervenire gestiunt legem.
PL 3, 943B彼らが告発されるに値したのは、律法を蔑ろにしたからであり、諸国民のうちから信じる者たちが霊の後ろ盾によって助けられるに値するのは、福音の律法に至ることを熱望するからである。
Differentia sane in illo genera officiorum: quoniam in temporibus differens ratio causarum: nec ex hoc tamen ipse diversus, qui haec sic gerit; nec alter est, dum sic agit: sed unus atque ipse est, dividens officia sua per tempora, et rerum occasiones atque momenta.
PL 3, 943Bこの方における務めの種類はたしかに異なる。時によって事柄の理が異なるからである。しかし、これらをかくのごとく行う方それ自身が、そのために別のものとなるのではなく、かくのごとく働くからといって別の者となるのでもない。むしろ、ただ一人にして同じ方が、その務めを時と、事柄の機会と時機とに応じて分かつのである。
Denique Apostolus Paulus: Habentes, inquit, eumdem Spiritum, sicut scriptum est: Credidi propter quod locutus sum; et nos credimus, ideo loquimur (II Cor. IV, 13) .
PL 3, 943C実に、使徒パウロは言う。「我々は同じ霊を持っている。『私は信じた、それゆえに語った』と書かれているとおりである。我々もまた信じる、それゆえに語るのである」(二コリント4:13)と。
Unus ergo et idem Spiritus, qui in Prophetis et Apostolis; nisi quoniam ibi ad momentum, heic semper.
PL 3, 943Cかくして、預言者たちと使徒たちとにあるのは、一つの同じ霊である。ただし、かの時にあっては一時のことであり、この時にあっては常にあるという違いがある。
Caeterum ibi, non ut semper in illis inesset: heic, ut in illis semper maneret: et ibi mediocriter distributus, heic totus effusus; ibi parce datus, heic large commodatus; nec tamen ante resurrectionem Domini exhibitus, sed post resurrectionem Christi contributus.
PL 3, 943Cしかし、かの時には彼らのうちに常には宿らなかったのに対し、この時には彼らのうちに常にとどまるようにされている。かの時には程々に分け与えられたのに対し、この時には全きままに注がれている。かの時には僅かに与えられたのに対し、この時には豊かに授けられている。しかもそれは、主の復活の前には示されず、キリストの復活の後に与えられたのである。
Rogabo enim, aiebat, Patrem: et alium advocatum dabit vobis, ut vobiscum sit in aeternum, Spiritum veritatis (Joan. XIV, 16, 17) .
PL 3, 943C実に主は言われた。「私は父に願おう。そうすれば父は、汝らとともに永遠にあるように、もう一人の弁護者、真理の霊を汝らに与えるであろう」(ヨハネ14:16,17)と。
Et: Cum venerit advocatus ille, quem ego missurus sum vobis a Patre meo, Spiritum veritatis, qui de Patre meo procedit (Joan. XV, 26) . Et: Si non abiero ego, advocatus ille non veniet ad vos: si autem ego abiero, remittam illum ad vos (Joan. XVI, 7) .
PL 3, 943Cまた「私が父のもとより汝らに遣わすかの弁護者、私の父より出る真理の霊が来るとき」(ヨハネ15:26)とも言われた。また「私が去らなければ、かの弁護者は汝らのもとに来ないであろう。しかし、私が去るならば、彼を汝らのもとに遣わすであろう」(ヨハネ16:7)とも言われた。
Et: Cum venerit Spiritus veritatis, ille vos diriget in omnem veritatem (Joan. XVI, 13) . Et quoniam Dominus in coelos esset abiturus, Paraclitum discipulis necessario dabat, ne illos quodammodo pupillos, quod minime decebat, relinqueret, et sine advocato et quodam tutore desereret.
PL 3, 943Dまた「真理の霊が来るとき、彼は汝らをあらゆる真理へ導くであろう」(ヨハネ16:13)とも言われた。そして、主は天に去ろうとしていたがゆえに、弟子たちにパラクレートスを与えることが必要であった。彼らをいわば孤児のごとくに残すことは決してふさわしくなく、弁護者もなく、いわば後見人もないままに見捨てることがないようにするためである。
Hic est enim qui ipsorum animos mentesque firmavit, qui Evangelica Sacramenta distinxit, qui in ipsis illuminator rerum Divinarum fuit, qui confirmati pro nomine Domini nec carceres nec vincula timuerunt; quin immo ipsas saeculi potestates et tormenta calcaverunt, armati jam scilicet per ipsum atque firmati, habentes in se dona, quae hic idem Spiritus Ecclesiae Christi sponsae quasi quaedam ornamenta distribuit et dirigit.
PL 3, 944A実に、この方こそ彼らの心と思いを堅くし、福音の秘義を分かち示し、彼らのうちにあって神的な事柄の光を照らす者であった。主の名のゆえに堅められた者たちが牢獄をも鎖をも恐れなかったのはこの方による。否、それどころか、彼らはこの世の権力と拷問とを踏みにじったのである。まさにこの方によって武装させられ、堅められていたからであり、彼らのうちに賜物を持っていたのであって、この同じ霊は、これをキリストの花嫁なる教会に、いわば装いとして分かち与え、整えるのである。
Hic est enim qui Prophetas in Ecclesia constituit, Magistros erudit, linguas dirigit, virtutes et sanitates facit, opera mirabilia gerit, discretiones spirituum porrigit, gubernationes contribuit, consilia suggerit, quaeque alia sunt charismatum dona componit et digerit; et ideo Ecclesiam Domini undique, et in omnibus perfectam et consummatam facit.
