Caput I
第I章PL 2, 913CNon dubito, frater, te post uxorem in pace praemissam, ad compositionem animi conversum, de exitu singularitatis cogitare, et utique consilii indigere.
PL 2, 913C兄弟よ、お前が妻を平安のうちに先立たせた後、心を静めて独り身をどう終えるか思案しており、当然助言を必要としていることを、私は疑わない。
Quamquam in hujusmodi cum fide sua conloqui debet unusquisque, ejusque vires consulere; tamen quoniam, in ista specie, carnis necessitas cogitatum movet, quae fere apud eamdem conscientiam fidei resistit, opus est fidei extrinsecus consilio, tanquam advocato adversus carnis necessitates.
PL 2, 914Cこのような事柄については、各人が自らの信仰と語り合い、その力を問うべきではある。だが、この件に関しては肉の必要が思案を動かし、その必要は、まさに同じ信仰の良心の前にあってさえ、たいてい抵抗するのだから、信仰には、肉の必要に対する弁護人であるかのような、外からの助言が必要である。
Quae quidem necessitas facillime circumscribi potest, si voluntas potius Dei, quam indulgentia consideratur. Nemo indulgentia utendo promeretur, sed voluntati obsequendo. Voluntas Dei est sanctificatio nostra.
PL 2, 914Cこの必要は、寛容よりもむしろ神の意志が顧みられるならば、いとも容易く制限されうる。寛容を用いることによって功を得る者はなく、意志に従うことによってのみ功を得るのである。神の意志とは我々の聖化である。
Vult enim imaginem suam nos etiam similitudinem fieri, ut simus sancti, sicuti ipse sanctus est. Id bonum, sanctificationem dico, in species distribuit complures, ut in aliqua earum deprehendamur. Prima species, virginitas a nativitate.
PL 2, 915A神は、御自身の像である我々が、さらにその似姿ともなることを望んでおられる。神御自身が聖なる者であるように、我々もまた聖なる者となるためである。この善きもの、すなわち聖化と私が呼ぶものを、神は複数の種類に分けておられる。我々がそのいずれかにおいて捉えられるためである。第一の種類は、生まれながらの処女性である。
Secunda virginitas, a secunda nativitate, id est a lavacro, quae aut in matrimonio purificat ex compacto, aut in viduitate perseverat ex arbitrio. Tertius gradus superest monogamia, cum post matrimonium unum interceptum exinde sexui renuntiatur.
PL 2, 915A第二の処女性は、第二の誕生、すなわち洗礼による誕生に基づくものであり、これは婚姻の中にあっては合意によって清め、寡婦の身にあっては自らの意志によって保ち続ける。第三の段階として残るのが一度の結婚であり、これは死によって一度の婚姻を絶たれた後、それ以降は性を断つことを言う。
Prima virginitas felicitatis est, non nosse in totum a quo postea optabis liberari. Secunda virtutis est, contemnere cujus vim optime noris. Reliqua species hactenus nubendi post matrimonium morte disjunctum, praeter virtutis, etiam modestiae laus est.
PL 2, 915A第一の処女性は幸いによるものである。後になって解放されることを願うようになるものを、全く知らずにいることだからである。第二の処女性は徳によるものである。その力を最もよく知りながら、それを軽んじることだからである。死によって婚姻を絶たれた後、そこまでで娶ることをやめておく残りの種類は、徳の誉れであるだけでなく、慎ましさの誉れでもある。
Modestia est enim, ablatum non desiderare, et ablatum a Domino Deo; sine cujus voluntate nec folium de arbore delabitur, nec passer assis unius ad terram cadit.
PL 2, 915A慎ましさとは、奪われたものを恋い慕わないことであり、しかもそれは主なる神によって奪われたものだからである。神の意志なくしては、木から一枚の葉が落ちることも、一アスの雀が地に落ちることもない。
Caput II
第II章PL 2, 915BQuam denique modesta illa vox est: Dominus dedit, Dominus abstulit (Job, I, 21), ut Domino visum est, ita factum est: et ideo si nuptias sublatas restauremus, sine dubio contra voluntatem Dei nitimur, volentes habere rursus, quod habere nos noluit.
PL 2, 915B実に、あの言葉はいかに慎ましいことか——「主は与え、主は奪われた」(ヨブ1:21)。主に良しと見えたとおりになったのである。それゆえ、もし奪われた婚姻を取り戻そうとするならば、我々は疑いなく神の意志に逆らって努めることになる。神が我々に持たせまいとされたものを、再び持とうと欲するからである。
Si enim voluisset, non abstulisset. Nisi si et hoc voluntatem Dei interpretamur, quasi et rursus nos voluerit habere quod jam noluit.
PL 2, 915B神が望んでおられたなら、奪うことはなかったであろう。もっとも、これもまた神の意志であると解し、神がひとたび持たせまいとされたものを、再び持たせようと望まれたのだ、とでも言うのでなければの話であるが。
Non est bonae et solidae fidei, sic omnia ad voluntatem Dei referre, et ita adulari sibi unumquemque, dicendo nihil fieri sine nutu ejus, ut non intelligamus esse aliquid in nobis ipsis.
PL 2, 915Bすべてをこのように神の意志に帰し、各人が、神のうなずきなくしては何も起こらないと言って自らにへつらい、我々自身のうちにも何かがあることを理解しないというのは、健全で確かな信仰のなすことではない。
Caeterum, excusabitur omne delictum, si contenderimus nihil fieri in nobis sine Dei voluntate; et ibit definitio ista in destructionem totius disciplinae, etiam ipsius Dei, si aut quae non vult de sua voluntate producit, aut nihil est quod Deus non vult.
PL 2, 915Cさもなければ、我々のうちには神の意志なくして何も起こらないと主張することになり、あらゆる罪は言い訳が立つことになろう。そしてこの定義は、規律全体の破壊、ひいては神御自身の破壊にまで至るであろう——もし神が、御自身の意志によって望んでおられぬものを生み出しておられる、あるいは神が望んでおられぬものなど存在しない、ということになるならば。
Sed quomodo vetat quaedam, quibus etiam supplicium aeternum comminatur? utique enim quae vetat non vult, a quibus et offenditur: sicut et quae vult, praecipit, et accipit, et aeternitatis mercede dispungit.
PL 2, 915Cだが、神は永遠の刑罰をもって脅されるほどの事柄を、どうして禁じておられるのか。神が禁じておられるものは、当然、望んでおられぬものであり、それによって神は心を痛められもする。ちょうど、望んでおられるものを命じ、受け入れ、永遠という報酬をもって決着をつけられるのと同じことである。
Itaque cum utrumque ex praeceptis ejus didicerimus, quid velit, et quid nolit; tamen nobis est voluntas et arbitrium eligendi alterum, sicut scriptum est: Ecce posui ante te bonum et malum (Eccles., XV, 18), gustasti enim de arbore agnitionis.
PL 2, 916Aかくして、神が何を望み、何を望まれないかを、その戒めから我々は双方とも学ぶが、それでもなお、我々にはそのいずれかを選ぶ意志と判断とがある。「見よ、私はお前の前に善と悪とを置いた」(集会の書15:18)と書かれているとおりであり、お前は認識の木から味わったのだから。
Et ideo non debemus quod nostro expositum est arbitrio, in Dei referre voluntatem, quos vult ipse et velle, qui malum non vult. Ita nostra est voluntas, cum malum volumus adversus Dei voluntatem, qui bonum vult.
PL 2, 916Aそれゆえ、我々自身の判断に委ねられていることを、神の意志に帰してはならない。悪を望まれない神御自身が、我々もまた望むことを望んでおられるのだから。かくして、善を望まれる神の意志に逆らって我々が悪を望むとき、それは我々自身の意志なのである。
Porro, si quaeris unde venit ea voluntas, qua quid volumus adversus Dei voluntatem, dicam: ex nobis ipsis. Nec temere; semini enim tuo respondeas necesse est: siquidem ille princeps et generis et delicti, Adam, voluit quod deliquit.
PL 2, 916Aしかも、神の意志に逆らって我々が何かを望むその意志が、いったいどこから来るのかとお前が問うならば、私は言おう——我々自身からである、と。しかも、それは根拠のないことではない。お前は自らの由来に応じたものとならざるをえないからである。すなわち、人類と罪との首領であるアダムが、自ら罪を犯すことを望んだのである。
Neque enim diabolus voluntatem ei imposuit deliquendi, sed materiam voluntati subministravit. Caeterum, voluntas Dei in obaudientiam venerat.
