Caput I
第I章PL 20, 443APertinere nos, dilectissimi fratres, ad misericordiam Dei et omnipotentiam Salvatoris etiam praesentibus spiritualium bonorum cumulis admonemur.
PL 20, 443Aいとも愛する兄弟たちよ、我々が神の慈しみと救い主の全能に属していることを、今ここにある霊の富の積み重ねによっても我々は思い起こさせられる。
Nullum vidimus percussorem, gladium vacuum vagina nescimus, et altaria divinarum adimus potestatum, nullus est hodie cruentus inimicus, et Sanctorum passione ditamur, nullus nunc tortor incumbit, et Martyrum tropaea portamus: nullus effusus sanguinis ad praesens, nec persecutor insequitur, et replemur gaudio triumphorum.
PL 20, 443A我々は打ち手を一人も見ず、鞘を空にした剣も知らない。それでも神の諸力の祭壇に近づく。今日、血に飢えた敵はいない。それでも聖人たちの受難によって富まされる。今、拷問者がのしかかることはない。それでも殉教者たちの勝利の記念を担う。今のところ流された血はなく、迫害者が追い立てることもない。それでも凱旋の喜びに満たされる。
Immergendum est igitur lacrymis, et grandia sunt in uberem fletum gaudia resolvenda. Ecce maxima pars coelestis militiae nostram dignatur visere civitatem, ut jam nobis habitandum sit inter turbas Sanctorum, et inclytas coelestium potestates.
PL 20, 443Aそれゆえ、涙に浸らねばならず、大いなる喜びは豊かな涙へと解き放たねばならない。見よ、天の軍勢の最大の部分が、我々の町を訪れることをよしとした。今や我々は、聖人たちの群れの中、天の名高い諸力の中に住まねばならないほどである。
Haud mediocre levamen est delictorum tecum habere quos instruis, tecum habere quos mitiges. Equidem ex gaudio praesenti metior quantum huc usque perdiderim. Rogo, date veniam impatientiae: immodica laetitia verba pensare non novit.
PL 20, 443A罪の軽減として小さからぬのは、教え導く者たちをあなたのもとに、なだめる者たちをあなたのもとに持つことである〔tecum の「あなた」が誰かは定かでない。一般的な二人称と取った〕。実のところ私は、今ここにある喜びから、これまでどれほどのものを失ってきたかを測る。願う、焦りを大目に見てほしい。度を越した喜びは、言葉を量ることを知らない。
Doleo et quodam modo humana ratione contristor quod tam sero venerunt habitatores pectoris nostri: minus delictorum repererant si ante venissent.
PL 20, 443B私は痛み、人間の理に従っていくらか悲しむ。我々の胸の住人たちが、これほど遅く来たことを。もっと早く来ていれば、見いだす罪はもっと少なかったであろうに。
Unde, charissimi, haec nostra sit apud sanctos prima petitio, ut peccata nostra pia miseratione advocationis excusent, non animo judicantis inquirant. Et meae quidem, sancti venerandique Martyres, quantum reor, apud vos veniabilis excusatio tarditatis est.
PL 20, 443Bそれゆえ、愛する者たちよ、聖人たちのもとでの我々の最初の願いは、こうであれ。彼らが、我々の罪を、弁護者としての敬虔な憐れみをもって弁明し、裁く者の心で詮索しないように、と。そして、聖なる敬うべき殉教者たちよ、私の遅れについても、私が思うに、諸君のもとで赦されうる弁明がある。
Nam quod ad Britannias profectus sum, quod ibi moratus sum, vestrorum fecit exsecutio praeceptorum. Pacis me faciendae consacerdotes mei salutares antistites evocarunt. Hoc negare non poteram qui vobis militabam. Non est deesse obsequiis obedire praeceptis.
PL 20, 443Bというのも、私がブリタニアへ出立し、そこに留まったのは、諸君の命令の遂行がそうさせたのである。平和をなすために、私の同僚の司教たち、救いをもたらす司教たちが私を呼び出した。諸君に仕えて軍務に就いていた私には、これを断ることができなかった。命令に従うことは、奉仕を怠ることではない。
Merito virtutis ubique vos esse novi: nullo enim terrarum spatio coelestis claritudo fraudatur. Ignoscere ergo debetis, quod in quadragesimo tantum lapide pene tardus occurri.
PL 20, 443C諸君の力の功績のゆえに、諸君がどこにでもいることを私は知っている。天の栄光は、いかなる地の隔たりによっても欠かされることがないのだから。それゆえ諸君は赦すべきである、私がわずか四十マイル目の里程標〔ルーアンから四十ローマ・マイルの所〕で、ほとんど遅れて出迎えたことを。
Vobis intra Britannias obsequebar, et oceani circumfluo separatus vestro tamen detinebar officio. Dilatio ista desiderium meum laesit, non praetermisit obsequium.
PL 20, 443C私はブリタニアにあって諸君に仕えていた。周りを流れる海に隔てられていても、なお諸君の務めに引き留められていた。この遅れは私の望みを傷つけたが、奉仕を怠らせたのではない。
Ego tamen totum vestrae tribuo majestati, quia vos estis corpus Christi, et spiritus divinus est qui habitat in vobis; vestrum est quod abfui, vestrum est quod redivi. Superest ergo ut excusationis meae ratio digeratur.
PL 20, 444Aそれでも私はすべてを諸君の威光に帰する。諸君はキリストの体であり、諸君のうちに住むのは神の霊だからである。私が不在であったのも諸君のものであり、戻ったのも諸君のものである。それゆえ残るのは、私の弁明の筋道を整えることである。
Pacis Domini estis auctores, cujus me sententiae velut interpretem delegistis. Hoc ego Domini Jesu et vestrum salutare praeceptum intra Britannias exercui, si non ut debui, tamen ut potui.
PL 20, 444A諸君は主の平和の創始者である。その主の判断を取り次ぐ者として、諸君は私を選んだ。主イエスの、また諸君の、この救いの命令を、私はブリタニアで行った。なすべきようにではなかったとしても、できるようには。
Sapientibus amorem pacis infudi docilibus legi, nescientibus inculcavi, ingessi nolentibus, secundum Apostolum, instans opportune, importune; atque in eorum animas doctrina et palpatione perveni.
PL 20, 444A賢い者たちには平和への愛を注ぎ、教えやすい者たちには読み聞かせ〔legi は「読み聞かせた」と取った〕、知らない者たちには刻み込み、望まない者たちには押しつけた。使徒に従い、時が良くとも悪くとも、せき立てて。そして教えとなだめによって、彼らの魂に達した。
Ubi me tamen locus et fragilitas humana tentavit, vestri spiritus praesidium flagitavi. Feci quod in maxima vi tempestatis faciunt illi qui navigant: Non gubernatoris peritiam, sed misericordiam supernae majestatis implorant.
PL 20, 444Aだが、土地と人の弱さが私を試みた所では、諸君の霊の守りを求めた。私は、嵐のもっとも激しいときに航海する者たちがすることをした。彼らが乞い求めるのは、舵取りの熟練ではなく、天の威光の慈しみである。
Fluctus enim consternere et ventis modum adhibere, Jesus qui in vobis est valet, ars terrena non novit. Nec sane mihi jam circa eos laborandum est qui absolute disciplinae copula exciderunt.
PL 20, 444B波を静め、風に節度を与えることは、諸君のうちにいるイエスがなしうるのであって、地上の技は知らない。また実のところ、私はもう、規律のきずなから全く脱落した者たちのために労する必要はない。
Habeo vestrarum praesentiam majestatum: in quibus apparitor religionis excusat, compleat vestrae potestatis auctoritas.
PL 20, 444B私は諸君の威光の現前を持つ。その中で、信仰の下役が弁明し、諸君の力の権威が満たすがよい〔excusat と compleat の係りは定かでない。下役である私が欠けを弁明し、諸君の力の権威がそれを満たすように、と取った〕。
Caput II
第II章PL 20, 444BQua te nunc, benedicte Ambrosi, veneratione complexer? qua te, Theodule, deosculer charitate? quibus te interioribus brachiis Eustachi sensui meo glutinem? quo te cultu novae mentis, Cario, qua admiratione suspiciam? nescio profecto, nescio prae tantis meritis quid rependam.
PL 20, 444B祝福されたアンブロシウスよ、今、いかなる崇敬をもって私はあなたを抱こうか。テオドゥルスよ、いかなる愛をもってあなたに口づけしようか。エウスタキウスよ、いかなる内なる腕で、あなたを私の思いに結びつけようか。カリオよ、新たな精神のいかなる敬意で、いかなる感嘆をもって、あなたを仰ぎ見ようか〔以上の名の呼びかけの相手は、迎えた聖遺物の殉教者たちか、それを運んできた人々か、定かでない。名のまま訳した〕。私は本当に知らない、これほどの功績に対して何を報いればよいのか。
Unum solum est quod potest vestris beneficiis respondere, si a sanctis Apostolis et Martyribus debita nostra poscatis, ut vobis non desint quos nobiscum esse voluistis. Tuae quoque, dilectissime frater Aeliane, consedulitati, tum etiam exspectationi gratias ago.
PL 20, 444C諸君の恩恵に応えうるものは、ただ一つである。諸君が聖なる使徒たちと殉教者たちから我々の負債〔の取り立て〕を求めるなら、諸君が我々と共にいることを望んだ者たちが、諸君から欠けないことである〔si 節と ut 節の係りは定かでない。そう取った〕。愛する兄弟アエリアヌスよ、あなたの共なる熱心〔底本は consedulitati。「共に励む熱心」と解した〕と、さらに待ち望みに感謝する。
Sed labori tuo et officio mercedem jam Apostoli ac Martyres exsolverunt, diu tecum fuerunt. Da igitur, da, quid moraris? Sanctorum templa porrigite. Operari libet, non libet loqui.
PL 20, 445Aだが、あなたの労苦と務めには、使徒たちと殉教者たちがすでに報酬を支払った。彼らは長くあなたと共にいたのだ。さあ、与えよ、与えよ、何をためらうのか。聖人たちの神殿を差し出せ〔templa は聖遺物を納める容れ物を指すらしい〕。私は働きたい、語りたくはない。
Nam si curavit attacta leviter fimbria Salvatoris, procul dubio curabunt amplexata, domicilia passionum. Huc accedit quod fatigationem labor iste non sentit. Apostolos ac Martyres nostros fide ante portavimus.
PL 20, 445Aというのも、救い主の衣の房が軽く触れられただけで癒したのなら、受難の住処〔聖遺物〕は、抱き締められたとき、疑いなく癒すであろう。さらに、この労苦は疲れを感じない。我々は使徒たちと殉教者たちを、すでに信仰によって担ってきた。
Bis ad Rothomagensem Sancti veniunt civitatem: dudum nostrum pectus intrarunt; modo celebrant Ecclesiam Civitatis. Ecce omnis aetas in vestrum funditur famulatum, alter alterum vincere studio religionis insistit.
PL 20, 445A聖人たちはルーアンの町へ二度来る。先には我々の胸に入り、今は町の教会を盛り上げる。見よ、あらゆる年齢が、諸君への奉仕へと注ぎ出され、互いに信仰の熱心において相手に勝とうと励んでいる。
Hinc presbyteri et diacones et omnis vobis quotidiano famulatu cognitus minister occurrit. Notorum sunt obsequia gratiora: non enim amari incipit [ Subaud. notus], sed amoris acquirit augmentum.
PL 20, 445Aこちらからは司祭たち、助祭たち、日々の奉仕で諸君に知られたあらゆる奉仕者が出迎える。知られた者たちの奉仕のほうがありがたい。愛され始めるのではなく〔編者は notus を補って読む〕、愛の増しを得るのだから。
Caput III
第III章PL 20, 445BHuc accedit, quod plus Dominum meretur cognita et inveterata militia. Stipendiorum additamentum timoris est incrementum. Magis enim formidat qui habet quod in offensione deperdat.