PL 3, 944A実に、この方こそ教会のうちに預言者たちを立て、教師たちを教え導き、異言を整え、力の業と癒しとを行い、驚くべき業をなし、霊の識別を差し出し、統治の務めを授け、勧めを示し、その他もろもろの賜物を組み立て整える方である。それゆえに、この方は主の教会を、あらゆる点においてあまねく完全な、成し遂げられたものとするのである。
Hic est qui in modum columbae, posteaquam Dominus baptizatus est, super eum venit et mansit (Matth. III, 16) , habitans in solo Christo plenus et totus, nec in aliqua mensura aut portione mutilatus, sed cum tota sua redundantia cumulate distributus et missus; ut ex illo delibationem quamdam gratiarum caeteri consequi possint; totius sancti Spiritus in Christo fonte remanente, ut ex illo donorum atque operum venae ducerentur, Spiritu sancto in Christo affluenter habitante.
PL 3, 944Bこの方こそ、鳩の姿にて、主が洗礼を受けられた後、その上に来たりてとどまった方(マタイ3:16)であり、ただキリストのうちにのみ、満ち満ちて、全きままに宿り、いかなる分量においても部分においても欠けることなく、その溢れんばかりの豊かさをもって、あふれるほどに分け与えられ、遣わされたのである。それは、この方から他の者たちが恩寵のいくばくかの分け前を得ることができるためであり、聖なる霊の全体はキリストという泉のうちにとどまり続け、そこから賜物と業との流れが導き出されるようにするためである。聖なる霊はキリストのうちに豊かに宿っている。
Hoc etenim jam prophetans Isaias aiebat: Et requiescet, inquit, super eum Spiritus sapientiae et intellectus, Spiritus consilii et virtutis, Spiritus scientiae et pietatis, et implebit eum Spiritus timoris Dei (Isa. XI, 2, 3) .
PL 3, 944B実に、これをすでにイザヤは預言して言った。「その上に、知恵と分別の霊、思慮と力との霊、知識と敬虔との霊がとどまり、神を畏れる霊が彼を満たすであろう」(イザヤ11:2,3)と。
Hoc idem atque ipsum et alio in loco ex persona ipsius Domini: Spiritus Domini super me propter quod unxit me, evangelizare pauperibus misit me (Isa. LXI, 1) . Similiter David: Propterea unxit te, Deus, Deus tuus oleo laetitiae a consortibus tuis (Psal. XLIV, 8) .
PL 3, 944Cこれと同じことを、また別の箇所では主御自身の位格に立って、こう言われている。「主の霊、私の上にあり、主は私に油を注がれた。貧しき者に福音を宣べ伝えるようにと、私を遣わされた」(イザヤ61:1)と。同じくダビデも言う。「このゆえに、神よ、汝の神は、汝の朋輩にまさって喜びの油を汝に注がれた」(詩篇44:8)と。
De hoc apostolus Paulus: Qui enim Spiritum Christi non habet, hic non est ejus (Rom. VIII, 9) . Et: Ubi Spiritus Domini, ibi libertas (II Cor. III, 17) .
PL 3, 944Cこの方について使徒パウロは言う。「キリストの霊を持たぬ者は、キリストのものではない」(ローマ8:9)と。また「主の霊のあるところ、そこに自由がある」(二コリント3:17)と。
Hic est qui operatur ex aquis secundam nativitatem, semen quoddam divini generis, et consecrator coelestis nativitatis, pignus promissae haereditatis (Ephes. I, 14) , et quasi chirographum quoddam aeternae salutis; qui nos Dei faciat templum (I Cor. VI, 19) , et nos ejus efficiat domum; qui interpellat divinas aures pro nobis gemitibus ineloquacibus (Rom. VIII, 26) , advocationis implens officia, et defensionis exhibens munera; inhabitator corporibus nostris datus, et sanctitatis effector: qui id agens in nobis ad aeternitatem, et ad resurrectionem immortalitatis corpora nostra producat, dum illa in se assuefacit cum coelesti virtute misceri, et cum Spiritus sancti divina aeternitate sociari.
PL 3, 944Cこの方こそ、水から第二の誕生をもたらす方であり、神的な家系のいわば種であり、天における誕生を聖なるものとなす者であり、約束された嗣業の保証(エフェソ1:14)であり、永遠の救いのいわば証書のごときものである。この方は我々を神の神殿とならしめ(一コリント6:19)、我々をその家とならしめる。この方は言葉に出せぬうめきをもって我々のために神の耳に訴えかけ(ローマ8:26)、弁護の務めを果たし、擁護の務めを示す。我々の肉体に宿る者として与えられ、聖なることを成し遂げる者である。この方は我々のうちにこれを行いつつ、我々の肉体を永遠へ、不死の復活へと導き出す。それは、肉体を天上の力と混じり合うことに慣れさせ、聖なる霊の神的な永遠性と結び合わせるためである。
Erudiuntur enim in illo, et per ipsum corpora nostra ad immortalitatem proficere, dum ad decreta ipsius discunt se moderanter temperare. Hic est enim qui contra carnem desiderat, quia caro contra ipsum repugnat (Gal. V, 17) .
PL 3, 945A実に、我々の肉体は、この方のうちにあって、この方を通して不死へと進むべく教え導かれ、その定めに従って自らを節度をもって整えることを学ぶ。実に、この方こそ肉に逆らって欲する方である。肉がこの方に逆らうからである(ガラテヤ5:17)。
Hic est qui inexplebiles cupiditates coercet, immoderatas libidines frangit, illicitos ardores extinguit, flagrantes impetus vincit, ebrietates rejicit, avaritias repellit, luxuriosas comessationes fugat, charitates nectit, affectiones constringit, sectas repellit, regulam veritatis expedit, haereticos revincit, improbos foras expuit, Evangelia custodit.
