Caput I
第I章PL 2, 1029CPrincipes semper Africae, viri Carthaginienses, vetustate nobiles, novitate felices, gaudeo vos tam prosperos temporum, cum ita vacat ac juvat, habitus denotare. Pacis haec et annonae otia: ab imperio et a coelo bene est.
PL 2, 1029Cアフリカのつねなる第一人者たち、カルタゴの人々よ、古きことにおいて高貴であり、新しきことにおいて幸いなる諸君よ、装いを論うことがかくも暇であり楽しみでもあるほどに、諸君が時世に恵まれているのを、私は喜ぶ。これは平和と糧食の閑暇である。帝国のおかげであり、天のおかげでもある。
Tamen et vobis habitus aliter olim; tunicae fuere, et quidem in fama de subteminis studio, et luminis concilio, et mensurae temperamento; quod neque trans crura prodigae, nec intra genua inverecundae, nec brachiis parae, nec manibus aretae, sed nec cingulo sinus dividere expetitum: quadrata justitia beatae in viris stabant.
PL 2, 1030Cしかし諸君にも、かつては違う装いがあった。トゥニカがあり、その糸の織り方の丹念さ、艶の按配、寸法の加減について、名高いものであった。脚を越えて贅を尽くすでもなく、膝の内にあって恥知らずというでもなく、腕にはけちけちせず、手にはきつくもなく、しかも帯で懐を分けることも求められなかった。四角の適正さに恵まれて、それは男たちの上に掛かっていた。
Pallium, extrinsecus habitus, et ipse quadrangulus, ab utroque laterum regestus, et cervicibus circumstrictus, in fibulae morsu humeris adquiescebat. Instar ejus hodie, Aesculapio jam vestro sacerdotium est.
PL 2, 1031Aパリウム(ギリシア風の四角い外套)は外側にまとう装いであり、それ自体も四角く、左右の両脇から巻き上げられ、首の周りに引き締められて、留め金の噛み合わせによって肩の上に落ち着いていた。これと同じ姿を、今日ではもう諸君のアエスクラピウスの祭司職が身につけている。
Sic et in proximo soror civitas vestiebat, et sicubi alibi in Africa Tyros. At cum saecularium sortium variavit urna, et Romanis Deus maluit, soror quidem civitas suopte arbitrio mutare properavit, ut adpulsum Scipionem ante jam de habitu salutaret, Romanum praecoqua.
PL 2, 1031A同様に、近隣の姉妹都市も、アフリカのどこであれティルスの都市も、そのように装っていた。しかし世の運命の壺が変わり、神がローマ人を選ばれるに及んで、姉妹都市はみずからの判断で装いを変えることを急ぎ、到着したスキピオをすでに装いの上で出迎えようとして、時を先取りしてローマ風になったのである。
Vobis vero post injuriae beneficium, ut senium, non fastigium exemptis, post Gracchi obscoena omnia, et Lepidi violenta ludibria, post trinas Pompeii aras, et longas Caesaris moras, ubi moenia Statilius Taurus imposuit, solemnia Sentius Saturninus enarravit, cum concordia juvat, toga oblata est.
PL 2, 1031Aしかし諸君には――破壊という災いがかえって恩恵となり、高みからではなく老いさらばえたところから救い出されて、グラックスのあらゆる醜行の後、レピドゥスの暴虐な嘲弄の後、ポンペイウスの三つの祭壇の後、カエサルの長い遅延の後、スタティリウス・タウルスが城壁を築き、センティウス・サトゥルニヌスが祝祭を執り行い、和合が助けとなったその時に――トガ(ローマ市民の正装)が授けられたのである。
Pro! quantum circummeavit, a Pelasgis ad Lydos, a Lydis ad Romanos, ut ab humeris sublimioris populi Carthaginienses complecteretur!
PL 2, 1031Bああ、それはいかに巡り巡ったことか。ペラスゴイ人からリュディア人へ、リュディア人からローマ人へと。ついにはより高き民の肩から、カルタゴの人々を包み込むまでに至ったのだ。
Exinde tunicam longiorem cinctu arbitrante suspenditis, et pallii jam teretis redundantiam tabulata congregatione fulcitis: et si quid praeterea conditio, vel dignitas, vel temporalitas vestit, pallium tamen generaliter vestrum immemores etiam denotatis.
PL 2, 1031Bそれゆえ諸君は、より長いトゥニカを帯の加減に任せて吊り上げ、すでに滑らかになったパリウムの余りを畳んだ折り目でもって支えている。そしてこのほかに境遇なり、身分なり、時勢なりが諸君に何を着せようとも、パリウムはやはり総じて諸君のものであるのに、諸君はそれを忘れてなお論うのである。
Equidem haud miror prae documento superiore. Nam et arietem, non quem Laberius reciprocicornem, lanicutem, testitrahum, sed trabes machina est, quae muros frangere militat, nemini unquam adhuc libratum, illa dicitur Carthago, Studiis asperrima belli.(Virg. Aeneid., lib. I, 18).
PL 2, 1031B私はかねての証拠に照らして、いささかも怪しまない。というのも、雄羊にしてからが――ラベリウスが角の曲がった、羊毛の皮をまとう、陰嚢を引きずる獣として歌ったあの雄羊ではなく、城壁を打ち破る任にある梁の機械であって、これ以前はいまだ誰の手にも構えられたことのなかったもの――それを持つと言われるのが、『戦の営みにおいて最も苛烈な』(ウェルギリウス『アエネイス』第1巻18)かのカルタゴなのである。
Prima omnium armasse in oscillum penduli impetus, commentata vim tormenti debile pecoris caput vindicantis.
PL 2, 1032Aかのカルタゴこそ、何よりもまず、揺れ動く振り子の勢いでこれを武装させ、家畜の弱い頭に成り代わって力を揮う仕掛けを案出したのである。
Cum tamen ultimant tempora patriae, et aries jam Romanus in muros quondam suos audet, stupuere illico Carthaginienses, ut novum, extraneum ingenium: Tantum aevi longinqua valet mutare vetustas.(Aen. lib. III, v. 415). Sic denique nec pallium agnoscitur.
PL 2, 1032Aしかし祖国の時が果てるに及び、いまやローマのものとなった雄羊が、かつて己のものであった城壁に向かって挑みかかったとき、カルタゴの人々はたちまち驚愕した。あたかも新奇な、よそよそしい工夫であるかのように。「はるかな歳月の隔たりは、それほどまでに変える力を持つ」(『アエネイス』第3巻415)。かくしてついには、パリウムもまた己のものと認められないのである。
Caput II
第II章PL 2, 1032ASit nunc aliunde res, ne Poenicum inter Romanos aut erubescat, aut doleat. Certe habitum vertere naturae totius solemne munus est. Fungitur et ipso mundus interim iste quem incumbimus.
PL 2, 1032Aさて、話をよそから始めるとしよう。ローマ人の前でポエニの事柄が恥じ入ったり、心を痛めたりすることのないように。確かに、装いを変えることは自然全体の厳かな務めである。我々が身を置くこの世界そのものすら、そのことを果たしている。
Viderit Anaximander, si plures putat: viderit si quis uspiam alius ad Meropas, ut Silenus, penes aures Midae blatit, aptas sane grandioribus fabulis. Sed et si quem Plato aestimat cujus imago hic sit, etiam ille habeat necesse est proinde mutare.
PL 2, 1032Bアナクシマンドロスが、もし複数の世界があると考えるなら、それは彼自身の考えることである。もしどこかにほかの誰かがいて、シレノスがミダスの耳もとで――いかにも壮大な作り話にふさわしいあの耳もとで――語ったように、メロペスの民についてたわ言を言うのであれば、それもまた彼自身の考えることである。しかし、この世界がその似姿であるとプラトンが考える何かがあるとしても、それもまた同様に変化せざるを得ない。
Quippe si mundus, ex diversis substantiis officiisque constabit ad formam ejus quod mundus hic est: neque enim mundus, si non ut mundus proinde. Diversa in unum, ex demutatione diversa sunt. Denique diversitatis discordiam vices foederant.
PL 2, 1032Bなぜなら、もし〔それが〕世界であるなら、この世界がそうであるのと同じ形にしたがって、さまざまな実体と役割から成り立つはずだからである。世界と同じようにでなければ、そもそも世界ではないのだから。一つに合わさったさまざまなものは、変化によってこそさまざまなのである。結局のところ、交替こそが多様性の不和を結び合わせるのである。
Ita mutando erit mundus omnis, qui et diversitatibus corporatus, et vicibus temperatus. Nostra certe metatio, quod clausis vel in totum homericis oculis liquet, totum versiforme est. Dies et nox invicem vertunt.