PL 2, 916B悪魔がアダムに罪を犯す意志を課したのではなく、悪魔はその意志に材料を与えたにすぎない。しかし、神の意志は服従を求めるものであった。
Proinde et tu, si non obaudieris Deo, qui te, proposito praecepto, liberae potestatis instituit, per voluntatis libertatem volens deverges in id quod Deus non vult, et ita te putas a diabolo subversum, qui etsi quid vult te velle quod Deus non vult, non tamen facit ut et velis; quia nec tunc istos protoplastos ad voluntatem delicti subegit; imo neque invitos, neque ignorantes quid Deus nollet; utique enim nolebat fieri, cum admisso mortem destinabat.
PL 2, 916Bしたがって、お前もまた、戒めを示すことによってお前を自由な力あるものとして立てられた神に従わないならば、意志の自由によって、自ら望んで、神が望まれないものへと逸れてゆくのである。そしてお前は、自分が悪魔に打ち負かされたのだと思うが、悪魔は、神が望まれないことをお前が望むように望みはしても、お前に望ませることまではしない。あのときですら、悪魔はあの最初に造られた者たちを罪への意志へと屈服させはしなかったからである。それどころか、彼らは望まぬまま、また神が何を望まれないかを知らぬまま罪に至ったのでもない。神は当然、それが行われることを望んではいなかった。罪が犯されたなら死を定めておられたのだから。
Ita diaboli opus unum est, tentare quod in te est, an velis. At ubi voluisti, sequitur ut te sibi subigat, non operatus in te voluntatem, sed nactus occasionem voluntatis.
PL 2, 916Bかくして、悪魔のなす業はただ一つ——お前のうちにあるものを試みること、すなわちお前が望むかどうかを試すことである。だが、いったんお前が望んだとなれば、悪魔がお前を己に服させることになる。悪魔がお前のうちに意志を作り出したのではなく、意志の機会をとらえたにすぎない。
Igitur cum solum sit in nobis velle, et in hoc probetur nostra erga Deum mens, an ea velimus quae cum voluntate ipsius faciant.
PL 2, 916Bかくして、我々のうちにあるのはただ望むということだけであり、神に対する我々の心はこの一点によって——すなわち、神御自身の意志に適うことを我々が望むかどうかによって——試されるのである。
Caput III
第III章PL 2, 916CAlte et impresse recogitandam esse dico Dei voluptatem, quid etiam in occulto velit. Quae enim in manifesto, scimus omnes; eaque ipsa qualiter in manifesto sint, perspiciendum est.
PL 2, 916C神の意志を、それが隠れたところでなお何を望んでおられるのかまで、深く心に刻んで顧みるべきである、と私は言う。表立って現れていることは、我々は皆知っている。しかし、その現れていること自体が、いかなる仕方でそう現れているかを、見極めなければならない。
Nam etsi quaedam videntur voluntatem Dei sapere, dum a Deo permittuntur, non statim omne quod permittitur, ex mera et tota voluntate procedit ejus qui permittit.
PL 2, 917Aというのも、あることが神によって許されている間は、それが神の意志にかなっているように見えたとしても、許されているすべてのことが、そのまま許す方の純粋で全き意志から出ているわけではないからである。
Ex indulgentia est, quodcumque permittitur; quae etsi sine voluntate non est, quia tamen aliquam habet caussam in illo cui indulgetur, quasi de invita venit voluntate, passa caussam sui, quae cogit voluntatem. Vide qualis sit voluntas, cujus alter est caussa.
PL 2, 917A許されていることはすべて、寛容から出ている。この寛容は意志なくしてあるのではないが、それを許されている当人のうちに何らかの原因を持っている以上、いわば意に染まぬ意志から出たようなものであり、意志を強いるその原因を被ってのことである。その原因を他者が担っているような意志が、いかなるものであるかを見よ。
Secunda item species consideranda est non purae voluntatis. Vult nos Deus agere quaedam placita sibi, in quibus non indulgentia patrocinatur, sed disciplina dominatur.
PL 2, 917A純粋でない意志には、考察すべき第二の種類もある。神は我々に、御自身の意にかなう事柄をなすことを望んでおられるが、それらにおいては寛容が味方するのではなく、規律が支配するのである。
Si tamen alia istis praeposuit, utique quae magis vult, dubiumne est ea nobis sectanda esse, quae mavult; cum quae minus vult, quia alia magis vult, perinde habenda sint atque si nolit? Nam ostendens quid magis velit, minorem voluntatem majore delevit.
PL 2, 917Aしかし、神がこれらより他のものを上に置かれたとすれば——すなわち、より強く望んでおられるものを——我々がより強く望まれているものにこそ従うべきであることに、疑いがあろうか。他のものをより強く望んでおられるがゆえに、より弱く望んでおられるものは、望んでおられないのと同然に扱われるべきではないか。神は、より強く望んでおられるものを示すことによって、より弱い意志をより強い意志によって消し去られたのである。
Quantoque notitiae tuae utramque proposuit, tanto definiit id te sectari debere, quod declaravit se magis velle.
PL 2, 917B神は両方をお前の認識に示された、それだけの度合いに応じて、より強く望むと明らかにされたものにこそお前は従うべきである、と定められたのである。
Ergo si ideo declaravit ut id secteris quod magis vult, sine dubio nisi ita facis contra voluntatem ejus sapis, sapiendo contra potiorem ejus voluntatem: magisque offendis quam promereris, quod vult quidem faciendo, et quod mavult respuendo.
PL 2, 917Bそれゆえ、神がより強く望まれるものにお前が従うようにと明らかにされたのであれば、もしそのようにしないなら、お前は疑いなく神の意志に逆らって思案していることになる——神のより優れた意志に逆らって思案することによって。そしてお前は、神が望まれることを行い、より強く望まれることを退けることによって、功を得るよりもむしろ神を害することになる。
Ex parte delinquis; ex parte, si non delinquis, non tamen promereris. Porro et promereri nolle, delinquere est.
PL 2, 917B一方では罪を犯している。他方では、たとえ罪を犯していないとしても、功を得てはいない。しかも、功を得ることを望まないこともまた、罪を犯すことなのである。
Secundum igitur matrimonium, si est ex illa Dei voluntate, quae indulgentia vocatur, negabimus meram voluntatem, cui indulgentia est caussa; si ex ea, cui potior alia praeponitur continentiae magis appetendae, didicerimus non potiorem a potiore rescindi.
PL 2, 917Bかくして、二度目の婚姻が、寛容と呼ばれるあの神の意志から出るのであれば、我々は、寛容を原因とするその意志を、純粋な意志ではないと否定するであろう。また、より強く追い求められるべき節制という、より優れた別の意志が上に置かれているあの意志から出るのだとすれば、我々は、より優れぬものはより優れたものによって取り消される、と学んだことになる。
Haec praestrinxerim, ut jam Apostoli voces decurram. In primis autem non videbor irreligiosus, si, quod ipse profitetur, animadvertam; omnem illum indulgentiam nuptiarum, de suo, id est, de humano sensu, non de divino praescripto induxisse.
PL 2, 917C以上のことを手短に述べたのは、いよいよ使徒の言葉へと進むためである。まず、使徒自身が公言していることに私が注意を促したとしても、不敬虔とは見えないであろう——すなわち、婚姻へのあの一切の寛容を、使徒は自らのもの、つまり人間の考えから導き入れたのであって、神の定めからではなかったのだ、ということに。
Nam et cum de viduis et innuptis definiit uti nubant, si continere non possunt, quia melius sit nubere quam uri; conversus ad alteram speciem: Nuptis autem denuntio, inquit, non quidem ego, sed Dominus (I Cor., VII, 10).
PL 2, 918A実に、寡婦や未婚の女について、もし節制できないのであれば娶らせよ、燃えるより娶るほうがよいから、と定めた後、使徒は別の種類の人々に向きを転じてこう言っている。「されど、すでに娶っている者たちに命じるのは、私ではなく、主である」(一コリント7:10)と。
Ita ostendit, ex tralatione personae suae in Dominum, id quod supra dixerat, non ex Domini persona, sed ex sua pronuntiasse, Melius est nubere quam uri.
PL 2, 918Aかくして使徒は、自らの人格から主の人格への移行によって、先に述べたこと——「燃えるより娶るほうがよい」ということ——を、主の人格からではなく、自らのものとして述べたのだと示している。
Quae vox licet ad eos pertineat, qui innupti, vel vidui a fide deprehenduntur; quia tamen omnes eam ad nubendi licentiam amplectuntur, velim pertractare, quale bonum ostendat, quod melius est poena: quod non potest videri bonum, nisi pessimo comparatum; ut ideo bonum sit nubere, quia deterius est ardere.