PL 3, 945Aこの方こそ、飽くことなき欲望を抑え、度を過ぎた欲情を打ち砕き、許されぬ情念を消し去り、燃え盛る衝動を打ち負かし、酩酊を退け、貪欲を斥け、贅沢な宴楽を追い払い、愛を結び合わせ、情愛を引き締め、党派を退け、真理の規範を解き明かし、異端者たちを打ち負かし、不埒な者たちを外へと吐き出し、福音を守る方である。
De hoc idem Apostolus: Non enim spiritum mundi accepimus, sed Spiritum qui ex eo est (I Cor. II, 12) . De hoc exultat, et dicit: Puto autem quia et ego Spiritum Dei habeo (I Cor. VII, 40) .
PL 3, 945Bこの方について、同じ使徒は言う。「我々は世の霊を受けたのではなく、神より出づる霊を受けたのである」(一コリント2:12)と。この方について、彼は喜び躍って言う。「私もまた神の霊を持っていると思う」(一コリント7:40)と。
De hoc dicit: Et Spiritus Prophetarum prophetis subjectus est (I Cor. XIV, 32) . De hoc refert: Spiritus autem manifeste dicit, quia in novissimis temporibus recedent quidam a fide, attendentes spiritibus seductoribus, doctrinis daemoniorum, in hypocrisi mendacia loquentium, cauteriatam habentium conscientiam suam (I Tim. IV, 1) .
PL 3, 945Bこの方について、彼は言う。「預言者たちの霊は預言者たちに服する」(一コリント14:32)と。この方について彼は伝える。「しかし霊ははっきりと言う。終わりの時には、ある者たちは信仰から離れ、人を惑わす諸霊と、悪霊どもの教え、すなわち偽善のうちに偽りを語り、自らの良心に焼き印を押された者たちの教えとに、心を向けるようになる」(一テモテ4:1)と。
In hoc Spiritu positus nemo umquam dicit anathema Jesu (I Cor. XII, 3) : nemo negavit Christum Dei Filium, aut repudiavit creatorem Deum: nemo contra Scripturas ulla sua verba depromit: nemo alia et sacrilega decreta constituit: nemo diversa jura conscribit.
PL 3, 945Bこの霊のうちに置かれた者は、決して「イエスは呪われよ」(一コリント12:3)とは言わない。神の子キリストを否むこともなく、創造主なる神を拒むこともない。聖典に逆らう言葉を吐くこともなく、他の瀆聖的な定めを立てることもなく、異なる法を書き記すこともない。
In hunc quisquis blasphemaverit, remissionem non habet, non tantum in isto saeculo, verum etiam nec in futuro (Matth. XII, 32) .
PL 3, 945Cこの方を冒瀆する者はだれであれ、赦しを得ることがない。この世においてだけでなく、来るべき世においても赦されない(マタイ12:32)。
Hic in Apostolis Christo testimonium reddit, in Martyribus constantem fidem religionis ostendit, in Virginibus admirabilem continentiam signatae castitatis includit, in caeteris incorrupta et incontaminata doctrinae Dominicae jura custodit, haereticos destruit, perversos corrigit, infideles arguit, simulatores ostendit, improbos quoque corrigit, Ecclesiam incorruptam et inviolatam, perpetuae virginitatis et veritatis sanctitate custodit.
PL 3, 945Cこの方は使徒たちにあってキリストへの証しを返し、殉教者たちにあっては宗教の揺るぎない信仰を示し、童貞女たちにあっては封印された貞潔の驚くべき節制を保ち、その他の者たちにあっては主の教えの汚れなき損なわれざる法を守り、異端者たちを打ち破り、曲がった者たちを正し、不信の者たちを咎め、偽る者たちを暴き、不埒な者たちをも正し、教会を、永遠の童貞性と真理の聖なることとをもって、損なわれず、犯されないものとして守るのである。
Caput XXX
第XXX章PL 3, 946AEt haec quidem de Patre et de Filio et de Spiritu sancto breviter sint nobis dicta, et strictim posita, et non longa disputatione porrecta.
PL 3, 946Aさて、父について、子について、聖なる霊について、我々はこれだけのことを手短に述べ、簡潔に示し、長い論述を延べることはしなかった。
Latius enim potuerunt porrigi, et propensiore disputatione produci; quandoquidem ad testimonium, quod ita se habeat fides vera, totum et Vetus et Novum Testamentum possit adduci.
PL 3, 946A実に、これはさらに広く延べ、より力を入れた論述によって導き出すこともできたはずである。真の信仰がこのようにあることの証しとして、旧約の全体も新約の全体も引き合いに出しうるのだから。
Sed quia obluctantes adversus veritatem semper haeretici, sincerae traditionis et Catholicae fidei controversiam solent trahere, scandalizati in Christum quod etiam Deus et per Scripturas asseratur, et a nobis hoc esse credatur; merito a nobis (ut omnis a fide nostra auferri possit haeretica calumnia) de eo quod et Deus sit Christus sic est disputandum, ut non impediat Scripturae veritatem; sed nec nostram fidem, qua unus Deus et per Scripturas promitur, et a nobis tenetur et creditur.