PL 2, 1032Bこうして、いかなる世界も変転することによってこそ世界であるだろう。多様性によって形をなし、交替によって調えられたものとして。我々の占める領域は、目を閉じていても、まったくホメロスのように盲いていても明らかなとおり、すべてが移ろいゆく姿をしている。昼と夜とは互いに入れ替わる。
Sol stationibus annuis, luna modulationibus menstruis variat. Siderum distincta confusio interdum dejicit quid, interdum resuscitat.
PL 2, 1033A太陽は年ごとの位置によって、月は月々の満ち欠けによって変化する。星々の際立ちながらも入り乱れたさまは、あるときは何かを沈め、あるときはそれを蘇らせる。
Coeli ambitus, nunc sub divo splendidus, nunc nubilo sordidus: aut imbres ruunt, aut si qua missilia cum imbribus, dehinc substillum, et denuo sudum.
PL 2, 1033A天の広がりは、あるときは晴れわたって輝き、あるときは雲に覆われて陰る。あるいは雨が降りしきり、あるいは雨とともに何か飛び来るもの〔雹など〕があり、それから小雨となり、再び晴れる。
Sic et mari fides infamis, dum et flabris aeque mutantibus, de tranquillo probum, de flustris temperatum, et extemplo de decumanis inquietat.
PL 2, 1033A海もまた同様に、その信頼性は悪名高い。風がひとしく変わるのにつれて、凪からは穏やかに、静かなうねりからは程よく、そしてたちまち大波によって荒れ立つからである。
Sic et terram si recenseas temporatim vestiri amantem, prope sis eamdem negare memor viridem cum conspicis flavam, mox risurus et canam.
PL 2, 1033A地もまた同じである。季節ごとに装いを変えるのを好むさまをお前が見て取るなら、緑であったことを覚えながら黄ばんだそれを目にするとき、お前はほとんど同じ地であることを否みかねないほどであり、やがて白く〔霜に覆われた〕それを見て、思わず笑うことにもなろう。
Caeteri quoque ejus ornatus quid non aliud ex alio mutant, et montium scapulae decurrendo, et fontium venae cavillando, et fluminum viae obhumando. Mutavit et totus orbis aliquando, aquis omnibus obsitus.
PL 2, 1033Aそのほかの飾りもまた、次々と姿を変えぬものがあろうか。山々の肩は崩れ落ちることによって、泉の脈は気まぐれに移ろうことによって、河々の道筋は土に埋もれることによって。かつては全世界すら変わり果て、あらゆる水に覆われたことがあった。
Adhuc maris conchae, et buccinae peregrinantur in montibus, cupientes Platoni probare etiam ardua fluitasse. Sed et enatando rursus, in forma mutavit rursus orbis, alius idem.
PL 2, 1033B今なお、海の貝や法螺貝は山々の中を異郷の旅人のようにさまよっており、険しい高みさえもかつて浮かんでいたことをプラトンに証立てようとするかのようである。しかし水がふたたび引いていくにつれて、世界はふたたびその姿を変えた――同じでありながら、別のものとなって。
Mutat et nunc localiter habitus, cum situs laeditur; cum inter insulas nulla jam Delos, harenae Samos, et (si ille non mendax) cum in Atlantico Libyam aut Asiam adaequans quaeritur; cum Italiae quondam latus, Hadria Tyrrhenoque quassantibus mediotenus interceptum, reliquias Siciliam facit; cum tota illa plaga discidii, contentiosos aequorum coitus angustis retorquens, novum vitii mari imbuit, non exspuentis naufragia, sed devorantis.
PL 2, 1033B装いはいまも、場所ごとに変わっている。土地そのものが損なわれるときには――もはや島々のうちにデロスはなく、サモスは砂と化しているように。また(もし彼〔プラトン〕が偽りを語っていないなら)大西洋のうちに、リビアやアジアに匹敵するほどの〔沈んだ陸地が〕探し求められているように。かつて続いていたイタリアの脇腹が、アドリア海とテュレニア海の打ち寄せによって中ほどから断ち切られ、その残りをシチリアとしているように。そしてあの分裂の一帯全体が、争い合う海の出会いを狭い水路へとねじり込んで、難破船を吐き出すのではなく呑み込むという新たな悪徳を海に染み込ませているように。
Patitur et continens de coelo, aut de suo. Aspice ad Palaestinam, qua Jordanes amnis finium arbiter, vastitas ingens, et orba regio, et frustra ager; at urbes retro, et populi frequentes, et solus audiebat; dehinc, ut Deus censor est, impietas ignium meruit imbres.
PL 2, 1034A大地もまた、天からであれ、みずからのゆえであれ、苦しみを受ける。パレスチナを見るがよい。そこではヨルダン川が境界を定める者であるが、広大な荒れ地、見捨てられた地方、実りのない耕地である。しかしかつては都市があり、人々が群れをなし、その地は〔人の口に〕聞こえていた。それから、神が監察官であるとおり、不敬は火の雨に値したのである。
Hactenus Sodoma, et nulla Gomorrha, et cinis omnia, et propinquitas maris juxta cum solo mortem vivit. Ex hujuscemodi nubilo et Tuscia Vulsinios deusta, quo magis de montibus suis Campania speret, erepta Pompeios. Sed absit.
PL 2, 1034Aソドムはもはやこれだけのもの、ゴモラは跡形もなく、すべては灰と化し、近くの海もまた、その土地とともに死を生きている。この種の雲〔禍〕から、トゥスキアもまたウルシニイを焼かれた。ポンペイイを奪われたカンパニアが、みずからの山々についていっそう〔同じ運命を〕予感するようにと。しかし、そのようなことは断じてあってはならない。
Utinam et Asia secura jam sit de soli ingluvie! Utinam et Africa semel voraginem paverit, unicis castris fraudatis expiata! Multa et alia hujusmodi detrimenta habitum orbis mutavere, situsque movere.
PL 2, 1034B願わくはアジアもまた、大地の貪欲からすでに安らかであってほしいものだ。願わくはアフリカも、ただ一度だけ淵に糧を与え、ただ一つの陣営を奪われることであがないを終えていてほしいものだ。この種の多くの損失が、世界の装いを変え、その位置を動かしてきたのである。
Bellis quoque plurimum licuisse et tristitia perget, non minus quam regnorum vices recensere. Quoties et ista mutaverunt, jam inde a Nino Beli progenie! si tamen Ninus regnaret primus, ut autumat superiorum profanitas: ferme apud vos ultra stylus non solet.
PL 2, 1035A戦にもまた多くのことが許されてきたことを、悲しみは、諸国の交替を数え上げるのに劣らず、語り進めることであろう。それらもまた、ベロスの子ニノスの代このかた、幾度変わったことか――もしニノスが最初に王であったとするなら、古人の異教の学知がそう説くとおりに。おおよそ諸君のもとでは、筆はそれより先には及ばない。
Ab Assyriis, si forte, aevi historiae patescunt; qui vero divinas lectitamus, ab ipsius mundi natalibus compotes sumus. Sed laeta jam malo: quippe et laeta mutant.
PL 2, 1035Aアッシリア人からであれば、時代の歴史はあるいは開かれているかもしれない。しかし神の書を読み慣れている我々は、世界そのものの誕生このかたを知り尽くしている。だが今はむしろ喜ばしいことを語ろう。喜ばしいことどもも、また変わるのだから。
Denique, si quid mare diluit, coelum deussit, terra subduxit, gladius detotondit, alias versura compensati redit. Nam et primitus majorem ambitum terra cassa, et vacans hominum, et sicubi aliqua gens occuparat, sibimet soli erat.
PL 2, 1035Aそもそも、海が洗い流したもの、天が焼き尽くしたもの、地が呑み込んだもの、剣が刈り取ったものも、別の巡り合わせによって埋め合わされて戻ってくる。というのも、そもそも初めには、地はいっそう広い周囲を持ちながら、人もなく空しく、どこかである民族がそこを占めたとしても、それはただその民族のみのものであったからである。
Itaque colere omnia (si demum intelligis alibi stipantem copiam, alibi deserentem), runcare atque rustare instituit, ut inde velut ex surculis et propaginibus, populi de populis, urbes de urbibus, per ubique orbis pangerentur.