PL 2, 918Aこの言葉は、信仰に入った時すでに未婚あるいは寡婦であった者たちにこそ関わるものであるが、それでもすべての者がこれを娶ることの許しとして受け取っているので、私は論じてみたい——刑罰と比べてこそ『よりよい』とされるものが、いかなる善を示しているのかを。それは、最悪のものと比べられて初めて善く見えうるものであり、燃えることがより悪いがゆえに、娶ることが善いとされるにすぎない。
Bonum ita est, si perseveret nomen obtinens sine comparatione, non dico mali, sed etiam boni alterius; ut et si bono alii comparatur, et alio adumbratur , nihilominus remaneat in boni nomine.
PL 2, 918B善とは、比較なしにその名を保ち続けるものである——悪と比べずとも、というだけでなく、他の善と比べずとも、である。すなわち、たとえ他の善と比べられ、他のものによって陰らされたとしても、それでもなお善という名にとどまり続けるものでなければならない。
Caeterum, si per mali conditionem cogitur bonum dici, non tam bonum est quam genus mali inferioris, quod a superiore malo obscuratum ad nomen boni impellitur.
PL 2, 918Bしかし、もし悪という条件によって善と呼ばれることを強いられるのであれば、それは善というよりもむしろ、より劣った悪の一種であって、より優れた悪によって陰らされ、善という名へと押しやられているにすぎない。
Aufer denique conditionem comparationis, ut non dicas: melius est nubere quam uri; et quaero, an dicere audeas: melius est nubere; non adjiciens quid sit id, quod melius est.
PL 2, 918B結局のところ、比較の条件を取り去ってみよ。『燃えるより娶るほうがよい』とは言わないようにするのだ。そこで私は問う——お前は、それが何と比べてよりよいのかを付け加えずに、『娶るほうがよい』と言う勇気があるか、と。
Ergo quod non melius, utique nec bonum; quia abstulisti et removisti conditionem comparationis, quae dum melius illud facit, ita bonum haberi cogit.
PL 2, 918Bそれゆえ、よりよくないものは、当然、善でもない。お前は比較の条件を取り去り、除いてしまったのだから。その条件こそが、それをよりよいものにすると同時に、善であると見なすことを強いていたのである。
Melius est nubere quam uri; sic accipiendum est, quomodo melius est uno oculo quam duobus carere: si tamen a comparatione discedas, non erit melius unum oculum habere, quia nec bonum.
PL 2, 918C「燃えるより娶るほうがよい」とは、「両目を失うより片目を失うほうがよい」というのと同じように受け取られるべきである。だが、比較を離れてしまえば、片目を持つことがよりよいことにはならない。それは善ではないからである。
Nemo igitur captet ex hoc capitulo defensionem, quod proprie ad innuptos et viduos spectat, quibus nulla adhuc conjunctio numeratur. Quamquam ostenderim etiam illis intelligendam esse permissi conditionem.
PL 2, 918Cかくして、誰もこの一節から自らの弁明を引き出そうとしてはならない。これは本来、いまだいかなる結びつきも数えられていない未婚の者や寡婦にこそ関わることだからである。もっとも、この許しの条件は、そうした者たちにおいても理解されねばならないことを、私はすでに示したとおりである。
Caput IV
第IV章PL 2, 919ACaeterum, de secundo matrimonio scimus plane Apostolum pronuntiasse, Solutus es ab uxore, ne quaesieris uxorem: sed si duxeris, non delinquis. Perinde tamen et hujus sermonis ordinem, de consilio suo, non de divino praecepto introducit.
PL 2, 919Aさらに、二度目の婚姻について、使徒がこう言明したことを我々は明らかに知っている。「お前は妻から解かれている。妻を求めるな。だが、もし娶ったとしても、罪を犯すのではない」と。それでもなお、この言葉の順序もまた、神の命令からではなく、自らの勧めから持ち出されたものである。
Multum autem interest inter Dei praeceptum, et consilium hominis. Praeceptum Domini, inquit, non habeo; sed consilium do, quasi misericordiam consecutus a Domino fidelis esse.
PL 2, 919A神の命令と、人間の勧めとの間には大きな隔たりがある。「主の命令を、私は持っていない。だが勧めは与えよう、主から憐れみを受けて信徒とされた者として」と使徒は言っている。
Caeterum, neque in Evangelio, neque in ipsius Pauli Epistolis, ex praecepto Dei invenias permissam matrimonii separationem. Unde unum habendum confirmatur; quia quod a Domino permissum non invenitur, id ignoscitur.
PL 2, 919Aしかし、福音書においても、パウロ自身の書簡においても、神の命令によって婚姻の離別が許されている箇所をお前は見出さないであろう。ここから、婚姻はただ一度のものとして保たれるべきことが確かめられる。主によって許されているとは見出されないものは、大目に見られているにすぎないからである。
Adde quod et haec ipsa humani consilii interjectio quasi jam recogitationem excessus sui passa, statim se refraenat et revocat, cum subjungit: Verumtamen hujusmodi, pressuram carnis habebunt; cum parcere se eis dicit; cum tempus in collectum esse adjicit, quo oporteat etiam habentes matrimonia pro non habentibus agere: cum sollicitudinem nuptorum et innuptorum committit.
PL 2, 919Bさらに付け加えるなら、この人間の勧めの差し挟みそのものが、あたかも自らの行き過ぎを反省したかのように、たちまち自らを引き締め、引き戻すのである。次のように言い添えるときがそうである——「だが、そのような者たちは肉の苦しみを受けるであろう」と。彼らを憐れむのだと言うときも、時が縮まっていると付け加えるときも——それによって、妻を持つ者もまた持たない者のようにふるまうべきだとされる——また、既婚者と未婚者それぞれの思い煩いを引き合いに出すときも、同様である。
Per haec enim docens, cur non expediat nubere, dissuadet ab eo quod supra indulserat. Et hoc de primo matrimonio; quanto magis de secundo?
PL 2, 919B実に、これらのことによって、なぜ娶ることが益とならないかを教えることで、使徒は先に許していたことを思いとどまらせているのである。しかもこれは最初の婚姻についてなのだから、二度目の婚姻についてはなおのことではないか。
Cum vero nos ad exemplum suum hortatur, utique ostendens quid nos velit esse, id est continentes, pariter declarat quid nos esse nolit, id est incontinentes. Ita et ipse cum aliud vult, id quod non vult nec sponte nec veritate permittit.
PL 2, 919B使徒が我々に、自らの実例に倣うようにと勧めるとき、当然、我々に何であってほしいかを——すなわち節制する者であることを——示すと同時に、我々に何であってほしくないかを——すなわち不節制な者であることを——ひとしく明らかにしている。かくして使徒自身も、別のことを望むときには、望まないものを、自ら進んでも、真実にも、許してはいないのである。
Si enim vellet, non permisisset, imo imperasset. Sed ecce rursus (I Cor. VII), mulierem marito defuncto dicit nubere posse, si cui velit, tantum in Domino. At enim felicior erit, inquit, si sic permanserit secundum meum consilium.
PL 2, 919Cもし使徒が望んでいたなら、許しはしなかったであろう。それどころか命じたはずである。だが見よ、再び(一コリント7章)、使徒は、夫を失った女は、誰であれ望む相手のもとに、ただし主にあってのみ、嫁ぐことができると言っている。「しかし、もし私の勧めに従ってそのままとどまるならば、より幸いであろう」と使徒は言う。
Puto autem, et ego Dei spiritum habeo. Videmus duo consilia, quo supra nubendi veniam facit, et quo postmodum continentiam nubendi indicit. Cui ergo, inquis, adsentabimur? Inspice, et lege. Cum veniam facit, hominis prudentis consilium adlegat.
PL 2, 919C「しかも、私も神の霊を持っていると思う」と使徒は言う。我々は二つの勧めを見る——一つは、先に娶ることの許しを与える勧めであり、もう一つは、その後に娶らず節制することを命じる勧めである。「それでは、我々はどちらに賛同すべきなのか」とお前は言う。よく見て、読むがよい。許しを与えるときには、使徒は思慮ある人間の勧めを引き合いに出している。
Cum continentiam indicit, Spiritus Sancti consilium affirmat. Sequere admonitionem cui divinitas patrocinatur. Spiritum quidem Dei etiam fideles habent, sed non omnes fideles Apostoli.
PL 2, 919C節制を命じるときには、聖なる霊の勧めを確かなものとしている。神性が後ろ盾となっている訓戒にこそ従うがよい。神の霊は、確かに信徒たちも持っているが、すべての信徒が使徒であるわけではない。
Cum ergo qui se fidelem dixerat, adjecit postea, Spiritum Dei se habere, quod nemo dubitaret etiam de fideli; idcirco id dixit, ut sibi Apostoli fastigium redderet.