PL 3, 946Bしかし、異端者たちは常に真理に逆らって争い、純正な伝承と公同の信仰とをめぐる論争を引き延ばすのを常とする。彼らはキリストについて、聖典によっても神であると主張され、我々によってもそう信じられていることに躓いているのである。それゆえ我々は当然にも(我々の信仰からあらゆる異端の中傷を取り除きうるように)、キリストが神でもあるということについて、聖典の真理を妨げぬように論じねばならない。また、神は唯一であり、そのことが聖典によっても告げられ、我々によっても保たれ信じられているという、我々の信仰をも妨げぬように論じねばならない。
Tam enim illi qui Jesum Christum ipsum Deum Patrem dicunt, quam etiam illi qui hominem illum tantummodo esse voluerunt, erroris sui et perversitatis origines et causas inde rapuerunt: quia cum animadverterent scriptum esse quod unus sit Deus, non aliter putaverunt istam tenere se posse sententiam, nisi aut hominem tantum Christum, aut certe Deum Patrem putarent esse credendum.
PL 3, 946B実に、イエス・キリストを父なる神ご自身であると言う者たちも、彼をただの人間に過ぎないとしようとした者たちも、ひとしくそこから自分たちの誤りと曲解との起こりと原因とを引き出したのである。すなわち、神は唯一であると書かれているのを認めたとき、彼らは、キリストはただの人間であると信ずべきか、あるいは確かにキリストこそ父なる神であると信ずべきか、そのいずれかでなければ、この説を保ちえないと考えたのである。
Sic enim calumnias suas colligere consueverunt, ut errorem proprium approbare nitantur. Et quidem illi qui Jesum Christum Patrem dicunt, ista praetendunt: Si unus Deus; Christus autem Deus: Pater est Christus, quia unus Deus; si non Pater sit Christus, dum et Deus Filius Christus, duo Dii contra Scripturas introducti esse videantur.
PL 3, 946C実に彼らは、自らの誤りを是認しようと努めて、かくのごとく自分たちの中傷を組み立てるのを常とする。イエス・キリストを父であると言う者たちは、こう主張する。「神は唯一である。しかしキリストは神である。ゆえにキリストは父である、神は唯一であるがゆえに。もしキリストが父でないならば、子なるキリストもまた神であるがゆえに、聖典に反して二人の神が持ち込まれることになろう」と。
Qui autem hominem tantummodo Christum esse contendunt, ex diverso sic colligunt: Si alter Pater, alter est Filius: Pater autem Deus, et Christus Deus: non ergo unus Deus, sed duo dii introducuntur pariter, Pater et Filius; ac si unus Deus, consequenter homo Christus, ut merito Pater sit Deus unus.
PL 3, 947Aしかしキリストをただの人間に過ぎないと主張する者たちは、逆の側からこう論じる。「一方が父であり、他方が子であるならば、しかも父は神であり、キリストも神であるならば、神は唯一ではなく、父と子という二人の神がひとしく持ち込まれることになる。ゆえに神が唯一であるならば、結果としてキリストは人間である、そうすることによって父こそ唯一の神であるということが正しく成り立つのだ」と。
Re vera quasi inter duos latrones crucifigitur Dominus, quomodo fixus aliquando est: et ita excipit haereticorum istorum ex utroque latere sacrilega convicia.
PL 3, 947Aまことに、主はかつて十字架につけられたときのように、あたかも二人の盗賊の間で十字架につけられるかのごとくである。かくして、これらの異端者たちの瀆聖的な罵声を両側から受けるのである。
Sed neque Scripturae sanctae, neque nos causas illis perditionis et caecitatis afferimus, si qua in medio Divinarum Litterarum evidenter posita aut videre nolunt, aut videre non possunt.
PL 3, 947Aしかし、聖書も我々も、彼らの滅びと盲目との原因をもたらしはしない。神の文書のただ中に明白に置かれているものを、彼らが見ようとせず、あるいは見ることができないのだとしても。
Nos enim et scimus et legimus et credimus et tenemus unum esse Deum, qui fecit coelum pariter ac terram, quoniam nec alterum novimus, aut nosse (cum nullus sit) aliquando poterimus. Ego sum, inquit, Deus: et non est praeter me justus et salvans (Isa. XLIII, 11) .
PL 3, 947B実に我々は、天と地とをひとしく造られた神が唯一であることを、知り、読み、信じ、保っている。他に神があることを我々は知らないし、(そのような神は存在しないのだから)知ることも決してできないであろう。「わたしは神である。わたしのほかに義なる者、救う者はない」(イザヤ43:11)〔底本の出典表示はイザヤ43:11 だが、引用文は43:11 と45:21 の混成である〕と言われている。
Et alio in loco: Ego primus et novissimus, et praeter me non est Deus. Quis sicut ego (Ibid. XLIV, 6, 7) ? Et: Quis mensus est palmo coelum, et terram pugillo? quis suspendit montes in pondere, et nemora in statera (Ibid. XL, 12) ?
PL 3, 947Bまた別の箇所では、「わたしは最初の者にして最後の者、わたしのほかに神はない。誰がわたしのようであろうか」(イザヤ44:6,7)と。また「誰が天を手のひらで測り、地を一握りで量ったか。誰が山々を秤にかけ、森を天秤にかけたか」(イザヤ40:12)と。
Et Ezechias: Ut sciant omnes quia tu es Deus solus (Isa. XXXVII, 20) . Ipse praeterea Dominus: Quid me interrogas de bono? unus Deus bonus (Matth. XIX, 17) .
PL 3, 947Bまたヒゼキヤは言う。「すべての者が、汝のみが神であることを知るために」(イザヤ37:20)と。さらに、主ご自身も言われる。「なぜわたしに善について問うのか。善なる者は神ひとりである」(マタイ19:17)と。
Apostolus quoque Paulus: Qui solus, inquit, habet immortalitatem, et lucem habitat inaccessibilem: quem vidit hominum nemo, nec videre potest (I Tim. VI 16) . Et alio in loco: Mediator autem unius non est; Deus autem unus est (Gal. III, 20) .