PL 2, 1035Aこうして、あらゆる土地を耕すこと――ある所では豊かさがひしめき、ある所ではそれが人を去っていくのだと、お前がついに理解するなら――草を除き、荒れ地を拓くことが始められた。そこからいわば挿し木や取り木のように、民から民が、都市から都市が、あまねく世界のいたるところに打ち立てられていったのである。
Transvolavere redundantium gentium examina. Scythae exuberant Persas: Phoenices in Africam eructant; Romanos Phryges pariunt; Chaldaeum semen in Aegyptum educatur; dehinc, inde cum transducitur, Judaea gens est.
PL 2, 1035Bあふれ出た民族の群れは飛び渡っていった。スキュタイ人はペルシア人へと溢れ出る。フェニキア人はアフリカへと噴き出す。プリュギア人はローマ人を生む。カルデアの種はエジプトで育てられる。それからそこから導き出されるとき、ユダヤの民族となる。
Sic et Herculea posteritas, Temeno pariter Peloponesum occupando producunt. Sic et Iones Nelei comites Asiam novis urbibus instruunt. Sic et Corinthii cum Archia moeniunt Syracusas. Sed vanum jam antiquitas, quando curricula nostra coram.
PL 2, 1035B同様にヘラクレスの子孫は、テメノスとともにペロポネソスを占めることによって、〔新たな民を〕生み出す。同様に、ネレウスに伴うイオニア人たちは、アジアを新たな都市で満たす。同様に、コリントス人たちはアルキアスとともにシュラクサイの城壁を築く。しかし、我々自身の歩みが目の前にあるからには、古代のことを語るのはもはやむなしい。
Quantum reformavit orbis saeculum istud! quantum urbium aut produxit, aut auxit, aut reddidit praesentis imperii triplex virtus, Deo tot Augustis in unum favente! quot census transcripti! quot populi repugnati! quot ordines illustrati! quot barbari exclusi!
PL 2, 1036Aこの世がいかに世界を作り変えたことか。現在の帝国の三重の力は、神が多くのアウグストゥスたちを一つに合わせて恵み給うたことにより、いかに多くの都市を生み出し、あるいは大きくし、あるいは元に戻したことか。いかに多くの起源が書き改められたことか。いかに多くの民が撃退されたことか。いかに多くの身分が輝きを与えられたことか。いかに多くの蛮族が締め出されたことか。
Revera orbis, cultissimum hujus imperii rus est, eradicato omni aconito hostilitatis, et cacto, et rubo subdolae familiaritatis, concultus et amoenus super Alcinoi pometum, et Midae rosetum.
PL 2, 1036A実に世界は、この帝国のもっとも良く耕された田園である。敵意というトリカブトはことごとく根こそぎにされ、偽りの馴れ合いという棘やいばらも取り除かれ、耕され、心地よいことにおいて、アルキノオスの果樹園やミダスの薔薇園をも凌ぐ。
Caput III
第III章PL 2, 1036ALaudans igitur orbem mutantem, quid denotas hominem? Mutant et bestiae pro veste formam: quamquam et pavo pluma vestis, et quidem de cataclistis; imo omni conchylio pressior, qua colla florent; et omni patagio inauratior, qua terga fulgent; et omni syrmate solutior, qua caudae jacent; multicolor, et discolor, et versicolor; nunquam ipsa, semper alia; et si semper ipsa quando alia, toties denique mutanda, quoties movenda.
PL 2, 1036Aさて、変転する世界を称えたついでに、なぜ人間を咎めるのか。獣もまた、衣の代わりに姿を変える。孔雀にしてからが、羽毛を衣とし、それも祭服に等しいものを着ている。いや、首の色づくところでは、いかなる紫貝の染めよりも濃く、背の輝くところでは、いかなる金糸の縁飾りよりも金色に映え、尾の垂れるところでは、いかなる引き裾よりもゆったりとしている。色とりどりで、色さまざまで、色を変えてやまない。決してそれ自身のままではなく、つねに別のものである。そしてもし別のものであるときにこそそれ自身であるのだとすれば、動くたびごとに、そのたびに姿を変えねばならぬということになる。
Nominandus est et serpens, licet pone pavum: nam et iste quod sortitus est convertit, corium et aevum.
PL 2, 1036B蛇についても、孔雀の後にではあれ、名を挙げねばならない。この者もまた、みずからに割り当てられたもの――皮と齢とを、転じるからである。
Siquidem ut senium persensit, in angustias stipat, pariterque specum ingrediens, ab ipso statim limine erasus, exuviis ibidem relictis novus explicat: cum squamis et anni recusantur. Hyaena, si observes, sexus annalis est; marem et foeminam alternat.
PL 2, 1036B老いを感じ取るや、狭い隙間に身を押し込み、同時に穴に入り込みながら、まさにその入り口のところで直ちに擦り落とされ、脱皮を後に残して、新たに身を広げる。鱗とともに、齢もまた拒み去られるのである。ハイエナは、よく観察すれば、年ごとに性を変える。雄と雌とを入れ替わるのである。
Taceo cervum, quod et ipse aetatis suae arbiter, serpente pastus, veneno languescit in juventutem.
PL 2, 1037A鹿については語るまい。この獣もまた、みずから齢の定め手であって、蛇を食らい、その毒によって力衰えつつ若さへと立ち戻るのである。
Est et quadrupes, tardigrada, agrestis, humilis, aspera; testudinem pacuvianam putas? non est: capit et aliis bestiola versiculum, de mediocribus oppido, sed nomen grande; chamaeleontem qui audieris, haud ante gnarus, jam timebis aliquid amplius cum leone, at cum offenderis apud vineam ferme sub pampino totum, ridebis illico audaciam et graeciam nominis; quippe nec succus est corpori, quo minutioribus multo liquet.
PL 2, 1037A四足の生き物がもう一つある。歩みが遅く、荒々しく、丈低く、粗い肌をした。パクウィウスの亀だと思うか。そうではない。この小さな生き物もまた、他ならぬその詩句を我がものとする――中くらいの大きさでありながら、名は大仰である。〈カメレオン〉と聞けば、あらかじめ知らぬ者は、獅子にもまさる何かを恐れることだろう。しかし葡萄畑でほとんど葉陰にすっぽり隠れているのに出くわせば、たちまちその名の大胆さと、ギリシア風であることを笑うことになろう。実にその体には汁気さえなく、それよりずっと小さな生き物にこそ、その汁気はたっぷりとあるのである。
Chamaeleon, pellicula, vivit: capitulum statim a dorso, nam deficit cervix; itaque durum reflecti, sed circumspectu emissitii ocelli, imo luminis puncta vertiginant: hebes, fessus vix a terra suspendit, molitur incessum stupens et promovet, gradum magis demonstrat quam explicat, jejunus scilicet semper et indefectus, oscitans vescitur, follicans ruminat, de vento cibus.
PL 2, 1037Aカメレオンは、薄皮一枚として生きている。頭は背からじかに始まり、首を欠いているからである。それゆえ振り向くことは難しいが、突き出た小さな目の見回しによって――いや、その光の点そのものによって――ぐるぐると動く。鈍く、疲れたように、地面からかろうじて身を持ち上げ、呆けたように歩みを試み、そして進む。足取りを実際に運ぶというより、それらしく見せるにすぎない。つねに飢えていて、しかも尽きることがない。あくびをしながら食べ、喘ぐように反芻する。その糧は風から得るのである。
Tamen et chamaeleon mutare totus nec alius, valet. Nam cum illi coloris proprietas una sit, ut quid accessit, inde suffunditur. Hoc soli chamaeleonti datum, quod vulgo dictum est, de corio suo ludere. Multa dicendum fuit, ut ad hominem praestructim perveniretur.
PL 2, 1038Aしかし、カメレオンもまた、全く姿を変えながら、しかも別のものにはならぬという力を持つ。というのも、それには固有の色が一つしかないのに、何かが近づけば、そこから色が染み渡るからである。世に言われるとおり、自分の皮で戯れるということは、カメレオンだけに与えられたことである。多くを語らねばならなかったのは、それによって、あらかじめ道を整えつつ人間へと至るためであった。
Hunc quoquo primordio accipitis, nudus certe et investis figulo suo constitit; post demum sapientiam, haud dum licitum praereptam, potitur.
