Caput I
第I章PL 2, 154DVarie diabolus aemulatus est veritatem. Affectavit illam aliquando defendendo concutere. Unicum Dominum vindicat omnipotentem mundi conditorem, ut et de unico haeresim faciat.
PL 2, 154D悪魔は様々な仕方で真理に張り合ってきた。あるときは真理を弁護することによって、これを揺り動かそうと企てた。彼は全能にして世界の創造者である唯一の主を擁護する。唯一なる方からしてすら異端を作り出すためである。
Ipsum dicit Patrem descendisse in Virginem, ipsum ex ea natum, ipsum passum, denique ipsum esse Jesum Christum.
PL 2, 154D彼は、まさにその父が処女に降り、まさにその父が彼女から生まれ、まさにその父が苦しみを受け、ついにはまさにその父がイエス・キリストそのものであると言う。
Excidit sibi coluber, quia Jesum Christum post baptisma Joannis tentans, ut Filium Dei aggressus est; certus filium Deum habere, vel ex ipsis Scripturis de quibus tunc tentationem struebat: Si tu es filius Dei, dic ut lapides isti panes fiant; item: Si tu es filius Dei, dejice te hinc: scriptum est enim, quod mandavit angelis suis super te (utique Pater) ut te manibus suis tollant, necubi ad lapidem pedem tuum offendas. (Matth. IV, 3-6; Ps. XC, 11).
PL 2, 154D蛇はここで自らにつまずいた。彼はヨハネの洗礼の後にイエス・キリストを試みたとき、〔イエスを〕神の子として攻めたのであり、神が子を有することを確信していたからである——しかもそれは、彼がまさにその試みを組み立てた聖典そのものによってもそうであった。「もしお前が神の子であるなら、これらの石がパンとなるよう命じよ」。また、「もしお前が神の子であるなら、ここから身を投げよ。お前について天使たちに命じられている——当然、父がである——お前をその手で支え、お前の足が石に打ち当たることのないようにと書かれているのだから」。(マタイ4:3-6;詩篇90:11)
Aut numquid mendacium Evangeliis exprobravit, dicens: «Viderit Matthaeus et Lucas: caeterum, ego ad ipsum Deum accessi, ipsum omnipotentem cominus tentavi. Ideo et accessi, ideo et tentavi.
PL 2, 155Aあるいは彼は福音書を偽りだと責めたことがあっただろうか、こう言って。「それはマタイとルカ自身の考えることである。しかし私は、その神御自身に近づき、その全能者御自身とじかに渡り合って試みたのだ。だからこそ近づき、だからこそ試みたのだ。
Caeterum, si filius Dei esset, nunquam illum fortasse dignarer?» Sed enim ipse potius a primordio mendax est (I Joan. III, 8); et si quem hominem de suo subornaverit, ut Praxean.
PL 2, 155A「しかし、もし彼が神の子であったのなら、私はおそらく彼を相手にする値打ちなど決して認めなかったとでもいうのか」。しかし実のところ、彼こそはじめから偽り者なのである(一ヨハネ3:8)。そして、彼が自らの側から誰か人間を手先に仕立てたのであれば、その者もまた——たとえばプラクセアスのように——偽り者なのである。
Nam iste primus ex Asia hoc genus perversitatis intulit Romae; homo et alias inquietus, insuper de jactatione martyrii inflatus, ob solum et simplex et breve carceris taedium; quando et si corpus suum tradidisset exurendum, nihil profecisset, dilectionem Dei non habens (I Cor., XIII, 3), cujus charismata quoque expugnavit.
PL 2, 155Bというのも、この者こそアシアから初めてこの種の倒錯をローマに持ち込んだ人物だからである。彼はもとより落ち着きのない男であり、その上、ただ一度きりの、単純で短い獄中の煩わしさだけを理由に、殉教の誇示によって思い上がっていた。たとえ自分の肉体を焼かれるために引き渡したとしても、彼には何の益もなかったであろう。神への愛を持たない者だからである(一コリント13:3)。しかも彼は、その神の賜物をも攻め潰したのである。
Nam idem tunc episcopum romanum, agnoscentem jam prophetias Montani, Priscae, Maximillae, et ex ea agnitione pacem Ecclesiis Asiae et Phrygiae inferentem, falsa de ipsis prophetis et ecclesiis eorum asseverando, et praecessorum ejus auctoritates defendendo, coegit et litteras pacis revocare jam emissas, et a proposito recipiendorum charismatum concessare.
PL 2, 155Bというのも、この同じ人物は、当時すでにモンタヌス、プリスカ、マクシミラの預言を認め、その承認からアシアとフリギアの諸教会に平和をもたらそうとしていたローマの司教に対し、その預言者たちとその教会について偽りを言い立て、またその司教の前任者たちの権威を盾に取ることによって、すでに発せられていた平和の書簡を撤回させ、〔預言の〕賜物を受け入れるという決意を思いとどまらせたからである。
Ita duo negotia diaboli Praxeas Romae procuravit, prophetiam expulit, et haeresim intulit; Paracletum fugavit, et Patrem crucifixit.
PL 2, 156Aこうしてプラクセアスは、ローマにおいて悪魔の二つの仕事を成し遂げた。すなわち、預言を追い出し、異端を持ち込んだ。パラクレートスを追い払い、父を十字架につけたのである。
Fructicaverant avenae praxeanae, hic quoque superseminatae, dormientibus multis (Matth., XIII, 26) in simplicitate doctrinae; traductae dehinc per quem Deus voluit, etiam evulsae videbantur.
PL 2, 156Aプラクセアスの毒麦は、ここにもまた蒔かれ、教えの素朴さのうちに多くの者が眠っている間に(マタイ13:26)芽を出していた。その後、神が望まれたある人物によって暴かれ、抜き取られたようにさえ見えた。
Denique caverat pristinum doctor de emendatione sua; et manet chirographum apud Psychicos, apud quos tunc gesta res est, exinde silentium. Et nos quidem postea agnitio Paracleti, atque defensio, disjunxit a Psychicis.
PL 2, 156A実に、かの以前の教師〔プラクセアス〕は、自らの訂正について証書をもって誓約していた。その自筆の証文は、事の起こった当時の「プシュキコイ」(すなわち魂的な者たち)のもとに今なお残っており、それ以来沈黙が続いている。そして我々は、後にパラクレートスの承認とその弁護とによって、「プシュキコイ」から袂を分かった。
Avenae vero illae utique tunc semen excusserant. Ita aliquamdiu per hypocrisin subdola vivacitate latitavit, et nunc denuo erupit.
PL 2, 156Aしかし、かの毒麦は当然そのときすでに種を撒き散らしていた。こうしてその種はしばらくの間、偽善によって、狡猾な生命力のうちに身を潜めていたが、いま再び噴き出してきたのである。
Sed et denuo eradicabitur, si voluerit Dominus, in isto commeatu; si quo minus, die suo colligentur omnes adulterae fruges, et cum caeteris scandalis igni inextinguibili cremabuntur (ibid.).
PL 2, 156Bしかし、主が望まれるなら、この機会にこれもまた再び根こそぎにされるであろう。もしそうでなければ、その日にすべての不義なる実りが集められ、他のつまずきの種とともに消えることのない火で焼かれるであろう(マタイ13:26)。
Caput II
第II章PL 2, 156BItaque post tempus Pater natus, et Pater passus: ipse Deus, Dominus omnipotens, Jesus Christus praedicatur.
PL 2, 156Bこうして、時を経てのち、父が生まれ、父が苦しみを受けたとされ、まさにその神、全能の主こそがイエス・キリストであると宣べ伝えられる。
Nos vero et semper, et nunc magis, ut instructiores per Paracletum deductorem scilicet omnis veritatis, unicum quidem Deum credimus: sub hac tamen dispensatione, quam oeconomiam dicimus, ut unici Dei sit et filius sermo ipsius, qui ex ipso processerit, per quem omnia facta sunt, et sine quo factum est nihil (Joan., I, 3): hunc missum a Patre in virginem, et ex ea natum hominem et Deum, filium hominis et filium Dei, et cognominatum Jesum Christum: hunc passum, hunc mortuum et sepultum secundum Scripturas, et resuscitatum a Patre, et in coelos resumptum, sedere ad dexteram Patris, venturum judicare vivos et mortuos, qui exinde miserit, secundum promissionem suam, a Patre Spiritum Sanctum Paracletum, sanctificatorem fidei eorum qui credunt in Patrem et Filium et Spiritum Sanctum.
PL 2, 156B我々はしかし、常に、そしていまはいっそう、あらゆる真理へと導く方であるパラクレートスによっていっそうよく教え導かれた者として、唯一の神を信じる。ただし、我々がオイコノミアと呼ぶこの経綸のもとに、である。すなわち、唯一の神には、その言葉である子があり、この子は神御自身から発出した者であって、この子によって万物が造られ、この子なしには何一つ造られなかった(ヨハネ1:3)。この子は父によって処女のうちへ遣わされ、彼女から人として、また神として生まれた者であり、人の子であり神の子であって、イエス・キリストと呼ばれた。この子は苦しみを受け、聖典に従って死んで葬られ、父によって甦らされ、天に受け上げられて父の右に座し、生ける者と死せる者とを裁くために来たるべき者である。そしてこの子は、その後、御自身の約束のとおり、父のもとから聖なる霊なるパラクレートス——父と子と聖なる霊とを信じる者たちの信仰を聖化する者——を遣わしたのである。
Hanc regulam ab initio Evangelii decucurrisse, etiam ante priores quosque haereticos, nedum ante Praxeam hesternum, probabit tam ipsa posteritas omnium haereticorum, quam ipsa novellitas Praxeae hesterni.
PL 2, 157Aこの規範が福音の初めから一貫して流れてきたこと——それも、これまでのどの異端者たちよりも前から、まして昨日今日のプラクセアスより前からであること——は、あらゆる異端者たちの後発性そのものによっても、また昨日のプラクセアスの新しさそのものによっても証明されるであろう。
Quo peraeque adversus universas haereses jam hinc praejudicatum sit, id esse verum, quodcumque primum; id esse adulterum, quodcumque posterius.
PL 2, 157Aこれによって、すべての異端に対して等しく、ここからすでに予め判定が下されている——すなわち、およそ最初にあるものこそ真であり、およそ後にあるものこそ不純である、と。
Sed salva ista praescriptione, utique tamen propter instructionem et munitionem quorumdam, dandus est etiam retractatibus locus: vel ne videatur unaquaeque perversitas, non examinata, sed praejudicata damnari, maxime haec, quae se existimat meram veritatem possidere, dum unicum Deum non alias putat credendum, quam si ipsum eumdemque et Patrem et Filium et Spiritum Sanctum dicat: quasi non sic quoque unus sit omnia, dum ex uno omnia, per substantiae scilicet unitatem; et nihilominus custodiatur oeconomiae sacramentum, quae unitatem in trinitatem disponit, tres dirigens, Patrem, et Filium, et Spiritum Sanctum.
PL 2, 157Bしかし、この抗弁を保持したうえで、それでもなお、ある人々の教化と防備のために、再考にも場を与えねばならない。すなわち、いかなる倒錯であれ、吟味されることなく、ただ予断によって断罪されると見られないようにするためである。とりわけこの〔説〕については、なおさらである——彼らは自分たちこそ純然たる真理を保持していると考え、唯一の神を、まさにその同じ方が父であり子であり聖なる霊であると言うのでなければ、信じるべきでないと思い込んでいるのだから。あたかも、この仕方によってもまた——万物が一なる方から出るのであるから、すなわち実体の一体性によって——一なる方がすべてであることはあり得ないかのように。そして、それでもなお、オイコノミアの秘義は守られる。すなわち、この秘義は一体性を三一性へと配剤し、父、子、聖なる霊という三者を導くのである。
Tres autem non statu, sed gradu; nec substantia, sed forma; nec potestate, sed specie: unius autem substantiae, et unius status, et unius potestatis; quia unus Deus, ex quo et gradus isti et formae et species, in nomine Patris et Filii et Spiritus Sancti deputantur. Quomodo autem numerum sine divisione patiuntur, procedentes retractatus demonstrabunt.
PL 2, 157Bしかし三者は、状態においてではなく段階において、実体においてではなく形において、権力においてではなく姿において〔区別される〕。だが、実体は一つであり、状態も一つであり、権力も一つである。なぜなら神は唯一であり、この方から、かの段階も、形も、姿も、父・子・聖なる霊の名のもとに数えられるからである。しかし、いかにして〔三という〕数が分割を伴わずに成り立つかは、これから続く再考が示すであろう。
Caput III
第III章PL 2, 157CSimplices enim quique, ne dixerim imprudentes et idiotae, quae major semper credentium pars est, quoniam et ipsa regula fidei a pluribus diis saeculi ad unicum et Deum verum transfert; non intelligentes unicum quidem, sed cum sua oeconomia esse credendum, expavescunt ad oeconomiam.
PL 2, 157Cというのも、素朴な者たち——思慮の足りない者たち、無学な者たちとまでは言うまいが——は、常に信じる者たちの大半を占めており、信仰の規範そのものが、世の多くの神々から唯一にして真の神へと〔人々を〕移し入れるがゆえに、〔神が〕ただ唯一であるのではなく、御自身のオイコノミアとともに信じられるべきであることを理解せず、オイコノミアに怯えるのである。
Numerum et dispositionem trinitatis, divisionem praesumunt unitatis; quando unitas ex semetipsa derivans trinitatem, non destruatur ab illa, sed administretur.
PL 2, 158A彼らは、三一性の数と配剤を、一体性の分割であると思い込んでいる。だが一体性は、自らのうちから三一性を導き出しつつも、それによって破壊されるのではなく、統べ治められるのである。
Itaque duos et tres jam jactitant a nobis praedicari, se vero unius Dei cultores praesumunt, quasi non et unitas irrationaliter collecta, haeresim faciat; et trinitas rationaliter expensa, veritatem constituat. Monarchiam, inquiunt, tenemus.
PL 2, 158Aこうして彼らは、我々が二また三を宣べ伝えていると盛んに言い立て、自分たちこそ唯一の神の礼拝者であると思い込んでいる。あたかも、理を欠いたまま寄せ集められた一体性が異端を作り出し、理にかなって秤にかけられた三一性が真理を打ち立てるのではないかのように。「我々はモナルキア(唯一支配)を保持する」と彼らは言う。
Et ita sonum vocaliter exprimunt etiam Latini, etiam Opici, ut putes illos tam bene intelligere monarchiam, quam enuntiant. Sed monarchiam sonare student Latini, oeconomiam intelligere nolunt etiam Graeci.