PL 3, 947B使徒パウロもまた言う。「ただひとり不死を持ち、近づき得ぬ光のうちに住みたもう方。人間のうち誰もこの方を見た者はなく、見ることもできない」(一テモテ6:16)と。また別の箇所では、「仲介者は一者のものではない。しかるに神は唯一である」(ガラテヤ3:20)と。
Sed quomodo hoc tenemus et legimus et credimus, sic Scripturarum coelestium nullam partem praeterire debemus: quippe cum etiam illa quae in Scripturis sunt posita Christi divinitatis insignia, nullo modo debemus recusare, ne Scripturarum auctoritatem corrumpendo, integritatem fidei sanctae corrupisse teneamur.
PL 3, 947Cしかし、我々がこのことを保ち、読み、信じるのと同じように、天の聖典のいかなる部分をも見過ごすべきではない。すなわち、聖典のうちに置かれているキリストの神性のしるしをも、決して拒んではならない。聖典の権威を損なうことによって、聖なる信仰の全き姿を損なったと見なされることのないためである。
Et hoc ergo credamus, siquidem fidelissimum, Dei Filium Jesum Christum Dominum et Deum nostrum: quoniam, in principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum. Hoc erat in principio apud Deum (Joan. I, 1, 2) .
PL 3, 947Cそれゆえ、我々はこれを信じよう。これはこの上なく確かなことである。神の子イエス・キリストは我々の主にして神である。すなわち、「初めに言葉があった。言葉は神とともにあった。言葉は神であった。この方は初めに神とともにあった」(ヨハネ1:1,2)と。
Et: Verbum caro factum est, et habitavit in nobis (Ibid. 14) . Et: Dominus meus et Deus meus (Joan. XX, 28) . Et: Quorum Patres, et ex quibus Christus secundum carnem, qui est super omnia Deus benedictus in saecula (Rom. IX, 5) . Quid ergo dicemus?
PL 3, 948Aまた「言葉は肉となって、我々のうちに宿った」(ヨハネ1:14)と。また「わが主、わが神」(ヨハネ20:28)と。また「父祖たちは彼らのものであり、肉によればキリストも彼らから出た。この方は万物の上にあって世々に祝すべき神である」(ローマ9:5)と。それでは我々は何と言おうか。
Numquid duos Deos Scriptura proponit? Quomodo ergo dicit, quia Deus unus est? Aut numquid non et Christus Deus est? Quomodo ergo, Dominus meus et Deus meus, Christo dictum est?
PL 3, 948A聖典は二人の神を示しているのであろうか。それならば、なぜ神は唯一であると言うのか。あるいは、キリストもまた神ではないというのか。それならば、なぜ「わが主、わが神」とキリストに向かって言われたのか。
Totum igitur hoc nisi cum propria veneratione et legitima disputatione teneamus, merito scandalum haereticis praebuisse credemur; non utique ex Sripturarum coelestium vitio quae numquam fallunt, sed humani erroris praesumptione, qua haeretici esse voluerunt.
PL 3, 948Aそれゆえ、我々がこの全体を、ふさわしい崇敬と正当な論述とをもって保たなければ、我々は当然にも異端者たちに躓きを与えたと見なされるであろう。それは、決して欺くことのない天の聖典の欠陥によるのではなく、彼らが異端者であろうとした人間的な誤りの思い込みによるのである。
Et in primis illud retorquendum in istos qui duorum nobis Deorum controversiam facere praesumunt. Scriptum est quod negare non possunt, quoniam unus est Dominus (Deut. VI, 4; Ephes. IV, 5) . De Christo ergo quid sentiunt? Dominum esse, aut illum omnino non esse?
PL 3, 948Bそこでまず、我々に二人の神をめぐる論争を仕掛けようとする彼らに、こう切り返さねばならない。「主は唯一である」(申命記6:4;エフェソ4:5)と書かれていることは、彼らも否定できない。それでは、キリストについて彼らはどう考えるのか。主であるのか、それとも全く主ではないのか。
Sed Dominum illum omnino non dubitant: ergo si vera est illorum ratiocinatio, jam duo sunt Domini. Quomodo igitur jam secundum Scripturas, unus est Dominus?
PL 3, 948Bしかし、彼らはこの方が主であることを全く疑わない。ゆえに、もし彼らの推論が真であるならば、すでに主は二人いることになる。それでは、聖典によればどうして主は唯一なのか。
Et Magister unus (Matth. XXIII, 8, 10) Christus est dictus, at tamen legimus, quod Magister sit etiam apostolus Paulus (II Tim. I, 11) . Non ergo jam unus Magister: duos enim Magistros secundum ista colligimus.
PL 3, 948Bまた、キリストのみが唯一の師(マタイ23:8,10)と呼ばれているが、しかし我々は、使徒パウロもまた師であると書かれているのを読む(二テモテ1:11)。それゆえ、もはや師は唯一ではないことになる。この論法によれば、我々は師が二人いることになるからである。
Quomodo igitur secundum Scripturas unus Magister Christus? Unus in Scripturis bonus dictus est Deus (Matth. XIX, 17; Marc. X, 18; Luc. XVIII, 19) ; sed iisdem in Scripturis bonus etiam Christus positus est.
PL 3, 948Bそれでは、聖典によればどうしてキリストのみが師なのか。聖典において、善なる者は神ひとりであると言われている(マタイ19:17;マルコ10:18;ルカ18:19)。しかし同じ聖典において、キリストもまた善なる者とされている。
Non igitur, si recte colligunt, unus bonus, sed etiam duo boni. Quomodo igitur secundum Scripturarum fidem, unus bonus esse refertur?