PL 2, 920Aかくして、自らを信徒と言った使徒が、その後で、自分は神の霊を持っていると付け加えたが、これは誰も一信徒についてすら疑わないことである。それゆえ使徒は、自らに使徒としての高みを取り戻すために、そう言ったのである。
Proprie enim Apostoli Spiritum Sanctum habent in operibus prophetiae et efficacia virtutum, documentisque linguarum, non ex parte, quod caeteri.
PL 2, 920Aというのも、使徒たちに固有のこととして、彼らは預言の働きにおいて、力の発揮においても、異言の証しにおいても、聖なる霊を持っているのであり、それは他の者たちのように部分的にではないからである。
Ita Spiritus Sancti auctoritatem ad eam speciem adire fecit, cui nos magis obsequi voluit; et factum est jam non consilium divini Spiritus, sed pro ejus majestate praeceptum.
PL 2, 920Aかくして使徒は、我々がより従うことを望んだその種類のことに、聖なる霊の権威を及ぼしたのである。そしてそれは、もはや神的な霊の勧めではなく、その威厳にふさわしい命令となったのである。
Caput V
第V章PL 2, 920AAd legem semel nubendi dirigendam, ipsa origo humani generis patrocinatur, contestans quid Deus in primordio constituerit, in formam posteritati recensendam.
PL 2, 920A一度だけ娶るという法を打ち立てるにあたっては、人類の起源そのものが後ろ盾となる。それは、神が初めに何を定められたかを証しし、後代のために顧みられるべき範型としているのである。
Nam cum hominem figurasset, eique parem necessariam propexisset, unam de costis ejus mutuatus, unam illi foeminam finxit; cum utique nec artifex, nec materia defecisset, plures costae in Adam, et infatigabiles manus in Deo, sed non plures uxores apud Deum et ideo homo Dei Adam, et mulier Dei Eva, unis inter se nuptiis functi sunt.
PL 2, 920B実に、神は人を形づくり、彼に必要な連れ合いを備えられたとき、その肋骨の一つを取って、ただ一人の女を形づくられた。職人にも材料にも不足はなかった——アダムには肋骨が複数あり、神の御手は疲れを知らぬのだから。だが、神のもとには複数の妻はなかった。それゆえ、神の人アダムと、神の女エバとは、互いにただ一度の婚姻を全うしたのである。
Formam hominibus Dei, de originis auctoritate, et prima Dei voluntate sanxerunt. Denique, erunt duo, inquit, in carne una; non tres, neque quatuor. Alioquin jam non una caro, nec duo in unam carnem. Tunc erunt, si conjunctio et concretio in unitatem semel fiat.
PL 2, 920B神の範型を、人間たちのために、起源の権威と神の第一の意志とによって、彼らは定めたのである。実に、「二人は一つの肉となるであろう」と言われている——三人でも四人でもなく。さもなければ、もはや一つの肉ではなく、二人が一つの肉になることもない。二人が一つの肉となるのは、結合と融合とがただ一度きり、一体性へと至るときにのみである。
Si vero rursus aut saepius, jam una esse desiit; et erunt non duo in unam carnem, sed una plane costa in plures.
PL 2, 920Bだが、もし再びあるいはたびたび〔娶る〕ならば、もはや一つであることをやめてしまう。そうなれば、二人が一つの肉となるのではなく、明らかに一本の肋骨が複数のものへと分かれることになる。
At quam Apostolus in Ecclesiam et Christum interpretatur, erunt duo in unam carnem, secundum spiritales nuptias Ecclesiae et Christi (unus enim Christus, et una ejus Ecclesia), agnoscere debemus duplicatam et exaggeratam esse nobis unius matrimonii legem, tam secundum generis fundamentum, quam secundum Christi sacramentum.
PL 2, 920Cだが、使徒が教会とキリストとに当てはめて解釈するあの言葉——「二人は一つの肉となるであろう」——に照らすなら、すなわち教会とキリストとの霊的な婚姻に即して読むなら(キリストは唯一であり、その教会もまた唯一であるから)、我々は次のことを認めなければならない。一度の婚姻の法は、人類の基礎に即しても、キリストの秘義に即しても、我々にとって二重に、いっそう強められたものとなっている、ということを。
De uno matrimonio censemur utrobique, et carnaliter in Adam, et spiritaliter in Christo. Duarum nativitatum unum est monogamiae praescriptum. In utraque degenerat, qui de monogamia exorbitat. Numerus matrimonii a maledicto viro coepit. Primus Lamech, duabus maritatus, tres in unam carnem effecit.
PL 2, 920C我々は、肉においてはアダムにあって、霊においてはキリストにあって、双方において一度の婚姻に属する者と見なされる。二つの誕生にとって、一度の結婚の定めはただ一つである。そのいずれにおいても、一度の結婚から逸れる者は堕落するのである。婚姻の数〔複数化〕は、呪われた男から始まった。最初にラメクが、二人の妻を娶り、三人を一つの肉としたのである。
Caput VI
第VI章PL 2, 921ASed et benedicti, inquis, Patriarchae non modo pluribus uxoribus, verum etiam concubinis conjugia miscuerunt. Ergo propterea nobis quoque licebit innumerum nubere?
PL 2, 921A「しかし、祝福された族長たちも、複数の妻だけでなく側女とまで婚姻を結んだではないか」とお前は言う。それゆえ、我々にも際限なく娶ることが許されるのか。
Sane licebit, si adhuc typi futuri alicujus sacramenta supersunt, quos nuptiae tuae figurent; vel si etiam nunc locus est vocis illius: crescite et multiplicamini, id est, si nondum alia vox supervenit, tempus jam in collecto esse, restare ut et qui uxores habent, tanquam non habentes agant; utique enim continentiam indicens, et compescens concubitum, seminarium generis, abolefecit crescite illud et multiplicamini.
PL 2, 921A確かに許されもしよう——もし今なお、いつか来たるべき何かの型の秘義が残っていて、お前の婚姻がそれを予め表すというのであれば。あるいは、今なお「増えよ、多くなれ」というあの声の出番があるのであれば、すなわち、いまだ他の声——時はすでに縮められており、妻を持つ者すら持たぬ者のごとく振る舞うことこそ残されている、と告げるあの声——が到来していないのであれば、の話である。当然のことながら、節制を命じ、人類の苗床たる交わりを抑えることによって、かの「増えよ、多くなれ」を廃したのは、その声にほかならないのだから。
Ut opinor autem, unius et ejusdem Dei utraque pronuntiatio et dispositio est: qui tum quidem in primordio sementem generis emisit, indultis conjugiorum habenis, donec mundus repleretur, donec novae disciplinae materia proficeret; nunc vero sub extremitatibus temporum compressit quod emiserat, et revocavit quod indulserat, non sine ratione prorogationis in primordio, et pastinationis in ultimo.
PL 2, 921A思うに、この二つの言明も配剤も、同一なる唯一の神のものである。神はかつて初めにおいて、婚姻の手綱を緩めて人類の種を送り出し、世界が満ちるまで、新たな規律の材料が備わるまで、そうしておかれた。しかし今や、時の終わりのもとで、送り出したものを引き締め、寛容にしたものを取り戻された。初めにおいて引き延ばす理由があったのと同じく、終わりにおいて切り詰める理由があるのである。
Semper initia laxantur, fines contrahuntur. Propterea sylvam quis instituit, et crescere sinit, ut tempore suo caedat. Sylva erit vetus dispositio, quae ab Evangelio novo deputatur, in quo et (Matth. XXI) securis ad radices arboris posita est.
PL 2, 921B初めはつねに緩められ、終わりは引き締められる。それゆえ、ある者が森を作り、育つに任せるのは、しかるべき時にそれを伐り倒すためである。森とは古き配剤のことであり、それは新しき福音によって伐り払われる。福音においては(マタイ21)斧が木の根元に置かれているのである。
Sic et oculum pro oculo, et dentem pro dente, jam senuit, ex quo juvenuit (Rom. XII, 17) malum pro malo nemo reddat. Puto autem etiam in humanas constitutiones atque decreta posteriora pristinis praevalere.
PL 2, 921Bかくして「目には目を、歯には歯を」もすでに古びた。「誰も悪をもって悪に報いてはならない」(ローマ12:17)が若返って以来のことである。しかも、人間の定めや法令においてさえ、後のものが前のものに優ると私は思う。
Caput VII
第VII章PL 2, 921CCur autem de pristinis exemplis non ea potus agnoscamus, quae cum posterioribus communicant, de disciplina et forma vetustatis ad novitatem transmittunt? Ecce enim in veteri lege animadverto castratam licentiam saepius nubendi.