PL 2, 158Aこうしてラテン人も、オピキ人でさえも、この語を声に出して発音するので、お前は、彼らが口にする分だけモナルキアをよく理解していると思うほどである。しかしラテン人はモナルキアという音を出そうと励むだけであり、オイコノミアを理解しようとはギリシア人でさえしないのである。
At ego, si utriusque linguae praecerpsi, monarchiam nihil aliud significare scio, quam singulare et unicum imperium: non tamen praescribere monarchiam, ideo, quia unius sit, eum cujus sit, aut filium non habere, aut ipsum se sibi filium fecisse, aut monarchiam suam non per quos velit administrare.
PL 2, 158Aしかし私は、両方の言語をいくらかかじってみた者として、モナルキアが単一にして唯一の支配以外の何ものをも意味しないことを知っている。とはいえ、モナルキアという語は、それが唯一の者に属するというだけの理由で、その支配権を持つ者に子がないこと、あるいは彼が自分自身を自らの子としたこと、あるいは彼が自らの望む者たちを通じて自分のモナルキアを治めないことを、あらかじめ定めるものではない。
Atquin nullam dico dominationem ita unius sui esse, ita singularem, ita monarchiam, ut non etiam per alias proximas personas administretur, quas ipsa prospexerit officiales sibi.
PL 2, 158Bしかるに私はこう言う。いかなる支配も、それが自分ひとりのものであり、単一であり、モナルキアであるからといって、その支配自身が自らの官吏として見込んだ、これに近しい他の位格たちを通じて治められないほどのものではない、と。
Si vero et filius fuerit ei, cujus monarchia sit, non statim dividi eam, et monarchiam esse desinere, si particeps ejus assumatur et filius; sed proinde illius esse principaliter a quo communicatur in filium; et dum illius est, proinde monarchiam esse, quae a duobus tam unicis continetur.
PL 2, 158Bそして、もしそのモナルキアを持つ者に子があるとしても、それによって直ちにモナルキアが分割され、モナルキアであることをやめるわけではない——たとえ子もまたその分与にあずかる者として迎え入れられるとしても。むしろそれは、主として、そこから子へと分け伝えられるところの者に属するのであり、それがその者に属している限りにおいて、まさにそのゆえに、これほど唯一なる二者によって保たれるモナルキアであり続けるのである。
Igitur si et monarchia divina per tot legiones et exercitus angelorum administratur, sicut scriptum est: Millies millia assistebant ei, et millies centena millia apparebant ei: nec ideo unius esse desiit, ut desinat monarchia esse, quia per tanta millia virtutum procuratur: quale est ut Deus divisionem et dispersionem pati videatur in Filio et in Spiritu Sancto, secundum et tertium sortitis locum, tam consortibus substantiae Patris, quas non patitur in tot angelorum numero, et quidem tam a substantia alienis.
PL 2, 158Bしたがって、もし神的なモナルキアもまた、かくも多くの天使の軍団と大軍とを通じて治められているのであれば——聖書に「千の千倍が彼に仕え、千の十万倍が彼の御前に現れていた」と書かれているとおりに——それでもなお、かくも多くの千々の力を通じて執り行われるからといって、それが唯一者のものであることをやめ、モナルキアであることをやめたわけではない。だとすれば、神が子と聖なる霊とにおいて——第二、第三の位を得、父の実体をこれほどまでに分かち合う者たちにおいて——分割と分散とを被ると見えるとは、どういうことであろうか。かくも多くの天使の数のうちにあってすら、しかも実体からしてこれほど疎遠な者たちのうちにあってすら、神はそれを被らないというのに。
Membra, et pignora, et instrumenta, et ipsam vim, ac totum censum monarchiae, eversionem deputas ejus: non recte. Malo te ad sensum rei, quam ad sonum vocabuli exerceas.
PL 2, 158C肢体や、担保や、道具立てや、その力そのもの、そしてモナルキアの全き起源——お前はそれらを、モナルキアの転覆であると見なしている。それは正しくない。私はむしろ、お前が語の響きにではなく、事柄の内実に即して自らを鍛えることを望む。
Eversio enim monarchiae illa est tibi intelligenda, cum alia dominatio suae conditionis et proprii status, ac per hoc aemula, superducitur; cum alius Deus infertur adversus Creatorem.
PL 2, 159Aというのも、お前が理解すべきモナルキアの転覆とは、これとは異なる支配——自らの境遇と固有の状態とを持ち、それゆえに対抗的な支配——が重ねて持ち込まれるとき、また創造主に敵対する別の神が持ち出されるときのことだからである。
Tunc male, cum plures, secundum Valentinos et Prodicos: tunc in monarchiae eversionem, cum in Creatoris destructionem.
PL 2, 159Aそのとき悪しきことになるのは、ウァレンティヌス派やプロディコス派に従って〔神々が〕複数とされるときである。そのときモナルキアの転覆となるのは、創造主の破壊に至るときである。
Caput IV
第IV章PL 2, 159ACaeterum, qui filium non aliunde deduco, sed de substantia Patris, nihil facientem sine Patris voluntate, omnem a Patre consecutum potestatem, quomodo possum de fide destruere monarchiam, quam, a Patre Filio traditam, in Filio servo?
PL 2, 159Aそもそも、私は子を、父の実体からのほかどこからも導き出さず、父の御旨なしには何一つ行わない者とし、父からあらゆる権力を受け継いだ者とする者であるが、それなのにどうして、私が信仰について、父から子へと引き渡され、子のうちで私が保っているモナルキアを、破壊することができようか。
Hoc mihi et in tertium gradum dictum sit, quia Spiritum non aliunde puto, quam a Patre per Filium. Vide ergo ne tu potius monarchiam destruas, qui dispositionem et dispensationem ejus evertis in tot nominibus constitutam, in quot Deus voluit.
PL 2, 159Aこれは第三の段階についても、私にとって同じく言えることである。なぜなら私は、霊についても、父から子を通じて出るのでなければ、他のどこからも出るとは考えないからである。だから、むしろお前こそがモナルキアを破壊しているのではないか、よく見るがよい。お前は、神が望まれただけの数の名のうちに定められた、その配剤と経綸とを覆しているのだから。
Adeo autem manet in suo statu, licet trinitas inferatur, ut etiam restitui habeat Patri a Filio. Siquidem Apostolus scribit de ultimo fine: cum tradiderit regnum Deo et Patri.
PL 2, 159Bしかし、たとえ三一性が持ち込まれるとしても、それ〔モナルキア〕はこれほどまでに自らの状態にとどまり続け、ついには子から父へと返還されるに至る。実に使徒は、終わりの時について「王国を神であり父である方に引き渡すとき」と書いている。
Oportet enim eum regnare usque dum ponat inimicos ejus Deus sub pedes ipsius: scilicet secundum Psalmum: Sede ad dexteram meam, donec ponam inimicos tuos scabellum pedum tuorum.
PL 2, 159Bなぜなら、神がその敵をこの方の足の下に置くまで、この方は統治しなければならないからである。すなわち詩篇にあるとおりである、「わが右に座せ。われ汝の敵を汝の足台とする、その時まで」。
Cum autem subjecta erunt illi omnia, utique absque eo qui ei subjecit omnia, tunc et ipse subjicietur illi, qui ei subjecit omnia, ut sit Deus omnia in omnibus.
PL 2, 159Bしかし、万物がこの方に従わせられるとき——当然、万物をこの方に従わせた方御自身は別として——そのとき、この方自身もまた、万物をこの方に従わせたその方に従うことになる。神がすべてにおいてすべてとなるためである。
Videmus igitur non obesse monarchiae Filium, etsi hodie apud Filium est; quia et in suo statu est apud Filium, et cum suo statu restituetur Patri a Filio.
PL 2, 159Bしたがって我々は、子がモナルキアの妨げとならないことを見る。たとえ今日それが子のもとにあるとしても。というのも、それは子のもとにあってなお自らの状態を保っており、その状態のままで、子から父へと返還されることになるからである。
Ita eam nemo hoc nomine destruet, si Filium admittat, cui et traditam eam a Patre, et a quo quandoque restituendam Patri constat.
PL 2, 159Cこうして、子を受け入れる者であれば、誰もこの点を理由にそれ〔モナルキア〕を破壊することはないであろう。それが父から子へと引き渡され、いつかは子から父へと返還されるべきものであることは明らかなのだから。
Hoc uno capitulo Epistolae apostolicae potuimus jam et Patrem et Filium ostendisse duos esse, praeterquam ex nominibus Patris et Filii, etiam ex eo quod qui tradidit regnum, et cui tradidit, item qui subjecit, et cui subjecit, duo sint necesse est.
PL 2, 159C使徒の書簡のこの一章だけによっても、我々はすでに、父と子とが二者であることを示すことができた。父と子という名からだけでなく、王国を引き渡した者と、引き渡された相手と、同じく〔万物を〕従わせた者と、従わせた相手とが、必然的に二者でなければならないという事実からもである。
Caput V
第V章PL 2, 159CSed quia duos unum volunt esse, ut idem Pater et Filius habeatur, oportet et totum de Filio examinari, an sit, et qui sit, et quomodo sit; et ita res ipsa formam suam Scripturis et interpretationibus earum patrocinantibus vindicabit.
PL 2, 159Cしかし、彼らは二者が一つであることを望み、父と子とが同一の者とみなされることを欲するので、子について、子が在るのか、何者であるのか、いかにして在るのかを、すべて吟味しなければならない。そうすれば、聖書とその解釈とが弁護に立つ中で、事柄そのものが自らの形を主張し通すであろう。
Aiunt quidem et Genesim in hebraico ita incipere: In principio Deus fecit sibi filium. Hoc ut firmum non sit, alia me argumenta deducunt ab ipsa Dei dispositione, qua fuit ante mundi constitutionem, adusque Filii generationem.
PL 2, 159D彼らはまた、ヘブライ語では創世記がこのように始まると言う。「初めに神は御自身のために子を造られた」と。しかし、これが確かなことでないとしても、私を導く別の論拠がある。それは、世界の創建に先立ち、子の生成に至るまでの、神御自身の配剤そのものから引き出されるものである。
Ante omnia enim Deus erat solus, ipse sibi et mundus et locus et omnia. Solus autem, quia nihil aliud extrinsecus praeter illum. Caeterum, ne tunc quidem solus; habebat enim secum, quam habebat in semetipso, rationem suam scilicet.
PL 2, 160Aすなわち、万物に先立って、神はただひとりであった。神は御自身にとって、世界であり、場所であり、すべてであった。ひとりであったというのは、この方の外に、この方のほかは何もなかったからである。しかし、そのときでさえ、神は決してひとりではなかった。というのも、神は御自身のうちに持っていたもの、すなわち御自身の理性を、御自身とともに持っていたからである。
Rationalis etiam Deus, et ratio in ipso prius; et ita, ab ipso omnia. Quae ratio, sensus ipsius est. Hanc Graeci λογον dicunt, quo vocabulo etiam sermonem appellamus.
PL 2, 160A神は理性的な方でもあり、理性はこの方のうちに先立って存在した。そしてそのようにして、万物はこの方から出た。この理性とは、この方御自身の考えにほかならない。ギリシア人はこれを「ロゴス」と呼び、我々はこの語をもって「言葉」とも呼ぶのである。
Ideoque jam in usu est nostrorum, per simplicitatem interpretationis, Sermonem dicere in primordio apud Deum fuisse; cum magis rationem competat antiquiorem haberi; quia non sermonalis a principio, sed rationalis Deus etiam ante principium; et quia ipse quoque sermo ratione consistens, priorem eam ut substantiam suam ostendat.
PL 2, 160Aそれゆえ、我々の側では、解釈の単純さから、「言葉」が初めに神のもとにあったと言うことがすでに慣用となっている。とはいえ、むしろ理性の方をより古いものと見なすのがふさわしい。なぜなら、神は初めから言葉を語る方であったのではなく、初めに先立ってすでに理性的な方であったからであり、また言葉そのものもまた理性のうちに成り立つものであって、その理性こそが自らの実体としてより先なるものであることを示しているからである。
Tamen et sic, nihil interest. Nam etsi Deus nondum sermonem suum miserat, proinde eum cum ipsa et in ipsa ratione intra semetipsum habebat, tacite cogitando et disponendo secum, quae per sermonem mox erat dicturus.
PL 2, 160Bとはいえ、そうであっても何ら違いはない。というのも、神がまだ御自身の言葉を送り出していなかったとしても、神はそれを、まさにその理性とともに、またその理性のうちに、御自身の内に持っていたのであり、やがて言葉によって語ろうとしていたことどもを、黙して自らのうちで思念し、配剤していたからである。
Cum ratione enim sua cogitans atque disponens, sermonem eam efficiebat, quam sermone tractabat.
PL 2, 160Bというのも、神は御自身の理性とともに思念し配剤することによって、その理性を言葉たらしめていたのであり、それを言葉によって取り扱っていたのである。
Idque quo facilius intelligas, ex te ipso ante recognosce, ut ex imagine et similitudine Dei, (Gen., I, 26) quam habeas et tu in temetipso rationem, qui es animal rationale, a rationali scilicet artifice non tantum factus, sed etiam ex substantia ipsius animatus.
PL 2, 160Bこのことをより容易に理解できるよう、まずお前自身から確かめてみるがよい。お前もまた神の形と似姿として(創世記1:26)、お前自身のうちに理性を持っているではないか。お前は理性を備えた生き物であり、理性的な造り主によって造られたばかりでなく、その方の実体から命を吹き込まれた者でもあるのだから。
Vide cum tacitus tecum ipse congrederis, ratione hoc ipsum agi intra te, occurrente ea tibi cum sermone ad omnem cogitatus tui motum, et ad omnem sensus tui pulsum. Quodcumque cogitaveris, sermo est; quodcumque senseris, ratio est.
PL 2, 160Cお前が黙って自分自身と向き合うとき、まさにこのことが理性によってお前のうちで行われているのを見よ。お前の思考のあらゆる動きに、また感覚のあらゆる働きに応じて、理性は言葉とともにお前に現れ出る。お前が思念する何であれ、それは言葉である。お前が感得する何であれ、それは理性である。
Loquaris illud in animo necesse est; et dum loqueris, conlocutorem pateris sermonem, in quo inest haec ipsa ratio, qua cum eo cogitans loquaris, per quem loquens cogitas.