PL 3, 948Cしたがって、もし彼らが正しく論じているのなら、善なる者は唯一ではなく、二人の善なる者がいることになる。それでは、聖典の信頼性に従えば、どうして善なる者は唯一であると言われるのか。
At si non putant aliqua ratione offici posse ei quod unus Dominus est, per id quod est Dominus et Christus; neque ei quod unus est Magister, per illud quod est Magister et Paulus; aut illi quod unus est bonus, per illud quod bonus sit nuncupatus et Christus: eadem ratione intelligant offici non posse ab illo quod unus est Deus, ei quod Deus pronuntiatus est et Christus.
PL 3, 948Cしかし、もし彼らが、主が唯一であるということは、主と呼ばれる者にキリストもまた含まれることによって何ら損なわれえないと考え、師が唯一であるということも、師と呼ばれる者にパウロもまた含まれることによって損なわれえないと考え、善なる者が唯一であるということも、善なる者と呼ばれる者にキリストもまた含まれることによって損なわれえないと考えるのであれば、同じ理由によって、キリストもまた神と告げられているということが、神は唯一であるということによって損なわれえない、と理解すべきである。
Caput XXXI
第XXXI章PL 3, 949AEst ergo Deus Pater omnium institutor et creator, solus originem nesciens, invisibilis, immensus, immortalis, aeternus, unus Deus; cujus neque magnitudini, neque majestati, neque virtuti quidquam non dixerim praeferri, sed nec comparari potest.
PL 3, 949Aさて、父なる神は万物の創始者にして創造者であり、ただひとりその起源を持たぬ方、目に見えず、量り尽くしえず、不死にして永遠なる、唯一の神である。この方の偉大さにも、威厳にも、力にも、何ものも勝ると言うことはできないばかりか、比べることさえできない。
Ex quo, quando ipse voluit, Sermo Filius natus est: qui non in sono percussi aeris, aut tono coactae de visceribus vocis accipitur; sed in substantia prolatae a Deo virtutis agnoscitur: cujus sacrae et divinae nativitatis arcana nec Apostolus didicit, nec Prophetes comperit, nec Angelus scivit, nec creatura cognovit; Filio soli nota sunt qui Patris secreta cognovit.
PL 3, 949Bこの方より、この方御自身が望まれたとき、言葉なる子が生まれた。この方は、打たれた空気の音や、内臓から絞り出された声の響きとして受け取られるのではなく、神から発出せしめられた力の実体のうちに知られるのである。この方の聖なる神的な誕生の秘密は、使徒も学び知らず、預言者も見出さず、天使も知らず、被造物も知らなかった。ただ子のみが、父の隠された事柄を知る者として、これを知るのである。
Hic ergo, cum sit genitus a Patre, semper est in Patre. Semper autem sic dico, ut non innatum, sed natum probem. Sed qui ante omne tempus est, semper in Patre fuisse dicendus est: nec enim tempus illi assignari potest, qui ante tempus est.
PL 3, 949Bそれゆえ、この方は父から生まれた者でありながら、常に父のうちにある。しかし、私が「常に」と言うのは、この方が生まれざる者ではなく、生まれた者であることを示すためである。しかし、あらゆる時に先立って存在する方については、常に父のうちにあったと言わねばならない。時に先立つ方に、時を割り当てることはできないからである。
Semper enim in Patre; ne Pater non semper sit Pater: quin et Pater illum etiam (quadam ratione) praecedit, quod necesse est (quodammodo) prior sit qua Pater sit. Quoniam (aliquo pacto) antecedat necesse est eum qui habet originem, ille qui originem nescit.
PL 3, 949B実に、この方は常に父のうちにある。そうでなければ、父が常に父であるとは言えなくなるからである。しかも、父はある意味でこの方に先立ってもいる。父であるという点において、何らかの仕方で先なる者であることが必然だからである。なぜなら、起源を持つ者に対しては、起源を持たぬ者が、何らかの仕方で先立つことが必然だからである。
Simul ut hic minor sit, dum in illo esse se scit, habens originem, quia nascitur; et per Patrem quodammodo (quamvis originem habet qua nascitur) vicinus in nativitate, dum ex eo Patre qui originem solus non habet, nascitur.
PL 3, 949C同時に、この方はより小さき者である。自らが父のうちにあることを知り、生まれる者として起源を持つ限りにおいて。しかも、父を通して、ある意味では(生まれるがゆえに起源を持つとはいえ)その誕生において近しい者でもある〔per Patrem quodammodo vicinus in nativitate は文意が取りにくい。起源を持たぬ父から生まれる点で父に近い、の意に解した〕。ただひとり起源を持たぬ父から生まれるのだから。
Hic ergo quando Pater voluit, processit ex Patre: et qui in Patre fuit, processit ex Patre: et qui in Patre fuit, quia ex Patre fuit, cum Patre postmodum fuit, quia ex Patre processit: substantia scilicet illa divina, cujus nomen est Verbum, per quod facta sunt omnia, et sine quo factum est nihil.
PL 3, 950Aそれゆえ、この方は、父が望まれたとき、父から発出した。父のうちにあった方が、父から発出したのである。父のうちにあった方は、父から出た者であったがゆえに、後に父とともにあった。父から発出したからである。すなわち、その神的な実体こそ、その名を言葉と言い、これによって万物が造られ、これなくしては何も造られなかったのである。
Omnia enim post ipsum sunt, quia per ipsum sunt. Et merito ipse est ante omnia, sed post Patrem, quando per illum facta sunt omnia, qui processit ex eo, ex cujus voluntate facta sunt omnia.