PL 2, 921Cだが、なぜ我々は昔の実例のうちから、むしろ後代のものと相通じ、古き時代の規律と型から新しきものへと受け渡しているものをこそ、認めようとしないのか。見よ、古き律法においてすら、私はたびたび娶る自由が断たれているのを認めるのである。
Cautum in Levitico: Sacerdotes mei non plus nubent (Lev. XXI, 14). Possum dicere, etiam illud plus esse quod semel non est. Quod non unum est, numerus est. Denique, post unum incipit numerus. Unum autem est, omne quod semel est.
PL 2, 922Aレビ記にはこう定められている——「我が祭司たちはそれ以上娶ってはならない」(レビ21:14)。私はこうも言える——一度だけでないものは、すでに『それ以上』なのだと。一つでないものは、数である。実に、数は一の後から始まる。一度であるものはすべて、一つなのである。
Sed Christo servabatur, sicut in caeteris, ita in isto quoque legis plenitudo. Inde igitur apud nos plenius atque instructius praescribitur, unius matrimonii esse oportere (Tit. I, 6) qui alleguntur in ordinem sacerdotalem.
PL 2, 922Aだが、ほかの事柄同様、律法の完成はキリストのために取っておかれていた。それゆえ我々のもとでは、聖職位に選ばれる者は一度の結婚の者でなければならない、とより十全に、より整えて定められている(テトス1:6)。
Usque adeo quosdam memini digamos loco dejectos. Sed dices: Ergo caeteris licet quos excipit. Vani erimus, si putaverimus quod sacerdotibus non liceat, laicis licere. Nonne et laici sacerdotes sumus?
PL 2, 922A私は、二度の結婚をした者たちがその地位から退けられたのをすら覚えている。しかしお前は言うだろう——ならば、その定めが除外している他の者たちには許されているのだ、と。祭司たちに許されないことが平信徒には許される、と考えるなら、我々は空しい者である。我々もまた、平信徒でありながら祭司ではないか。
Scriptum est: Regnum quoque nos et sacerdotes Deo et Patri suo fecit (Apoc. I, 6). Differentiam inter ordinem et plebem constituit Ecclesiae auctoritas, et honor per ordinis consessum sanctificatus.
PL 2, 922Bこう書かれている——「彼は我々を王国とし、彼の父なる神のために祭司とされた」(黙示録1:6)。聖職位と平民との違いを立てたのは教会の権威であり、聖職位という座を通して聖化された栄誉である。
Adeo ubi ecclesiastici ordinis non est consessus, et offers, et tinguis, et sacerdos es tibi solus. Sed ubi tres, Ecclesia est, licet laici.
PL 2, 922Bかくして、教会の聖職位の座が無いところでは、お前は献げ物を捧げ、洗礼を授け、独りで自らにとっての祭司なのである。しかし三人がいるところには、たとえ平信徒であっても、教会がある。
Unusquisque enim sua fide vivit, nec est personarum acceptio apud Deum; quoniam non auditores legis justificantur a Deo, sed factores, secundum quod et Apostolus dicit (Rom. II, 11, 13).
PL 2, 922Bおのおのは自らの信仰によって生きるのであり、神のもとには人を分け隔てることはない。律法を聞く者ではなく行う者こそ神によって義とされるからである。使徒もそう言うとおりである(ローマ2:11、13)。
Igitur si habes jus sacerdotis in temetipso, ubi necesse est; habeas oportet etiam disciplinam sacerdotis, ubi necesse sit habere jus sacerdotis. Digamus tinguis? digamus offers?
PL 2, 922Bそれゆえ、必要とあらば、お前は自分自身のうちに祭司の権利を持つのだから、祭司の権利を持つことが必要とされる場合には、祭司の規律をも保たねばならない。お前は二度の結婚をした身で洗礼を授けるのか。二度の結婚をした身で献げ物を捧げるのか。
Quanto magis laico digamo capitale est agere pro sacerdote, cum ipsi sacerdoti digamo facto auferatur agere sacerdotem! Sed necessitati, inquis, indulgetur. Nulla necessitas excusatur, quae potest non esse.
PL 2, 922C二度の結婚をした祭司その人からすら、祭司として行動することが二度目の結婚によって奪われるというのに、まして二度の結婚をした平信徒が祭司の代わりに行動することは、なおのこと死に値することではないか。しかし「必要には寛容が与えられる」とお前は言う。無くてもすむ必要は、言い訳にはならない。
Noli denique digamus deprehendi, et non committis in necessitatem administrandi quod non licet digamo. Omnes nos Deus ita vult dispositos esse, ut ubique sacramentis ejus obeundis apti simus. Unus Deus, una fides, una et disciplina.
PL 2, 923Aだから、二度の結婚をした者と見出されることのないようにせよ。そうすれば、二度の結婚をした者には許されないことを執り行う必要に陥ることもない。神は我々すべてが、どこにあっても御自らの秘跡を執り行うにふさわしくあるように、そのように整えられていることを望んでおられる。神は唯一、信仰は一つ、規律もまた一つである。
Usque adeo, nisi et laici ea observent, per quae presbyteri alleguntur, quomodo erunt presbyteri, qui de laicis alleguntur?
PL 2, 923Aかくして、長老たちが選ばれる根拠となることを平信徒もまた守るのでなければ、平信徒から選ばれる長老たちが、いったいどうして長老たりえようか。
Ergo pugnare debemus ante laicum jussum a secundo matrimonio abstinere, dum presbyter esse non alius potest, quam laicus qui semel fuerit maritus.
PL 2, 923A我々は、平信徒があらかじめ二度目の結婚を控えるよう命じられているのだと主張して争わねばならない。長老とは、一度だけ夫であった平信徒でしかありえないのだから。
Caput VIII
第VIII章PL 2, 923BLiceat nunc denuo nubere, si omne quod licet bonum est. Idem Apostolus exclamat: omnia licent, sed non omnia prosunt (I Cor. VI, 12). Quod non prodest, oro te, bonum potest dici? Si licita sunt et quae non pro salute, ergo et quae non bona sunt, licita sunt.
PL 2, 923B許されているものすべてが善いのであれば、いまや再び娶ることも許されよう。同じ使徒はこう叫んでいる——「すべてのことは許されているが、すべてのことが益になるわけではない」(一コリント6:12)。益にならぬものを、頼むから言ってくれ、善いと呼べようか。益にならぬものまでもが合法であるとすれば、それゆえ、善くないものまでもが合法だということになる。
Quid autem magis velle debebis, quod ideo bonum est, quia licet, an quod ideo quia prodest? Multum existimo esse inter licentiam et salutem. De bono non dicitur, licet, quia bonum permitti non exspectat, sed adsumi.
PL 2, 923Bでは、許されているから善いというものと、益になるから善いというもの、どちらをより望むべきか。私は、合法であることと益になることとの間には大きな隔たりがあると思う。善いものについては「許される」とは言われない。善いものは許されるのを待つのではなく、選び取られるものだからである。
Permittitur autem quod, an bonum sit, in dubio est, quod potest etiam non permitti, si non habeat aliquam sui caussam primam.
PL 2, 923B許されるのは、善いかどうかが疑わしいもの、また、そもそもの第一の理由さえ無ければ、許されないこともありうるものである。
Propter incontinentiae periculum permittitur nubere secundo; quia nisi licentia alicujus non bonae rei subjaceret, non esset in quo probaretur qui divinae voluntati, et qui suae potestati obsequeretur; quis nostrum utilitatis praesentiam sectetur, et quis occasionem licentiae amplexetur.
PL 2, 923B二度目に娶ることが許されるのは、不節制の危険のゆえである。なぜなら、何か善くない事柄への許しが下敷きになっているのでなければ、誰が神の意志に従い、誰が自分自身の力に従うのか、我々のうち誰が実際に益となるものを追い求め、誰が合法という機会に飛びつくのか、それが試される場が無くなってしまうからである。
Licentia plerumque tentatio est disciplinae, quoniam disciplina per tentationem probatur, tentatio per licentiam operatur. Ita fit, ut omnia liceant, sed non omnia expediant; dum tentatur cui permittitur, et judicatur dum in permissione tentatur.
PL 2, 923C合法であることは、たいてい規律への試練である。規律は試練によって証しされ、試練は合法によって働くからである。かくして、すべてのことが許されてはいても、すべてのことが益になるわけではない、ということが起こる。許される者は試され、許しのうちで試されることによって裁かれるのである。
Licebat et Apostolis nubere, et uxores circumducere (I Cor. VI, 12); licebat et de Evangelio ali. Sed qui jure hoc usus non est in occasionem, ad exemplum nos suum provocat, docens in eo esse probationem, in quo licentia experimentum abstinentiae praestruxit.