PL 2, 160Cお前はそれを心の中で語らざるを得ない。そして語る間、お前は言葉を語り相手として受け入れているのであり、その言葉のうちには、まさにこの理性が宿っている。お前はその理性とともに思念しながらその言葉を語り、その言葉によって語りながら思念するのである。
Ita secundus quodammodo in te est sermo, per quem loqueris cogitando, et per quem cogitas loquendo. Ipse sermo alius est.
PL 2, 160Cこうして、いわば第二の者がお前のうちに、言葉として存在する。お前はこの言葉によって思念しながら語り、この言葉によって語りながら思念する。この言葉そのものは、〔お前とは〕別の者なのである。
Quanto ergo plenius hoc agitur in Deo, cujus tu quoque imago et similitudo censeris, quod habeat in se etiam tacendo rationem, et in ratione sermonem?
PL 2, 160Cそれゆえ、お前もまたその形と似姿とみなされている神においては、このことはどれほど満ちた仕方で行われているであろうか。神は、黙しているときでさえ御自身のうちに理性を持ち、その理性のうちに言葉を持っておられるのだから。
Possum itaque non temere praestruxisse, et tunc Deum ante universitatis constitutionem solum non fuisse, habentem in semetipso proinde rationem, et in ratione sermonem, quem secundum a se faceret agitando se.
PL 2, 160Cしたがって私は、軽率にではなく、こう予め論じ立てることができる。すなわち、神は宇宙の創建に先立つそのときでさえ、ひとりではなかった。神は御自身のうちに理性を、その理性のうちに言葉を持っており、御自身を思念することによって、その言葉を御自身から出づる第二の者としていたのである。
Caput VI
第VI章PL 2, 161AHaec vis et haec divini sensus dispositio, apud Scripturas etiam in Sophiae nomine ostenditur. Quid enim sapientius ratione Dei, sive sermone? Itaque Sophiam quoque exaudi, ut secundam personam conditam.
PL 2, 161Aこの力、そしてこの神的な考えの配剤は、聖書においては「ソフィア」の名のもとにも示されている。なぜなら、神の理性、すなわち言葉にもまさって知恵に富むものが何かあろうか。それゆえ、ソフィアについても、第二の位格として立てられた者として聞くがよい。
Primo, Dominus (Prov. VIII, 22) creavit me initium viarum in opera sua, priusquam terram faceret, priusquam montes collocarentur: ante omnes autem colles generavit me; in sensu suo scilicet condens et generans.
PL 2, 161A「主は、その御業のための道の初めとして私を造られた。地が造られる前、山々が据えられる前に。すべての丘に先立って、主は私を生み出された」(箴言8:22)。すなわち、御自身の考えのうちに〔私を〕立て、生み出したのである。
Dehinc assistentem eam ipsa separatione cognosce; Cum pararet, inquit, coelum, aderam illi simul ; et cum fortia faciebat super ventos quae sursum nubila; et cum tutos ponebat fontes ejus quae sub coelo, ego eram cum illo compingens; ego eram ad quam gaudebat: quotidie autem oblectabar in persona ipsius.
PL 2, 161A次に、まさにその分離によって、彼女が〔神の〕かたわらに立つ者であることを知るがよい。「主が天を整えられたとき」とソフィアは言う、「私はそこに主とともにあった。主が上なる雲を風の上に堅固なものとしておられたとき、また天の下にあるものの泉を確かなものとされていたとき、私は主とともに組み立てる者としてあった。私は主が喜びを向ける相手であった。そして日々、私はその方の位格のうちにあって喜び楽しんでいた」。
Nam ut primum Deus voluit ea quae cum sophiae ratione et sermone disposuerat intra se, in substantias et species suas edere, ipsum primum protulit sermonem, habentem in se individuas suas, Rationem et Sophiam; ut per ipsum fierent universa, per quem erant cogitata atque disposita; imo et facta jam, quantum in Dei sensu.
PL 2, 161B神が、御自身のうちでソフィアの理性と言葉とともに配剤しておいたことどもを、それぞれの実体と姿とにおいて世に出そうと初めて望まれたとき、神はまずその言葉そのものを発出させた。この言葉は、御自身から切り離しえぬもの、すなわち理性とソフィアとを、御自身のうちに宿していた。それは、万物がこの言葉を通じて成るためであった——万物が思念され配剤されたのも、まさにこの言葉を通じてだったのだから。それどころか、神の考えのうちにある限りでは、それらはすでに造られてもいたのである。
Hoc enim eis deerat, ut coram quoque in suis speciebus atque substantiis cognoscerentur et tenerentur.
PL 2, 161Bというのも、それらに欠けていたのはただ、それぞれの姿と実体とにおいて、目に見える形でも認識され、捉えられることだけだったからである。
Caput VII
第VII章PL 2, 161BTunc igitur etiam ipse sermo speciem et ornatum suum sumit, sonum et vocem, cum dicit Deus: Fiat lux. Haec est nativitas perfecta sermonis, dum ex Deo procedit: conditus ab eo primum ab cogitatum in nomine Sophiae: Dominus condidit me initium viarum.
PL 2, 161Bそこで、そのときにこそ、言葉自身もまた、神が「光あれ」と言われるとき、その姿と飾りを、すなわち音と声とを受け取る。これが言葉の完全な誕生である、神から進み出ることによって。すなわち、まず彼〔神〕によって思考として造られ、ソフィアの名のもとに〔こう言われる〕——「主は私を、その道の初めとして造られた」。
Dehinc generatus ad effectum: Cum pararet coelum, aderam illi simul. Exinde eum parem sibi faciens, de quo procedendo Filius factus est, primogenitus (Col. I, 15), ut ante omnia genitus; et unigenitus (I Joan., IV, 9), ut solus ex Deo genitus: proprie de vulva cordis ipsius, secundum quod et Pater ipse testatur: Eructavit cor meum sermonem optimum (Ps. XLIV, 1).
PL 2, 161C次いで、実現へと生み出された——「彼が天を整えられたとき、私は共にそこにあった」。そしてそれから、彼〔言葉〕を自らに等しい者とし、そこから進み出ることによって彼は子とされた。長子(コロサイ1:15)——万物に先立って生まれた者として。また独り子(一ヨハネ4:9)——ただひとり神から生まれた者として。まさしく、神御自身の心の胎から生まれたのであり、父御自身が証しされるとおりである——「わが心は最も善き言葉を溢れ出させた」(詩篇44:1)。
Ad quem deinceps gaudens proinde gaudentem in persona illius (Ps. II, 7): Filius meus es tu, ego hodie genui te. Et: Ante luciferum genui te. Sic et Filius ex sua persona profitetur Patrem in nomine Sophiae: Dominus condidit me initium viarum in opera sua.
PL 2, 161Cそれから、喜びつつ、同じく喜んでいる彼〔子〕に向かって、彼〔父〕はその位格において語る(詩篇2:7)——「汝は私の子である。今日、私は汝を生んだ」。また「明けの明星に先立って、私は汝を生んだ」。同様に子もまた、自らの位格から、ソフィアの名のもとに父を言い表す——「主は、その業のうちに、私をその道の初めとして造られた」。
Ante omnes autem colles generavit me. Nam si hic quidem Sophia videtur dicere conditam se a Domino in opera et vias ejus; alibi autem per sermonem ostenditur omnia facta esse, et sine illo nihil factum; sicut et rursum (Ps. XXXIII, 6): Sermone ejus coeli confirmati sunt, et spiritu ejus omnes vires eorum; utique eo spiritu qui sermoni inerat: apparet unam eamdemque vim esse nunc in nomine Sophiae, nunc in appellatione Sermonis; quae initium accepit viarum in Dei opera; et quae coelum confirmavit; per quam omnia facta sunt, et sine qua nihil factum est (Joan. I, 3).
PL 2, 161Cしかし「すべての丘に先立って、私を生んだ」。ここではソフィアが、自分は主によってその業と道のうちに造られたと言っているように見えるが、他の箇所では、言葉によって万物が造られ、彼なしには何ひとつ造られなかったことが示されている。ふたたび(詩篇33:6)こうも言われる——「彼の言葉によって天は固められ、彼の霊によってそのすべての力は固められた」。すなわち、言葉のうちに宿っていたその霊によってである。かくして、あるときはソフィアの名において、あるときは言葉という呼び名において、同一のひとつの力があることが明らかになる。その力は神の業のうちにその道の初めを受け、天を固め、それによって万物が造られ、それなしには何ひとつ造られなかった力である(ヨハネ1:3)。
Nec diutius de isto, quasi non de ipso sit sermo, et in sophiae, et in rationis, et in omnis divini animi et spiritus nomine, qui filius factus est Dei, de quo prodeundo generatus est.
PL 2, 162Aこの点についてはもはや長く論じまい——あたかも、ソフィアの名においても、理性の名においても、神的な精神と霊のあらゆる名においても、語られているのが彼自身のことではないかのように。その彼こそ、神の子とされた者であり、〔神から〕進み出ることによって生まれたのである。
Ergo inquis, das aliquam substantiam esse Sermonem, spiritu et Sophiae traditione constructam? Plane.
PL 2, 162Aそれでは、お前は言う——お前は、言葉が霊とソフィアの授与によって組み立てられたひとつの実体であることを認めるのか、と。確かに。
Non vis enim eum substantivum habere in re per substantiae proprietatem, ut res et persona quaedam videri possit, et ita capiat secundus a Deo constitutus duos efficere, Patrem et Filium, Deum et Sermonem.
PL 2, 162Aお前は、彼が実体の特性によって事実のうえで実体的なものであることを欲しない——ある物・ある位格として見られうるようには。またそのようにして、神から第二の者として立てられた彼が、父と子、神と言葉という二つのものを成しうるようになることも、欲しないのである。
Quid est enim, dices, sermo, nisi vox et sonus oris, et (sicut Grammatici tradunt) aer offensus, intelligibilis auditu; caeterum, vacuum nescio quid, et inane, et incorporale?
PL 2, 162B言葉とは、口の声と音、そして(文法家たちが伝えるとおり)打たれた空気であって、聴覚によって理解されるもの、それ以外の点では、何やら空虚なもの、うつろなもの、非物体的なものにほかならないではないか、とお前は言うであろう。
At ego nihil dico de Deo inane et vacuum prodire potuisse, ut non de inani et vacuo prolatum; nec carere substantia, quod de tanta substantia processit, et tantas substantias fecit, fecit enim et ipse quae facta sunt per illum.
PL 2, 162Bだが私は言う——神から、うつろで空虚なものが出てくることなどありえなかった、と。それはうつろで空虚なものから発出させられたのではないのだから。また、これほど大きな実体から進み出て、これほど多くの実体を造ったものが、実体を欠くこともありえない。なぜなら、彼を通して造られたものは、彼自身が造ったものだからである。
Quale est ut nihil sit ipse, sine quo nihil factum est? ut inanis solida, et vacuus plena, et incorporalis corporalia sit operatus? Nam etsi potest aliquando quid fieri diversum ejus per quod fit, nihil tamen potest fieri per id quod vacuum et inane est.
PL 2, 162B彼なしには何ひとつ造られなかったのに、彼自身が無であるとは、いったいどういうことか。うつろな者が堅固なものを、空虚な者が満ちたものを、非物体的な者が物体的なものを造ったとは、いったいどういうことか。なぜなら、たとえ何かが、それを造る手だてとなったものとは異なるものになりうるとしても、空虚でうつろなものを通しては何ひとつ造られえないからである。
Vacua et inanis res est Sermo Dei, qui Filius dictus est, qui ipse Deus cognominatus est, Et Sermo erat apud Deum, et Deus erat Sermo (Joan. I, 1)? Scriptum est (Exod. XX, 7): Non sumes nomen Dei in vanum.
PL 2, 162B神の言葉は空虚でうつろなものであろうか——子と言われ、神御自身とも呼ばれるものが。「言葉は神のもとにあった、そして言葉は神であった」(ヨハネ1:1)ではないか。〔聖書に〕書いてある——「汝は神の名を空しく口にしてはならない」(出エジプト20:7)。
Hic certe est, qui in effigie Dei constitutus, non rapinam existimavit esse se aequalem Deo (Philip, II, 6). In qua effigie Dei? utique in alia, non tamen in nulla. Quis enim negabit Deum corpus esse, etsi Deus spiritus est?
PL 2, 162C確かにこの方こそ、神の形をもって立てられ、神と等しくあることを強奪とは思わなかった方である(フィリピ2:6)。神のどのような形においてか。ある形においてであって、決して無形においてではない。神が霊であるとしても、神が物体であることを誰が否定しようか。
Spiritus enim corpus sui generis in sua effigie. Sed et invisibilia illa quaecumque sunt, habent apud Deum et suum corpus et suam formam, per quae soli Deo visibilia sunt; quanto magis quod ex ipsius substantia missum est, sine substantia non erit!
PL 2, 162C霊とは、その固有の形における、その類に固有の物体だからである。そして、見えないものがいかなるものであれ、それらは神のもとにおいて、それぞれ固有の物体と固有の形を持ち、それによって神ひとりに対して見えるものとなる。まして、彼自身の実体から遣わされたものが、実体を欠くことなどありえようか。
Quaecumque ergo substantia Sermonis fuit, illam dico personam, et illi nomen Filii vindico; et dum Filium agnosco, secundum a Patre defendo.
PL 2, 162Cしたがって、言葉の実体がいかなるものであったにせよ、私はそれを位格と呼び、それに子という名を要求する。そして、子と認めることによって、私は〔子が〕父から出た第二の者であることを擁護するのである。
Caput VIII
第VIII章PL 2, 162DHoc si qui putaverit me προβολην aliquam introducere, id est, prolationem rei alterius ex altera, quod facit Valentinus, alium atque alium Aeonem de Aeone producens; primo quidem dicam tibi, non ideo non utitur et veritas vocabulo isto, et re ac censu ejus, quia et haeresis potius ex veritate accepit, quod ad mendacium suum strueret.
PL 2, 162Dもし誰かが、私がここに何らかのプロボレー、すなわち、あるものから他のものが発出させられることを持ち込んでいると考えるならば——ウァレンティヌスがそうしているように、アイオーンからまた別のアイオーンを次々に産み出すのと同じように——まず私はお前にこう言おう。真理もまたこの語を、そしてその事実と起源とを用いていないわけではない。異端こそ、むしろ真理からこれを受け取って、自分の偽りを組み立てたのである。
Prolatus est sermo Dei, annon? Hic mecum gradum fige. Si prolatus est, cognosce probolam veritatis, et viderit haeresis si quid de veritate imitata est. Jam nunc quaeritur, quis quomodo utatur aliqua re, et vocabulo ejus.