PL 3, 950A実に、万物はこの方の後にある。万物はこの方を通して造られたからである。そしてこの方は当然にも万物に先立つが、父の後にある。万物は、その御旨によって万物が造られたところの父から発出したこの方を通して、造られたのだから。
Deus utique procedens ex Deo, secundam personam efficiens post Patrem qua Filius; sed non eripiens illud Patri, quod unus est Deus.
PL 3, 950A神から発出する神であり、子であるという点において、父に次ぐ第二の位格をなす。しかし、神が唯一であるということを父から奪い去るものではない。
Si enim natus non fuisset; innatus comparatus cum eo qui esset innatus, aequatione in utroque ostensa, duos faceret innatos, et ideo duos faceret Deos.
PL 3, 950Aもしこの方が生まれた者でなかったならば、生まれざる者として、同じく生まれざる者であるもう一方と比べられ、両者に等しさが示されて、二人の生まれざる者を作り出し、それゆえ二人の神を作り出したであろう。
Si non genitus esset; collatus cum eo qui genitus non esset, et aequales inventi, duos Deos merito reddidissent non geniti; atque ideo duos Christus reddidisset Deos.
PL 3, 950Bもしこの方が生まれた者でなかったならば、生まれなかった者と比べ合わされ、等しい者として見出され、生まれざる二者は当然にも二人の神を成したであろう。かくしてキリストは二人の神を成したことになったであろう〔この節は前節とほぼ同じ論を言い換えて繰り返しており、本文の重複らしい〕。
Si sine origine esset ut Pater, inventus, et ipse principium omnium ut Pater, duo faciens principia; duos ostendisset nobis consequenter et Deos.
PL 3, 950Bもしこの方が父のように起源なき者として見出され、父のように自らも万物の根源であったならば、二つの根源を作り出し、その結果として我々に二人の神を示したであろう。
Aut si et ipse Filius non esset, sed Pater generans de se alterum Filium; merito collatus cum Patre et tantus denotatus, duos Patres effecisset: et ideo duos approbasset etiam Deos.
PL 3, 950Bあるいは、もしこの方自身が子ではなく、自らからもう一人の子を生む父であったならば、父と比べ合わされ、同じほどの者と示されて、当然にも二人の父を作り出し、それゆえ二人の神をも証明したことになったであろう。
Si invisibilis fuisset, cum invisibili collatus par expressus, duos invisibiles ostendisset; et ideo duos comprobasset et Deos.
PL 3, 950Bもしこの方が目に見えない者であったならば、目に見えない父と比べ合わされ、等しい者として示されて、二人の目に見えない者を示し、それゆえ二人の神をも証明したであろう。
Si incomprehensibilis, si et caetera quaecumque sunt Patris; merito, dicimus, duorum Deorum quam isti confingunt, controversiam suscitasset.
PL 3, 950Bもしこの方が把握され得ない者であり、その他父に属するすべてのものを備えていたならば、当然にも、我々が言うように、彼らの言い立てるような二人の神をめぐる論争を引き起こしたであろう。
Nunc autem quidquid est, non ex se est, quia nec innatus est; sed ex Patre est, quia genitus est: sive dum Verbum est, sive dum Virtus est, sive dum Sapientia est, sive dum Lux est, sive dum Filius est, et quidquid horum est, dum non aliunde est, quam, sicut diximus jam superius, ex Patre; Patri suo originem suam debens, discordiam divinitatis de numero duorum Deorum facere non potuit, qui ex illo qui est unus Deus, originem nascendo contraxit.
PL 3, 950Cしかし今や、この方がいかなる者であっても、それは自らに由来するのではない。生まれざる者ではないからである。むしろ父に由来する。生まれた者だからである。言葉であるにせよ、力であるにせよ、知恵であるにせよ、光であるにせよ、子であるにせよ、これらのいずれであっても、既に上で述べたとおり、他のどこからでもなく父に由来する限り、その起源を父に負うこの方は、神性における二人の神という数の不和を生じさせることはできなかった。唯一の神であるかの方から、生まれることによって起源を受け継いだのだから。
Quo genere dum et unigenitus est, et primogenitus ex illo est qui originem non habet, unus est omnium rerum et principium et caput. Idcirco unum Deum asseruit, quem non sub ullo principio aut initio, sed initium potius et principium rerum omnium comprobavit.
PL 3, 951Aこの仕方によって、この方は独り子であり、起源を持たぬ方から最初に生まれた者であるがゆえに、万物の根源にして頭である唯一者である。それゆえこの方は、神は唯一であると宣べ、その神が、いかなる根源や初めのもとにも置かれることなく、むしろ万物の初めにして根源であることを、立証したのである。
Filius autem nihil ex arbitrio suo gerit, nec ex consilio suo facit, nec a se venit, sed imperiis paternis omnibus et praeceptis obedit: ut quamvis probet illum nativitas Filium (Hebr. V, 8) ; tamen morigera obedientia asserat illum paternae voluntatis, ex quo est, ministrum: ita dum se Patri in omnibus obtemperantem reddit, quamvis sit et Deus: unum tamen Deum Patrem de obedientia sua ostendit, ex quo et originem traxit.
PL 3, 951Aしかし子は、自らの意のままに何ごとも行わず、自らの考えによって何もなさず、自らから出て来るのでもなく、父のあらゆる命令と指図とに従う。それゆえ、その誕生がこの方を子であると証明する(ヘブライ5:8)一方で、その従順なる服従は、この方が、そこから出た父の御旨の奉仕者であることを示すのである。かくして、この方はすべてにおいて父に従う者として自らを差し出し、神でありながらも、その服従によって、その起源を引き出した父こそ唯一の神であることを示すのである。
Et ideo duos Deos facere non potuit, quia nec duas origines fecit, qui ex eo qui originem non habet, principium nativitatis ante omne tempus accepit.