PL 2, 1038Aこの人間を、どのような起源から諸君が受け取るにせよ、その造り主たる陶工の手によって、裸のまま、衣もまとわずに立ったことは確かである。その後になってようやく、いまだ許されぬのに先取りされた知恵を手にしたのである。
Ibidem quod in novo corpore indebitum adhuc pudori erat, protegere festinans, in ficulneis foliis interim circumdat: dehinc cum de originis loco exterminat, pellitus orbi ut metallo datur. Sed arcana ista nec omnium nosse.
PL 2, 1038Aその場でただちに、新しい身体のうちでいまだ恥に値するはずのないものを覆い隠そうと急ぎ、さしあたり無花果の葉で身をまとう。それから、生まれの地から追放されるにあたり、皮の衣を着せられて、あたかも鉱山送りの刑に処せられる者のように、世界へと引き渡される。しかしこれらは秘められたことであって、すべての人が知るべきことではない。
Credo jam de vestro, quod Aegyptii narrant, et Alexander digerit, et mater legit ea tempestate Osiridis, qua ad illum ex Libya Ammon facit, ovium dives.
PL 2, 1038Aさて、これは諸君自身のものに由来する話だと思う。すなわちエジプト人が語り、アレクサンドロスが整理し、彼の母が読んだという話――オシリスのかの時代、羊に富むアンモンがリビアから彼のもとへとやって来るという、あの話である。
Denique cum ipsi Mercurium autumant forte palpati arietis mollitie delectatum, diglubasse oviculam; dumque pertentat, et quod facilitas materiae suadebat, tractu prosequente filum eliquat in restis pristini modum, quem philyrae tenus junxerat, exisse.
PL 2, 1038Bつまり彼ら自身が語るところでは、メルクリウスはたまたま触れた雄羊の柔らかさに心惹かれ、小さな羊の毛を剥ぎ取ったのだという。そして試みるうちに、材料のしなやかさに促されるまま、引き続く手さばきによって糸を紡ぎ出し、かつて菩提樹の靭皮で繋ぎ合わせていた縄と同じ仕方で、それを縄状にまとめ上げるに至ったのだという。
Sed vos omnem lanicii dispensationem, structuramque telarum Minervae maluistis, cum penes Arachnen diligentior officina.
PL 2, 1038Bしかし諸君は、羊毛を扱う技のすべて、そして機織りの構造を、ミネルウァに帰することを選んだ。より念入りな仕事場はアラクネのもとにあるというのに。
Exinde materia; nec de ovibus dico Milesiis, et Selgicis, et Altinis, aut quis Tarentum vel Baetica cluit, natura colorante, sed quoniam et arbusta vestiunt, et lini herbida post virorem lavacro nivescunt; nec fuit satis tunicam pangere et serere, ni etiam piscari vestitum contigisset: nam et de mari vellera, quo muscosae lanositatis plautiores conchaecomant.
PL 2, 1039A次には材料である。ミレトスの羊、セルゲの羊、アルティヌムの羊、あるいはタレントゥムやバエティカが誇るどんな羊についても、自然が色を付けるということについては語るまい。むしろ語りたいのは、灌木さえも人を装わせるということ、そして亜麻の草木がその緑を過ぎたのち、水に晒されて雪のように白くなるということである。トゥニカを植え、種蒔くだけでは足りず、装いのために漁をすることさえ人には求められた。海からも羊毛があり、それによって苔のごとき毛羽立ちをまとう、殻の広い貝は毛を蓄えているのである。
Prorsus haud latet bombycem, vermiculi genus est, quae per aerem liquando araneorum horoscopis idonius sedes tendit, dehinc devorat, mox alvo reddere, proinde si necaveris, animata jam stamina volves.
PL 2, 1039A蚕のことも、むろん知られぬわけではない。それは小さな虫の一種であって、大気の中を溶け流れるようにしながら、蜘蛛の巣にもまして相応しい住まいを張り巡らし、それから〔糸を〕呑み込み、やがて腹から吐き戻す。それゆえ、もしこれを殺せば、なお命ある糸をほどき取ることになるのである。
Tantam igitur paraturam materiarum ingenia quoque vestificinae prosecuta, primum tegendo homini, qua necessitas praecessit, dehinc et ornando, imo et inflando qua ambitio successit, varias indumentorum formas promulgavere; quarum pars gentilitus inhabitantur, caeteris incommunes; pars vero passivitus omnibus utiles, ut hoc pallium, et si graecum magis, sed lingua jam penes Latium est: cum voce vestis intravit.
PL 2, 1039Aかくも豊かな材料の備えに、衣を作る技巧もまた続いて働きかけ、まず人を覆うことによって――そこでは必要が先んじていた――次いで飾ることによって、いや誇示することによってさえも――そこでは見栄が後を継いだ――さまざまな衣服の形を世に送り出した。それらのうち、あるものは民族ごとに固有に身にまとわれ、他の民には共有されない。しかし他のものは、あまねくすべての者に用いられるものであって、このパリウムのようなものである。それはギリシアのものであるにせよ、その言葉はすでにラテンのものとなっている。名とともに、衣そのものが入り込んだからである。
Atque adeo ipse qui Graecos praeter urbem censebat, literas eorum vocemque senex jam eruditus, idem Cato juridicinae suo in tempore humerum exertus, haud minus palliato habitu Graecis favit.
PL 2, 1039Bかくして、ギリシア人を都市の外に置くべきだと考えていた当の人、老いてなお彼らの文字と言葉を学ぶに至ったその人――そのカトーその人が、みずからの時代には法務にあたって肩をあらわにしながらも、パリウムをまとった装いによって、劣らずギリシア人に好意を示したのである。
Quid nunc, si est Romanitas omni salus, nec honestis tamen modis ad Graios estis? Aut, ni ita est, unde gentium in provinciis melius exercitis, quas natura agro potius eluctando commodavit, studia palaestrae male senescentia, et cassum laborantia, et latea unctio, et pulverea volutatio, et arida saginatio?
PL 2, 1040Aさて、もし『ローマ人であること』がすべての者にとっての救いであるとすれば、それでいて諸君は、立派とは言えぬ仕方でギリシア風に赴いているのではないか。あるいは、もしそうでないとすれば、耕作にこそ土地に適した性質を自然から与えられた属州の民のうちで、よりよく鍛えられているはずの者たちのもとに、みじめに老い朽ちてゆくパラエストラ〔角力場〕の稽古ごとや、むなしく労する行い、隠れての油塗り、埃にまみれての転がり、そして無理な肥え太らせが、いったいどこから来るというのか。
Unde apud aliquos Numidas, etiam equis caesariatos, juxta cutem tonsor, et cultri vertex solus immunis? Unde apud hirtos et hirsutos, tam rapax a culo resina, tam furax a mento volsella? Prodigium est haec sine pallio fieri. Illius est haec tota res Asiae.
PL 2, 1040Aある種のヌミディア人たちのもとで――彼らの馬でさえも豊かなたてがみを持つというのに――肌に迫るまで剃る床屋があり、頭のてっぺんだけが剃刀を免れているのは、いったいどこから来るのか。毛深く剛毛の民のもとで、尻からかくも貪欲に樹脂〔脱毛の松脂〕が剥ぎ取り、顎からかくも盗人のごとく毛抜きが引き抜くのは、いったいどこから来るのか。これらのことがパリウムなしに行われるとは、奇怪なことである。これはことごとくアジアの流儀なのだ。
Quid tibi Libya et Europa cum xistycis munditiis, quas vestire non nosti? Revera enim quale est graecatim depilari magis quam amiciri?
PL 2, 1040Aお前に、リビアやヨーロッパに、いったい角力場の洒落ごとが何の関わりがあるのか。お前はそれを装う術さえ知らないというのに。実に、ギリシア風にまとうことをせずに、ギリシア風に毛を抜くとは、いったいどういう料簡なのか。
Caput IV
第IV章PL 2, 1040BHabitum transferre ita demum culpae prope est, si non consuetudo, sed natura mutetur. Sat refert inter honorem temporis et relligionem. Det consuetudo fidem tempori, natura Deo.
PL 2, 1040B装いを変えることは、慣習ではなく本性が変わるのでなければ、咎に近くはない。時への敬意と信心との間には、十分すぎる隔たりがある。慣習は時に信を捧げ、本性は神に信を捧げるがよい。
Naturam itaque concussit Larissaeus heros in virginem mutando: ille ferarum medullis educatus, unde et nominis concilium, quandoquidem labiis vacuerat ab uberum gustu; ille apud rupicem, et sylvicolam, et monstrum eruditorem scrupea schola eruditus.