PL 20, 445Bさらに、知られ古くなった軍務は、主により多く値する。俸給の加増は恐れの増しである。失うものを持つ者は、主の不興を買うことをいっそう恐れるからである。
Talis igitur, talis circa officium vestrum tempore exploratus, vitiis exantlatus, labore et vigiliis approbatus miles occurrit.
PL 20, 445Bそれゆえ、そのような者、そのような者が、諸君の務めをめぐって時をもって試され、悪徳を汲み尽くして脱し、労苦と徹夜によって認められた兵士として出迎える。
Talis, inquam, ministrare festinat, qui laborem in desiderium vertit, qui fortunae nomen ignorat, qui hanc vitam non ex praesenti brevitate, sed ex aeternitatis felicitate metitur.
PL 20, 445Bそのような者が、と私は言う、奉仕しようと急ぐ。労苦を望みに変え、運の名を知らず、この生を現在の短さからではなく永遠の幸いから測る者である。
Cui denique hic habitus mentis est, ut ingenti se ditatum fenore arbitretur, quoties manus habuerit Sanctorum reliquiis onustatas. Hinc Monachorum limata jejuniis caterva densatur, hinc innocentium puerorum perstrepit sonora laetitia.
PL 20, 445B実に、その心の構えは、聖人たちの聖遺物を負った手を持つたびに、莫大な利子で富まされたと考えるほどである。こちらからは、断食で磨かれた修道士の群れが密集し、こちらからは、無垢の子供たちの響く喜びがどよめく。
Hinc devotarum, inlibatarumque virginum chorus crucis portat insigne. Hinc continentium, et viduarum tali prorsus digna multitudo stipatur officio. Quarum tantum splendidior vita est, quanto durior exstitit humanae sortis conditio.
PL 20, 445Cこちらからは、奉献された汚れなきおとめたちの合唱隊が十字架の印を担う。こちらからは、自制する者たちとやもめたちの、このような務めにまことにふさわしい群衆が付き従う。彼女たちの生がそれだけ輝かしいのは、人の定めの境遇がそれだけ厳しいものであったからである。
Gravis enim pugna est notae resistere voluptati. Si nescias, ipsa te inscientia natura defendit. Si scias ipsa te scientia cupiditatis oppugnat. Hujus incendium defuncti mariti frigus exstinxit, et omne desiderium monumentum triste complectitur.
PL 20, 445C知っている快楽に逆らうことは、重い戦いである。あなたが知らなければ、無知そのものが本性としてあなたを守る。知っていれば、欲望の知がそのままあなたを攻める。一方の女の燃える欲を、亡き夫の冷たさが消し、あらゆる望みを、悲しい墓が抱く。
Hujus amores superstes maritus servat, et aeternitatis promissione palpatus. In disparili sorte parilis palma virtutis est. Haec coitum manente conjugio horrore et pudore damnavit, haec mortuo commendavit. Nec immerito tantum religionis est studium.
PL 20, 445Cもう一方の女の愛は、生き残った夫が守る。その夫は永遠の約束になだめられている。異なる境遇にあって、徳のヤシは等しい。一方は、婚姻が続くなかで、性交を恐れと恥じらいによって断罪し、他方はそれを亡き夫に委ねた〔commendavit の目的語は前の coitum と取った。夫の死とともに夫婦の交わりを断ったことを言うらしい〕。これほどの信仰への熱心があるのは、当然である。
Ubi enim nulla est cogitatio voluptatum, ibi est domicilium castitatis. Bona conscientia sanctis libenter obsequitur. Nihil enim differt quod aut rumor laceret, aut tacita cogitationis vexet injuria. Ostentatio pudoris, et abstinentia est assiduitas obsequentis.
PL 20, 445D快楽の思いが全くない所に、貞潔の住処がある。善い良心は、聖人たちに喜んで仕える。噂が引き裂こうと、無言の思いの不当が悩ませようと、何の違いもないのである。仕える者のたゆまぬ務めは、恥じらいの示しであり、禁欲である〔最後の文の係りは定かでない。字面のとおり訳した〕。
Nullius hic indumentum tyrium vomit ardorem, nec crepantis serici undae ambulantis arte crispantur, nulla bacca, nullus auri circulus scitur. Sordent enim humana, ubi divina pensantur.
PL 20, 445Dここでは誰の衣も、ティルスの紫の燃える色を吐き出さず、さらさら鳴る絹の波が歩む者の技巧で縮れ立つこともなく、真珠も、金の輪も知られない。神的なものが重んじられる所では、人間的なものは汚らしくなるからである。
Docente Apostolo: Haec omnia tamquam stercora arbitratus sum, ut Christum lucrifacerem. Incedunt nitidae flagrantes crapulam castitatis. Incedunt divinis ornamentorum redimitae muneribus. Pectora sunt Psalmorum referta divitiis.
PL 20, 446A使徒が教えるとおりである。「私はこれらすべてを糞土のように見なした。キリストを得るためである」。彼女たちは輝き、貞潔の酔いに燃えて歩む。装身具という神的な賜物を冠のように帯びて歩む。その胸は詩篇の富に満ちている。
Nulla nox vigiliarum est, in qua talis gemma non micet. Nullus religionis est locus in quo non splendeat tale segmentum; gaudium sanctorum est turba castorum. Irritatio potestatum est viduarum, et continentium multitudo.
PL 20, 446Aそのような宝石が輝かない徹夜の夜はない。このような飾りが輝かない信仰の場はない。貞潔な者たちの群れは、聖人たちの喜びである。やもめたちと自制する者たちの多さは、諸力を奮い立たせるもの〔irritatio の意は定かでない。そう取った〕である。
Hinc senum lacrymae, et gaudia mixta funduntur, hinc vota matrum, infantum quoque animos gaudia ista pertentent, hinc denique totius populi circa majestatem vestram unus affectus.
PL 20, 446Aこちらからは老人たちの涙と交じった喜びが注がれ、こちらからは母たちの願いが上がり、幼子たちの心さえ、これらの喜びは揺さぶる。こちらからは実に、民全体の、諸君の威光をめぐる一つの思いが向かう。
Caput IV
第IV章PL 20, 446BMiseremini igitur, miseremini; habetis, quod ignoscatis, confitemur Deum Patrem; confitemur Deum Filium, confitemur sanctum Spiritum Deum. Confitemur quia tres unum sunt.
PL 20, 446Bそれゆえ、憐れんでほしい、憐れんでほしい。諸君には赦すべきものがある。我々は、父なる神を告白する。子なる神を告白する。聖なる霊なる神を告白する。三者が一つであることを我々は告白する。
Unum dixi; quia ex uno sicut Filius de Patre, ita Pater in Filio; sanctus Spiritus vero de Patre et Filio. Ita et Pater et Filius in Spiritu sancto.
PL 20, 446B私が「一つ」と言ったのは、一者から、子が父から出るように、父は子のうちにあるからである。聖なる霊は父と子から出る。こうして父と子は聖なる霊のうちにある。
Una Deitas, una substantia, quia unum principium, et una perpetuitas, sive ante omnia, sive per quem omnia, verus Deus de Deo vero; quia ut alius de alio, ita alius in alio, vivus a vivo, perfectus a perfecto, lumen de lumine, et lumen in lumine.
PL 20, 446B神性は一つ、実体は一つである。始まりが一つであり、永続も一つだからである。万物に先立つ者としても、万物がそれによってある者としても、まことの神、まことの神から出た神である。ある者が他の者から出るように、ある者は他の者のうちにあり、生ける者から生ける者、完全な者から完全な者、光から光、光のうちの光である。
Ita hujus Trinitatis Deitas ex uno et in uno permanens. Pater pater est, Filius filius est, Spiritus spiritus est.
PL 20, 446Bこうして、この三位一体の神性は、一者から出て一者のうちにとどまる。父は父であり、子は子であり、霊は霊である。
Tres nominibus, tres uno principio, tres una perfectione, tres una Deitate, tres uno lumine, tres una virtute, tres una operatione, tres una substantia, tres una perpetuitate, quia ut tres ex uno, ita unitas in tribus.
PL 20, 446C名により三、一つの始まりにより三、一つの完全さにより三、一つの神性により三、一つの光により三、一つの力により三、一つの働きにより三、一つの実体により三、一つの永続により三である〔「三」と「一つの…」の対応は定かでない。字面のとおり訳した〕。三者が一者から出るように、一体性は三者のうちにあるからである。
Sic confitemur quia sic credimus individuam Trinitatem, ante quam nihil potest affingi, nec mente concipi: per quam omnia visibilia, et invisibilia, sive Throni, sive Dominationes, sive principatus, sive potestates.
PL 20, 446Cこうして我々は、分かたれない三位一体を信じるがゆえに、こう告白する。それに先立つものは何も付け加えて想像することができず、精神で思い描くこともできない。それを通して、見えるものも見えないものも、王座であれ、主権であれ、支配であれ、権威であれ、すべてがある。
Omnia per ipsum, et sine illo factum est nihil, qui pro salute generis humani de sublimi descendens, de Maria Virgine incarnatus hominem induit, passus est, crucifixus, sepultus, tertia die resurrexit a mortuis, ascendit in coelum, sedet ad dexteram Dei Patris, inde venturus est judicare vivos et mortuos.
PL 20, 446Cすべては彼によって成り、彼なしには何一つ成らなかった。彼は人類の救いのために高みから下り、おとめマリアから受肉して人を着、苦しみを受け、十字架につけられ、葬られ、三日目に死者の中から復活し、天に昇り、父なる神の右に座し、そこから、生者と死者を裁くために来る。
Et in Spiritu sancto, quia hoc sacramentum in Apostolis ipse firmavit dicens: Cum ascendero ad patrem meum, et ad patrem vestrum, rogabo Patrem, et alium advocatum dabit vobis, ut vobiscum sit in aeternum, spiritum veritatis; quem hic mundus non potest accipere, quia non videt eum, nec cognoscit eum.
PL 20, 446D聖なる霊をもまた〔告白する〕。彼自身が使徒たちにおいてこの秘義を確かにしたからである。彼は言う。「私が私の父、また汝らの父のもとへ昇ったとき、私は父に願い、父は別の弁護者を汝らに与える。永遠に汝らと共にあるために、真理の霊を。この世はそれを受け入れることができない。それを見ず、知らないからである」。
Vos autem nostis illum, quia apud vos manet, et vobiscum est (Joan. XIV, 16, 17) . Et alibi: Cum vos statuerint ante potestates hujus mundi, nolite solliciti esse quid loquamini, Spiritus Patris vestri loquetur in vobis (Matth. X, 19) .
PL 20, 447A「汝らはそれを知っている。汝らのもとにとどまり、汝らと共にいるからである」(ヨハネ14:16, 17)。また別の所では言う。「彼らが汝らをこの世の権力者たちの前に立たせるとき、何を語るかと思い煩うな。汝らの父の霊が汝らのうちで語る」(マタイ10:19)。
In hac unitate venerabilium passionum vestrarum lumina confitemur. In Evangelio legimus, quia vos estis lumina mundi (Matth. V, 14) . Hoc in periculis, hoc in laetitia praedicamus.
PL 20, 447Aこの一体性において、我々は諸君の敬うべき受難の光を告白する。福音書に我々は読む。「汝らは世の光である」(マタイ5:14)。これを我々は危難のうちに、これを喜びのうちに宣べる。
Prosit peccatoribus ista confessio, quia hoc obtinuit ille, qui petivit, sicut Dominus in Evangelio loquitur: Nam cum latro in patibulo pendens ab eo peteret ut sui meminisset, ait Salvator: Amen dico tibi, hodie mecum eris in Paradiso. Delicta nemo discutiat, veniam postulamus.