PL 3, 951Bそれゆえ、この方は二人の神を作り出すことはできなかった。二つの起源を作り出すこともなかったからである。起源を持たぬ方から、あらゆる時に先立って、誕生の根源を受けたのである。
Nam cum id sit principium caeteris quod innatum est (quod Deus solus Pater est qui extra originem est; ex quo hic est qui natus est), dum qui ex illo nascitur, merito ex eo venit qui originem non habet, principium probans illud esse ex quo ipse est: etiamsi Deus est qui natus est, unum tamen Deum ostendit, quem hic qui natus est, esse sine origine comprobavit.
PL 3, 951Bなぜなら、他のすべてのものにとって根源であるのは、生まれざる者だからである(起源の外にある唯一の父なる神がそれであり、この方から生まれた者が出るのである)。かの方から生まれる者は、当然にも、起源を持たぬ方から出て、自らがそこから出た方こそ根源であることを証明する。かくして、生まれた者が神であるとしても、なお唯一の神を示すのであり、この生まれた者は、起源なき方こそがそれであることを証明したのである。
Est ergo Deus, sed in hoc ipsum genitus, ut esset Deus. Est et Dominus, sed in hoc ipsum natus ex Patre, ut esset Dominus. Est et (Isa. IX, 6) Angelus, sed ad annuntiandum magnum Dei consilium, ex Patre suo Angelus destinatus.
PL 3, 951Bそれゆえ、この方は神である。しかし、神であるために、まさにそのために生まれたのである。この方は主でもある。しかし、主であるために、まさにそのために父から生まれたのである。この方は天使でもある(イザヤ9:6)。しかし、神の大いなる計らいを告げ知らせるために、父によって天使として定められたのである。
Cujus sic divinitas traditur, ut non aut dissonantia aut inaequalitate divinitatis duos Deos reddidisse videatur.
PL 3, 952Aこの方の神性は、かくのごとくに伝えられているので、神性の不一致や不等によって二人の神を作り出したと見なされることはない。
Subjectis enim ei quasi Filio omnibus rebus a Patre, dum (I Cor. XV, 28) ipse cum his quae illi subjecta sunt, Patri suo subjicitur, Patris quidem sui Filius probatur; caeterorum autem et Dominus et Deus esse reperitur.
PL 3, 952A実に、父によって万物が子としてのこの方に服せしめられているとき(一コリント15:28)、この方自身もまた、自らに服せしめられたそれらのものとともに、自らの父に服する。かくして、この方は自らの父の子であることが証明され、その他のすべてのものにとっては主にして神であることが見出されるのである。
Ex quo dum huic qui est Deus omnia substrata traduntur, et cuncta sibi subjecta Filius accepta refert Patri; totam divinitatis auctoritatem rursus Patri remittit; unus Deus ostenditur verus et aeternus Pater; a quo solo haec vis divinitatis emissa, etiam in Filium tradita et directa, rursum per substantiae communionem ad Patrem revolvitur.
PL 3, 952Aそれゆえ、神であるこの方に万物が服せしめられ委ねられるとき、子は自らに服せしめられたすべてのものを受け取ったものとして父に差し戻す。かくして、神性の権威のすべてをふたたび父へと返し送る。ここに、唯一にして真の、永遠なる神は父であることが示される。神性のこの力は、ただこの父からのみ発せられ、子へと委ねられ差し向けられながらも、実体の交わりを通してふたたび父へと戻り行くのである。
Deus quidem ostenditur Filius, cui divinitas tradita et porrecta conspicitur; et tamen nihilominus unus Deus Pater probatur, dum gradatim reciproco meatu illa majestas atque divinitas ad Patrem qui dederat eam, rursum ab illo ipso Filio missa revertitur et retorquetur; ut merito Deus Pater omnium Deus sit, et principium ipsius quoque Filii sui, quem Dominum genuit: Filius autem caeterorum omnium Deus sit, quoniam omnibus illum Deus Pater praeposuit quem genuit (I Tim. II, 5) : ita Mediator Dei et hominum Christus Jesus omnis creaturae subjectam sibi habens a Patre proprio potestatem qua Deus est; eum tota creatura subdita sibi, concors Patri suo Deo inventus, unum et solum et verum Deum Patrem suum, manente in illo quod etiam auditus est (Hebr., V, 7) , breviter approbavit.
PL 3, 952B子は神であることが示され、その神性は父から委ねられ差し伸べられたものと見て取られる。しかしそれでもなお、ひとしく唯一の神は父であることが証明される。あの威厳と神性とは、それを与えた父へと、段階を追って往復の道筋をたどりつつ、子自身から送り返されてふたたび戻り、巡り帰るからである。かくして、父なる神は当然にも万物の神であり、御自ら主として生んだ子の根源でもある。しかし子は、その他すべてのものにとっての神である。父なる神が、御自ら生んだこの子を万物の上に置かれたからである(一テモテ2:5)。かくして、神と人との仲介者であるイエス・キリストは、自らの父から、自らに服せしめられた全被造物に対する権力——それによってこの方は神である——を得て持ちつつ、全被造物が自らに服するなかで〔底本は eum tota creatura。cum と読む〕、自らの神なる父と一致する者として見出され、唯一の、ただひとりの、真の神が自らの父であることを、手短に証明したのである。この方のうちには、自らが聞き入れられたということ(ヘブライ5:7)がとどまっているのだから〔manente in illo quod etiam auditus est は構文が取りにくい。quod 以下を manente の主語と取り、子が聞き入れられた事実がなお残る、の意に解した〕。