PL 2, 163A神の言葉は発出させられたのか、それとも違うのか。ここで私と歩みを止めて立つがよい。もし発出させられたのであれば、それが真理のプロボレーであることを知れ。そして、異端が真理から何を模倣したかは、異端自身の考えることである。今や問われているのは、誰がどのようにして、あるものと、その名とを用いるか、である。
Valentinus probolas suas discernit et separat ab auctore: et ita longe ab eo ponit, ut Aeon patrem nesciat. Denique, desiderat nosse, nec potest; imo et pene devoratur, et dissolvitur in reliquam substantiam.
PL 2, 163Aウァレンティヌスは、自分の説くプロボレーたちを、その創始者から区別し分離する。そしてそのようにして、彼〔創始者〕から遠く隔てて置くので、アイオーンは父を知らない。ついには、知ることを望みながらも、知ることができない。それどころか、ほとんど呑み込まれ、残りの実体のうちに解け去ってしまうのである。
Apud nos autem solus Filius Patrem novit (Matt. XI, 27), et sinum Patris ipse exposuit (Joan. I, 18), et omnia apud Patrem audivit et vidit, et quae mandatus est a Patre, ea et loquitur (Joan. VIII, 26).
PL 2, 163Aだが我々のもとでは、ただ子だけが父を知り(マタイ11:27)、父の懐を自ら示し(ヨハネ1:18)、父のもとにあるすべてを聞き見て、父から命じられたことを語るのである(ヨハネ8:26)。
Nec suam, sed Patris perfecit voluntatem (Joan. VI, 38), quam de proximo, imo de initio noverat. Quis enim scit quae sint in Deo, nisi spiritus qui in ipso est (I Cor. II, 11). Sermo autem spiritu structus est, et ut ita dixerim, sermonis corpus est spiritus.
PL 2, 163Bそして自分の意志ではなく、父の御旨を成し遂げた(ヨハネ6:38)。それを子は間近から、それどころか初めから知っていたのである。なぜなら、神のうちにあることを知る者は、神のうちにある霊のほかにいないからである(一コリント2:11)。しかるに言葉は霊によって組み立てられており、いわば、言葉の物体は霊なのである。
Sermo ergo et in Patre semper, sicut dicit: Ego in Patre (Joan. XIV, 11). Et apud Deum semper, sicut scriptum est: Et Sermo erat apud Deum (Joan. I, 1). Et nunquam separatus a Patre, aut alius a Patre, quia, Ego et Pater unum sumus (Joan. X, 30).
PL 2, 163Bこうして言葉は、常に父のうちにある。彼が言うとおりである——「私は父のうちにある」(ヨハネ14:11)。また、常に神のもとにある。〔聖書に〕書いてあるとおりである——「そして言葉は神のもとにあった」(ヨハネ1:1)。そして、父から分離されたことも、父とは別のものであることもない。なぜなら「私と父とは一つである」からである(ヨハネ10:30)。
Haec erit probola veritatis, custos unitatis, qua prolatum dicimus Filium a Patre, sed non separatum, Protulit enim Deus Sermonem, quemadmodum etiam Paracletus docet, sicut radix fruticem, et fons fluvium, et sol radium.
PL 2, 163Bこれこそ真理のプロボレーであり、一体性の守り手である。それによって我々は、子が父から発出させられたのであって、分離されたのではない、と言うのである。なぜなら神は言葉を発出させたのであるが、それはパラクレートスもまた教えるとおり、根が若枝を、泉が川を、太陽が光線を〔発出させる〕のと同じだからである。
Nam et istae species probolae sunt earum substantiarum, ex quibus prodeunt. Nec dubitaverim Filium dicere, et radicis fruticem, et fontis fluvium, et solis radium; quia omnis origo patens est; et omne quod ex origine profertur, progenies est, multo magis Sermo Dei, qui etiam proprie nomen Filii accepit: nec frutex tamen a radice, nec fluvius a fonte, nec radius a sole discernitur, sicut nec a Deo Sermo.
PL 2, 163C実に、これらの姿もまた、それらが出て来るもとの実体のプロボレーなのである。私は、根の若枝を、泉の川を、太陽の光線を子と呼ぶことをためらわない。なぜなら、あらゆる起源は開かれており、起源から発出させられるものはすべて子孫だからである。まして神の言葉においてはなおさらである——彼はまさしく子という名をそのものとして受けたのだから。とはいえ、若枝が根から区別されないように、川が泉から区別されないように、光線が太陽から区別されないように、言葉も神から区別されることはない。
Igitur secundum horum exemplorum formam, profiteor me duos dicere, Deum et Sermonem ejus, Patrem et Filium ipsius. Nam et radix et frutex duae res sunt, sed conjunctae. Et fons et flumen duae species sunt, sed indivisae.
PL 2, 163Cしたがって、これらの実例の形にしたがって、私は自分が二つのものを言っていると公言する——神とその言葉、父とその子とを。なぜなら、根と若枝とは二つの物であるが、結び合わされている。泉と川とは二つの姿であるが、分たれていない。
Et sol et radius duae formae sunt, sed cohaerentes. Omne quod prodit ex aliquo, secundum sit ejus necesse est de quo prodit, non ideo tamen est separatum. Secundus autem ubi est, duo sunt. Et tertius ubi est, tres sunt.
PL 2, 163C太陽と光線とは二つの形であるが、結びついている。何かから出て来るものはすべて、それが出て来るもとに対して必然的に第二のものであるが、だからといって分離されているのではない。しかし第二のものがあるところには、二つのものがある。そして第三のものがあるところには、三つのものがある。
Tertius enim est spiritus a Deo et Filio, sicut tertius a radice fructus ex frutice. Et tertius a fonte, rivus ex flumine. Et tertius a sole, apex ex radio. Nihil tamen a matrice alienatur, a qua proprietates suas ducit.
PL 2, 163Dなぜなら、神と子から出る第三のものは霊であり、それは根から出て若枝から出る果実が第三のものであるのと同じであり、泉から出て川から出る小流れが第三のものであるのと同じであり、太陽から出て光線から出る光の先端が第三のものであるのと同じだからである。とはいえ、いずれも、それぞれが自らの固有性を引き出すその源から疎外されることはない。
Ita trinitas per consertos et connexos gradus a Patre decurrens, et monarchiae nihil obstrepit, et oeconomiae statum protegit.
PL 2, 164Aこのようにして、三一性は、結び合わされ連なった段階を経て父から流れ下りながらも、モナルキアに何の障りともならず、オイコノミアの状態を守るのである。
Caput IX
第IX章PL 2, 164AHanc me regulam professum, qua inseparatos ab alterutro Patrem et Filium et Spiritum testor, tene ubique; et ita, quid quomodo dicatur, agnosces. Ecce enim dico alium esse Patrem, et alium Filium, et alium Spiritum.
PL 2, 164A私がこの規範を公言していること——すなわち、父と子と霊とが互いに分離されないものであることを証言していること——を、どこにおいても保持せよ。そうすれば、何がどのように言われているかを、お前は理解するであろう。見よ、私は、父は別のものであり、子は別のものであり、霊は別のものである、と言う。
Male accipit idiotes quisque aut perversus hoc dictum, quasi diversitatem sonet, et ex diversitate separationem protendat, Patris et Filii et Spiritus.
PL 2, 164A無学な者であれ、ねじれた者であれ、誰であれ、この言葉を悪く受け取り、あたかもそれが相違を語り、その相違から父と子と霊との分離を引き出しているかのように取る。
Necessitate autem hoc dico, cum eumdem Patrem et Filium et Spiritum contendunt, adversus oeconomiam monarchiae adulantes, non tamen diversitate alium Filium a Patre, sed distributione; nec divisione alium, sed distinctione; quia non sit idem Pater et Filius, vel modulo alius ab alio.
PL 2, 164Bしかし私がこう言うのは必要にせまられてのことである。彼らが、父と子と霊とを同一のものだと主張し、オイコノミアに逆らってモナルキアにへつらっているからである。とはいえ、子が父とは別であるのは相違によってではなく、配分によってである。分割によって別であるのではなく、区別によってである。父と子とが同一ではないのは、少なくともその尺度において、一方が他方とは別だからである。
Pater enim tota substantia est: Filius vero derivatio totius et portio, sicut ipse profitetur, Quia Pater major me est (Joan. XIV, 28). A quo et minoratus canitur in Psalmo (VIII, 6), Modicum quid citra angelos.
PL 2, 164B父は実体の全体であるが、子は全体からの派生であり、部分である。彼自身がそう公言するとおりである——「父は私よりも大いなる方である」(ヨハネ14:28)。その父より低くされた者としても、彼は詩篇(8:6)において歌われている——「天使たちより、いくらか低くされた者」と。
Sic et Pater alius a Filio, dum Filio major; dum alius qui generat, alius qui generatur; dum alius qui mittit, alius qui mittitur; dum alius qui facit, alius per quem fit.
PL 2, 164B同様に父もまた子とは別である。父は子より大いなる限りにおいて、また、生む者は別であり、生まれる者は別である限りにおいて、遣わす者は別であり、遣わされる者は別である限りにおいて、また、成す者は別であり、その者を通して事が成るところの者は別である限りにおいて。
Bene quod et Dominus usus hoc verbo in persona Paracleti, non divisionem significavit, sed dispositionem: Rogabo enim, inquit (Joan. XIV, 16), Patrem, et alium advocatum mittet vobis, Spiritum veritatis.
PL 2, 164B幸いにも、主もまた、パラクレートスの位格において、この語を用いて、分割ではなく配剤を示された。彼は言われる(ヨハネ14:16)——「私は父にお願いしよう。すると父は別の弁護者、真理の霊を、汝らに遣わすであろう」と。
Sic alium a se Paracletum, quomodo et nos a Patre alium Filium, ut tertium gradum ostenderet in Paracleto, sicut nos secundum in Filio, propter oeconomiae observationem. Ipsum quod Pater et Filius dicuntur, nonne aliud ab alio est?
PL 2, 164Cこうして〔主は〕、パラクレートスを自らとは別のものとされた。それは我々が父から子を別のものとするのと同じであり、オイコノミアを守るために、パラクレートスにおいて第三の段階を示すためであり、それは我々が子において第二の段階を示すのと同じである。父と子と言われること自体が、一方が他方から別であることを意味しないだろうか。
Utique enim omnia quod vocantur, hoc erunt: et quod erunt, hoc vocabuntur: et permiscere se diversitas vocabulorum non potest omnino, quia nec rerum, quarum erunt vocabula. Est est, non non: nam quod amplius est, hoc a malo est (Matth. V, 37).
PL 2, 164Cなぜなら、当然のことながら、あらゆるものは、それが呼ばれるとおりのものとなり、それがあるとおりのものとして呼ばれるからである。そして、名の相違は、それらの名が属する事物の相違と同様に、決して混ざり合うことができない。「あるはある、ないはない。それ以上のものは、悪から出るのである」(マタイ5:37)。
Caput X
第X章PL 2, 164CIta aut Pater aut Filius est, et neque dies eadem et nox, neque Pater idem et Filius, ut sint ambo unus et utrumque alter: quod vanissimi isti monarchiani volunt. Ipse se, inquiunt, Filium sibi fecit. Atquin Pater Filium facit, et Patrem Filius.
PL 2, 164Cこうして、父であるか、それとも子であるかのいずれかである。昼と夜とが同一でないのと同じく、父と子も同一ではなく、両者が一つでありながら、それぞれが他方でもあるということはない。この上なく空しいこのモナルキア派の者たちが望むのは、まさにこのことである。彼らは言う——「彼は自分自身を、自分にとっての子とした」と。しかるに、父が子を作り、子が父を作るのである。
Et qui ex alterutro fiunt, a semetipsis sibi fieri nullo modo possunt, ut Pater se sibi Filium faciat, et Filius se sibi Patrem praestet. Quae instituit Deus, etiam ipse custodit.
PL 2, 164Dそして、互いの一方から生じるものは、決して自分自身から自分自身へと生じることはできない——父が自分自身を自分にとっての子とすることも、子が自分自身を自分にとっての父として差し出すこともできない。神が定めたことは、神御自身がそれを守るのである。
Habeat necesse est Pater Filium, ut Pater sit; et Filius Patrem, ut Filius sit; aliud est autem habere, aliud esse. Verbi gratia, ut maritus sim, habeam oportet uxorem, non ipse mihi ero uxor. Sic etiam, ut pater sim, filium habeo; non ipse mihi ero filius.
PL 2, 165A父が父であるためには、必然的に子を持たねばならない。子が子であるためには、父を持たねばならない。しかし、持つことと、あることとは別である。たとえば、私が夫であるためには、妻を持たねばならず、私自身が私にとっての妻となることはない。同様に、私が父であるためには、子を持つのであって、私自身が私にとっての子となることはない。
Et ut filius sim, patrem habeo, non ipse pater sim, filium habeo; non ipse mihi ero filius. Et ut filius sim, patrem habeo, non ipse mihi ero pater. Quae enim me faciunt si habuero, tunc ero pater, si filium habeam; filius ero, si patrem.
PL 2, 165Aまた、私が子であるためには、父を持つのであって、私自身が父となることはなく、子を持つのであって、私自身が私にとっての子となることはない。また、私が子であるためには、父を持つのであって、私自身が私にとっての父となることはない。なぜなら、それらのものを私が持つならば、私はそれになるのだから——子を持てば父となり、父を持てば子となるのである。
Porro si ipse ero quid eorum, jam non habeo quod ipse ero: nec patrem, quia ipse ero pater; nec filium, quia ipse ero filius. In quantum autem alterum ex his habere me oportet, alterum esse; in tantum si utrumque fuero, alterum non ero, dum alterum non habeo.
PL 2, 165Aしかも、もし私自身がそれらのいずれかであるとすれば、私はもはや、自分自身がそれであるところのものを持たない——父を持たない、なぜなら私自身が父であるから。子を持たない、なぜなら私自身が子であるから。ところで、私がこれらのうち一方を持つことによって他方であるべきだとすれば、もし私が両方であるとすれば、一方を持たない限り、私は他方ではないことになる。
Si enim ipse ero filius qui et pater, jam non habeo filium, sed ipse sum filius. Non habendo autem filium, dum ipse sum filius, quomodo pater ero? Habere enim filium debeo, ut pater sim. Non sum ergo filius, quia patrem non habeo, qui facit filium.