PL 20, 447Aこの告白が罪人たちの益となるように。願い求めた者がこれを得たからである。主が福音書で語るとおりである。盗人が十字架に掛けられて、自分を思い出してくれるよう彼に願ったとき、救い主は言った。「アーメン、私は汝に言う。今日、汝は私と共に楽園にいる」。罪を吟味する者がないように。我々は赦しを求める。
Caput V
第V章PL 20, 447AAge nunc, fratres dilectissimi, sacrosanctis reliquiis melle, lacte subacta psalmorum verba libemus. Vigiliis et jejuniis inebriata sobrietas ablutionem postulet peccatorum. Inclinemus ad nos sanctorum favorem, dum calet adventus.
PL 20, 447Aさあ今、いとも愛する兄弟たちよ、蜜と乳で練った詩篇の言葉を、至聖なる聖遺物に注ごう。徹夜と断食で酔わされた節度が、罪の洗いを求めるがよい。到来が熱を帯びているうちに、聖人たちの好意を我々のほうへ傾けよう。
Horum quidem domicilia superna sunt, sed nos ut hospites precemur. Prodest nonnumquam dissimulare, quod scias. Secretum suum ipsi noverint. Facilius impetrant qui sacramenta custodiunt, et secreta non quaerunt.
PL 20, 447B彼らの住処は天にあるが、我々は客として願おう。知っていることを知らぬふりするのが益となることもある。彼らの秘密は彼ら自身が知っていればよい。秘義を守り、秘密を探らない者のほうが、容易に聞き届けられる。
Vos quoque, sacrae, inviolataeque virgines, psallite, psallite, et choreis tramites quibus ad coelum ascenditur et pede pulsate. Illos, inquam, qui Paradisi vere gaudent clara luce, nullis nubibus turbidi; illos plantis terite, illos assultibus fatigate.
PL 20, 447B諸君もまた、聖なる犯されざるおとめたちよ、歌え、歌え。天へ昇る小道を、輪舞と足で打て。私は言う、真に楽園の明るい光を喜び、いかなる雲にも濁らぬその小道を。足裏で踏め、跳躍で疲れさせよ。
Caput VI
第VI章PL 20, 447BNe quis autem de errore queratur; addidit nobis alios duces misericordia Salvatoris. Quid est enim aliud, charissimi, Martyr, nisi Christi imitator? domitor rabidae voluptatis? calcator ambitionis, et mortis ambitor, contemptor divitiarum, compressor lasciviae, intemperantiae persecutor?
PL 20, 447Bだが、誰も迷いを嘆くことのないように、救い主の慈しみは我々にほかの導き手たちを加えた。愛する者たちよ、殉教者とは、キリストの模倣者でなくて何であろうか。荒れ狂う快楽を馴らす者、野心を踏みつけ、死を求める者、富を軽んじる者、放縦を抑える者、不節制を迫害する者ではないか。
Cui numquam sceptrum prudentiae avaritia praeripuit, aut cupiditas vindicari. Per hos virtutum gradus unde descenderat Salvator ascendit, docente Apostolo: Qui descendit, ipse est, qui ascendit super omnes coelos.
PL 20, 447Cその者から、思慮の笏を貪欲が奪い去ったことはなく、欲が自らのものと主張したこともない〔底本は vindicari。vindicavit などの誤りかもしれないが、そう取った〕。徳のこれらの階段を通って、救い主は、降りてきた所へ昇った。使徒が教えるとおりである。「降りた者は、すべての天の上に昇った者と同じ者である」。
Per hos denique secum, quos praedestinavit, evexit dicens: Pater, quos mihi dedisti, volo, ut ubi sum ego, et illi sint mecum. Prudentia, justitia, fortitudo, temperantia via coelestis est. Hanc Salvator aperuit dicens: Ego sum via et veritas.
PL 20, 447C実に、この階段を通って、彼は予定した者たちを自らと共に引き上げた。彼は言う。「父よ、私に与えた者たちが、私のいる所に、私と共にいることを私は望む」。思慮、正義、勇気、節制が天への道である。救い主はこの道を開いて言った。「私は道であり真理である」。
Hanc margaritarum coelestium, et aeternitatis mercator attrivit: hanc viatoribus christianis prophetae demonstrant: hanc Apostoli frequentarunt: hanc numquam aut frigus astringit, aut calor incendit.
PL 20, 447Cこの道を、天の真珠と永遠とを商う者が踏み固めた。この道を、預言者たちはキリスト教徒の旅人たちに示し、使徒たちは繰り返し通った。この道を、寒さが締めつけることも、暑さが焼くこともない。
In psalmis cautum est, per diem sol non uret te nec luna per noctem. Qua de re oremus, charissimi, oremus, ut si ascendere nos cumulus prohibet peccatorum, vel ascendentum vestigia osculis arctioribus vaporemus.
PL 20, 447D詩篇には守りが記されている。「昼は太陽が汝を焼かず、夜は月も〔汝を焼かない〕」。それゆえ、愛する者たちよ、祈ろう、祈ろう。もし罪の山積みが我々の登ることを妨げるなら、せめて登る者たちの足跡を、いっそう強い口づけで温めるように、と。
Isti sunt venerandi, isti sunt sancti, qui morti mortem intulere. Sicut legimus: Qui credit in me, licet moriatur vivit.
PL 20, 447Dこれらこそ敬うべき者、これらこそ聖なる者、死に死をもたらした者たちである。我々が読むとおりである。「私を信じる者は、死んでも生きる」。
O quam pretiosa est in conspectu Domini mors sanctorum ejus quibus minax plus praestitit persecutor; tortor horruit, risit subditus quaestioni, percussor tremuit, et trementis dexteram moriturus adjuvit; fera noluit, irritavit objectus, non quia poenam corpoream natura perdiderat, sed quia Salvator tanti praesul certaminis, palmam vibrans, immortalitatis victoriam praetendebat.
PL 20, 447Dああ、主の目に、その聖人たちの死はいかに尊いことか。威嚇する迫害者は、彼らにかえって多くを与えた〔quibus … plus praestitit の意は定かでない。威嚇がかえって彼らの益となった、と取った〕。拷問者は震え上がり、尋問にかけられた者は笑い、処刑人は震え、死のうとする者が、震える〔処刑人の〕右手を助けた。獣は〔襲うことを〕望まず、投げ出された者は〔獣を〕挑発した。それは本性が体の刑罰を失っていたからではなく、これほどの戦いの先頭に立つ救い主が、ヤシを振りかざして、不死の勝利を前に示していたからである。
Haec quamquam ita sint, tamen in illa passione membrorum vobiscum certamen corpora pertulerunt. Strati ergo humi, et solum lacrymis irrigantes una voce clamemus, ut qui semper sacratas reliquias possidetis, corpora purgetis.
PL 20, 448Aこれらがそうであるにせよ、あの肢体の受難において、体は諸君と共に戦いを耐え抜いた〔corpora が誰の体かは定かでない。殉教者たちの体が、魂とともに苦しみを実際に負った、と取った〕。それゆえ、地にひれ伏し、涙で地面を潤しつつ、一つの声で叫ぼう。聖別された聖遺物を常に所有する諸君が、〔我々の〕体を清めてくれるように、と。
Nec vobis, venerandi, nostra sordebit oblatio. Dignum domicilium est quod tot victoribus habitetur.
PL 20, 448A敬うべき者たちよ、我々の献げ物は諸君に汚らわしく映るまい。これほど多くの勝利者たちが住むにふさわしい住処である。
Hic invenietis Joannem Baptistam, illum, inquam, qui stadio communi cruentus stetit, sed ad coelum coronatus ascendit, quem Dominus ipse inter natos mulierum autumat potiorem.
PL 20, 448Aここで諸君は洗礼者ヨハネを見いだすであろう。私が言うのは、共通の競技場で血まみれになって立ち、しかし冠を戴いて天に昇った者、主自身が女から生まれた者のうちで最も優れた者と見なす者である。
Hic Andream, hic Thomam, hic Gervasium, hic Protasium, hic Agricolam, hic Eufemiam, quae quondam ustulato animo sub percussore virgo non palluit.
PL 20, 448Aここにアンデレ、ここにトマス、ここにゲルウァシウス、ここにプロタシウス、ここにアグリコラ、ここにエウフェミア。かつて、焼かれた心のまま、処刑人の下で、おとめとして青ざめなかった女である。
Denique tanta hic est coelestium civium multitudo, ut ad adventum vestrae majestatis locus nobis esset alius inquirendus, nisi vos jungeret secretum vestrum, et unitas potestatis.
PL 20, 448B実に、ここには天の市民の群れがこれほど多く、諸君の威光の到来に当たって、我々はほかの場所を探さねばならなかったであろう。諸君を、諸君の秘められたつながりと力の一体性が結びつけていなければ。
Vestra sunt haec praecepta, charitatem non aemulari, non quaerere illa, quae sua sunt.Unde non ambigo quod secundum hominem vilioris loci vos tangat injuria. Angusta nimis, homines ista perpendunt. Divinitas gradum respuit, nec loco nec tempore definitur.
PL 20, 448B愛は妬まず、自分のものを求めない。これが諸君の教えである。それゆえ私は疑わない、人間の尺度からすれば、より卑しい場所に置かれる不当が諸君に及ぶことを。人々はこれらを、あまりに狭い了見で量る。神性は序列を拒み、場所によっても時によっても限定されない。
Unitatis nulla subjectio est. Nec mirum, si nihil est vobis in substantia terrena difficile, quibus totum est in spiritus luce commune. Major tamen erit vestrarum gloria potestatum, si defendatis laboriosos, si tuemini hostibus subjacentes.
PL 20, 448B一体性に従属はない。地上の実体においては諸君に難しいことが何もないとしても、不思議ではない。諸君には、霊の光においてすべてが共有されているのだから。だが、もし諸君が労苦する者たちを守り、敵に屈している者たちを庇うなら、諸君の力の栄光はいっそう大きくなるであろう。
Tegant arma, quos volunt, nos vestrae acies, vestra signa custodient. Nullus est hostis, si tribuatis indulgentiam peccatorum. Ex vestris manibus nostrae vitae retinacula detinentur. Remittite delicta, et nulla nos bella turbabunt.
PL 20, 448C武器は、望む者たちを覆うがよい。我々は、諸君の戦列、諸君の軍旗が守る。諸君が罪の赦しを与えるなら、敵はいない。我々の生の手綱は、諸君の手に握られている。罪を赦してほしい。そうすれば、いかなる戦いも我々を乱さない。
Sed quid ego pauper Victricius cultor vester de loci qualitate formido? A vobis ad vos venistis, hic reperietis, quos circa Domini Jesu Christi altaria ministrantes reliquistis, porrectis brachiis vos Baptista Joannes exspectat.
PL 20, 448Cだが、諸君の崇敬者である貧しいウィクトリキウスたる私は、場所の質をなぜ案じるのか。諸君は諸君から諸君のもとへ来たのだ。ここで諸君は、主イエス・キリストの祭壇のまわりで仕えている者として諸君が残してきた者たちを見いだすであろう〔ministrantes は quos に係ると取った。「諸君が仕えていたときに」とも読める〕。洗礼者ヨハネが、腕を広げて諸君を待っている。
Vos Thomas, vos Andreas, Lucas et caetera multitudo coelestis parilii vos desiderio in suum gremium vocat. Nullus vos novus hospes excipiet. Hi sunt cum quibus militatis in coelo.
PL 20, 448Cトマスが、アンデレが、ルカが、そして天のその他の群れが、等しい願いをもって〔底本は parilii。parili(等しい)の崩れと見て desiderio に係けた〕、諸君を自らの懐へ呼ぶ。見知らぬ新しい宿の主が諸君を迎えるのではない。これらは、諸君が天で共に軍務に就いている者たちである。
Peculiaris tamen erit gratulatio, si jungantur reliquiis, qui juncti claritudine spiritali.