PL 2, 1040B本性を揺るがしたのは、乙女に姿を変えたラリッサの英雄である。彼は猛獣の骨髄で育てられた——彼の名の由来もそこにあった、その唇がまだ乳房の味を知らなかったからである。彼はまた、岩に住む者、森に住む者、怪物である教師のもとで、岩だらけの学び舎に学んだ。
Feras, si in puero matris sollicitudinem patiens, certe jam histriculus, certe jam virum alicui clanculus functus, adhuc sustinet stolam fundere, comam struere, cutem fingere, speculum consulere, collum demulcere, aurem quoque foratu effoeminatus, quod illi apud Sigaeum strongyla servat.
PL 2, 1041Aお前は大目に見るであろう、少年の身で母の気遣いに甘んじていたのならば。だが、すでにいっぱしの役者となり、すでに誰かに対して人知れず男の務めを果たしていながら、なおもストラをまとい、髪を結い上げ、肌を整え、鏡に伺いを立て、首をなで、耳にも穴を開けられて女々しくされている——それをシゲイオンでは丸い耳飾りが今に伝えている。
Plane postea miles est: necessitas enim reddidit sexum. De praelio sonuerat, nec arma longe. Ipsum, inquit, ferrum virum attrahit. Caeterum si post incentivum quoque puellam perseverasset, potuit et nubere.
PL 2, 1041A確かに、後には兵士となる。必然性が彼に性を取り戻させたのである。戦さの音が轟き、武具も遠くはなかった。まさに鉄そのものが男を引き寄せるのだ、と言われている。だが、もし誘い水のあとも娘のままでいたならば、嫁ぐこともできたであろう。
Ecce itaque mutatio, monstrum equidem geminum, de viro foemina, mox de foemina vir, quando neque veritas negari debuisset, neque fallacia confiteri. Uterque habitus mutandi malus: alter adversus naturam, alter contra salutem.
PL 2, 1041A見よ、かくして変身は、まことに二重の怪異である——男から女へ、やがて女から男へ。そのとき、真理は否まれるべきではなく、欺瞞は白状されるべきではなかった。装いを変えることはいずれも悪である——一方は本性に反し、他方は安全に反する。
Turpius adhuc libido virum cultu transfiguravit, quam aliqua materna formido, tametsi adoratur a vobis qui potius erubescendus est, scytalosagitti pelliger ille, qui totam epitheti sui sortem cum muliebricultu compensavit.
PL 2, 1041B欲情はなおいっそう醜く、男を装いによって変えてしまった——母の恐れなどよりも。諸君に崇められているとはいえ、むしろ恥じ入られるべきその者、棍棒と矢を負い獣皮をまとうあの者は、己の呼び名にふさわしいすべてを女の装いと引き換えにしてしまった。
Tantum Lydiae clanculariae licuit, ut Hercules in Omphale, et Omphale in Hercule prostitueretur. Ubi Diomedes, et cruenta praesepia? ubi Busiris et bustuaria altaria? ubi Geryon ter unus? Cerebris adhuc eorum clava foetere malebat, cum unguentis offunderetur.
PL 2, 1041Bリュディアの人目を忍ぶあの女には、それほどまでのことが許された——ヘラクレスがオンパレーの中に、オンパレーがヘラクレスの中に、互いに身を売り渡すほどに。ディオメーデースと、あの血まみれの秣桶はどこへ行ったのか。ブシリスと、あの祭壇の火葬台はどこへ行ったのか。三重にして一つなるゲリュオーンはどこへ行ったのか。彼の棍棒は、香油を浴びせられるよりも、なおも彼らの脳漿で臭う方を好んだであろうに。
Vetus jam Hydrae Centaurorumque sanguis in sagitis pumice speculi excludebatur, insultante luxuria, ut post monstra transfixa coronam forsitan suerent.
PL 2, 1041B矢に付いたヒュドラーとケンタウロスたちの古い血は、いまや鏡の軽石によって拭い去られていた。奢侈がそれを嘲るかのように——怪物どもを射抜いたのちに、あるいは冠でも編むためであったろうか。
Ne sobriae mulieris quidem aut viraginis alicujus scapulae, sub exuvias bestiae tantae introire potuissent, nisi diu mollitas, et evigoratas, et exeduratas, quod apud Omphalem balsamo aut telino spero factum. Credo et jubas pectinem passas.
PL 2, 1042A慎み深い女、あるいは男勝りの女の肩でさえ、これほど大きな獣の皮の下に入ることはできなかったであろう——その皮が長く揉み柔らげられ、力を抜かれ、なめされたのでない限りは。それはオンパレーのもとで、香油かテリヌム油によって成し遂げられたのだろうと私は思う。おそらく、たてがみも櫛にかけられたことであろう。
Ne cervicem enervem inureret sciria leonina, hiatus crinibus infarsus, genuini inter antias adumbrati. Tota oris contumelia mugiret, si posset: Nemea certe, si quis loci genius, ingemebat: tunc enim se circumspexit leonem perdidisse.
PL 2, 1042A力なき首を獅子の毛皮が擦りむかないようにと、その口の裂け目には髪が詰め込まれ、奥歯は前髪の間に隠された。もし声が出せたなら、口はその屈辱のすべてをもって唸ったであろう。ネメアーもまた、もしその土地に守護霊(ゲニウス)というものがあれば、確かに嘆いていたにちがいない。そのときネメアーは、己が獅子を失ったことに気づいたのだから。
Qualis ille Hercules in serico Omphales fuerit, jam Omphale in Herculis scorto designata descripsit.
PL 2, 1042Aあのヘラクレスが絹をまとうオンパレーの姿でいかなる者であったかは、すでにヘラクレスの獣皮を身に着けたオンパレー自身が描き示している。
Sed et qui ante Tirynthium accesserat pugil Cleomachus, post Olympiae cum incredibili mutatu de masculo fluxisset, intra cutem caesus et ultra, inter fullones jam Novianos coronandus, meritoque mimographo Lentulo in Catinensibus commemoratus, utique sicut vestigia cestuum viriis occupavit, ita et endromidis solocem aliqua multicia synthesi extrusit.
PL 2, 1042Aだが、かつてティリュンスの英雄に比せられた拳闘士クレオマクスもまた、オリュンピアでの試合ののち、信じがたい変貌によって男であることから抜け落ちた。皮膚の内側もそれ以上も切り刻まれ、いまや〈晒し布屋〉たちの間で冠を授けられるべき者となり、道化作者レントゥルスによって『カティナ女』の中でしかるべく取り上げられた。まさに、拳闘用の革紐の跡を腕輪で占めたように、競技者用の粗い厚地の外衣をも、薄物の晴れ着で押しのけてしまったのである。
Physconem et Sardanapalum tacendum est, qui nisi insignes libidinum, alias reges nemo nosset.
PL 2, 1042Bピュスコンとサルダナパルスについては黙っておくべきである。彼らが淫蕩によって際立った者でなかったなら、誰も彼らを王として知ることはなかったであろう。
Tacendum autem, ne quid et illi de Caesaribus quibusdam vestris obmussitent, pariter propudiosis: ne caninae forte constantiae mandatum sit, impuriorem Physcone, et molliorem Sardanapalo Caesarem designare, et quidem Subneronem.
PL 2, 1042Bだが黙っておくべきなのは、彼らもまた、同じく恥知らずな諸君の何人かの皇帝たちについて、何かをひそかに呟き出さないためである。犬のごとき不動の心を持つ者に、たまたま、ピュスコンよりも汚れ、サルダナパルスよりも柔弱な皇帝を——それもネロもどきの皇帝を名指す務めが課せられることのないように。
Nec tepidior vis vanae quoque gloriae mutandis induviis, et jam viro salvo. Calor est omnis affectus: verum cum in affectationem flabellatur, jam de incendio gloriae ardor est. Habes igitur ex isto fomite aestuantem magnum regem, sola gloria minorem.