PL 2, 165Bもし私自身が、父でありながら子でもあるとすれば、私はもはや子を持たず、私自身が子である。しかし、私自身が子であって子を持たないのであれば、どうして私は父でありえようか。私が父であるためには、子を持たねばならないのだから。したがって私は子ではない、なぜなら私は、子を作る父を持たないからである。
Aeque si ipse sum pater qui et filius, jam non habeo patrem, sed ipse sum pater; non habendo autem patrem, dum ipse sum pater, quomodo filius ero? Habere enim patrem debeo, ut filius sim. Non ergo ero pater, quia filium non habeo, qui facit patrem.
PL 2, 165B同様に、もし私自身が、子でありながら父でもあるとすれば、私はもはや父を持たず、私自身が父である。しかし、私自身が父であって父を持たないのであれば、どうして私は子でありえようか。私が子であるためには、父を持たねばならないのだから。したがって私は父ではないことになる、なぜなら私は、父を作る子を持たないからである。
Hoc erit totum ingenium diaboli, alterum ex altero excludere, dum utrumque in unum sub monarchiae favore concludens, neutrum haberi facit. Ut et pater non sit, qui scilicet filium non habet; et filius non sit, qui aeque patrem non habet.
PL 2, 165Bこれこそが悪魔の才知のすべてであろう——モナルキアという口実のもとに両者を一つに閉じ込めながら、一方によって他方を排除し、どちらも持たれることのないようにするのである。すなわち、子を持たない以上、父は存在しなくなり、同様に父を持たない以上、子も存在しなくなる。
Dum enim pater est, filius non erit. Sic monarchiam tenent, qui nec patrem nec filium continent. Sed nihil Deo difficile. Quis hoc nesciat? et impossibilia apud saeculum, possibilia apud Deum (Matth. XIX, 26) quis ignoret?
PL 2, 165Bなぜなら、父であるかぎり、子は存在しないことになるからである。こうして、父も子も保持しない者たちが、モナルキアを保持しているのである。しかし、神には何も困難なことはない。これを知らぬ者があろうか。また「この世において不可能なことも、神にあっては可能である」(マタイ19:26)ことを知らぬ者があろうか。
Et stulta mundi elegit Deus, ut confundat sapientiam (I Cor. I, 27): legimus omnia. Ergo, inquiunt, difficile non fuit Deo, ipsum se et patrem et filium facere, adversus traditam formam rebus humanis, nam et sterilem parere, contra naturam, difficile Deo non fuit, sicut nec virginem.
PL 2, 165Cまた「神は世の愚かなものを選んで、知恵を辱められた」(一コリント1:27)。我々はこうしたことをすべて読んでいる。それゆえ、と彼らは言う——「神が、人間の事柄に伝えられている形に逆らって、自分自身を父ともし子ともすることは、神にとって困難ではなかった。というのも、不妊の女に子を産ませることも、自然に反することでありながら、神には困難ではなかったし、処女に産ませることも同様であったからだ」と。
Plane nihil Deo difficile. Sed si tam abrupte in praesumptionibus nostris hac sententia utamur, quidvis de Deo confingere poterimus, quasi fecerit, quia facere potuerit.
PL 2, 165C確かに、神には何も困難なことはない。しかし、もし我々が自分たちの思い込みのうちで、この格言をこれほど性急に用いるならば、神について何でも勝手に作り上げることができてしまうであろう——神がなし得たがゆえに、なしたのだ、というふうに。
Non autem quia omnia potest facere, ideo utique credendum est illum fecisse, etiam quod non fecerit; sed an fecerit, requirendum.
PL 2, 165Cしかし、神があらゆることをなしうるからといって、当然、なさなかったことまでもなしたと信じるべきだということにはならない。むしろ、実際になしたかどうかこそが、問われるべきである。
Potuit, ita salvus sim, Deus pennis hominem ad volandum instruxisse, quod et milvis praestitit; non tamen, quia potuit, statim et fecit. Potuit et Praxeam, et omnes pariter haereticos statim extinxisse; non tamen, quia potuit, extinxit.
PL 2, 165C誓って言うが、神は人間に飛ぶための翼を備えることもできたであろう——それはとんびに与えたことと同じである。しかし、できたからといって、直ちにそうしたわけではない。神はまた、プラクセアスや、すべての異端者たちを一様に直ちに滅ぼすこともできたであろう。しかし、できたからといって、滅ぼしはしなかった。
Oportebat enim et milvos esse, et haereticos: oportebat et Patrem crucifigi. Hac ratione erit aliquid et difficile Deo; id scilicet quocumque non fecerit, non quia non potuerit, sed quia noluerit.
PL 2, 165Dというのも、とんびも存在すべきであり、異端者たちも存在すべきであった。父もまた十字架につけられるべきであった。この理によって、神にも何か困難なことがあることになる。すなわち、神がなさなかったことは、なしえなかったからではなく、なそうと欲しなかったからなのである。
Dei enim posse, velle est; et non posse, nolle; quod autem voluit, et potuit, et ostendit. Ergo quia si voluit semetipsum sibi Filium facere, potuit; et quia si potuit, fecit: tunc probabis illum et potuisse et voluisse, si probaveris illum fecisse.
PL 2, 166Aなぜなら、神にとって、できるということは、欲することだからである。そして、できないということは、欲しないことである。そして神が欲したことは、なしえたのであり、また実際にそれを示したのである。したがって、もし神が自分自身を自分にとっての子とすることを欲したのであれば、それはなしえたことであり、もしなしえたのであれば、なしたことになる——そうであるならば、お前は、神がそれをなしたことを証明しさえすれば、神がそれをなしえたことも、それを欲したことも、証明したことになるであろう。
Caput XI
第XI章PL 2, 166AProbare autem tam aperte debebis ex Scripturis, quam nos probamus illum sibi Filium fecisse Sermonem suum. Si enim Filium nominat, Filius autem non alius erit quam qui ex ipso prodiit; Sermo autem prodiit ex ipso, hic erit Filius, non ipse de quo prodiit.
PL 2, 166Aしかしお前は、我々が、神が自らの言葉を自らの子としたことを証明するのと同じほど明白に、聖典からこれを証明せねばならない。なぜなら、彼が〔誰かを〕子と名付けるとすれば、子とは彼自身から出た者にほかならず、言葉は彼自身から出たのであるから、出た当のこの者こそが子であって、そこから出たとされる当人自身ではないからである。
Non enim ipse prodiit ex semetipso. Porro, qui eumdem Patrem dicis et Filium, eumdem et protulisse ex semetipso facis, et prodisse quod Deus est. Si potuit fecisse, non tamen fecit.
PL 2, 166A彼自身が自分自身から出たのではないからである。しかも、父と子とを同一だと言うお前は、その同一者が自分自身から自分自身を発出させ、しかも神であるものが出たとしていることになる。彼にそれができたとしても、しかし彼はそうしなかったのである。
Aut exhibe probationem quam expostulo meae similem; id est, sic Scripturas eumdem Filium et Patrem ostendere, quemadmodum apud nos distincte Pater et Filius demonstrantur; distincte, inquam, non divise, sicut ego profero dictum a Deo: Eructavit cor meum Sermonem optimum (Ps. XLIV, 1).
PL 2, 166Bあるいは、私が求めているのと同じような証明を差し出すがよい。すなわち、我々のもとで父と子とが区別されて示されているのと同じように、聖典が父と子とを同一者として示していることを。区別されて、と私は言うのであって、分割されてではない。それは私が、神によって語られたと述べる次の言葉によって示すとおりである。「我が心は良き言葉を湧き出させた」(詩編44:1)。
Sic tu contra opponas, alicubi dixisse Deum, Eructavit cor meum sermonem optimum, ut ipse sit qui et eructavit, et quod eructavit; et ipse sui protulerit, et qui prolatus sit, si ipse est et Sermo et Deus.
PL 2, 166B同じように、お前もこれに対して、神がどこかで「我が心は良き言葉を湧き出させた」と言い、湧き出させた者自身が湧き出させられたものでもあり、彼自身が自分自身から発出させた者であると同時に発出させられた者でもある、ということを示してみせるがよい――もし彼自身が言葉であり、かつ神でもあるのならば。
Ecce ego propono Patrem Filio dixisse: Filius meus es tu, ego hodie generavi te (Ps. II, 7).
PL 2, 166B見よ、私は、父が子に向かってこう言ったことを示す。「汝は我が子である、我は今日汝を生んだ」(詩編2:7)。
Si velis ut credam ipsum esse Patrem et Filium, ostende sic pronuntiatum alibi, «Dominus dixit ad se, Filius meus sum ego, ego hodie generavi me», proinde et: «Ante luciferum generavi me (Ps. CIX, 3), et «Dominus condidit me initium viarum in opera mea; ante omnes autem colles generavi me (Sap. VIII, 22); » et si qua alia in hunc modum sunt.
PL 2, 166Bもし私に、彼が父であり子でもあると信じさせたいのであれば、他の箇所でこのように語られていることを示すがよい。「主は自分自身に向かって言った、我こそは我が子である、我は今日我自身を生んだ」、同様にまた「明けの明星に先立って我は我自身を生んだ」(詩編109:3)、また「主は我が業における道の初めとして我自身を造り立てた、すべての丘に先立って我は我自身を生んだ」(知恵の書8:22)、そしてこの類いのほかの箇所があれば、それも示すがよい。
Quem autem verebatur Deus Dominus universitatis ita pronuntiare, si ita res erat; an verebatur ne non crederetur, si simpliciter se et Patrem et Filium pronuntiasset? Unum tamen veritus est, mentiri. Veritus autem semetipsum et suam veritatem.
PL 2, 166Cしかし、もし事実がそうであったなら、宇宙の主なる神は、誰を恐れてそのように語らなかったのか。それとも、自分が単純に父であり子でもあると言い表せば、信じてもらえないことを恐れたのか。だが彼が恐れたことはただ一つ、偽ることであった。そして彼が恐れたのは自分自身であり、自分自身の真理であった。
Et ideo veracem Deum credens, scio illum non aliter quam disposuit pronuntiasse, nec aliter disposuisse quam pronuntiavit.
PL 2, 166Cそれゆえ、私は神を真実な方と信じるがゆえに、彼が定めたとおりにしか語らなかったこと、また語ったとおりにしか定めなかったことを知っている。
Tu porro eum mendacem efficias et fallacem et deceptorem fidei hujus, si cum ipse esset sibi Filius, alii dabat Filii personam, quando Scripturae omnes et demonstrationem et distinctionem trinitatis ostendant.
PL 2, 166Cしかも、お前は、彼を偽り者、欺く者、そしてこの信仰を欺く者としてしまうことになる――もし彼が自分自身にとって子でありながら、子という位格を他者に与えていたとするならば。だが聖典はすべて、三一性の呈示と区別とを示しているのである。
A quibus et praescriptio nostra deducitur, non posse unum atque eumdem videri qui loquitur, et de quo loquitur, et ad quem loquitur: quia neque perversitas, neque fallacia Deo congruat: ut cum ipse esset ad quem loquebatur, ad alium potius, et non ad semetipsum loquatur.
PL 2, 166Cそしてこれらの箇所から我々の抗弁が導かれる――語る者と、その者について語られる対象と、その者に向かって語られる相手とが、同一の一者であるとは見なしえない、と。神には倒錯も欺瞞もふさわしくないからであり、彼自身が語りかけられる当の相手でありながら、実は自分自身にではなくむしろ他者に語りかけている、などということはありえないのである。
Accipe igitur et alias voces Patris de Filio per Isaiam (Is. XLII, 1): Ecce filius meus quem elegi, dilectus meus in quem bene sensi. Ponam spiritum meum super ipsum, et judicium nationibus annuntiabit.
PL 2, 166Dそれゆえ、イザヤを通して語られた、父が子について述べた他の言葉も受け取るがよい(イザヤ42:1)。「見よ、我が選んだ我が子、我が愛する者、我が良しとした者。我は我が霊を彼の上に置き、彼は諸国民に裁きを告げ知らせるであろう。」
Accipe et ad ipsum (Is. XLIX, 16): Magnum tibi est ut voceris filius meus ad statuendas tribus Jacob, et ad convertendam dispersionem Israelis. Posui te in lucem nationum, ut sis salus in extremum terrae.
PL 2, 167Aまた彼に向けて語られた言葉も受け取るがよい(イザヤ49:16)。「汝が我が子と呼ばれることは、汝にとって大きなことである。ヤコブの諸部族を立て直し、イスラエルの散らされた者たちを立ち帰らせるために。我は汝を諸国民の光として置いた、汝が地の果てに至るまで救いとなるように。」
Accipe nunc et Filii voces de Patre (Is., LXI, 1): Spiritus Domini super me, quapropter unxit me, ad evangelizandum hominibus. Item ad Patrem in Psalmo, de eodem: Ne dereliqueris me, donec annuntiem brachium tuum nativitati universae venturae (Ps. LXXI, 8).
PL 2, 167A今度は、子が父について語った言葉も受け取るがよい(イザヤ61:1)。「主の霊が我が上にある。主は我に油を注ぎ、人々に福音を告げ知らせるようにされた。」同じ方について、詩編では父に向けてこう言われている。「汝の御腕を来たるべきすべての世代に告げ知らせるまで、我を見捨てたもうな」(詩編71:8)。
Item in alio (Ps. III): Domine, quid multiplicati sunt qui comprimunt me? Sed et omnes pene Psalmi Christi personam sustinent; Filium ad Patrem, id est, Christum ad Deum verba facientem repraesentant.
PL 2, 167Aまた別の箇所ではこうも言われている(詩編3)。「主よ、我を圧迫する者どもはなにゆえ増えたのか。」実に詩編のほとんどすべてが、キリストの位格を担っており、子が父に、すなわちキリストが神に語りかけているさまを表している。
Animadverte etiam Spiritum loquentem ex tertia persona de Patre et Filio: Dixit Dominus Domino meo, sede ad dexteram meam, donec ponam inimicos tuos scabellum pedum tuorum. (Ps. CX, 1). Item per Isaiam: Haec dicit Dominus Domino meo Christo (XLV, 1).
PL 2, 167Aさらに、霊が父と子について第三の位格から語っているのに注意せよ。「主は我が主に言われた。我が右に座せ、我が汝の敵どもを汝の足台とするまで」(詩編110:1)。同様にイザヤを通しても、「主は我が主キリストにこう言われる」(イザヤ45:1)。
Item per eumdem ad Patrem de Filio: Domine, quis credidit auditui nostro? Et brachium Domini cui revelatum est? Annuntiavimus de illo, sicut puerulus, sicut radix in terra sitienti, et non erat forma ejus, nec gloria (Is. LIII, 1, 2 ). Haec pauca de multis.