PL 20, 448Cだが、霊の栄光で結ばれている者たちが聖遺物にも結び合わされるなら〔juncti の後に sunt を補って読んだ〕、格別の喜びとなるであろう。
Caput VII
第VII章PL 20, 448DSiquidem unam corporulentiae massam Scriptura insinuante colligimus. Quotus enim quis aut natura tam brutus, aut rationis expers inveniri queat, qui neget feminam ex viri lateribus sumpsisse principium?
PL 20, 448Dというのも、聖書が示すところにより、我々は体のただ一つの塊を認めるからである〔corporulentia は体の充実をいう稀な語。「体の塊」と取った〕。実際、女が男のあばらから始まりを取ったことを否定するほど、本性として愚鈍で、あるいは理性を欠いた者が、誰であれ見いだされえようか。
Ex quo illud emergit, ut intelligamus primordia carnis ex carne esse suscepta. Ipsamque sibi fuisse naturam, ut si animum naviter quispiam intendat, et velut generis genus inquirat, reperiat Adam ex specie genus effectum.
PL 20, 448Dここから、肉の始まりが肉から受け取られたと我々が理解する、という帰結が出る。また、本性そのものが自らにそのようにあったので、もし誰かが心を熱心に向け、いわば類の類を探るなら、アダムが種から類として作られたことを見いだすであろう〔「類の類」「種から類」は哲学の語を用いた言い方で、意味は定かでない。アダムが全人類の類となった、と取った〕。
Non enim potest genus non esse, ex cujus materia figmentoque diffusa per omnes humani corporis fetura succrevit. Ergo, sanctissimi fratres, primum id scire debemus, homines inter se non natura, sed loco et tempore, et opere, et cogitatione distare.
PL 20, 448Dその者の素材と造形から、人の体の子孫がすべての者へ広がって生い育ったのであれば、その者が類でないことはありえないからである〔ex cujus の cujus はアダムを指すと取った〕。それゆえ、いとも聖なる兄弟たちよ、我々はまずこのことを知らねばならない。人間は互いに、本性によってではなく、場所と時、行いと思考によって隔たっている、と。
Diversitas enim unitati extranea est. Unitas late sine sui diffunditur detrimento. Quod si omnium hominum unum corpus esse rationis oculi perviderunt, sequitur, ut in Christo, et in Ecclesia viventibus pari argumento unam beneficio adoptionis et carnis, et sanguinis, et spiritus credamus esse substantiam.
PL 20, 449A多様性は一体性にとって異質だからである。一体性は、自らを損なうことなく広く及ぶ。もし理性の目が、すべての人間の体が一つであると見て取ったなら、キリストのうちに、また教会のうちに生きる者たちについても、同じ論拠により、養子とされる恩恵によって、肉も血も霊も一つの実体であると、我々が信じることが帰結する。
Initium novae legis est praeteritorum ablutio delictorum. Salvator autem, quamvis esset prioris, tamen melioris testamenti sponsor accessit. Necesse est ergo ut sit in his una virtus, in quibus est sacramentorum una perfectio.
PL 20, 449A新しい法の始まりは、過ぎ去った罪の洗いである。救い主は、先の〔契約〕のものであったにせよ、よりすぐれた契約の保証人として来た〔quamvis esset prioris の補いは定かでない〕。それゆえ、秘跡の完成が一つである者たちのうちには、力が一つであることが必要である。
Ait enim Apostolus: Vos estis corpus Christi, et membra, et Spiritus Dei habitat in vobis.
PL 20, 449B使徒は言う。「汝らはキリストの体であり、肢体であり、神の霊が汝らのうちに住む」。
Cum igitur Scriptura docente firmemur Baptismatis sacramento divino nos spiritui posse conjungi, eademque ratione dicamus etiam corpora nostra cum membris filii glutino perseverantis confessionis astringi, nihilque unitati perire per gratiam, quae dubitatio est, etiam Apostolos Martyresque nostros perfectam absolutamque meruisse concordiam?
PL 20, 449Bそれゆえ、聖書が教えるところにより、我々が洗礼の秘跡によって神の霊に結ばれうると確信し、同じ理によって、我々の体もまた、子の肢体と共に、堅忍する告白という膠で縛りつけられると言い、恩寵によって一体性から何も失われないと言うのであるなら、使徒たちと我々の殉教者たちが、完全で全き一致に値したということに、何の疑いがあるか。
Cum enim spiritus Dei sit, et Deus filius Christus, qui aequabili potestate opinionem injuriosae subjectionis explodit, qui venerabili triumpho membrorum, morti spatium non reliquit, qui singularitatis abnuit nomen, qui nec finem aut initium ullis sui partibus sentit, Apostoli autem, sanctique et per spiritalis mysterii sanctionem, et per corporis victimam, et per sanguinis censum ac sacrificium passionis ascendere solium Redemptoris, ipso in Evangelio dicente: Cum sederit filius in throno gloriae suae, sedebitis et vos super duodecim tribunalia judicantes XII tribus filiorum Israel.
PL 20, 449B霊は神のものであり、キリストは子なる神であるのだから、――このキリストは、等しい力によって、不当な従属という考えを打ち砕き、肢体の敬うべき凱旋によって、死に余地を残さず、単独性という名を拒み、自らのどの部分にも終わりも始まりも感じない。そして使徒たちと聖人たちは、霊の奥義の聖別により、体の犠牲により、血の価と受難の犠牲により、贖い主の座に昇る。彼自身が福音書で言うとおりである。「子がその栄光の座に着くとき、汝らもまた十二の座に着き、イスラエルの子らの十二の部族を裁く」〔この文は主文を欠き、崩れているらしい。cum 節のまま訳した〕。
Et iterum: Cui remiseritis remissa erunt, et quem ligaveritis, ligatus habebitur. Relinquitur ergo, ut toti cum toto sint Salvatore. Nam quibus nihil est in professione dissimile, his totum est in Deitatis veritate commune.
PL 20, 449Cまた〔言う〕。「汝らが赦す者には、赦しが与えられ、汝らが縛る者は、縛られたものと見なされる」。それゆえ、全き者が全き救い主と共にあることが残る。実に、告白において何も異ならない者たちには、神性の真実において全体が共通である。
Per justitiam etiam fiunt comites Salvatoris, per prudentiam aemuli, per usum artuum concorporei, per sanguinem consanguinei, per hostiae consummationem fiunt crucis aeternitate consortes. Scriptum est enim: Ascendo ad Patrem meum et ad Patrem vestrum.
PL 20, 449C彼らは、正義によって救い主の同伴者となり、思慮によって〔彼に〕熱心に倣う者となり、肢体の用い方によって同じ体を分かつ者となり、血によって血を分かつ者となり、供え物の完成によって、十字架の永遠性にあずかる者となる。実に、こう書かれている。「私は私の父、また汝らの父のもとへ昇る」。
Si igitur communis pater, communes et filii, si communes filii, communis haereditas, si communis haereditas, communis aeternitas. Sancti autem sunt per victoriam immortalitate donati, superest, ut non divisa, sed una sit auctoritas voluntatum.
PL 20, 449Cそれゆえ、父が共通なら子らも共通であり、子らが共通なら相続も共通であり、相続が共通なら永遠も共通である。聖人たちは勝利によって不死を授けられた。残るのは、意志の権威が分かたれず一つであることである。
Ipso hoc apud patrem Domino prosequente: Pater, sanctifica illos in veritate, verbum tuum veritas est. Sicut tu me misisti in saeculo, et ego misi eos in saeculo.
PL 20, 449D主自身が父のもとでこれを続けて言う。「父よ、真理において彼らを聖別せよ。汝の言葉は真理である。汝が私を世に遣わしたように、私も彼らを世に遣わした」。
Et pro eis sanctifico me, ut sint et ipsi sanctificati in veritate; non solum pro his te rogo, sed etiam pro eis qui credituri sunt in me, per verbum ipsorum.
PL 20, 449D「また彼らのために、私は私自身を聖別する。彼らもまた真理において聖別された者となるためである。私が汝に願うのは、彼らのためだけでなく、彼らの言葉を通して私を信じようとする者たちのためでもある」。
Ut omnes unum sint, sicut tu Pater in me et ego in te, ut et ipsi sint in nobis, ut hoc saeculum credat, quia tu me misisti, et ego mitto eos. Claritatem quam dedisti mihi, dedi eis, ut sint unum sicut nos unum sumus.
PL 20, 449D「すべての者が一つであるためである。父よ、汝が私のうちに、私が汝のうちにあるように、彼らも我々のうちにあるためであり、この世が、汝が私を遣わしたと信じるためである。私は彼らを遣わす。汝が私に与えた栄光を、私は彼らに与えた。我々が一つであるように、彼らが一つであるためである」。
Ego in illis, et tu in me, ut sint consummati in unum, ut cognoscat saeculum, quia tu me misisti et dilexisti illos, sicut me dilexisti. Rapitur enim a dignis imperium salutare, quisquis extulerit sacrae confessionis insigne.
PL 20, 450A「私は彼らのうちに、汝は私のうちにある。彼らが一つへと完成されるためであり、世が、汝が私を遣わしたこと、また汝が私を愛したように彼らを愛したことを知るためである」。救いの支配は、ふさわしい者たちによって奪い取られる。聖なる告白の印を掲げた者は誰でも、そうである。
Caput VIII
第VIII章PL 20, 450AAlia est, dilectissimi, immortalitas, quae sine conceptione fragilitatis, est sempiterna. Alia, quae largitate conceditur. Nos autem Apostolis, et Martyribus donatam immortalitatem negare non possumus.
PL 20, 450Aいとも愛する者たちよ、不死には種類がある。弱さを宿すことなく永遠である不死がある。ほかに、気前のよい賜物として与えられる不死がある。しかし我々は、使徒たちと殉教者たちに不死が与えられたことを否定できない。
Sed illud assumimus post indeptam divinitatem, nihil esse, quod Trinitatem a sanctorum oblatione secernat; quoniam ipsa eos veritas edidit Trinitatis. Plenam enim perfectamque esse Dei naturam necesse est confiteri.
PL 20, 450Aだが我々は、神性を得たのちには、三位一体を聖人たちの献げ物から分かつものは何もないと、受け入れる。三位一体の真理そのものが彼らを生み出したからである。神の本性が満ち、完全であることを、告白せねばならない。
Alioquin fit injuria, si negemus, dicente Domino: Qui me negaverit, et meos sermones, coram hominibus, et ego eum negabo coram Patre meo et Angelis ejus. Huc accedit, quod ultra nihil recipit plenitudo. Sanguis autem post Martyrium praemio divinitatis ignescit.
PL 20, 450Bさもなければ、我々が否定するなら不当となる。主はこう言う。「私と私の言葉を、人々の前で否認する者を、私も私の父と父の天使たちの前で否認する」。さらに、充満はそれ以上何も受け入れない。血は殉教ののち、神性という報いで燃え上がる。
Facessat ergo distinctionis injuria, cum sit eadem copula claritatis. Vado, ait, ad Patrem meum, et ad Patrem vestrum. Videtis itaque, amantissimi, hoc esse Patris, et Filii per naturae proprietatem, quod est Sanctis per suscepti muneris unitatem.
PL 20, 450Bそれゆえ、区別という不当は去るがよい。栄光の結びは同じなのだから。「私は私の父、また汝らの父のもとへ行く」と彼は言う。いとも愛する者たちよ、諸君は見る。父と子とに、本性に固有のものとして属するものが、聖人たちには、受けた賜物の一体性によって属することを。
Deus longe lateque diffunditur, et suum lumen sine sui feneratur detrimento. Quacumque in parte totus est, sensus totus, visus totus, animi totus sui. Non potest ergo non esse perfectus in Apostolis qui est perfectus in toto.