PL 2, 924A使徒たちにも娶ることが許されており、妻を連れ歩くことも許されていた(一コリント6:12)。福音によって養われることも許されていた。だが、この権利を機会として用いなかった者は、我々を自らの実例へと呼び招き、合法であることが差し控えの試みを予め据えておいたその場にこそ、証明があることを教えている。
Caput IX
第IX章PL 2, 924ASi penitus sensus ejus interpretemur, non aliud dicendum erit secundum matrimonium, quam species stupri.
PL 2, 924Aもしその意味を徹底して解釈するならば、二度目の結婚とは姦淫の一種にほかならない、と言わねばならないであろう。
Cum enim dicat, maritos hoc in sollicitudine habere, quemadmodum sibi placeant; non utique de moribus (nam bonam sollicitudinem non sugillaret); et de cultu, et ornatu, et omni studio formae, ad illecebras movendas sollicitos intelligi velit; de forma autem et cultu placere carnalis concupiscentiae ingenium sit, quae etiam stupri caussa est: ecquid videtur tibi stupri adfine esse secundum matrimonium, quoniam ea in illo deprehendo quae stupro competunt?
PL 2, 924A使徒は、夫たちがこのことに気を遣っている、すなわちいかにして気に入られるかということに気を遣っていると言っているが、それは決して品行についてではない(良き気遣いを彼が謗るはずはないのだから)。むしろ、身なりや装いや容姿へのあらゆる心配りに気を遣っていると理解されることを彼は望んでいるのであり、色仕掛けを働かせるためなのである。だが、容姿と身なりによって気に入られようとすることこそ、肉の欲望の本性であり、それはまた姦淫の原因でもある。とすれば、二度目の結婚が姦淫に近しいものだと、お前には思われないだろうか。私はその中に、姦淫にふさわしいものを見出すのだから。
Ipse Dominus: Qui viderit, inquit, mulierem ad concupiscendum, jam stupravit eam in corde suo (Matth., V, 28). Qui autem eam ad ducendum viderit, minus an plus fecit?
PL 2, 924B主御自らこう言われた——「欲情を抱いて女を見る者は、すでに心の中で彼女を姦淫したのである」(マタイ5:28)と。では、娶るために女を見た者は、それより少ないことをしたのか、それとも多いことをしたのか。
Quid, si etiam duxerit? quod non faceret. nisi et ad ducendum concupisset, et ad concupiscendum vidisset. Nisi si potest duci uxor, quam non videris nec concupieris. Multum sane interest, maritus an caelebs aliam concupiscat.
PL 2, 924Bまして、実際に娶ったとすればどうか。彼は、娶るために欲情を抱き、欲情を抱くために見たのでなければ、そもそも娶ることはなかったであろう。もっとも、お前が見もせず欲情も抱かなかった妻を娶りうるというのであれば、話は別だが。夫である者が他の女に欲情を抱くのと、独り身の者がそうするのとでは、実に大きな違いがある。
Omnis mulier etiam caelibi alia est, quamdiu aliena; nec per aliud tamen fit marita, nisi per quod et adultera. Leges videntur matrimonii et stupri differentiam facere per diversitatem illiciti, non per conditionem rei ipsius.
PL 2, 924Bすべての女は、独り身の者にとってさえ、他人のものである限り「他の女」である。だが、女が妻となるのも、姦通する女となるのも、同じ事によってでしかない。法律は、婚姻と姦淫との違いを、不法であることの種類の違いによって作っているように見えるのであって、事柄そのもののあり方によってではない。
Alioquin quae res et viris et foeminis omnibus adest ad matrimonium et stuprum? commixtio carnis scilicet, cujus concupiscentiam Dominus stupro adaequavit. Ergo, inquis. jam et primas, id est, unas nuptias destruis.
PL 2, 925Aさもなければ、男にも女にもすべてに共通して、婚姻にも姦淫にも臨むものとは何であろうか。すなわち肉の交わりであり、主はその欲望を姦淫に等しいものとされたのである。「それならば」とお前は言う、「お前はすでに最初の、つまり一度限りの結婚をも壊しているではないか」と。
Nec immerito, quoniam et ipsae ex eo constant, quo et stuprum. Ideo optimum est homini mulierem non attingere, et ideo virginis principalis sanctitas, quia caret stupri adfinitate.
PL 2, 925Aそれも不当ではない。一度限りの結婚もまた、姦淫と同じ事から成り立っているのだから。それゆえにこそ、人にとって女に触れないことが最善なのであり、それゆえにこそ処女性の第一義の聖さがあるのである。姦淫との近しさを免れているからである。
Et cum haec etiam de primis et unis nuptiis praetendi ad caussam continentiae possint, quanto magis secundo matrimonio recusando praejudicabunt! Gratus esto, si semel tibi indulsit Deus nubere; gratus autem eris, si iterum indulsisse illum tibi nescias.
PL 2, 925Aこれらのことは最初の一度限りの結婚についてすら、節制のための理由として持ち出すことができるとすれば、まして二度目の結婚を拒むためには、なおさら強い先決の論拠となるであろう。神が一度お前に娶ることをお許しになったのなら、それに感謝せよ。しかし、二度目にもお許しになったなどとは知らずにいるならば、その時こそお前は感謝する者となるであろう。
Caeterum, abuteris indulgentia, cum sine modestia uteris. Modestia a modo intelligitur. Non tibi sufficit de summo illo immaculatae virginitatis gradu in secundum recidisse nubendo; sed in tertium adhuc devolveris, et in quartum, et fortassis in plures, postquam in secunda statione continens non fuisti: quia nec prohibere plures nuptias voluit, qui de secundis provocandis retractavit.
PL 2, 925Aさもなければ、お前は慎ましさなくして寛容を用いることによって、その寛容を悪用していることになる。慎ましさとは、限度をわきまえることとして解される。娶ることによって、あの穢れなき処女性という最高の段階から二番目の段階へと落ちたのでは、お前には足りないのか。むしろ、三番目へ、四番目へ、そしておそらくはさらに多くへと転落していくであろう、二番目の位置において節制を保てなかった以上は。なぜなら、二度目の結婚を促すことを差し控えた者は、それ以上多くの結婚を禁じようとしたわけでもないのだから。
Nubamus igitur quotidie, et nubentes ab ultimo die deprehendamur tanquam Sodoma et Gomorra: quo die, Vae illud super praegnantes [adimplebitur] , id est, super maritos et incontinentes: de nuptiis enim uteri, et ubera, et infantes. Et quando finis nubendi? Credo post finem vivendi.
PL 2, 925Bそれならば我々は、日々娶ろうではないか。そして、あのソドムとゴモラのように、最後の日に娶っている最中に見出されようではないか。その日には、身ごもった女たちの上に下るというあの災いが——すなわち、夫たちと不節制な者たちの上に下るというあの災いが——成就するであろう。結婚からこそ、胎と乳房と幼子が生まれるのだから。では、娶ることの終わりはいつなのか。思うに、生きることの終わりの後であろう。
Caput X
第X章PL 2, 925BRenuntiemus carnalibus, ut aliquando spiritalia retractemus. Rape occasionem, etsi non exoptatissimam, attamen opportunam, non habere cui debitum solveres, et a quo exsolvereris: desiisti esse debitor. O te felicem! dimisisti debitorem; sustine damnum.
PL 2, 925B肉的な事柄を捨て去ろう、いつかは霊的な事柄を取り戻すために。この機会を捉えよ——もっとも望ましいものではないにせよ、しかるべき機会ではある——お前がその負債を払うべき相手も、お前に対して負債を払ってくれる相手も、もはや持たないという機会を。お前は負債ある者であることをやめたのだ。ああ、幸いなるお前よ。お前は負債ある相手を手放した。損失に耐えよ。
Quid si, quod diximus damnum, lucrum sentias? Per continentiam enim negotiaberis magnam substantiam sanctitatis; parcimonia carnis, spiritum adquires.
PL 2, 925C我々が損失と呼んだものを、お前が利得と感じたらどうだろうか。節制によって、お前は聖さという大いなる資産を商うことになるのだから。肉を惜しむことによって、お前は霊を得るのである。
Recogitemus enim ipsam conscientiam nostram, quam alium se homo sentiat: cum forte a sua foemina cessat, spiritaliter sapit. Si orationem facit ad Dominum, prope est coelo. Si scripturis incumbit, totus illic est. Si psalmum canit, placet sibi.
PL 2, 925C我々自身の良心を思い返してみよう——人はおのれの女から離れるとき、いかに別人のように感じることか。そのとき彼は霊的に思いを凝らすのである。主に向かって祈るならば、天に近い。聖典に没頭するならば、全身がそこにある。詩篇を歌うならば、おのれに満ち足りる。
Si daemonem adjurat, confidit sibi. Ideo Apostolus temporalem purificationem orationum commendandarum caussa adjecit; ut sciremus, quod ad tempus prodest semper nobis exercendum esse, ut semper prosit.