PL 2, 1042B空しい栄光の力もまた、装いを変えさせる点で劣らず熱い——それも、男としてはそのままでありながら。あらゆる情念は熱である。だが、それが衒いへと煽り立てられるとき、それはすでに栄光という火事から来る燃え盛りである。かくしてお前は、この火種によって燃え立つ大王を目にする——栄光の点においてのみ小さくなった大王を。
Vicerat Medicam gentem, et victus est Medica veste. Triumphalem cataphracten amolitus, in captiva sarabara decessit: pectus squamarum signaculis disculptum, textu pellucido tegendo nudavit, et anhelum adhuc ab opere belli, ut mollius, ventilante serico extinxit.
PL 2, 1043A彼はメディアの民族を征服したが、メディアの衣装には征服された。凱旋にふさわしい鎧を脱ぎ捨て、捕虜のごときズボンをまとうに至った。鱗形の刻み模様に彫られたその胸を、透き通る織物で覆うことでかえって露わにし、なお戦さの業に息を切らせながら、より柔らかであれとばかりに、絹をあおいでその息を鎮めた。
Non erat satis animi tumens Macedo, ni illum etiam vestis inflatior dejectasset. Nisi quod et philosophi puto ipsi aliquid ejusmodi affectant. Audio enim in purpura philosophatum. Si philosophus in purpura, cur non et in baxa?
PL 2, 1043Aあのマケドニア人は、心の驕りだけでは足りなかったのであろう、さらに膨れ上がった衣までもが彼を打ち倒すのでなければ。もっとも、哲学者たち自身も、これに似たことを気取っていると私は思う。紫の衣をまとって哲学したという話を、私は聞いている。哲学者が紫の衣を着るのなら、なぜ〈バクサ〉を履いてはいけないのか。
Tyrium calciari nisi auro, minime graecatur. Dicet, atquin alius et sericatus, et crepidam aeratus incessit? digne quidem, ut bacchantibus indumentis aliquid subtinniret, cymbalo incessit.
PL 2, 1043Aティルスの紫で履物を彩り、金を添えずしては、いささかもギリシア風とは言えない。誰かは言うであろう、しかるに別の者は絹をまとい、青銅で飾ったクレピダを履いて歩いたではないか、と。まさにふさわしいことに、バッコスさながらの衣装に何かが小さく鳴り響くようにと、シンバルを鳴らしながら歩いたのである。
Quod si jam tunc locorum Diogenes de dolio latraret, non caenulentis pedibus, ut rhori platonici sciunt, sed omnino totum Empedoclem in adyta cloacinarum detulisset, ut qui se coelitem delirarat, sorores prius suas, dehinc homines deus salutaret.
PL 2, 1043Bもしその当時その場に、樽から吠えるディオゲネスがいたなら——プラトン派の人々が知るとおりの泥だらけの足でではなく——エンペドクレスをまるごと、クロアキナの奥所へと運び込んだことであろう。そうすれば、自らを天の住人と妄想していた彼は、まず己の姉妹たちに、次いで人間たちに、神として挨拶することになったはずである。
Tales igitur habitus qui de natura et modestia transferunt, et acie figere, et digito destinare, et nutu tradere merito sit. Prorsus si quis Menandrico fluxu delicatam vestem humi protrahat, audiat penes se et comicus, qualem demens iste chlamydem disperdit?
PL 2, 1043Bかくして、本性と慎ましさから外れるこのような装いは、鋭い視線で見据え、指で名指し、うなずきで人に伝えるに値する。もしある者がメナンドロス風のだらしなさで、優美な衣を地に引きずるならば、その者は喜劇作者からも、〈この狂った男は、なんというクラミュスを台無しにしていることか〉と聞かされるであろう。
Enimvero jamdudum censoriae intentionis episcynio disperso quantum denotatui, passivitas offert libertinos in equestribus, subverbustos in liberalibus, dediticios in ingenuis, rupices in urbanis, scurras in forensibus, paganos in militaribus: vespillo, leno, lanista tecum vestiuntur.
PL 2, 1043Bまことに、監察官による告発の目がすでにとうに取り払われて久しいだけに、恥知らずな慣わしが、どれほど指弾すべきものを差し出していることか——騎士たちの中に解放奴隷が、自由人たちの中に焼き印を押された奴隷あがりが、生粋の自由人たちの中に降伏の民が、都会人たちの中に田舎者が、法廷の人々の中に道化が、軍人たちの中に民間人がいる。柩担ぎも、女衒も、剣闘士養成者も、お前と同じ装いをまとっているのだ。
Converte et ad foeminas, habes spectare quod Caecina Severus graviter senatui impressit, matronas sine stola in publico.
PL 2, 1044A女たちにも目を向けるがよい。カエキナ・セウェルスが元老院に重々しく訴えたことを、お前は目にすることができる——ストラをまとわぬ既婚婦人たちが公の場にいることを。
Denique Lentuli auguris consultis, quae ita sese exauctorasset, pro stupro erat poena: quoniam quidem indices custodesque dignitatis habitus, ut lenocinii factitandi impedimenta, sedulo quaedam desuefecerant.
PL 2, 1044A実に、卜占官レントゥルスの決議によれば、かくも自ら位を解いた女には、淫行と同じ刑罰が科せられていた。というのも、身分の証しであり守り手である装いを、女衒稼業を営むうえでの妨げとみなし、ある女たちがことさらに脱ぎ捨てていたからである。
At nunc in semetipsas lenocinando, quo planius adeantur, et stolam, et supparum, et crepidulam, et caliendrum, ipsas quoque jam lecticas, et sellas, queis in publico quoque domestice ac secrete habebantur, ejeravere.
PL 2, 1044Aだが今や、女たちは己自身に対して女衒の業をなし、より容易く近づかれるようにと、ストラも、スパルムも、小さなクレピダも、鬘も、そしてまた、公の場にあっても家の内のごとく人目を避けて過ごすことのできた輿や椅子までも、誓って捨て去ってしまった。
Sed alius extinguit sua lumina, alius non sua accendit. Aspice lupas popularium libidinum nundinas, ipsas quoque fictrices, et si praestat oculos abducere ab ejusmodi propudiis occisae in publico castitatis, aspice tamen vel sublimis, jam matronas videbis.
PL 2, 1044Bだが、ある者は自分の灯りを消し、別の者は自分のものでない灯りを点す。見るがよい、大衆の欲望を売る定期市であるあの娼婦どもを、そしてまた、それを装う女たちを。かかる恥辱によって、公然と貞潔が殺される様から目をそらす方がよいとしても、それでも高いところから見下ろせば、もはや既婚婦人たちが見えてくるであろう。
Et cum latrinarum antistes sericum ventilat, et immundiorem loco cervicem monilibus consolatur, et armillis quas ex virorum fortium donis ipsae quoque matronae temere usurpassent, omnium pudendorum conscias manus inserit, impuro cruri purum aut mulleolum inducit calceum: cur istos non spectas, vel illos item habitus qui novitati suae stare relligionem menliuntur? cum ob cultum omnia candidatum, et ob notam vittae, et privilegium galeri Cereri initiantur: cum ob diversam affectionem tenebricae vestis, et tetrici supra caput velleris, in Bellonae, mentes fugantur: cum latioris purpurae ambitio, et galatici ruboris superjectio Saturnum commendat: cum ipsum hoc pallium morosius ordinatum, et crepidae graecatum Aesculapio adulantur.
PL 2, 1044Bまた、便所の女祭司が絹であおぎ、その場よりも汚れた首を首飾りで慰め、勇者たちへの贈り物から既婚婦人たちまでもがみだりに我が物としていた腕輪を、あらゆる恥ずべき行いを知る手にはめ、汚れた脛には清らかな、あるいは薔薇色の履物を履かせている——それなのに、なぜお前はこれらを見ないのか。あるいは同じく、己の目新しさこそが信心の証しであるかのように偽るあの装いの数々を。すなわち、真っ白な装いと、髪紐のしるしと、帽子の特権とによってケレースの秘儀に入信する場合、あるいは、暗い衣という異なる装いと、頭上の陰鬱な羊毛とによって、ベロナの祭において心が狂奔させられる場合、あるいは、より幅広い紫の誇示と、ガリア風の赤の上掛けとがサトゥルヌスに取り入る場合、あるいは、ことさら念入りに整えられたパリウムそのものと、ギリシア風のクレピダとがアエスクラピウスにへつらう場合を。
Quanto tunc magis arguas illud, et urgeas oculis, etsi jam simplicis et inaffectatae, tamen superstitionis reum?