PL 20, 450B神は遠く広く行き渡り、自らの光を、自らを損なうことなく貸し付ける。どの部分においても全体であり、感覚において全体、視覚において全体、自らの心において全体である。それゆえ、全体において完全である者が、使徒たちにおいて完全でないことはありえない。
Forsitan hoc loco quispiam exclamet, et dicat, Ergo hoc martyr, quod prima virtus, et absoluta, inenarrabilisque substantia Deitatis? dico idem esse per beneficium, non per proprietatem; per adoptionem, non per naturam.
PL 20, 450Cここで誰かが叫んで言うかもしれない。「では殉教者は、第一の力、完全で語りえない神性の実体と同じものなのか」と。私は言う、同じであるのは、恩恵によってであって固有性によってではなく、養子によってであって本性によってではない、と。
Eoque fieri ut cum dies magnus advenerit, nec acquisisse videatur ille qui acceperit imperium, nec minuisse ille, qui dedit. Clementis bonique disceptatoris est, praedicare ante, quid caveas.
PL 20, 450Cそうして、大いなる日が来たとき、支配を受けた者が得たようにも見えず、与えた者が減ったようにも見えない、ということになる。何を避けるべきかを前もって告げるのは、寛大で善い裁き手のすることである。
Ecce nobis velut praelato reliquiarum suarum lumine tramitem veritatis ostendunt. Docent reverentiam, fidem, prudentiam, justitiam, fortitudinem, concordiam, continentiam, castitatem, dum in obsessis corporibus, his quae sunt contraria puniunt, et vitiorum amovent labes.
PL 20, 450C見よ、彼らは我々に、自らの聖遺物の光をいわば先頭に掲げて、真理の小道を示す。彼らは、敬意、信仰、思慮、正義、勇気、一致、自制、貞潔を教える。取りつかれた体において、これらに反するものを罰し、悪徳の汚れを取り除くことによって。
Sed hanc misericordiam, et hunc docendi affectum, has denique reliquiarum divitias, et hos ignitos luminis radios in se habent; etiam cum nostra coeperint delicta pensare. Boni regis est absque gratia judicare.
PL 20, 450Cだが彼らは、この慈しみ、この教える情、実にこれらの聖遺物の富、燃える光のこの光線を、自らのうちに持っている。我々の罪を量りはじめるときでさえそうである。偏った好意なしに裁くのは、善い王のすることである。
Ibi mera veritas invenitur, ubi nulla est in unam partem declinatio cognitoris. Nos autem ab ipsis, quibus nunc utimur beneficiis adjuvamur.
PL 20, 450D審理する者がどちらか一方に傾くことのない所に、純粋な真理は見いだされる。だが我々は、今我々が用いている、まさにその恩恵によって助けられている〔ab ipsis は beneficiis に係ると取った。「聖人たち自身から、今用いている恩恵によって」とも読める〕。
Ergo in unum velut acervum omnis quae nunc diffusa est Sanctorum bonitas colligetur, ut sine gratia, sine appellationis injuria sceptrum teneant judicantis. Peccata sunt tenebrae, lux innocentia.
PL 20, 450Dそれゆえ、今は散らされている聖人たちのあらゆる善性は、一つの山のように集められ、彼らは偏った好意なく、上訴の不当もなく、裁く者の笏を握るであろう。罪は闇であり、光は無垢である。
Necesse est ergo ut carcer appareat tenebrarum, cum coeperit de se in se redire quod lucis est.
PL 20, 450Dそれゆえ、光のものが自らから自らへと戻りはじめるとき、闇の牢獄が現れることは必然である。
Caput IX
第IX章PL 20, 451ASolis lata sunt beneficia; omnia terrarum spatia, omnium domiciliorum oculos replet, et illuminat, et a se sui copia non recedit. Munus suum effundit et recipit tantumque possidet quantum fuerat ante largitus; donat, et donatarum rerum dominus invenitur.
PL 20, 451A太陽の恩恵は広い。大地のすべての広がり、すべての住まいの目を満たし、照らし、しかも自らの豊かさは自らから去らない。賜物を注ぎ出し、また受け取り、先に気前よく与えたのと同じだけのものを保つ。与えながら、与えたものの主であり続ける。
Haut aliter, charissimi, ante diem judicii in cunctas Basilicas, in omnes ecclesias, in omnium denique fidelium pectus justorum splendor infunditur, in se scilicet rediturus cum personam sumpserit judicantis.
PL 20, 451A愛する者たちよ、これと異ならず、裁きの日の前に、すべての聖堂へ、すべての教会へ、実にすべての信徒の胸へ、義人たちの輝きが注ぎ込まれる。それは、裁く者の立場を取るとき、自らへ戻るためである。
Si cui vilis ista comparatio videbitur, in hoc accipiat majestatis esse, non erroris, quod divinis corruptibilia, quod magnis parva collidimus. Primordia quae generis sunt expertia, nesciunt definiri.
PL 20, 451Aもしこの比較が誰かに卑しく見えるなら、神的なものに朽ちるものを、大いなるものに小さなものを突き合わせるのは、迷いではなく威光に属すると受け取るがよい。類を持たない始原は、定義されることを知らない。
Inclinata substantia Deitatis in se suae similitudinis retinet dignitatem. Nec qualitas, nec quantitas reperitur, cui Trinitas possit aequari. Coelestis ratio docetur, non comparatur; insinuatur, non ornatur. Docuit ergo nos divinitatem solis exemplum.
PL 20, 451B神性の実体は、身をかがめても、自らのうちに自らの似姿の尊厳を保つ。三位一体が等しくされうる質も量も見いだされない。天の理は教えられるのであって、比べられるのではない。示されるのであって、飾られるのではない。ゆえに太陽の例は、我々に神性を教えた。
Non tamen se miscuit unitati. Jam illud omnibus liquet, ex nihilo Deum fecisse, quod non erat, unde saepe dialecticorum virus eliditur.
PL 20, 451Bだが、〔それは〕一体性に混ざったのではない〔se miscuit の主語は定かでない。「太陽」と取った〕。神が、なかったものを無から作ったことは、すでにすべての者に明らかであり、そこから弁証家たちの毒がしばしば打ち砕かれる。
Si enim ex inani rerum auctor Deus vas hoc spiritale, et membra composuit, cur non potuit animatum corpus, et velut sanguinis fermento globatum ad sui luminis transferre substantiam? Sed nos in tanta gratulatione librum tumultu quaestionum refercimus.
PL 20, 451Bもし万物の創始者である神が、空虚から、この霊の器と肢体を組み立てたのなら、魂を与えられた体を、いわば血の酵母で固められたものを、自らの光の実体へ移すことが、なぜできないだろうか。だが我々は、これほどの歓びのさなかに、この書を、問いの騒ぎで詰め込んでいる。
Nec immerito, indagatio enim veritatis, voluptas est inquirentis. Sic Deus, sic Salvator agnoscitur, sic triumphus porrectus salutaribus brachiis invenitur, sic corporibus aeternus splendor acquiritur.
PL 20, 451Bそれも当然である。真理の探求は、探る者の快楽なのだから。こうして神が、こうして救い主が知られ、こうして救いの腕を広げた凱旋が見いだされ、こうして体に永遠の輝きが得られる。
Angelos ignitae majestatis spiritum continere coelesti oratione percipimus: sic enim legimus: Qui facit angelos suos spiritus, et ministros ignem urentem.
PL 20, 451C天使たちが燃える威光の霊を宿していることを、我々は天の言葉から知る。こう読むからである。「彼は自らの天使たちを霊とし、自らに仕える者たちを燃える火とする」。
Ergo si in corpore cruor est, cruor autem ipse superno miscetur ardori, nihil superest quaestionis, quin unam eamdemque beatorum colligamus esse cum universitate concordiam.
PL 20, 451Cそれゆえ、体のうちに血があり、その血が天の熱と混ざるなら、福なる者たちが全体と共にただ一つの同じ一致を持つと我々が結論することについて、問いは何も残らない。
Illa nunc est, charissimi, ex animis nostris abstergenda, abolendaque suspicio, ne quis forte vulgari errore deceptus in minutiis justorum, et in hac apostolica consecratione, non putet totius corporeae passionis consistere veritatem.
PL 20, 451C愛する者たちよ、今や、我々の心から拭い去り、消し去らねばならない疑いがある。それは、誰かがたまたま世間の誤りに欺かれて、義人たちの細かな断片のうちに、またこの使徒的な聖別のうちには、体の受難の全体の真実は成り立たない、と考えはしないか、という疑いである。
Nos autem id tota fide, et auctoritate clamamus, in reliquiis nihil esse non plenum. Nam integri artus sunt, ubi est integra medicina. Carnem dicimus glutino sanguinis contineri, spiritum quoque madentem sanguinis rore, flammeum Verbi affirmamus duxisse ardorem.
PL 20, 451Cだが我々は、全き信仰と権威をもって叫ぶ。聖遺物には満ちていないものは何もない、と。癒しが全きところに、肢体も全きだからである。我々は、肉が血の膠で保たれると言い、霊もまた、血の露に濡れて、言葉の燃える熱を帯びたと断言する。
Quod cum ita sit, certissimum est Apostolos, Martyresque nostros integris ad nos venisse virtutibus. Id ita esse, etiam praesentibus beneficiis admonemur.
PL 20, 451Dそうである以上、使徒たちと我々の殉教者たちが、損なわれぬ力をもって我々のもとへ来たことは、きわめて確かである。それがそうであることを、我々は今ここにある恩恵によっても思い起こさせられる。
Nam cum jus translationis ipsis volentibus agnoscamus, illud intelligimus, non ipsos sibi inferre propria disseminatione jacturam, sed spargere beneficia unitate ditatos. Flamma claritudinem suam effundit, et donat, nec tamen patitur dispendium largitatis.
PL 20, 451Dというのも、移送の権利を、彼ら自身が望んでいることによって我々は認めるが、そのとき我々はこう理解する。彼らは自らを撒き散らすことによって損失を自らに招くのではなく、一体性に富まされた者として恩恵を撒くのだ、と。炎は自らの明るさを注ぎ、与えるが、それでも施しによる減損を被らない。
Sic Sancti sunt sine damno munifici, sine additamento pleni, sic ad nos sine peregrinationis fastidio pervenerunt. In reliquiis ergo admonitio perfectionis est, non divisionis injuria.
PL 20, 452Aこうして聖人たちは、損なわれることなく気前がよく、加えられることなく満ちており、こうして旅の倦怠なく我々のもとに来た。それゆえ聖遺物に見るのは、完全さの教えであって、分割の不当ではない。
Quidquid ex disparili conceptione formatur, et non primi fontis liquore perfunditur, id caducum esse necesse est. Sol et sidera, tellus, et residua nomina vanitatum recipiunt corruptibilitatem, quia non habent exordium spiritale.
PL 20, 452A異なる受胎から形づくられ、第一の泉の液を注がれていないものは、すべて滅びるものでなければならない。太陽も星も大地も、虚しいもののその他の名も、朽ちることを受け入れる。霊的な始まりを持たないからである。
Sanctorum autem passio, imitatio Christi est, et Christus est Deus. Ergo non est in plenitudine inserenda divisio, sed in ipsa divisione, quae oculis subjacet, plenitudinis est veritas adoranda.
PL 20, 452A聖人たちの受難はキリストの模倣であり、キリストは神である。それゆえ、充満のうちに分割を持ち込んではならず、目に見える分割そのもののうちに、充満の真理を礼拝せねばならない。
Caput X
第X章PL 20, 452ACur igitur reliquias appellamus? quia rerum imagines, et signa sunt verba, subjicitur oculis cruor et limus. Id nos reliquiarum nomine, quia aliter non possumus, velut vividi sermonis impressione signamus.