PL 2, 926A悪霊に対して神の名にかけて厳命するならば、おのれを恃みとする。それゆえ使徒は、祈りが神に受け入れられるものとなるために、一時的な清めを付け加えたのである。一時的に益となることは、常に益となるために、常に行われねばならないのだと、我々が知るためである。
Quotidie, imo omni momento oratio hominibus necessaria est, utique et continentia, postquam oratio necessaria est. Oratio de conscientia procedit. Si conscientia erubescat, erubescit oratio. Spiritus deducit orationem ad Deum.
PL 2, 926A日々、それどころかあらゆる瞬間に、祈りは人間に必要である。祈りが必要である以上、当然、節制もまた必要である。祈りは良心から出てくる。良心が恥じ入るならば、祈りも恥じ入る。霊が祈りを神のもとへと導くのである。
Si spiritus reus apud se sit conscientiae erubescentis, quomodo audebit orationem ducere ab illa, de qua erubescente et ipse suffunditur sanctus minister?
PL 2, 926Aもし霊が、恥じ入る良心のゆえに自ら有罪であるならば、いかにして祈りを、その良心のもとから導くことなど敢えてしようか。聖なる奉仕者たる霊自身も、良心が恥じ入る中で赤面させられているというのに。
Etenim est prophetica vox veteris Testamenti: Sancti eritis, quia Deus sanctus (Lev., XI, 44, sq.; XIX, 2; I Petr., I, 16); et rursus: Cum sancto sanctificaberis, et cum viro innocente innocens eris, et cum electo electus (Ps., XVIII, 26).
PL 2, 926A実に、古き契約の書には、こうした預言的な声がある——「汝らは聖なる者となるであろう、神が聖なる方であるから」(レビ11:44以下、19:2、一ペトロ1:16)。そしてまた——「聖なる者と共にあれば汝は聖とされ、無垢な人と共にあれば汝は無垢となり、選ばれた者と共にあれば汝は選ばれた者となる」(詩篇18:26)。
Debemus enim ita ingredi in disciplina Domini, ut dignum est, non secundum carnis calentes concupiscentias. Ita enim et Apostolus dicit, quod sapere secundum carnem mors sit; secundum spiritum vero sapere vita aeterna sit in Christo Jesu Domino nostro.
PL 2, 926B我々は、しかるべきように、主の規律のうちを歩まねばならない。肉の燃え立つ欲望に従ってではなく。実に使徒もこう言っている——肉に従って思うことは死であり、霊に従って思うことは、我々の主イエス・キリストにある永遠の生命である、と。
Si haec obfusio, etiam cum in unis nuptiis res carnis exercetur, Spiritum Sanctum avertit, quanto magis cum in secundo matrimonio agitur?
PL 2, 926Bもしこの曇りが、一度限りの結婚において肉の営みがなされるときでさえ、聖なる霊を遠ざけるのであれば、まして二度目の結婚においてそれがなされるときには、なおのことではないか。
Caput XI
第XI章PL 2, 926BDuplex enim rubor est; quia in secundo matrimonio duae uxores eumdem circumstant maritum; una spiritu, alia in carne: neque enim pristinam poteris odisse, cui etiam religiosiorem reservas affectionem, ut jam receptae apud Dominum, pro cujus spiritu postulas, pro qua oblationes annuas reddis.
PL 2, 926B実に、恥は二重である。二度目の結婚においては、二人の妻が同じ夫を取り囲むからである——一人は霊において、もう一人は肉において。お前は先立った妻を憎むことなどできまい。すでに主のもとに迎え入れられた者として、お前はその妻により敬虔な愛情をこそ残しているのだから。その霊のためにお前は祈り求め、そのために毎年の献げ物を捧げる。
Stabis ergo ad Dominum cum tot uxoribus, quot in oratione commemoras? et offeres pro duabus? et commendabis illas duas per sacerdotem de monogamia ordinatum, aut etiam de virginitate sancitum, circumdatum virginibus ac univiris, et ascendet sacrificium tuum libera fronte? et inter caeteras voluntates bonae mentis, postulabis tibi et uxori castitatem?
PL 2, 926Cそれでは、お前は祈りの中で覚えるだけの数の妻と共に、主の御前に立つのか。二人の妻のために献げ物を捧げるのか。そして、一度の結婚によって聖職に叙せられた祭司、あるいは処女性によって聖別された祭司——童貞たちと一度だけ嫁いだ女たちに囲まれた祭司——を通して、その二人の妻を委ねるのか。そうして、お前の生贄は晴れやかな額を上げて昇るというのか。善き心の他の願いに交じって、お前は自分自身とその妻のために貞潔を求めるというのか。
Caput XII
第XII章PL 2, 927AScio quibus caussationibus coloremus insatiabilem carnis cupiditatem: praetendimus necessitates adminiculorum, domum administrandam, familiam regendam, loculos, claves custodiendas, lanificium dispensandum, victum procurandum, curas domesticas.
PL 2, 927A私は、我々が飽くことなき肉の欲望をどのような口実で装うかを知っている——我々は、助けの必要、家の切り盛り、家族の統率、金庫や鍵の管理、機織りの差配、食料の調達、家事の心配りを、言い訳として持ち出すのである。
Scilicet solis maritorum domibus bene est. Perierunt caelibum familiae, res spadonum, fortunae militum, aut peregrinantium sine uxoribus. Non enim nos et milites sumus? eo quidem majoris disciplinae, quanto tanti imperatoris.
PL 2, 927Aなるほど、家がうまくいくのは夫たる者の家だけというわけだ。独り身の者の家族は滅び、宦官の身代も、妻を伴わぬ兵士や旅人の身の上も、破滅するというわけか。我々もまた兵士ではないか。それも、これほど偉大な司令官(インペラトル)に仕える以上、なおのこと大いなる規律のもとにある兵士なのである。
Non et nos peregrinantes in isto saeculo sumus? Cur autem ita dispositus es, o christiane, ut sine uxore non possis? Nunc et consors onerum domesticorum necessaria est.
PL 2, 927A我々もまた、この世において旅する者ではないか。だが、おお、キリスト教徒よ、なぜお前は妻なしでは済まされないほどに、そのように仕向けられているのか。今や、家事の重荷を分かち合う者が必要だというのか。
Habe aliquam uxorem spiritalem, adsume de viduis, fide pulcram, paupertate dotatam, aetate signatam: bonas nuptias feceris. Hujusmodi uxores etiam plures haberi Deo gratum est. Sed posteritatem recogitant christiani, quibus crastinum non est.
PL 2, 927B霊的な妻を持て。寡婦の中から迎えよ——信仰において美しく、清貧を持参財とし、年齢によって印された女を。そうすれば、お前は善い結婚をしたことになろう。この種の妻ならば、複数持つことすら神に喜ばれるところである。しかし、明日を持たぬはずのキリスト教徒たちが、子孫のことを思い返すというのか。
Haeredes Dei servus desiderabit, qui semetipsum de saeculo exhaeredavit? Et ideo quis repetat matrimonium, si de pristino non habeat liberos? Habebit itaque hoc primum, ut diutius velit vivere, ipso apostolo festinante ad Dominum?
PL 2, 927Bみずからをこの世から相続権なき者とした神の僕が、相続人を欲しがるだろうか。それゆえに、先の結婚から子がないからといって、いったい誰が結婚を繰り返すというのか。彼はまず何よりも、あの使徒その人が主のもとへと急いでいるのに、より長く生きることを望むというのか。
Certe expeditissimus in persecutionibus, constantissimus in martyriis, promptissimus in communicationibus, temperantissimus in acquisitionibus: postremo securus morietur, relictis filiis forsitan qui illi parentent.
PL 2, 927B確かに、迫害においてはこの上なく身軽であり、殉教においてはこの上なく不動であり、施し合いにはこの上なく速やかであり、財の獲得にはこの上なく節度あるであろう。そして最後には、あるいは自分の葬いを行ってくれるであろう子らを残して、安んじて死ぬであろう。
Numquid ergo hujusmodi et reipublicae prospectu aguntur, ne civitates deficiant, si soboles non exerceantur: ne leges, ne jura, ne commercia delabantur; ne templa derelinquantur; ne non sint qui adclament: CHRISTIANI AD BESTIAS.
PL 2, 927Bならばこうしたことは、国家への配慮によって行われるとでもいうのか——子孫が生み出されなければ都市が衰えぬように、法律も、権利も、商いも崩れ落ちぬように、神殿が見捨てられぬように、そして「キリスト教徒どもを猛獣に」と叫ぶ者が絶えぬように、というわけか。
Haec enim audire desiderant, qui filios quaerunt. Sufficiant ad consilium viduitatis vel ista, praecipue apud nos, importunitas liberorum, ad quos suscipiendos legibus compelluntur homines; quia sapiens quique nunquam libens filios desiderasset.