PL 2, 1045Aそれならば、なおさら、それを咎め、目をもって迫るべきではないか——たとえそれが単純で気取らぬ迷信の廉にとどまるとしても。
Enimvero cum hanc primum sapientiam vestit, quae vanissimis superstitionibus renuit, tunc certissime pallium super omnes exuvias et peplos augusta vestis superque omnes apices et tutulos sacerdos suggestus. Deduc oculos suadeo, rexerere habitum unius interim erroris tui renuntiatorem.
PL 2, 1045Aだが実に、パリウムがまず、このもっとも空しい迷信を拒む知恵を装わせるとき、そのときこそ、まことに、パリウムはあらゆる衣や上着にまさる荘厳な衣となり、あらゆる祭冠や髪飾りにまさる祭司の頭飾りとなる。目を伏せるがよいと私は勧める。さしあたりお前のただ一つの過ちを棄てると告げるこの装いを、敬いをもって仰ぐがよい。
Caput V
第V章PL 2, 1045BTamen, inquis, ita a toga, ad pallium? quid enim si a diademate et a sceptro? an aliter mutavit Anacharsis, cum regno Scythiae philosophiam praevertit? Nulla in melius transgressi sint signa, est habitus iste quod faciat.
PL 2, 1045Bそれでも、とお前は言う、トガからパリウムへとは、これいかに。もし王冠と笏からであったなら、どうであったか。アナカルシスが、スキュティアの王権よりも哲学を取ったとき、違う仕方で変わったとでもいうのか。より善きものへと移った者には、証しなど要らぬ——この装いこそが、それをなすものである。
Prius etiam ad simplicem captatelam ejus, nullo taedio constat: adeo nec artificem necesse est, qui pridie rugas ab exordio formet, et inde deducat in talias, totumque contracti umbonis figmentum custodibus forcipibus assignet, dehinc diluculo tunica prius cingulo correpta, quam praestabat moderationem texuisse, recognito rursus umbone, et si quid exorbitavit reformato, partem quidem de laevo promittat, ambitum vero ejus ex quo sinus nascitur jam deficientibus tabulis, retrahat a scapulis, et exclusa dextra in laevam adhuc congerat cum alio pari tabulo in terga devoto, atque ita hominem sarcina vestiat.
PL 2, 1045Bさらに、これを身にまとう単純な仕方そのものからして、何の煩わしさもない。かくして、職人さえ要らない——前日のうちから襞を発端から形作り、そこから襞へと運び入れ、締まった折り目のふくらみの造形一式を、番の挟みに託すような職人は。それから夜明けにまず、トゥニカを帯で引き締める——もとより控えめに織っておけばよかったものを——折り目のふくらみを改めて確かめ、逸れた箇所があれば直し、左側の部分をいくらか差し出し、懐が生まれてくるあたりの周りを、畳み目がすでに足りなくなっているために肩から引き戻し、右を締め出して左へなおも積み重ね、背に回したもう一枚の同じ畳み目を添える——このようにして、人を荷物さながらに着せつけるのである。
Conscientiam denique tuam perrogabo, quid te prius in toga sentias indutum, anne onustum? Si negabis, domum consequar, videbo quid statim a limine properes. Nullius profecto alterius indumenti expositio quam togae gratulatur.
PL 2, 1046A結局のところ、お前の良心に問おう——トガを着たとき、まず何を感じるかを。着せられたと感じるのか、それとも背負わされたと感じるのか。もし否むなら、私はお前の家までついて行こう。敷居をまたぐなり何を急いでするかを見てやろう。実に、脱ぐことがこれほど喜ばれる衣は、トガをおいてほかにない。
Calceos nihil dicimus, proprium togae tormentum, immundissimam pedum tutelam, verum et falsam, quem enim non expediat in algore et ardore rigere nudipedem, quam in calceo vincipedem? magnum incessui munimentum sutrinae venetiae prospexere, perones effoeminatos.
PL 2, 1046B履物については何も言うまい——トガに固有の拷問具であり、この上なく不潔な足の守り、いやそれも偽りの守りであるものを。寒さの中でも暑さの中でも、素足のままこわばっている方が、履物に足を縛られるよりも、誰にとって益にならないというのか。歩みへの大いなる備えを、〈ウェネティア風〉の靴屋たちは工夫した——女々しくされた長靴を。
At enim pallio nihil expeditius, etiam si duplex, quod Cratetis mora nusquam vestiendo cum ponitur: quippe tota molitio ejus operire est solutim. Id ex uno circumjectu licet equidem nusquam inhumano, ita omnia hominis simul contegit.
PL 2, 1046Bだが、パリウムほど手軽なものはない——たとえ二重であっても、クラテスのそれのように。着るのに手間取ることはどこにもなく、ただ身に置くだけで済む。実に、その所作のすべては、ただゆったりと覆うことに尽きるからである。ひと巻きするだけで、しかも見苦しくなることは決してなく、人のからだ全体を一挙に覆うのである。
Humerum velans exponit vel includit, caeteroquin humerum adhaeret; nihil circumfulcit, nihil circumstringit, nihil de tabularum fide laborat, facile sese regit, facile reficit: etiam cum exponitur, nulli cruci in crastinum demandatur.
PL 2, 1047A肩を覆いながらも、それを露わにし、あるいは覆い隠す。さもなくば、肩に貼りつくばかりである。何ものも支えを要せず、何ものも締めつけず、畳み目が崩れぬかと気を揉むこともない。容易く己を整え、容易く直る。脱がれるときでさえ、翌日のために十字架にかけて吊るされておくこともない。
Si quid interulae subter est, vacat zonae tormentum: si quid calceatus inducitur, mundissimum opus est; aut pedes nudi magis, certe viriles magis quam in calceis. Haec pro pallio interim, quantum nomine comitiasti. Jam vero et de negotio provocat.
PL 2, 1047A下に何か肌着を着けるとしても、帯の苦しみからは免れる。何か履物を履くとしても、この上なく清らかな仕儀である。あるいは、むしろ素足の方が、少なくとも履物を履くよりは、いっそう男らしい。以上が、さしあたりパリウムのために言うべきことである——お前がその名を挙げて咎め立てた限りにおいて。だが今や、パリウムは務めの点からもまた挑みかかる。
Ego, inquit, nihil foro, nihil campo, nihil curiae debeo: nulli officio advigilo, nulla rostra praeoccupo, nulla praetoria observo: canales non odoro, cancellos non adoro, subsellia non contundo, jura non conturbo, caussas non elatro, non judico, non milito, secessi de populo, in me unicum negotium mihi est, nisi aliud non curo quam ne curem.
PL 2, 1047A「私は」と言う、「法廷にも、練兵場にも、元老院にも、何一つ借りはない。いかなる公務にも目を光らせず、いかなる演壇にも真っ先に陣取らず、いかなる総督府にも詰めない。訴訟の裏道の匂いを嗅ぎ回ることもなく、法廷の柵を拝みもせず、腰掛けを踏み鳴らしもせず、法を掻き乱しもせず、訴訟を吠え立てもせず、裁判もせず、兵役にも就かない。私は民衆から身を退いた。私にとって、私自身がただ一つの仕事である。ほかに、思い煩わぬこと以外、何も気にかけはしない。」
Vita meliore magis in successu fruare quam in promptu, sed ignavam infamabis. Scilicet patriae et imperio, reique vivendum est. Erat olim ista sententia. Nemo alii nascitur moriturus sibi.
PL 2, 1047Bお前は、目に見える形でよりも、結果において、より善き生を享受するであろう。だが、それを怠惰だと謗るであろう。なるほど、祖国と帝国と国家のために生きねばならぬ、というわけだ。かつてはそれが格言であった。自分のために死ぬ身でありながら、他人のために生まれる者はいない。
Certe cum ad Epicuros et Zenonas ventum esset, sapientes vocas, totum quietis magisterium, qui eam summae atque unicae voluptatis nomine consecravere. Tamen propemodum nihil quoque licebit in publicum prodesse.
PL 2, 1047B確かに、エピクロスやゼノンのことになれば、お前は彼らを賢者と呼ぶ——静穏の教えのすべてを説き、それを最高にして唯一の快楽の名のもとに神聖化した者たちを。それでいて、公けのために何ら益をなすことも、ほとんど許されまいというのか。
Soleo de qualibet margine vel ara medicinas moribus dicere, quae felicius publicis rebus, et civitatibus et imperiis bonas valetudines conferent, quam tuae operae. Quippe si pergam ad acuta tecum, plus togae laesere rempublicam, quam loricae.