PL 20, 452Aではなぜ我々は聖遺物と呼ぶのか。言葉は事物の像であり記号だからである。目の前に差し出されるのは血と土くれである。我々は、ほかに仕方がないので、それを聖遺物という名によって、いわば生き生きとした言葉の刻印によって指し示すのである。
Sed nos nunc totum in parte dicendo, non corporalium luminum obices, sed cordis oculos aperimus. Non enim res verbis, sed verba serviunt rebus. Unde amotis sermonum insidiis, res cum re, ratio cum ratione confligat.
PL 20, 452Aだが我々は今、部分において全体を語ることによって、肉の目を遮るもの〔obices。閂・障害の意〕を開くのではなく、心の目を開く。事物が言葉に仕えるのではなく、言葉が事物に仕えるからである。ゆえに、言葉の罠を取り除き、事物は事物と、理は理と、ぶつかり合え。
Omnis pars, quae dicitur species, necesse est, ut generis in se vim definitionemque suscipiat.
PL 20, 452Aすべて部分は、すなわち種と呼ばれるものは、類の力と定義を自らのうちに受け入れざるをえない。
Nam cum animal esse substantiam animatam, substantiamque sensibilem dixero, simul dixi et homines, et boves, et caeterorum animantium definitionem, quomodo est homo qui non percipit quae Dei sunt.
PL 20, 452A動物とは生命を与えられた実体であり、感覚を備えた実体であると私が言うとき、私は同時に、人間も牛も、そのほかの生き物の定義をも言ったことになる。それは、神のものを悟らない人間がそうであるのと同じである〔quomodo est homo qui non percipit quae Dei sunt の係りは定かでない。「動物」の語から、一コリント2:14の「動物的な人は神のものを悟らない」を連想した例示と取った〕。
Quod si in generis definitione etiam specierum momenta pensantur, qui fieri potest, ut in reliquiis non sit plenitudo carnalis, cum sit eadem ratio spiritalis? Ostendimus itaque in parte totum esse posse.
PL 20, 452Aならば、類の定義において種の重みまでもが量られるのなら、聖遺物のうちに肉の充満がないということがどうしてありえようか、霊的な理は同じであるのに。こうして我々は、部分のうちに全体がありうることを示した。
Unde queri jam de exiguitate non possumus; nam cum dixerimus ad instar generis, nihil sacrosanctis perire corporibus, certe illud assignavimus, non posse minui, quod divinum est, quia totum in toto est. Et ubi est aliquid, ibi totum est.
PL 20, 452Cゆえに我々は、もはや小ささを嘆くことはできない。類にならって、聖なる体からは何も失われないと我々が言ったとき、確かに我々は、神的なものは減りえないということを割り当てたのである。全体が全体のうちにあるからである。そして何かがある所には、全体がある。
Corpus autem infectione spiritus aeternari, divina colligimus lectione. Concluditur ergo, ut nihil amplius desideretur ubi plenitudo sentitur. Docendi gratia in facili illo, pervulgatoque persistamus exemplo.
PL 20, 452C体が霊の染み込みによって永遠のものとなることを、我々は神の書の読みから導く。ゆえに、充満が感じられる所では、それ以上何も望まれない、と結論される。教えるために、あの容易でありふれた例にとどまろう。
Ignis jubar dicimus, colorem dicimus, et tamen idem imperante natura nec aliud ab alio, nisi sola nominis distinctione dividitur. Lux splendorem parturit, nec tamen lucis et splendoris fit ulla discretio.
PL 20, 452C我々は火の輝きと言い、色と言う。それでも、自然の命ずるところにより、同じものであって、ただ名の区別によるほかは、一方が他方から分かたれることはない。光は輝きを生むが、それでも光と輝きの間にいかなる区別も生じない。
Homo ipse in eo, quod homo est, unum tenet cum omnibus nascendi communione collegium. Aes, aurum, et reliqua genera metallorum, quamvis in diversum hamatis avaritiae unguibus rapiantur, tamen habent individuae substantiae qualitatem.
PL 20, 452D人間そのものも、人間である限りにおいて、生まれの共有によって、すべての人と一つの結びつきを保つ。青銅、金、そのほかの金属の種類は、貪欲の鉤爪に掛けられてさまざまな方向へ奪い去られても、なお不可分の実体の性質を保っている。
Claret igitur species ad naturam referri. Claret igitur in reliquiis perfectionem membrorum esse, quia inest in spiritali sacratione consortium. Qualis enim coelestis, tales et coelestes.
PL 20, 452Dこうして、種が本性に帰せられることは明らかである。こうして、聖遺物のうちに肢体の完全さがあることは明らかである。霊的な聖別のうちに交わりがあるからである。「天に属するものがどのようであるか、天に属する者たちもそのようである」。
Si divisas esse reliquias diceremus a spiritu, merito omnis viscerum nexus et soliditas quaereretur. At vero cum unitam advertamus esse substantiam, ab re est, totum in toto perquirere. Injuria unitatis est, majoris inquisitio potestatis.
PL 20, 453A聖遺物が霊から分かたれていると我々が言うのなら、内臓のあらゆる結びつきと全体が求められるのも当然であろう。だが、一つに結ばれた実体であると我々が認める以上、全体を全体のうちに探し求めるのは筋違いである。より大いなる力を詮索することは、一体性に対する不当である。
Oculorum est ista deceptio. Clariora sunt lumina rationum. Cernimus parvas reliquias, nonnihil sanguinis.
PL 20, 453Aその欺きは目のものである。理の光のほうがより明らかである。我々は小さな聖遺物、わずかな血を見る。
Sed has minutias clariores esse, quam sol est, veritas intuetur, Domino in Evangelio dicente: Sancti mei fulgebunt sicut sol, in regno Patris; et tunc sol amplius quam nunc, clariusque lucebit.
PL 20, 453Aだが、これらの微細なものが太陽よりも明るいことを、真理は見抜いている。主が福音書で言うとおりである。「私の聖人たちは、父の国で太陽のように輝く。そしてそのとき、太陽は今よりもいっそう明るく輝く」。
Caput XI
第XI章PL 20, 453AHuc accedit quod non minus in partibus, quam in soliditate curatio est. An aliter in Oriente, Constantinopoli, Antiochiae, Thessalonicae, Naiso, Romae, in Italia miseris porrigunt medicinam? An aliter laborantia corpora defeaeantur?
PL 20, 453Aさらに、癒しは、全体にあるのに劣らず部分にもある。それとも、東方で、コンスタンティノポリス、アンティオキア、テサロニケ、ナイスス、ローマ、イタリアで、哀れな者たちに〔聖人たちが〕薬を差し出すのは、別のやり方なのか。病む体が浄められる〔底本は defeaeantur。defaecantur と読む〕のは、別のやり方なのか。
Curat Ephesi Joannes Evangelista, praeterea et in locis plurimis; quem Christi a pectore nec ante consecrationem accepimus recessisse, et apud nos ipsa ejus est medicina. Curat Bononiae Proculus, Agricola, et hic quoque horum cernimus majestatem.
PL 20, 453Bエフェソスでは福音書記者ヨハネが癒す。ほかの多くの場所でも癒す。我々は、彼が聖別の前でさえキリストの胸から離れなかったと聞いている〔consecratio の意味は定かでない。聖別(死による献身)と取った〕。我々のもとにも、彼の同じ治療がある。ボノニア〔現ボローニャ〕ではプロクルスとアグリコラが癒す。ここでも我々は、この者たちの威光を認める。
Curat Placentiae Antoninus. Curat Saturninus, Trajanus in Macedonia. Curat Nazarius Mediolano: Mutius Alexander, Datysus, Chindeus larga virtute gratiam salutis infundunt.
PL 20, 453Bプラケンティア〔現ピアチェンツァ〕ではアントニヌスが癒す。マケドニアではサトゥルニヌスとトライアヌスが癒す。ミラノではナザリウスが癒す。ムティウス・アレクサンデル、ダテュスス、キンデウスは、豊かな力によって救いの恩寵を注ぐ〔Mutius Alexander は一人の名か、ムティウスとアレクサンデルの二人か定かでない。一人の名と取った〕。
Curat Rogata, Leonida, Anastasia, Anatoclia, ut ait Apostolus Paulus: In virum perfectum, in mensuram aetatis plenitudinis Christi, uno, atque eodem spiritu, qui omnia in omnibus operatur. Rogo, an alia est apud nos, alia apud alios memoratorum medela sanctorum?
PL 20, 453Bロガタ、レオニダ、アナスタシア、アナトクリアが癒す。使徒パウロが言うとおりである。「完全な人へ、キリストの充満の年齢の尺度へ、一つの同じ霊によって。この霊がすべてのことをすべての人のうちに働く」。私は問う、我々のもとにある、いま挙げた聖人たちの治療は、他の人々のもとにあるそれとは別のものなのか。
Quod si quidquid ubique sanctorum est, parili pietate cultores suos defendunt, purgant, tuentur, adjiciendus cultus est, non discutienda majestas. Quod si in reliquiis non esset plenum pondus virtutis, tamen non erat bonae mentis derogare tali aliquid dignitati.
PL 20, 453Bどこにいる聖人たちであれ、すべての聖人が等しい慈しみをもって自分たちを崇める者たちを守り、清め、保護するのなら、加えられるべきは崇敬であって、威光が詮議されるべきではない。たとえ聖遺物のうちに力の十全な重みがないとしても、そのような尊厳から何かを減じようとするのは、善い精神の者のすることではなかろう。
Non enim scire prodest, sed timere. Quia cautum est: Timor Domini expellit peccatum. Nam qui sine timore est, nusquam poterit justificari. Innumerabilia sunt, quae occurrunt, sed nos puri liquoris meatus, et tramites aucupamur.
PL 20, 453C知ることは益にならず、恐れることこそ益になるからである。こう戒められている。「主への恐れは罪を追い払う」。「恐れのない者は、決して義とされえない」。立ち現れるものは数えきれないが、我々は澄んだ水の流れと小道を追い求める。
Non me hypothetici et categorici syllogismorum modi intricant, non inania philosophorum sophismata decipiunt: ipsa faciem suam veritas aperit, fides despuit argumenta, crimen latebras, innocentia publicum quaerit.
PL 20, 453C仮言的および定言的な三段論法の様式は私を惑わさず、哲学者たちの空虚な詭弁も私を欺かない。真理はおのずから己の顔を現し、信仰は論証を吐き捨て、罪過は隠れ場を、無垢は公の場を求める。
Manu igitur ostendo, quod quaeritur, tango reduvias, affirmo in istis reliquiis perfectam esse gratiam perfectamque virtutem.
PL 20, 453Cゆえに私は、求められているものを手で示す。私は聖遺物の小片〔reduvias は本来「ささくれ」の意。ここでは小さな破片と取った〕に触れ、これらの聖遺物のうちに完全な恩寵と完全な力があると断言する。
Hoc loco si res esset sermonum collisione pandenda, dicerem et genere, et specie, et numero idem esse; de quo ambigit infida calumnia dubitantis, nec dubitantis fortasse, sed non amantis.
PL 20, 453Dここで、もし事が言葉のぶつけ合いによって開かれるべきなら、私は、類においても、種においても、数においても同一であると言うであろう。これについて、疑う者の不誠実な中傷は迷っている。おそらく疑う者ではなく、愛さない者の中傷である。
At vero cum totam fide teneam, supervacaneis supersedendum interim reor, sed videnda, non quaerenda. Ecce incumbit immundi pollutique spiritus tortor, nec venit sub aspectu ille, qui torquet. Nulla sunt vincula, et ligatur ille qui patitur.