PL 2, 927C子を求める者たちが聞きたがっているのは、まさにこのことなのだから。やもめの身に留まるよう勧める理由としては、せめてこれだけでも十分であろう——とりわけ我々のもとでは、子というものの厄介さこそがそれである。人々は法律によって子をもうけるよう強いられているのであり、賢い者は誰一人として、進んで子を望んだことなどなかったのだから。
Quid ergo facies si novam uxorem de tua conscientia impleveris? dissolvas medicaminibus conceptum? Puto nobis non magis licere nascentem necare, quam natum.
PL 2, 928Aそれでは、もしお前が、自ら承知の上で新しい妻を身ごもらせたならば、どうするつもりか。薬によって胎児を流すというのか。私は、生まれつつある者を殺すことが、生まれた者を殺すこと以上に我々に許されているとは思わない。
Sed fortasse illo tempore praegnantis uxoris, remedium tantae sollicitudini a Deo petere audebis, quod in te positum recusasti. Aliqua, opinor, sterilis prospicietur, jam vel frigidioris aetatis. Satis consulte, et in primis fideliter.
PL 2, 928Aだが、おそらくお前は、妻が身ごもっているその間、それほどの心労への解決を神に求めることを、あえてするだろう——お前自身のうちにあったものを、お前は拒んでおきながら。思うに、どこか不妊の女、あるいはもはや盛りを過ぎた年齢の女が探し出されるであろう。実に思慮深く、そして何よりも信仰篤いやり方だ。
Nullam enim credidimus, Deo volente, sterilem aut anum enixam; quod adeo magis evenire potest, si quis praesumptione hujus providentiae suae Dei aemulationem provocarit.
PL 2, 928A神が望まれるならば、我々は、不妊の女であれ老いた女であれ、子を産まぬ者などいないと信じてきた。そしてまさにそのことは、誰かが、自分のこの見通しを恃む思い込みによって、神の張り合いを招くならば、なおのこと起こりうるのである。
Scimus denique quemdam ex fratribus, cum, propter filiam suam, secundo matrimonio sterilem captasset uxorem, tam iterum patrem factum, quam et iterum maritum.
PL 2, 928A実に我々は、ある兄弟を知っている——彼は自分の娘のために、二度目の結婚で不妊の妻を狙って娶ったのに、再び夫となったばかりか、再び父ともなったのである。
Caput XIII
第XIII章PL 2, 928BAd hanc meam cohortationem, frater dilectissime, accedunt etiam saecularia exempla, quae saepe nobis etiam in testimonio posita sunt, cum quid bonum, et Deo placitum ab extraneis quoque agnoscitur, et testimonio oneratur.
PL 2, 928B最愛なる兄弟よ、この私の勧めには、世俗の実例もまた加わる。それは、何か善きこと、神に喜ばれることが、外部の者たちによってすら認められ、証しの重みを加えられるとき、しばしば我々にとっても証しとして立てられてきたものである。
Denique, monogamia apud ethnicos ita in summo honore est, ut et virginibus legitime nubentibus univira pronuba adhibeatur; et si auspicii caussa, utique boni auspicii est. Item, ut in quibusdam solemnibus et officiis, prior sit univirae locus.
PL 2, 928B実に、一度の結婚は異教徒たちの間でさえ、これほどまでに最高の栄誉のうちにあり、正式に嫁ぐ処女たちには、一度だけ嫁いだ女が付き添いの女として付けられるほどである。そしてもしそれが吉兆のためであるならば、当然それは善き吉兆である。同様に、ある種の祝祭や公務においては、一度だけ嫁いだ女の座こそが優先される。
Certe flaminica nonnisi univira est, quae et flaminis lex est. Nam prior cum ipsi pontifici maximo iterare matrimonium non licet, utique monogamiae gloria est: cum autem Dei sacramenta Satanas affectat, provocatio est nostra; imo suffusio, si pigri sumus ad continentiam Deo exhibendam, quam diabolo quidam praestant, nunc virginitate, nunc viduitate perpetua.
PL 2, 928B確かに、フラミニカは一度だけ嫁いだ女でしかありえず、それはフラメンについての法でもある。そもそも、あのポンティフェクス・マクシムスその人にすら結婚を繰り返すことが許されないというのは、当然、一度の結婚の栄光である。ところが、神の秘義をサタンが我がものにしようとするならば、それは我々への挑発であり、それどころか恥辱でさえある——もし我々が、ある者たちが悪魔に対して差し出しているような節制を、ある時は処女性によって、ある時は生涯の寡婦の身によって、神に示すことに怠け者であるならば。
Novimus virgines Vestae et Junonis apud Achaiae oppidum, Apollinis apud Ephesos, et Minervae quibusdam locis. Novimus et continentes viros, et quidem tauri illius aegyptii antistites.
PL 2, 928C我々は、ウェスタの処女たちや、アカイアのある町にあるユノーの処女たち、エフェソスにあるアポロンの処女たち、そしていくつかの土地のミネルウァの処女たちを知っている。我々はまた、節制を守る男たちをも知っている——それも、あのエジプトの牛の祭司たちである。
Foeminas vero Cereri Africanae; cui etiam sponte abdicato matrimonio adsenescunt, aversantes exinde contactum masculorum, usque ad oscula filiorum.
PL 2, 928Cまた女たちについては、アフリカのケレスに捧げられた女たちがいる。彼女たちは、みずから進んで結婚を捨て去り、この女神に仕えて老いてゆき、それ以来、男との接触を、我が子の口づけに至るまで拒み続けるのである。
Invenit scilicet diabolus, post luxuriam, etiam castitatem perditricem, quo magis reus sit christianus, qui castitatem recusaverit conservatricem.
PL 2, 929Aつまり悪魔は、放縦の後には、破滅させる貞潔をも見出したのである——それによって、保ち守る貞潔を拒んだキリスト教徒が、なおのこと罪に問われる者となるように。
Erunt nobis in testimonium et foeminae quaedam saeculares, ob univiratus obstinationem, famam consecutae: ut Dido, quae profuga in alieno solo, ubi nuptias regis ultro optasse debuerat, ne tamen secundas experiretur, maluit e contrario uri quam nubere; vel illa Lucretia quae etsi semel per vim, et invita, alium virum passa est, sanguine suo maculatam carnem abluit, ne viveret jam non sibi univira.
PL 2, 929A我々にとって証しとなるのは、ある種の世俗の女たちでもある。彼女たちは、一度だけ嫁いだ身を貫く頑迷さのゆえに、名声を得た者たちである——たとえばディドーがそうである。彼女は異郷の地に逃れ来て、そこでは王との婚姻を自ら望んでもよかったはずなのに、二度目の結婚を経験しないために、逆に、嫁ぐよりも燃えることを選んだ。あるいは、あのルクレティアもそうである。彼女はたとえ一度、力ずくで、意に反して他の男を受け入れさせられたとはいえ、自らの血によって汚された肉を洗い清め、おのれにとってもはや一度だけ嫁いだ女ではなくなった身で生き続けることのないようにしたのである。
Plura exempla curiosius de nostris invenias, et quidem tanto potiora, quanto facilius est vivere in castitate, quam pro ea mori; hoc est, animae id bonum misceri, quam non vivendo separari.
PL 2, 929A我々の側からは、さらに多くの実例をより丹念に見出すことができよう。それも、なおいっそう優れた実例を。というのも、貞潔のために死ぬよりも、貞潔のうちに生きることの方が容易いからである。すなわち、生きずしてその善きものから切り離されるよりも、魂にその善きものが交わることの方が易しいのである。
Quanti igitur et quantae in ecclesiasticis ordinibus de continentia censentur, qui Deo nubere maluerunt, qui carnis suae honorem restituerunt, quique se jam illius aevi filios dicaverunt, occidentes in se concupiscentiam libidinis, et totum illud quod intra paradisum non potuit admitti?
PL 2, 930Aそれゆえ、教会の聖職位にあって、いかに多くの男たちと女たちが、節制のゆえに認められていることか——彼らは神に嫁ぐことを選び、おのれの肉の誉れを回復させ、すでにかの世の子らとして自らを捧げた者たちである。おのれのうちなる情欲の欲望を、そして楽園の内へと入ることを許されなかったあのすべてを、殺しながら。
Unde praesumendum est hos, qui intra paradisum recipi volent, tandem debere cessare ab ea re, a qua paradisus intactus est.
PL 2, 930Aしたがって、楽園の内へと迎え入れられることを望む者たちは、楽園がそれによって損なわれずにいたところのその事柄を、ついにはやめねばならない、と推し量られるべきである。