PL 2, 1048A私はいつも、どんな縁石からでも、どんな祭壇の上からでも、風紀への処方を語るのを常としている——それは公けの事柄に、もろもろの都市に、もろもろの帝国に、お前の働きよりも、よほど幸いにも良き健全さをもたらすものである。実に、もしお前を相手に鋭利な刃物へと進むならば、国家を傷つけたのは、鎧よりもむしろトガの方が多かったのである。
Atquin nullis vitiis adulor, nullis veternis parco, nulli impetigini. Adigo cauterem ambitioni qua M. Tullius quingentis millibus nummum orbem citri emit: quas bis tantum Asinius Gallus pro mensa ejusdem Mauritianae numerat.
PL 2, 1048Aしかるに、私はいかなる悪徳にもへつらわず、いかなる痼疾も容赦せず、いかなる皮膚病も見逃さない。私は虚栄に焼き鏝を当てる——キケロが五十万セステルティウスをもってシトルス材の丸卓を買い求めたその虚栄に。アシニウス・ガッルスは、同じマウリタニア産の卓のために、その二倍を支払ったのである。
Hem quantis facultatibus aestimavere ligneas maculas! item qua lances centenarii ponderis Sulla molitur!
PL 2, 1048Aああ、彼らは木目の染みに、なんという財を積んだことか。同様に、スッラは百封度もの重さの大皿を作らせたのである。
Vereor sane ne parva sit ista trutina, cum Drusillanus, equidem servus Claudii, quingenariam promulsidem aedificat, suprascriptis fortasse mensis necessariam, cui si officina extructa est, debuit et triclinium.
PL 2, 1048Aだが実に、私が恐れるのは、この秤ですら小さすぎるということである。というのも、クラウディウスの奴隷であったにすぎぬドルシッラヌスが、五百封度もの前菜皿を築き上げたからである——おそらく先に述べた卓に見合うようにと。もしそのために工房が建てられたのだとすれば、食堂もまた建てられねばならなかったはずである。
Immergo aeque scapellum acerbitati ei qua Vedius Pollio servos muraenis invadendos objectabat.
PL 2, 1048B私は同じく、ウェディウス・ポッリオの残酷さにも小刀を突き入れる——彼は奴隷たちを、ウツボどもに襲わせるべく投げ与えていたのである。
Nova scilicet saevitia delectato terrenae bestiae, et edentulae, et exunguis, et excornis, de piscibus placuit feras cogere, utique statim coquendis, ut in visceribus earum, aliquid de servorum suorum corporibus et ipse gustaret.
PL 2, 1048Bなるほど、歯もなく、爪もなく、角もない陸の獣であるこの男は、新奇な残酷さに喜びを覚え、魚たちから猛獣を仕立てることを良しとしたのである——当然すぐに料理されるはずの魚たちから。その腹の中にあるものを通して、彼自らも、己の奴隷たちの肉体の一部を味わおうというわけである。
Praecidam gulam, qua Hortensius orator primus pavum cibi caussa potuit occidere: qua Ausidius Lurco primus sagina corpora vitiavit, et coactis alimentis in adulterinum provexit saporem: qua Asinius Celer mulli unius obsonium sex sestertiis detulit: qua Aesopus histrio ex avibus ejusdem pretiositatis, ut canoris et loquacibus quibusque, centum millium patinam confiscavit.
PL 2, 1048B私は食い意地を断ち切ろう——それによって弁論家ホルテンシウスが、初めて食のために孔雀を殺すことができたその食い意地を。それによってアウシディウス・ルルコーが、初めて肥育で肉体を損ない、無理な餌によって不自然な風味へと押し進めたその食い意地を。それによってアシニウス・ケレルが、たった一匹のヒメジの惣菜に六千セステルティウスを支払ったその食い意地を。それによって俳優アエソプスが、声美しく物言う鳥ども、同じほど高価な鳥どもから、十万セステルティウスの皿を作り上げたその食い意地を。
Filius ejus post tale pulpamentum potuit sumptuosius esurire: margarita namque vel ipso nomine pretiosa dehausit, credo ne mendicius patre coenasset.
PL 2, 1049Aその息子は、かような珍味のあとにも、なお贅を尽くして飢えることができた——というのも、名それ自体からして高価な真珠を飲み干したからである。おそらく、父よりも貧しく食事をしたくはなかったのであろう。
Taceo Nerones et Apicios et Rufos: dabo catharticum impuritati Scauri, et aleae Curii, et vinolentiae Antonii: et memento istos interim ex multis togatos fuisse. Quales apud pallium? Haud facile has purulentias civitatis quis eliciet, et exsuppurabit, ni sermo palliatus.
PL 2, 1049Aネロたちやアピキウスたちやルフスたちについては、私は黙っておこう。だが、スカウルスの汚れ、クリウスの賭博、アントニウスの大酒には、下剤を与えよう。そして、これらの者どもが、さしあたり、多くの者たちの中でもトガをまとう者たちであったことを、覚えておくがよい。パリウムのもとでは、いかなる者たちがいるというのか。この都市のかような膿を、パリウムをまとった弁舌でなければ、たやすく引き出し、絞り出す者はいまい。
Caput VI
第VI章PL 2, 1049ASermone, inquit, me suasisti, medicamine sapientissimo. Verum, et si eloquium quiescat aut infantia subductum aut verecundia retentum, nam et elinguis philosophia vita contenta est, ipse habitus sonat. Sic denique auditur philosophus, dum videtur.
PL 2, 1049A「言葉によって、お前は私を説き伏せた、この上なく賢い治療によって」と言う。「だが、たとえ雄弁が沈黙しようと、訥弁ゆえに退けられようと、慎みゆえに控えられようと——物言わぬ哲学もまた、生き方だけで満ち足りているのだから——装いそのものが物を語る。かくして哲学者は、見られることによって、聞かれるのである。」
De occursu meo vitia suffundo. Quis non aemulum suum cum videt, patitur? Quis oculis in eum potest, in quem mentibus non potest? Grande pallii beneficium est, sub cujus recogitatu improbi mores vel erubescunt.
PL 2, 1049B「私と行き合うことで、私は悪徳どもを赤らめさせる。己の好敵手を目にして、心動かされずにいられる者があろうか。心において立ち向かえぬ相手に、目において立ち向かえる者があろうか。パリウムの恩恵は大きい。それを思い起こすだけで、よこしまな風紀すら恥じ入るのだから。」
Viderit nunc philosophia quid prosit: nec enim sola mecum est. Habeo et alias artes in publico utiles.
PL 2, 1050A「哲学が今何の益をなすかは問うまい。私と共にあるのは、哲学だけではないのだから。公けにあって有用な、他の技芸もまた、私は有している。」
De meo vestiuntur et primus informator literatum, et primus edomator vocis, et primus numerorum arenarius, et grammaticus, et rhetor, et sophista, et medicus, et poeta, et qui musicam pulsat, et qui stellarem conjectat, et qui volaticam spectat.
PL 2, 1050A「私のもとから、文字を教える最初の師も、声を馴らす最初の師も、数を教える最初の砂盤師も、文法家も、修辞家も、ソフィストも、医者も、詩人も、音楽を奏でる者も、星を占う者も、鳥の飛翔を見る占い師も、装いを得ている。」
Omnis liberalitas studiorum quatuor meis angulis tegitur. Plane post romanos equites, verum et accendones, et omnis gladiorum ignominia togata producitur. Haec nimirum indignitas erit, a toga ad pallium, sed ista pallium loquitur.
PL 2, 1050A「あらゆる学芸の豊かさは、私の四隅に覆われている。確かに、ローマの騎士たちの後には、剣闘士の指南役たちも、剣の恥辱のすべてを担う者たちも、トガをまとって引き出される。トガからパリウムへとは、さぞや不面目なことであろう」——だが、こう語っているのはパリウムである。
At ego jam illi etiam divinae sectae ac disciplinae commercium confero. Gaude, pallium, et exulta, melior jam te philosophia dignata est, ex quo christianum vestire coepisti.
PL 2, 1050Aだが今や私は、そのパリウムにこそ、神なる宗派と教えとの交わりをもまた加える。喜べ、パリウムよ、躍り上がれ。お前がキリスト教徒を装わせるようになってから、より善い哲学が、いまやお前を良しとしたのだ。