PL 20, 453Dだが私は、全体を信仰によって保持している以上、余計なことはさしあたり措くべきだと考える。見るべきものであって、探し求めるべきものではない。見よ、汚れ穢れた霊を責める者がのしかかるが、責めているその者は目に入らない。鎖はないのに、苦しめられている者は縛られている。
Equuleum aeris habet ira coelestis. Nulla ungula est, et tanta sunt crimina confitentium; nullum vulnus apparet, et dentium stridor auditur, nulla interrogatio disceptantis, et sequitur permissio recedentis.
PL 20, 454A天の怒りは、青銅の木馬〔equuleus。拷問台〕を持つ。鉤爪〔ungula。拷問具〕はないのに、告白される罪過は大きい。傷は見えないのに、歯ぎしりが聞こえる。詰問する者の尋問はないのに、立ち去る者への許しが続く。
Nemo profecto, nemo tam inops mentis est ut dicat deesse plenitudini, cum examini nihil deesse videat. Deus enim proculdubio; Deus est, quisquis est invisibilium tortor et judex. Imperfecta natura nescit spiritum vulnerare. Interiora non judicat, nisi qui sanat.
PL 20, 454Aまことに、誰も、誰も、吟味に何一つ欠けていないのを見ながら、充満に欠けていると言うほど、精神に乏しくはない。疑いなく神である。見えない者たちの責め手であり裁き手であるのは、誰であれ神である。不完全な本性は、霊を傷つけることを知らない。内奥を裁くのは、癒す者のほかにない。
Non imperat elementis, nisi qui calcat sceptrum. Non tenet Trinitatem, nisi qui est in partibus integer, et totus in toto; sensus primus nullius adjectionis est indigus.
PL 20, 454A元素に命じるのは、王笏を足下にする者〔calcat sceptrum の意は定かでない。諸王の上に立つ者と取った〕のほかにない。三位一体を保つのは、部分において完全であり、全体において全体である者のほかにない。最初の思いは、いかなる付加も要しない。
Apostoli autem sanctique non solum additamenta non quaerunt, sed etiam sanitatis, et salutis beneficia largiuntur. Ergo unus sensus, unus spiritus, una est his cum veritate permixtio. Qui curat, et vivit; qui vivit in reliquiis est.
PL 20, 454A使徒たちと聖人たちは、付加を求めないばかりか、健康と救いの恩恵をさえ惜しみなく与える。ゆえに彼らには、一つの思い、一つの霊、真理との一つの混ざり合いがある。癒す者は生きており、生きている者は聖遺物のうちにいる。
Apostoli autem Martyresque medentur, et diluunt. In reliquiis igitur sunt totius vinculo aeternitatis astricti. Omnem sectionem nubilum mortis infuscat. Nos satis superque Sanctos declaravimus partis damna non nosse.
PL 20, 454B使徒たちと殉教者たちは癒し、洗い清める。それゆえ聖遺物のうちにいる彼らは、全き永遠の絆に結ばれている。あらゆる切断を、死の雲は暗くする。我々は、聖人たちが部分の損失を知らないことを、十分すぎるほど宣明した。
Residet ergo ut intelligamus, misericordiae esse, non quaestionis, quod se justi omnibus largiuntur; qui amat, credit; qui credit, fidem in disputatore, et sacerdote, non verba rimatur. Unde si nostra cui sordebit oratio, studium certe neutiquam displicebit.
PL 20, 454B残るのは、我々が理解することである。義人たちが自らをすべての人に与えるのは、慈しみに属することであって、詮索に属することではない。愛する者は信じ、信じる者は、論争する者や司教のうちに、言葉ではなく信仰を探る。ゆえに、もし誰かにとって我々の弁説がつまらなく思われても、熱意は決して不快でないであろう。
Si quidem nos videbit, librum simplici fide exarasse, non verbis; cultu, non argumentis; veneratione, non curiositate. Amator veritatis est quisquis reverentiam detulerit; osor est, quisquis moverit quaestionem.
PL 20, 454Bというのは、彼は、我々がこの書を、言葉ではなく単純な信仰で、論証ではなく崇敬で、好奇心ではなく尊崇で書きつけたことを見るであろうから。敬意を捧げる者は誰であれ、真理を愛する者である。問いを持ち出す者は誰であれ、真理を憎む者である。
Caput XII
第XII章PL 20, 454CQua de re, Amantissimi, dum recens est turba sanctorum, incumbamus, et ex imis corporum venis suspiria proferamus. Adsunt advocati, delictorum nostrorum gesta oratione pandamus.
PL 20, 454Cそれゆえ、いとも愛する者たちよ、聖人たちの群れがまだ新しいうちに、身を傾けよう。体の奥底の血管から嘆息を絞り出そう。弁護者たちがここにいる。我々の罪の行状を、祈りによって明るみに出そう。
Favent judices, possunt mitigare sententiam, quibus dictum est: Sedebitis super duodecim tribunalia, judicabitis duodecim Tribus filiorum Israel (Matth. XIX, 28) . Semper judices, quia semper Apostoli.
PL 20, 454C裁き人たちは好意を寄せている。彼らは判決を和らげることができる。彼らにはこう告げられたからである。「汝らは十二の裁きの座に座り、イスラエルの子らの十二部族を裁くであろう」(マタイ19:28)。彼らは常に使徒であるから、常に裁き人である。
Sed me longius non tam dicendi studium, quam fidei traxit officium; immodica gratulatio tacere non novit. Laetitiae detrimentum est, si desit auditor.
PL 20, 454Cだが私を遠くへ引いたのは、語る熱意よりも、信仰の務めである。度を越した喜びは、黙ることを知らない。聞き手がいなければ、喜びは損なわれる。
Ergo si tacere in tanta exsultantium celebritate potuissem, crimen moeroris incurreram: Apostoli ac Martyres veniunt, Antistitem tacere non convenit. Eriguntur altaria, de gaudio Sacerdotis populus sumat exordium. Quis rogo, tam brutus?
PL 20, 454Cゆえに、これほどの歓喜する者たちの祝祭のただ中で黙っていることができたとしたら、私は憂いの罪過を負ったであろう。使徒たちと殉教者たちが来る。司教が黙っているのはふさわしくない。祭壇が建てられる。司教の喜びから、民は始めるがよい。私は問う、誰がこれほど鈍いのか。
Quis tam profanus? quis tam legis et religionis ignarus, ut gaudia ista non sentiat? Si quis saecularium principum nostram nunc viseret civitatem, protinus sertis spatia omnia redimita riderent, matres tecta complerent, portae undam populi moverent, omnis aetas in studium divisa, adoreas [Id est laudes], et bellica facta cantaret, paludamenti flammas ac Tyrium muricem miraretur, stuperet, Rubri pretium maris, et gelatas lacrymas belluarum: et quidem miranda si videas, contemnenda si cogites; denique lapides appellantur; haec inquam, hiantem populum detinerent.
PL 20, 454D誰がこれほど俗なる者か。誰が、法と宗教についてこれほど無知で、この喜びを感じないというのか。もし世俗の君主の誰かが今、我々の都市を訪れたなら、たちまち、あらゆる広場が花冠に飾られて笑い、母たちは屋根を埋め、門は民の波を動かし、あらゆる年齢が、それぞれの熱意に分かれて、戦勝の誉れ〔adoreas。編者は角括弧で「すなわち laudes(賛美)」と注する〕と戦の功を歌い、軍衣の炎の色とテュロスの紫貝に驚嘆し、紅海の宝の値と、獣たちの凍った涙に呆然とするであろう。しかもそれらは、見れば驚嘆すべきものでも、考えれば軽んずべきものである。実に、それらは石と呼ばれる。これらが、私は言う、口を開けた民を引きつけるのであろう。
At vero beatissimi, cum Martyrum triumphus, et pompa virtutum nostra tecta succedunt, cur non solvamur in gaudia? Nec deest quod miremur: pro regali amictu praesto est aeterni luminis indumentum.
PL 20, 455Aだが、いとも福なる者たちよ、殉教者たちの凱旋と徳の行列が我々の屋根の下に入るとき、なぜ我々は喜びに溶けないのか。驚嘆すべきものにも事欠かない。王の衣の代わりに、永遠の光の衣が備えられている。
Hic purpura, hic togae liberae sanctorum sunt, hic diademata variis gemmarum distincta luminibus, sapientiae, intellectus, scientiae, veritatis, consilii, fortitudinis, tolerantiae, temperantiae, justitiae, prudentiae, patientiae, castitatis, istae in lapidibus singulis sunt expressae, scriptaeque virtutes.
PL 20, 455Aここに紫衣があり、ここに聖人たちの自由人のトガがあり、ここに、さまざまな宝石の光で彩られた冠がある。知恵、理解、知識、真理、助言、勇気、忍苦、節制、正義、思慮、忍耐、貞潔という、これらの徳が、一つ一つの石に刻まれ、書き記されている。
Hic spiritalibus gemmis coronas Martyrum artifex Salvator ornavit. Ad has gemmas animarum vela tendamus, nihil in his fragile, nihil quod majus minuat, nihil quod sentiat detrimentum.
PL 20, 455Bここで、救い主なる工匠は、霊的な宝石で殉教者たちの冠を飾った。これらの宝石へ、魂の帆を向けよう。これらのうちには、壊れやすいものは何もなく、大きなものによって減るものも、損失を感じるものも何もない。
Magis ac magis in specie florescunt; aeternitatis insignia edita esse, etiam sanguis ostendit, qui ignem Spiritus sancti adhuc signat in ipsis corporibus reliquiisque membrorum. Gratulamur, carissimi, quoties videmus tenebras luce discussas.
PL 20, 455Bそれらはますます姿において花開く。永遠のしるしが現されたことは、血もまた示している。血は聖なる霊の火を、いまなお体そのものと肢体の残りに印しているからである。愛する者たちよ、闇が光に追い払われるのを見るたびに、我々は喜び祝う。
Cur non effusius in gaudia proruamus, cum cernamus salutarium, aeternorumque luminum jubar allatum? Dies mihi videtur clarioris serenitatis sumpsisse laetitiam. Nec immerito, septuplo enim, ut dixi, Martyres sole sunt clariores.
PL 20, 455B救いの、永遠の光の輝きがもたらされたのを見ているのに、なぜ我々は、もっと溢れるように喜びへ突き進まないのか。この日は、いっそう明るい晴れやかさの喜びをまとったと、私には思われる。当然である。すでに言ったように、殉教者たちは太陽より七倍も明るいのだから。
Sed nunc nobis, amantissimi, orandum est, non perorandum [Hic deest in ms. orandum], inquam, ut a nobis omnis diaboli impetus repellatur, qui clandestino lapsu nostrum pectus ingreditur.
PL 20, 455Bだが今や、いとも愛する者たちよ、我々は祈らねばならず、弁じ尽くしてはならない〔編者は角括弧で「写本ではここに orandum が欠けている」と注する〕。私は言う、悪魔のあらゆる襲撃が我々から退けられるように。それは、気づかれぬ滑り込みによって、我々の胸に入り込むのである。
Firmate igitur, Sancti, vestros firmate cultores, ac petra angulari nostrum pectus instruite. Periculosus ac fortis est hostis, omnes aditus, omnes explorat ingressus. Sed nihil est verendum, grandis est occurrentium multitudo Sanctorum.
PL 20, 455Cゆえに、聖人たちよ、諸君を崇める者たちを堅くせよ。隅の石で、我々の胸を築け。敵は危険で強く、あらゆる入口、あらゆる侵入口を探っている。だが恐れるべきことは何もない。押し寄せる聖人たちの群れは大きい。
Cum igitur nobis e coelitum castris tantus militum et regum numerus advenerit, arripiamus arma justitiae, prudentiae, nos et fidei clypeo protegamus, non loricae squamis, sed temperantiae, et pudicitiae laminis pectora muniamus.