PL 2, 167Bまた同じ預言者を通して、父に向かって子について語られている。「主よ、我々が聞いたことを誰が信じたか。主の御腕は誰に啓示されたのか。我々は彼について告げ知らせた――彼は幼子のように、乾いた地にある根のように、彼には形もなく、栄光もなかった」(イザヤ53:1、2)。以上は多くのうちのわずかである。
Nec enim affectamus universas Scripturas evolvere, cum et in singulis capitulis plenam majestatem et auctoritatem contestantes, majorem congressum in retractatibus habeamus. His itaque paucis, tamen manifeste distinctio Trinitatis exponitur.
PL 2, 167B実際、我々は聖典の全体を繙こうと努めているわけではない。個々の章句それぞれにおいてさえ十全な威厳と権威とを証ししつつ、より大きな論戦は論じ直しの場に取ってあるからである。とはいえ、これらわずかな例だけでも、三一性の区別は明白に示される。
Est enim ipse qui pronuntiat, Spiritus, et Pater ad quem pronuntiat, et Filius de quo pronuntiat.
PL 2, 167Bすなわち、語る者自身は霊であり、語りかけられる相手は父であり、語られる対象は子だからである。
Sic et caetera quae nunc ad Patrem de Filio, vel ad Filium, nunc ad Filium de Patre, vel ad Patrem, nunc ad Spiritum pronuntiantur; unamquamque personam in sua proprietate constituunt.
PL 2, 167C同様に、ある時は父に向かって子について、あるいは子に向かって、またある時は子に向かって父について、あるいは父に向かって、またある時は霊に向かって語られているその他の箇所も、それぞれの位格をそれ固有のあり方において確立している。
Caput XII
第XII章PL 2, 167CSi te adhuc numerus scandalizat Trinitatis, quasi non connexae in unitate simplici, interrogo quomodo unicus et singularis pluraliter loquitur: Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram (Gen. I, 26); cum debuerit dixisse, Faciam hominem ad imaginem et similitudinem meam: utpote unicus et singularis?
PL 2, 167Cもし三一性の数がなおもお前をつまずかせ、あたかもそれが単純な一体性のうちに結び合わされていないかのように思われるなら、私はお前に問おう。唯一にして単独である者が、なぜ複数形で語るのか。「我々の像と我々の似姿とに人を造ろう」(創世記1:26)――彼が唯一にして単独である以上、「我が像と我が似姿とに人を造ろう」と言うべきであったのに。
Sed et in sequentibus: Ecce Adam factus est tanquam unus ex nobis, fallit aut ludit; ut cum unus, et solus, et singularis esset, numerose loqueretur: aut numquid angelis loquebatur, ut Judaei interpretantur, quia nec ipsi Filium agnoscunt?
PL 2, 167Dさらにそれに続く箇所では、「見よ、アダムは我々のうちの一人のようになった」とある。彼は欺いているか、戯れているかのいずれかである。一人であり、単独であり、唯一者であるにもかかわらず、複数形で語ったのだから。それとも、ユダヤ人たちが解するように、天使たちに向かって語っていたのだろうか。彼ら自身、子を認めていないのだから。
An quia ipse erat Pater, Filius, Spiritus, ideo pluralem se praestans, pluraliter sibi loquebatur? Imo quia jam adhaerebat illi Filius, secunda persona, Sermo ipsius; et tertia, Spiritus in Sermone, ideo pluraliter pronuntiavit, faciamus, et, nostram, et, nobis.
PL 2, 167Dそれとも、彼自身が父であり子であり霊でもあったから、自らを複数の者として示し、自分自身に向かって複数形で語ったのだろうか。それどころか、すでに子が――彼自身の言葉である第二の位格が――彼に伴っており、また言葉のうちにある霊が第三の位格として伴っていたからこそ、彼は複数形で、「我々は造ろう」、「我々の」、「我々に」と語ったのである。
Cum quibus enim faciebat hominem, et quibus faciebat similem? Cum Filio quidem, qui erat induturus hominem; Spiritu vero, qui erat sanctificaturus hominem, quasi cum ministris et arbitris, ex unitate Trinitatis loquebatur.
PL 2, 168A彼は誰と共に人を造り、誰に似せて人を造ったのか。それは、やがて人の姿をまとうことになる子と共に、また、人を聖なるものとすることになる霊と共にであった。あたかも奉仕者や証人たちと共にあるかのように、三一性の一体性のうちから語ったのである。
Denique, sequens Scriptura distinguit inter personas: Et fecit Deus hominem, ad imaginem Dei fecit illum (Gen. I, 27). Cur non, suam, si unus qui faciebat, et non erat ad cujus faciebat?
PL 2, 168Aそして実に、続く聖典の箇所は諸位格の間を区別している。「神は人を造られた、神の像において彼を造られた」(創世記1:27)。もし造る者がただ一人であり、それに向かって造る対象となる者が他にいなかったのなら、なぜ「自らの像において」と言わなかったのか。
Erat autem ad cujus imaginem faciebat: ad Filii scilicet, qui homo futurus certior et verior, imaginem suam fecerat dici hominem qui tunc de limo formari habebat, imago veri et similitudo. Sed et in antecedentibus operibus mundi quomodo scriptum est?
PL 2, 168Aしかし、その像に向けて造る対象となる者はいたのである。すなわち子の像に向けてである。子はやがて来たるべき、より確かでより真なる人であって、当時泥から形づくられようとしていたその人を、自らの像、すなわち真なる者の像であり似姿であると呼ばれるようにしたのである。ところで、それに先立つ世界の諸々の業においては、どのように記されているか。
Primum quidem, nondum Filio apparente, Et dixit Deus: Fiat lux, et facta est: ipse statim Sermo lux vera, quae illuminat hominem venientem in hunc mundum, et per illum mundialis quoque lux.
PL 2, 168Aまず、子がまだ現れていなかったときには、「神は言われた、光あれ、そして光があった」とある。言葉そのものが直ちに、この世に来るすべての人を照らす真の光であり、また彼を通してこの世界の光もあったのである。
Exinde autem in Sermone Christo assistente et administrante Deus voluit fieri, et Deus fecit.
PL 2, 168Bしかしそれ以後は、言葉であるキリストが立ち会い、取り仕切るもとで、神は成るよう望み、神は成した。
Et dixit Deus: Fiat firmamentum, et fecit Deus firmamentum (Gen. I, 7-16); et dixit Deus: Fiant luminaria, et fecit Deus luminare majus et minus; sed et caetera utique idem fecit qui et priora, id est Sermo Dei, per quem omnia facta sunt, et sine quo factum est nihil.
PL 2, 168B「神は言われた、大空あれ、そして神は大空を造られた」(創世記1:7-16)。「神は言われた、光る物どもあれ」、そして神は大きい光る物と小さい光る物とを造られた。しかし、それ以外のものもすべて、先のものを造ったのと同じ者が造ったのである。すなわち神の言葉であり、彼を通してすべてのものが造られ、彼なしには何一つ造られなかったのである。
Qui ipse Deus est, secundum Joannem (I, 1), Deus erat Sermo. Habes duos, alium dicentem ut fiat, alium facientem. Alium autem quomodo accipere debeas, jam professus sum; personae, non substantiae nomine; ad distinctionem, non ad divisionem.
PL 2, 168Bこの方こそ神ご自身であり、ヨハネによれば(1:1)、「言葉は神であった」。ここにお前は二者を見る――成れと語る者と、それを成す者とである。しかし「他」という語をどう解すべきかは、私はすでに述べた。実体の名によってではなく位格の名によって別だということであり、分割にではなく区別に基づくのである。
Caeterum, etsi ubique teneo unam substantiam in tribus cohaerentibus, tamen alium dicam oportet ex necessitate sensus, eum qui jubet, et eum qui facit. Nam nec juberet, si ipse faceret, dum juberet fieri per eum.
PL 2, 168Bそもそも、私はどこにおいても、結び合わさった三者のうちに一つの実体を保持しているのであるが、それでもなお、意味上の必然として、命じる者と実行する者とを「別」と言わねばならない。というのも、もし彼自身が実行する当人であったなら、彼を通して成るよう命じることはなかったはずだからである。
Tamen jubebat, haud sibi jussurus si unus esset; aut sine jussu facturus, quia non exspectasset ut sibi juberet.
PL 2, 168Cしかし彼は命じたのである。もし彼が唯一の者であったなら、自分自身に命じるようなことはしなかったであろう。あるいは、命令なしに実行したであろう――自分自身に命じることを待つ必要などなかったはずだからである。
Caput XIII
第XIII章PL 2, 168CErgo, inquit, si Deus dixit, et Deus fecit; si alius deus dixit, et alius fecit, duo dii praedicantur.
PL 2, 168C彼は言う。「では、もし神が言い、神が成したのであるならば、つまり一方の神が言い、他方の神が成したのであるならば、二柱の神が説かれることになる」と。
Si tam durus es, puta interim: et ut adhuc amplius hoc putes, accipe in Psalmo (XLIV, 7, 8) duos deos dictos: Thronus tuus, Deus, in aevum, virga regni tui: dilexisti justitiam, et odisti iniquitatem, propterea unxit te Deus, Deus tuus.
PL 2, 168Cお前がそれほどまでに強情であるなら、さしあたりそう思っておくがよい。そして、お前がなおいっそうそう思うように、詩編において二柱の神が語られているところを受け取るがよい(詩編44:7、8)。「神よ、汝の王座はとこしえに続き、汝の王国の笏もまた然り。汝は正義を愛し、不義を憎んだ。それゆえ、神よ、汝の神は汝に油を注いだ。」
Si ad Deum loquitur, et unctum Deum a Deo affirmat, scilicet hic duos deos proponit. Inde et Esaias (Is. XLV, 14) ad personam Christi: Et sabain , inquit, viri elati ad te transibunt, et post te sequentur vincti manibus, et te adorabunt, quia in te Deus est.
PL 2, 168Cもし〔詩編が〕神に向かって語りかけ、神によって油注がれた神を断言しているのなら、まさにここに二柱の神が示されているではないか。そこからまた、イザヤもキリストの位格に向けてこう言っている(イザヤ45:14)。「サバの、丈高き人々は汝のもとへ渡って来て、汝の後に手を縛られたまま従い、汝を拝むであろう、汝のうちに神がおられるゆえに。」
Tu enim es Deus noster, et nesciebamus, Deus Israelis. Et hic enim dicendo, Deus in te et, tu Deus, duos proponit: qui erat, et in quo erat; Christum, et Spiritum.
PL 2, 168D「汝こそは我々の神であり、我々はそれを知らなかった、イスラエルの神よ。」ここでもまた、「汝のうちに神が」、そして「汝は神」と言うことによって、二者が示されている――うちにおられた方と、その方をうちに有しておられた方と。すなわちキリストと霊とである。
Ipsum plus est, quod in Evangelio totidem invenies; In principio erat Sermo, et Sermo erat apud Deum, et Deus erat Sermo (Joan. I, 1). Unus qui erat, et alius penes quem erat. Sed et nomen Domini in duobus lego; Dixit Dominus Domino meo.
PL 2, 168Dさらにいっそう明らかなことに、お前は福音書の中でも同じだけのことを見出すであろう。「初めに言葉があった、言葉は神のもとにあった、そして言葉は神であった」(ヨハネ1:1)。おられた方が一人おり、そして、その方がそのもとにおられた別の方がいる。しかも私は、「主」という名が二者において読まれることを見出す。「主は我が主に言われた。」
Sede ad dexteram meam (Ps. CIX, 1). Et Esaias haec dicit: Domine, quis credidit auditui nostro? et brachium Domini cui revelatum est? (Is. LIII, 1.) Brachium enim tuum , non Domini dixisset, si non Dominum Patrem et Dominum Filium intelligi vellet.
PL 2, 168D「我が右に座せ」(詩編109:1)。そしてイザヤはこう言う。「主よ、我々が聞いたことを誰が信じたか。主の御腕は誰に啓示されたのか」(イザヤ53:1)。彼が「汝の御腕」ではなく「主の御腕」と言ったのは、父なる主と子なる主との両方が理解されることを望んだからにほかならない。
Etiam adhuc antiquior Genesis: Et pluit Dominus super Sodomam et Gomorrham sulphur et ignem de coelo a Domino (Gen. XIX, 24).
PL 2, 168Dさらにいっそう古い創世記にはこうある。「主はソドムとゴモラの上に、天から主のもとより、硫黄と火とを降らせた」(創世記19:24)。
Haec aut nega scripta, aut quis es, ut non putes accipienda quemadmodum scripta sunt, maxime quae non in allegoriis et parabolis, sed in definitionibus et certis et simplicibus habent sensum?
PL 2, 168Dこれらが書かれていることを否定するか、さもなくば、お前は何者だというのか、これらが書かれているとおりに受け取られるべきではないと考えるとは。とりわけこれらの箇所は、比喩や譬え話の中にではなく、明確で確かで単純な意味を持つ定義の中に置かれているのだから。
Quod si ex illis es qui tunc Dominum non sustinebant Dei se Filium ostendentem, nec eum Dominum crederent, recordare tu cum illis scriptum esse: Ego dixi, Vos dii estis, et filii Altissimi (Ps. LXXXII, 6).
PL 2, 169Bだが、もしお前が、当時、神の子であることを示した主を受け入れず、彼を主とも信じなかった者たちの側に属するのなら、お前もまた彼らと共に、こう書かれていることを思い出すがよい。「我は言った、汝らは神々である、いと高き方の子らである」(詩編82:6)。
Et: Stetit Deus in ecclesia deorum; ut si homines, per fidem filios Dei factos, deos Scriptura pronuntiare non timuit, scias illam multo magis vero et unico Dei Filio Dei nomen jure contulisse. «Ergo, inquis, provocabo te, ut hodie quoque ex auctoritate istarum Scripturarum constanter duos deos et duos dominos praedices.» Absit.
PL 2, 169Bまた「神は神々の会衆の中に立たれた」ともある。もし聖典が、信仰によって神の子とされた人間たちを神々と呼ぶことを恐れなかったのなら、それが真にして唯一の神の子に、神という名をなおいっそう正当に与えたことを、お前は知るべきである。お前は言う。「それなら私は、今日もまた、これらの聖典の権威に基づいて、二柱の神と二人の主とをためらわず説くよう、お前を挑発しよう」と。断じてそうではない。
Nos enim qui et tempora et caussas Scripturarum per Dei gratiam inspicimus, maxime Paracleti, non hominum discipuli, duos quidem definimus, Patrem et Filium, et jam tres cum Spiritu sancto, secundum rationem oeconomiae, quae facit numerum: ne, ut vestra perversitas infert, Pater ipse credatur natus et passus; quod non licet credi, quoniam non ita traditum est.
PL 2, 169B我々は、神の恩寵によって、とりわけパラクレートスの恩寵によって――人間の弟子ではなく――聖典の時期とその原因とを見極める者として、確かに二者、すなわち父と子とを立て、さらに聖なる霊と共に三者を立てる。それはオイコノミアの理に従うのであり、その理こそが数を成すのである。それは、諸君の倒錯が引き出すように父ご自身が生まれ苦しみを受けたと信じられることのないようにするためである。そのように信じることは許されない、なぜならそのようには伝えられていないからである。
Duos tamen Deos et duos Dominos nunquam ex ore nostro proferimus: non quasi non et Pater Deus, et Filius Deus, et Spiritus sanctus Deus, et Deus unusquisque; sed quoniam retro et duo dii et duo domini praedicabantur; ut, ubi venisset Christus, et Deus agnosceretur, et Dominus vocaretur, quia Filius Dei et Domini.
PL 2, 169Cしかしながら、我々は二柱の神、二人の主を、我々の口から発することは決してない。それは、父が神であり、子が神であり、聖なる霊も神であり、それぞれが神であることを否定するからではなく、むしろ、かつては二柱の神と二人の主とが説かれていたからである。それゆえ、キリストが来られたとき、彼は神と認められ、主と呼ばれるべきであった。彼は神にして主なる方の子だからである。
Si enim una persona et Dei et Domini in Scripturis inveniretur, merito Christus non esset admissus ad nomen Dei et Domini.
PL 2, 169Cもし聖典において、神であり主であるのが一つの位格であると見出されていたなら、キリストが神と主という名を受けることは、当然認められなかったであろう。
Nemo enim alius praeter unus Deus et unus Dominus praedicabatur, et futurum erat ut ipse Pater descendisse videretur, quia unus Deus et unus Dominus legebatur; et tota oeconomia ejus obumbraretur, quae in materiam fidei prospecta atque dispensata est.
PL 2, 169Cなぜなら、唯一の神と唯一の主のほかには誰も説かれておらず、唯一の神と唯一の主が読まれていた以上、まさに父ご自身が降りてきたと見なされることになったであろうからである。そして、信仰の材料として見越され、取り計らわれたそのオイコノミア全体が、覆い隠されてしまったであろう。
At ubi venit Christus, et cognitus est a nobis, quod ipse sit qui numerum retro fecerat, factus secundus a Patre, et cum Spiritu tertius, et jam Pater per ipsum plenius manifestatus, redactum est jam nomen Dei et Domini in unionem; ut, quia nationes a multitudine idolorum transirent ad unicum Deum, et differentia constitueretur inter cultores unius, et plurimae divinitatis.
PL 2, 170Aしかし、キリストが来られ、我々に、彼こそがかつて数を成していた当の方であり、父から第二の者とされ、霊と共に第三の者とされ、そして父がまさに彼を通してより十全に顕されたのだと知られたとき、神と主という名は今や合一へと収められた。それは、諸国民が多数の偶像から離れて唯一の神へと移り行くとき、唯一の神の礼拝者たちと、多数の神性の崇拝者たちとの間に区別が立てられるようにするためであった。
Nam et lucere in mundo Christianos oportebat ut filios lucis, lumen mundi unum et Deum et Dominum colentes, et nominantes.
PL 2, 170Aなぜなら、キリスト教徒は光の子らとして世において輝かねばならず、世の光である唯一の神にして主なる方を礼拝し、その名を呼びつつあるべきだったからである。
Caeterum, si ex conscientia qua scimus Dei nomen et Domini et Patri et Filio et Spiritui convenire, deos et dominos nominaremus, extinxissemus faces nostras etiam ad martyria timidiores, quibus evadendi quoque pateret occasio jurantibus statim per deos et dominos, ut quidam haeretici, quorum dii plures.
PL 2, 170Aそもそも、もし我々が、神という名と主という名とが父にも子にも霊にも当てはまることを知っているというその認識から、彼らを神々、主たちと呼ぶとしたら、我々は殉教に対してさえいっそう臆病になり、自らの松明を消してしまったであろう。神々が多数いるという一部の異端者たちのように、直ちに神々や主たちにかけて誓う者たちには、それによって逃れる機会も開かれてしまうであろうから。
Itaque deos omnino non dicam, nec dominos; sed Apostolum sequar, ut si pariter nominandi fuerint Pater et Filius, Deum Patrem appellem, et Jesum Christum Dominum nominem.
PL 2, 170Bそれゆえ、私は神々とも主たちとも決して言わない。むしろ使徒に従い、もし父と子とを共に名指す必要があるなら、父を神と呼び、イエス・キリストを主と名づけるであろう。
Solum autem Christum potero Deum dicere, sicut idem Apostolus: Ex quibus Christus, qui est, inquit, Deus super omnia benedictus in aevum omne (Rom. I, 7).
PL 2, 170Bしかし、キリストのみを神と言うこともできる、同じ使徒が言うように。「彼らから出たキリストは、万物の上にあって、永遠にわたって祝福される神である」(ローマ1:7)。
Nam et radium solis seorsum solem vocabo; solem autem nominans cujus est radius, non statim et radium solem appellabo.
PL 2, 170B実に私は、太陽の光線を単独で太陽と呼ぶこともあろう。しかし、その光線がそこから発するところの太陽を名指すとき、直ちにその光線をも太陽と呼ぶわけではない。
Nam etsi soles duos non faciam, tamen et solem et radium ejus tam duas res, et duas species unius indivisae substantiae numerabo, quam Deum et Sermonem ejus, quam Patrem et Filium.
PL 2, 170Bというのも、私は二つの太陽を立てはしないが、それでも太陽とその光線とを、二つの物、そして分割されない一つの実体の二つの姿として数えるのであり、それは神とその言葉とについても、父と子とについても同様である。
Caput XIV
第XIV章PL 2, 170CAdhuc et illa nobis regula adsistit duos vindicantibus Patrem et Filium, quae invisibilem Deum determinavit.
PL 2, 170Cさらに、父と子とを二であると主張する我々に、もう一つの規範が力を貸す。この規範は見えない神を規定したものである。
Cum enim Moyses (Exod. XXXIII, 13, 29) in Aegypto desiderasset Domini conspectum, dicens: Si ergo inveni gratiam coram te, manifesta mihi te, ut cognoscenter videam te: Non potes videre, inquit, faciem meam; non enim videbit homo faciem meam, et vivet; id est, morietur qui viderit.
PL 2, 170Cモーセ(出エジプト33:13, 29)はエジプトにあって主を仰ぎ見たいと望み、こう言った。「それゆえ、もし私が汝の御前に恩寵を得ているのであれば、ご自身を私に現わし、私が知りながら汝を見ることができるようにしてください」。すると、こう言われた。「お前は私の顔を見ることができない。人は私の顔を見て、なお生きることはないからである」。すなわち、見た者は死ぬ、ということである。
Invenimus enim et a multis Deum visum, et neminem tamen eorum, qui eum viderant, mortuum. Visum quidem Deum secundum hominum capacitatem, non secundum plenitudinem divinitatis: nam patriarchae Deum vidisse referuntur, ut Abraham et Jacob, et prophetae, ut Isaias, ut Ezechiel; et tamen mortui non sunt.
PL 2, 170C実に我々は、多くの者たちによって神が見られたことを見出すが、それを見た者たちのうち誰一人として死ななかった。神が見られたのは、人間の受容力に応じてであって、神性の充満に応じてではない。すなわち、族長たち——アブラハムやヤコブ——が神を見たと伝えられており、預言者たち——イザヤやエゼキエル——も同様であるが、それでも彼らは死ななかった。
Igitur aut mori debuerant, si eum videraut; Deum enim nemo videbit, et vivet; aut si Deum viderunt, et mortui non sunt, Scriptura mentitur, Deum dixisse, Faciem meam homo si viderit, non vivet; aut Scriptura mentitur, cum invisum, aut cum visum Deum profert.
PL 2, 170Dしたがって、もし彼らが神を見たのであれば、死ぬはずであった。誰も神を見て、なお生きることはないからである。あるいは、もし彼らが神を見て、しかも死ななかったのであれば、聖典は偽っていることになる——神が「人が私の顔を見れば、生きることはない」と言われたと記す点で。あるいは、聖典は神を見えないものとして示すときか、見えるものとして示すときかのいずれかにおいて、偽っていることになる。
Jam ergo alius erit qui videbatur, quia non potest idem invisibilis definiri, qui videbatur; et consequens erit, ut invisibilem Patrem intelligamus, pro plenitudine majestatis; visibilem vero Filium agnoscamus, pro modulo derivationis: sicut nec solem nobis contemplari licet, quantum ad ipsam substantiae summam quae est in coelis; radium autem ejus toleramus oculis pro temperatura portionis quae in terram inde porrigitur.
PL 2, 171Aそこで、見られていたのは別の者であるはずとなる。なぜなら、見えないと定められる同じ者が、見られていたのだとすることはできないからである。そしてその帰結として、我々は父を、その威厳の充満に応じて見えない者と解し、子を、その派生の程度に応じて見える者と認めることになる。ちょうど、天にあるその実体の総体そのものに関しては、我々には太陽そのものを見つめることが許されていないが、そこから地上へと差し伸べられる部分がやわらげられた程度に応じて、我々はその光線には目で耐えることができるのと同じである。
Hic ex diverso volet aliquis etiam Filium invisibilem contendere, ut sermonem, ut spiritum; et dum unicam conditionem Patris et Filii vindicat, unum potius atque eumdem confirmare Patrem et Filium.
PL 2, 171Aここで、誰かがこれとは逆に、言葉として、霊として、子もまた見えない者であると論じようとするかもしれない。そして父と子の境遇がただ一つであると主張しつつ、むしろ父と子とが一にして同じ者であることを裏づけようとするだろう。
Sed diximus Scripturam differentiae patrocinari, per visibilis et invisibilis distinctionem.
PL 2, 171Bしかし我々はすでに、聖典が、見える者と見えない者との区別を通じて、両者の差異を弁護していると述べた。
Nam et illud adjiciunt ad argumentationem: Quod si Filius tunc ad Moysen loquebatur, ipse faciem suam nemini visibilem pronuntiaret, quia scilicet ipse invisibilis Pater fuerit in Filii nomine.
PL 2, 171B彼らはさらに論証にこう付け加える。もしそのとき子がモーセに語りかけていたのだとすれば、子自身が、自分の顔は誰にも見えるものではないと告げたはずである。というのも、子の名のもとにいたのは、まさに見えない父自身であったからだ、と。
Ac per hoc, sic eumdem volunt accipi visibilem et invisibilem, quomodo eumdem Patrem et Filium: quoniam et paulo supra, antequam faciem Moysi negasset, scriptum sit, Dominum ad Moysen locutum coram, velut si quis loquatur ad amicum suum, non minus quam et Jacob: Ego vidi, inquit (Gen. XXXII, 30), Dominum facie ad faciem.
PL 2, 171Bこうして彼らは、見える者と見えない者とが同じ者として受け取られるべきだと望むのであり、それは父と子とが同じ者だとするのと同様である。なぜなら、少し前、モーセに顔を見せることを拒む以前に、主がモーセに向かって、あたかも人が自分の友に語りかけるように、面と向かって語ったと書かれているからであり、ヤコブについても同様である。「私は主を顔と顔とを合わせて見た」と彼は言っている(創世記32:30)。
Ergo visibilis et invisibilis idem. Et quia idem utrumque, ideo et ipse, qua Pater, invisibilis; et qua Filius, visibilis. Quasi non expositio Scripturae quae fit a nobis, Filio competat, Patre seposito in sua invisibilitate.
PL 2, 171Bしたがって、見える者と見えない者とは同じである。そして両者が同じである以上、この同じ者自身が、父としては見えず、子としては見える、というのである。——まるで、我々が行う聖典の解釈が子にこそふさわしく、父はその見えないあり方のうちに離れて置かれている、ということが成り立たないかのように。
Dicimus enim et Filium suo nomine eatenus invisibilem, qua sermo et spiritus Dei ex substantiae conditione jam nunc, et qua Deus, et sermo, et spiritus: visibilem autem fuisse ante carnem eo modo quo dicit (Num. XII, 2.) ad Aaron et Mariam; Et si fuerit Prophetes in vobis, in visione cognoscar illi, et in somnio loquar illi, non quomodo Moysi.
PL 2, 171Cというのも我々自身も、子がその名において、実体のあり方からして、言葉であり神の霊であるかぎりにおいて、また神であり、言葉であり、霊であるかぎりにおいて、いまなお見えない者であると言うからである。しかし肉となる以前には、子は見える者であった。それは(民数記12:2)でアロンとミリアムに語られたその仕方においてである。「もし汝らのうちに預言者があれば、私は幻において彼に知られ、夢において彼に語ろう。モーセに対してはそうではない。」
Os ad os loquar illi in specie, id est in veritate; et non in aenigmate, id est, non in imagine. Sicut et Apostolus: Nunc videmus tanquam per speculum in aenigmate, tunc autem facie ad faciem (I Cor. XIII, 12).
PL 2, 171C「口と口とをもって、姿のうちに、すなわち真理のうちに、彼に語ろう。謎のうちにではなく、すなわち像のうちにではなく」。使徒もまた同様に言う。「今、我々は鏡によるかのように謎のうちに見ているが、かの時には顔と顔とを合わせて見るであろう」(一コリント13:12)。
Igitur cum Moysi servat conspectum suum et colloquium facie ad faciem in futurum (nam hoc postea adimpletum est in montis secessu, sicut legimus in Evangelio (Luc. IX, 30.) visum cum illo Moysen colloquentem); apparet retro semper in speculo, et aenigmate, et visione, et somnio Deum, id est, Filium Dei, visum tam Prophetis et Patriarchis, quam et ipsi adhuc Moysi.