PL 20, 455Cゆえに、天の者たちの陣営から、これほど多くの兵士と王たちが我々のもとに来た以上、正義と思慮の武具を取ろう。我々もまた信仰の盾で身を守り、鱗の胸甲ではなく、節制と慎みの板で胸を固めよう。
Dextris nostris fidei semper ac patientiae tela vibremus. Mox feriamus, si quispiam pulsaverit inimicus. Talia dudum, talia Apostoli arma portarunt. His instructi, intemperantiae, lasciviae, cupiditatis, ambitionis, irae quoque et superbiae colla fregerunt.
PL 20, 455C我々の右手に、信仰と忍耐の槍を常に振りかざそう。もし敵の誰かが打ちかかってきたら、直ちに撃とう。かつて使徒たちが携えたのは、このような武具、このような武具であった。これらを備えて、彼らは不節制、放縦、貪欲、野心、さらには怒りと高慢の首を砕いた。
Nihil itaque nobis misericordia Salvatoris, non arma, non praesidia denegavit. Unde etiam atque etiam providendum est ne nos velut oscitantes vitiorum torpor invadat, ne aut incredulitas fidei inimica subripiat, aut ira differat, aut cupiditas vexet, aut luctet ambitio.
PL 20, 455Dこうして救い主の慈しみは、我々に武具も守りも拒まなかった。それゆえ、繰り返し用心しなければならない。我々があくびをする者のように悪徳の無気力に襲われないように、信仰の敵である不信仰が忍び寄って奪わないように、怒りが我々を引き裂かないように、貪欲が悩ませないように、野心が格闘を挑まないように。
Libenter nobiscum nostri Martyres versabuntur, si ad eorum famulatum puram conscientiam deferamus. Si cui forte dura et ineluctabilis videtur ista militia, non abjiciat hastam, antequam classicum crepet, nec eum ante pugnam frigus mortis invadat.
PL 20, 455D我々の殉教者たちは、我々が彼らへの奉仕に清い良心を持ち寄るなら、喜んで我々とともに過ごすであろう。もし誰かに、この戦いが厳しく逃れがたく見えるなら、軍楽が鳴り響く前に槍を投げ捨てるな。戦いの前に死の冷えが彼を襲うことのないように。
Nemo signa deserat Salvatoris. Dedit exemplum, mittit auxilia. Certa victoria est cum talibus commilitonibus, et cum Christo imperatore pugnare; tunc profecto in me splendebit galea Sacerdotis, si me in acie charitas vestra perspexerit; incendium gloriae est, vobis spectantibus, vobis sequentibus dimicare.
PL 20, 455D誰も救い主の軍旗を捨てるな。彼は模範を与え、援軍を送る。このような戦友たちとともに、統帥キリストとともに戦うなら、勝利は確実である。そのとき確かに、私において司教の兜は輝くであろう、もし戦列の中の私を諸君の愛が見届けたなら。諸君が見つめ、諸君が従う中で戦うことは、栄光の炎である。
Tuta statio, et salutis munitissimus portus est fides inconcussa et constantia spiritalis. Bona vita nihil prodest, si nescias cui vivas. In altum rapiet turbo ventorum levem et incredulam mentem.
PL 20, 456A揺るがぬ信仰と霊的な不屈こそ、安全な持ち場であり、救いのいとも堅固な港である。誰のために生きるのかを知らなければ、善い生活は何の益にもならない。風の旋風は、軽く信じない精神を高みへさらうであろう。
Fides est quae Sanctos vexit ad coelum; fides est quae flammas vertit in rorem, et in incendii globos salutare frigus immisit; fides est quae fluctuantium undarum liquores sub ambulantum vestigiis solidavit; fides est quae Martyres in exemplum mortis exhibet consecratos; fides est quae Confessorum animas munivit in certamine passionis; fides est quae jejunas, et seras, et aridas escas in humilitate depascit; fides est quae virginitatem, viduitatem, continentiam modesta integritate custodit; fides est quae sustulit concupiscentiam corporalem et amorem imperii coelestis ingessit; fides est quae Domino per mortem crucis immortalitatem conjungit.
PL 20, 456A聖人たちを天へ運んだのは信仰である。炎を露に変え、燃え盛る火の玉に救いの涼しさを注ぎ込んだのは信仰である。揺れる波の水を、歩む者たちの足跡の下で固めたのは信仰である。殉教者たちを、死の模範として聖別された者として示すのは信仰である。告白者たちの魂を、受難の闘いにおいて守ったのは信仰である。乏しく、遅く、乾いた食物を、謙遜のうちにかじらせるのは信仰である。おとめの身、やもめの身、自制を、つつましい清らかさのうちに守るのは信仰である。肉体の欲望を取り去り、天の支配への愛を注ぎ込んだのは信仰である。十字架の死を通して、主に不死を結びつけるのは信仰である。
Haec per odia saeculi exhibet Domino coodibiles; haec in carceribus confovet Confessores, teterrimo tenebrarum horrore conclusos, dumque in squalore sordibusque jactantur, ipsisque terrarum cubilibus transpunguntur, non somno liberi, quietem vel modici temporis capiunt.
PL 20, 456B信仰は、世の憎しみを通して、主に〔キリストとともに〕憎まれる者たち〔coodibiles は「共に憎まれる者たち」と取った〕を示す。信仰は牢獄で、闇のいとも忌まわしい恐怖に閉じ込められた告白者たちを温める。彼らが汚れと不潔の中に投げ出され、地の寝床そのものに刺し貫かれている間も、眠りに解き放たれることはなくとも、わずかな間でも休息を得る〔non somno liberi の係りは定かでない。信仰のおかげで、眠れなくともいくらかの安らぎを得る、と取った〕。
Dum ita per singulos dies omni tormentorum genere laniuntur; dum denique suppliciis multimodis urgentur, virtus proficit ad coronam. Fides est quae in his tot conflictationibus caram unitatem exhibet Deo, reddit vicem Christo, moriendo pro ipso.
PL 20, 456Bこうして日ごとにあらゆる種類の責め苦に引き裂かれ、ついには多様な処刑に迫られる間にも、徳は冠へと進む。これほど多くの苦闘のうちに、貴い一体性を神に示し、キリストのために死ぬことでキリストに返礼するのは信仰である。
Sicut caput corporis mortuum est pro membris, ita pro capite membra moriuntur, ut sicut caput vivit, ita cum capite vivificentur membra. Haec confirmat beatissimus Paulus: Si commorimur Christo, et convivimus; si toleramus, et conregnamus.
PL 20, 456C頭が体の肢体のために死んだように、肢体も頭のために死ぬ。頭が生きるように、頭とともに肢体も生かされるためである。いとも福なるパウロはこれを確かにする。「もし我々がキリストとともに死ぬなら、ともに生きる。もし耐え忍ぶなら、ともに支配する」。
Superest, amantissimi, ut et peccatorum nostrorum confessio subsequatur. Non quod divinae potestates secessus animorum, et secreta non norint; sed facile elicit misericordiam judicantis non extorta confessio.
PL 20, 456C残るのは、いとも愛する者たちよ、我々の罪の告白が続くことである。神的な力が、心の奥まった所と隠れたことを知らないからではない。強いられない告白は、裁く者の慈しみを、たやすく引き出すからである。
Nullus sit, charissimi fratres, dies, quo non his fabulis moremur, ille Martyr sub tortore non impalluit, ille percussoris moras festinatione praecessit, ille flammas avidus bibit; ille sectus est, sed integer stetit, ille felicem se dixit, cui contigit cruciari; ille inter manus carnificum, ne qua mora fieret properanti jussit redire fluminibus.
PL 20, 456Cいとも愛する兄弟たちよ、これらの物語にとどまらない日が一日たりともあってはならない。あの殉教者は、拷問人のもとで青ざめなかった。あの者は、処刑人の遅れを、急ぐことで追い越した。あの者は、炎を貪るように飲んだ。あの者は、切り刻まれても、無傷で立っていた。あの者は、責められる運命に出会った自分を、幸いだと言った。あの者は、死刑執行人たちの手の間で、急ぐ自分に遅れが生じないよう、川の流れに退けと命じた。
Illa patris lacrymas doluit, ut filia, contempsit ut Martyr; illa irritatione iram leonis mortis avida concitavit; illa jejunante filio feris ubera plena porrexit: illa virgo monilia aeternitatis ornamenta percussori colla subjecit.
PL 20, 456Dあの女は、娘として父の涙に心を痛め、殉教者として父を軽んじた。あの女は、死を渇望して、挑発によって獅子の怒りをかき立てた。あの女は、息子が断食している〔jejunante filio は、息子が乳に飢えている意とも取れる〕とき、満ちた乳房を野獣たちに差し出した。あのおとめは、永遠の飾りである首飾りをつけて、処刑人に首を差し出した。
Millia sunt, charissimi fratres, exempla virtutum, quae pagina sancta commemorat. Sed nos hortandi magis, quam docendi gratia carpsimus pauca de multis. Fidelibus enim pauca sufficiunt, infidelibus multa non prosunt. Non sunt sanctorum desideria differenda.
PL 20, 456D聖なる頁が記す徳の模範は、いとも愛する兄弟たちよ、数千に及ぶ。だが我々は、教えるためというより励ますために、多くの中からわずかを摘んだ。信仰ある者にはわずかで足り、信仰なき者には多くあっても益がないからである。聖人たちの望みは、先延ばしにされてはならない。
Cur moramur? Divinis, pateat aula Martyribus, jungantur reliquiae; jungantur et gratiae, in unum conveniant, primae resurrectionis exordia. Interea confessio nostra subripiat. Indulgentia criminum est gratulatio potestatum.
PL 20, 456Dなぜ我々はぐずぐずしているのか。聖堂は、神的な殉教者たちに開かれよ〔ミーニュの脚注は、この講話が、聖遺物が聖堂に納められる前、まだ建物が完成していないときに語られたことがここから分かるとする〕。聖遺物が結ばれ、恩寵もまた結ばれよ。最初の復活の始まりが、一つに集まれ。その間に、我々の告白が忍び入れ。罪過の赦しは、諸力の喜び祝うところである。
Haud immerito, charissimi fratres, basilicae spatium cupidus aedificator arripui. Appetentiam meam sanctorum excusat adventus. Ipsi sibi aulam parari occulta desiderii mei ratione jusserunt. Sic est profecto, sic est.
PL 20, 457Aいとも愛する兄弟たちよ、私が聖堂の敷地を、熱心な建築者として手に入れたのは、理由のないことではない。私の欲求を、聖人たちの到来が弁護する。彼らは、私の望みの隠れた理由を通して、自分たちのために聖堂が整えられるよう命じたのである。まことにそうである、まことにそうである。
Nam fundamenta jecimus, parietes in longum duximus, et hodie discimus, quibus operis nostri crescebat intentio. Qua de re omnes sunt morae castigatione pulsatae, nihil me pigrum tardumque delectat. Juvat manibus volvere, et grandia humeris saxa portare.
PL 20, 457A我々は基礎を据え、壁を長く伸ばし、そして今日、我々の工事の意図が誰のために膨らんでいたのかを知る。それゆえ、あらゆる遅れは叱責によって打たれた。怠惰で遅いものは、私をまったく喜ばせない。手で石を転がし、大きな石を肩に担ぐことは、楽しい。
Sudorem meum bibat terra; atque utinam sanguinem biberet pro nomine Salvatoris! Sudorem interim bibat terra altaria susceptura. Si nos fideles Apostoli et Martyres nostri perspexerint, alios invitabunt.
PL 20, 458A私の汗を、地が飲むがよい。願わくは、救い主の名のために、地が私の血を飲まんことを。さしあたり、祭壇を受け入れる地は、汗を飲むがよい。もし我々の使徒たちと殉教者たちが、我々が忠実であるのを見届けるなら、彼らは他の者たちを招くであろう。