PL 2, 171Cしたがって、主がモーセに対して、顔を合わせての眺めと語らいとを将来のために留め置いているのであるから(というのも、これは後に、山に退いた折に成就したからである。福音書に我々が読むとおりである(ルカ9:30)、モーセがその方と語らっているのが見られたのである)、それ以前においては、鏡のうちに、謎のうちに、幻のうちに、夢のうちに、神が、すなわち神の子が、預言者たちや族長たちに対してのみならず、モーセ自身に対してさえも、常に見られていたことが明らかとなる。
Et ipse quidem Dominus si forte coram ad faciem loquebatur, non tamen ut est, homo faciem ejus videret, nisi forte in speculo et in aenigmate.
PL 2, 172Aそして主ご自身が、たとえ面と向かって語っていたとしても、人がその方の顔をありのままに見たのではなく、あるとすれば鏡のうちに、謎のうちにおいてのみであった。
Denique, si sic Moysi locutus est Dominus, ut et Moyse faciem ejus cominus sciret, quomodo statim atque ibidem desiderat faciem ejus videre quam, quia viderat, non desideraret.
PL 2, 172A実に、もし主がモーセに、モーセがその顔を間近に知るほどの仕方で語っていたのであれば、どうしてまさにその同じ場で、すでに見ていたがゆえに望まないはずのその顔を、見ることを望むのか。
Quomodo aeque et Dominus negat videri faciem suam posse, quam ostenderat, si tamen ostenderat? Aut quae est facies Dei, cujus conspectus negatur, si erat quae visa est? Vidi, inquit Jacob, Deum facie ad faciem, et salva facta est anima mea (Gen. XXXII, 30).
PL 2, 172A同様に、もし主が実際にご自分の顔を示していたのだとすれば、どうして主は、示していたはずのその顔が見られうることを否むのか。あるいは、すでに見られたものがあったのなら、その眺めが否まれる神の顔とはいったい何なのか。「私は神を顔と顔とを合わせて見た。そして私の魂は救われた」とヤコブは言う(創世記32:30)。
Alia debet esse facies, quae si videatur, occidit. Aut numquid Filius quidem videbatur, et sic facies, sed ipsum hoc in visione, et somnio, et speculo, et aenigmate, quia sermo, et spiritus, nisi imaginaria forma videri non potest.
PL 2, 172A見られれば死をもたらす顔は、別のものであるはずである。あるいは、子は確かに見られており、それゆえその顔もまた見られていたが、それは幻のうちに、夢のうちに、鏡のうちに、謎のうちにおいてではなかったか。なぜなら子は言葉であり霊であって、像としての形によらなければ見られえないからである。
Faciem autem suam dicit invisibilem Patrem. Quis enim Pater? non facies erit Filii, nomine auctoritatis, quam genitus a Patre consequitur? Non enim et de aliqua majore persona congruit dicere: facies mea est ille homo; et: faciem mihi praestat.
PL 2, 172Bしかし、見えない父こそが自分の顔であると子は言っているのである。父とは何者か。子が父から生まれた者として受け継ぐ権威の名において、父は子の顔となるのではないか。実に、より大なる位格について、「あの人は私の顔である」とか「彼は私に顔を供する」と言うのは、ふさわしいことではないか。
Pater, inquit, major me est (Joan. XIV, 28). Ergo facies erit Filii Pater. Nam et Scriptura quid dicit? Spiritus personae ejus, Christus Dominus (Thren. IV, 20).
PL 2, 172B「父は私より大いなる方である」と子は言う(ヨハネ14:28)。ゆえに、子の顔は父であるはずである。実に聖典は何と言っているか。「主キリストは、その位格の霊である」(哀歌4:20)。
Ergo si Christus personae paternae spiritus est, merito cujus spiritus persona erat, id est Patris, eum faciem suam, ex unitate scilicet, pronuntiavit. Mirarer plane, an facies Filii Pater accipi possit, qui est caput ejus: Caput enim Christi Deus (I Cor. II, 3).
PL 2, 172Bしたがって、もしキリストが父という位格の霊であるならば、キリストが、自らその霊であった位格――すなわち父――を、まさに一体性のゆえに、自分の顔であると告げたのは当然である。私は確かに訝しく思うであろう、子の頭である父が、子の顔として受け取られうるものかどうかを。なぜなら「キリストの頭は神である」からである(一コリント2:3)。
Caput XV
第XV章PL 2, 172CSi hunc articulum quaestionibus Scripturae veteris non expediam, de Novo Testamento sumam confirmationem nostrae interpretationis; ne quodcumque in Filium reputo, in Patrem proinde defendas.
PL 2, 172Cもし私がこの論点を旧約聖典の問いによって解き明かせないとしても、私は新約から我々の解釈の裏づけを得るであろう。それは、私が子に帰するものを、お前がそのまま父に当てはめて弁護することのないためである。
Ecce enim et in Evangeliis et in Apostolis visibilem et invisibilem Deum deprehendo, sub manifesta et personali distinctione conditionis utriusque. Exclamat quodammodo Joannes; Deum nemo vidit unquam (Joan., I, 18). Utique nec retro.
PL 2, 172C見よ、私は福音書においても使徒書においても、見える神と見えない神とを、両者の境遇の明白かつ位格的な区別のもとに見出す。ヨハネはいわば声高にこう告げる。「いまだかつて神を見た者はいない」(ヨハネ1:18)。当然、これは以前についても同様である。
Ademit enim temporis quaestionem, dicendo Deum nunquam visum. Confirmat et Apostolus de Deo: Quem nemo vidit hominum, sed nec videre potest (I Tim. VI, 18); scilicet, quia morietur qui viderit. Iidem ipsi Apostoli et vidisse se Christum, et contrectasse testantur.
PL 2, 172Cというのも、神は決して見られたことがないと言うことによって、ヨハネは時に関する問いを取り除いたからである。使徒もまた神について確証する。「いかなる人間も彼を見た者はなく、また見ることもできない」(一テモテ6:18)。すなわち、見た者は死ぬはずだからである。まさにその同じ使徒たちが、自分たちがキリストを見た、そして触れたと証しする。
Porro si ipse est Christus et Pater et Filius, quomodo visus est, et invisus? Ad hanc diversitatem visi et invisi in unum conferendam, quis ex diverso non argumentabitur, recte utrumque dictum: visibilem quidem in carne, invisibilem vero ante carnem; ut idem sit Pater invisibilis ante carnem, qui et Filius visibilis in carne?
PL 2, 172Dしかも、もしキリストが父であり子でもある同一の者であるならば、どうして見られると同時に見られなかったのか。見られる者と見られない者というこの相違を一つに合わせるために、誰かがこれとは逆の立場から、両方とも正しく言われていると論じないだろうか。すなわち、肉においては見えるが、肉となる以前は見えなかった、ちょうど肉となる以前には見えなかった父が、肉においては見える子と同じ者である、というように。
Atquin, si idem ante carnem invisibilis, quomodo visus etiam retro invenitur ante carnem? Aeque si idem post quem et retro visum in aenigmate, plenius visibilem caro effecit; sermo scilicet, qui et caro factus, est alius, quem nunquam quisquam vidit, nisi Pater, scilicet cujus est sermo.
PL 2, 173Aしかるに、もし同じ者が肉となる以前には見えなかったのなら、どうして肉となる以前にすでに見られていたことが見出されるのか。同様に、もし同じ者が、後にも謎のうちに見られていたのだとしても、肉はその者をより完全に見える者としたのである。肉ともなった言葉は、いまだかつて誰も見たことのない者とは別の者である。見たことのない者とは父であり、その言葉の出所となる方である。
Denique, inspiciamus quem Apostoli viderint. Quod vidimus, inquit Joannes (I Joan. I, 1), quod audivimus, oculis nostris vidimus, et manus nostrae contrectaverunt de Sermone vitae.
PL 2, 173Aそこで、使徒たちが誰を見たのかを検討しよう。「我々が見たもの」とヨハネは言う(一ヨハネ1:1)。「我々が聞いたもの、それを我々は自分の目で見、我々の手はいのちの言葉について触れた」。
Sermo enim vitae factus, et auditus, et contrectatus, quia caro, qui ante carnem Sermo tantum in primordio apud Deum Patrem, non Pater apud Sermonem. Nam etsi Deus Sermo, sed apud Deum, quia ex Deo Deus, quia cum Patre apud Patrem.
PL 2, 173Aというのも、いのちの言葉は、肉となったがゆえに見られ、聞かれ、触れられたのであり、肉となる以前には、初めにおいて父なる神のもとにある言葉であったにすぎず、言葉のもとにある父ではなかったからである。なぜなら、言葉が神であるとしても、それは神のもとにあるのであって、神から出た神であり、父とともに、父のもとにあるからである。
Et vidimus gloriam ejus, tanquam unigeniti a Patre (Joan. I, 14); utique Filii, scilicet visibilis, glorificati a Patre invisibili.
PL 2, 173B「そして我々は、父からの独り子としての栄光を見た」(ヨハネ1:14)。それは当然、子の栄光である。すなわち、見えない父によって栄光を与えられた、見える者の栄光である。
Et ideo quoniam Sermonem Dei Deum dixerat, ne adjuvaret adversariorum praesumptionem, quasi Patrem ipsum vidisset, ad distinguendum inter invisibilem Patrem, et Filium visibilem, superdicit ex abundanti, Deum nemo vidit unquam (Joan., I, 18). Quem Deum? Sermonem?
PL 2, 173Bそして、まさに彼が神の言葉を神と呼んでいたがゆえに、反対者たちの思い込み――あたかも父ご自身を見たかのような――に手を貸すことのないよう、見えない父と見える子とを区別するために、彼はなお余分に付け加えてこう言う。「いまだかつて神を見た者はいない」(ヨハネ1:18)。どの神をか。言葉をか。
Atquin, Vidimus, et audivimus, et contrectavimus , de Sermone vitae praedictum est. Sed quem Deum? Scilicet Patrem, apud quem Deum erat Sermo, unigenitus scilicet Filius, qui in sinum Patris ipse disseruit.
PL 2, 173Bしかるに、「我々は見た、そして聞いた、そして触れた」とは、いのちの言葉について先に語られたことである。では、どの神をか。すなわち父である。言葉はその方のもとにある神であった。すなわち独り子である子であり、その方こそ父のふところにあって、自ら語り明かしたのである。
Ipse et auditus, et visus, et ne phantasma crederetur, etiam contrectatus. Hunc et Paulus conspexit, nec tamen Patrem vidit. Nonne, inquit, vidi Jesum (I Cor. IX, 1)?
PL 2, 173Cこの方は聞かれ、見られ、そして幻影であると思われないために、触れられさえもした。パウロもこの方を見たのであり、それでも父を見たのではない。「私はイエスを見たのではないか」と彼は言う(一コリント9:1)。
Christum autem et ipse Deum cognominavit: Quorum patres, et ex quibus Christus secundum carnem, qui est super omnia Deus benedictus in aevum (Rom. IX, 5). Ostendit et ipse visibilem Dei Filium, id est Sermonem Dei, quia caro factus est, Christus dictus est.
PL 2, 173Cそしてパウロ自身、キリストを神と呼んでもいる。「彼らの父祖たちがおり、肉によればその者たちからキリストが出た。この方はすべてのものの上にあり、世々にわたって祝されたる神である」(ローマ9:5)。彼もまた、見える神の子――すなわち神の言葉――が、肉となったがゆえにキリストと呼ばれたことを示している。
De Patre autem ad Timotheum: Quem nemo vidit hominum, sed nec videre potest (I Tim., VI, 16). Exaggerans amplius (ibid.): Qui solus habet immortalitatem, et lucem habitat inaccessibilem.
PL 2, 173Cしかし父については、テモテへの書簡でこう言う。「いかなる人間も彼を見た者はなく、また見ることもできない」(一テモテ6:16)。さらに強めてこう述べる(同所)。「ただひとり不死を持ち、近づき得ない光のうちに住まう方」。
De quo et supra dixerat: Regi autem saeculorum, immortali, invisibili, soli Deo: ut et contraria ipsi Filio adscriberemus, mortalitatem, accesibilitatem; quem mortuum contestatur secundum Scripturas (I Cor. XV, 3); et a se novissime visum, per accessibilem utique lucem: quanquam et illam neque ipse sine periculo luminis expertus est, neque Petrus et Joannes et Jacobus sine rationis et amentia; qui si non passuri Filii gloriam, sed Patrem vidissent, credo, morituri ibidem.
PL 2, 174Aこの方について、彼は前にもこう言っていた。「もろもろの世々の王、不死にして見えざる、唯一の神に」。それは、我々が子にこそ反対のもの――死すべきこと、近づき得ること――を帰するようにするためである。彼は、子が聖典によれば死んだと証言し(一コリント15:3)、また最後には自分自身によって見られたと証言する。しかも近づき得る光を通して。もっとも、パウロ自身もその光を、目の危険なしには経験しなかったし、ペトロもヨハネもヤコブも、理性の錯乱なしには経験しなかった。もし彼らが、子の栄光を耐え忍ぶ者としてではなく、父を見たのであれば、思うに、その場で死んでいたであろう。
Deum enim nemo videbit, et vivet. Si haec ita sunt, constat eum semper visum ab initio, qui visus fuerit in fine; et eum nec in fine visum, qui nec ab initio fuit visus; et ita duos esse, visum et invisum.
PL 2, 174A誰も神を見て、なお生きることはないからである。もしこれらのことがそのとおりであるなら、終わりにおいて見られた者は、初めから常に見られていたのだということが明らかとなる。そして、初めから見られなかった者は、終わりにおいても見られなかったのだということが明らかとなる。かくして、見られた者と見られなかった者との二者があるのである。
Filius ergo visus est semper, et Filius conversatus est semper, et Filius operatus est semper, ex auctoritate Patris et voluntate; quia Filius nihil a semetipso potest facere, nisi viderit Patrem facientem; in sensu scilicet facientem. Pater enim sensu agit.
PL 2, 174Aしたがって、子は常に見られており、子は常に人々のうちに交わり、子は常に、父の権威と御旨とに基づいて働いていたのである。なぜなら子は、父が行うのを見るのでなければ、自分自身からは何も行うことができないからであり、それは意向において行うのを見る、ということである。父は意向において働きたもうからである。
Filius vero quod in Patris sensu est videns perficit. Sic omnia per Filium facta sunt, et sine illo factum est nihil.
PL 2, 174B子は、父の意向のうちにあるものを見て、それを成し遂げるのである。かくして万物は子を通して造られ、この方なしに造られたものは何一つない。
Caput XVI
第XVI章PL 2, 174BNec putes sola opera mundi per Filium facta, sed et quae a Deo exinde gesta sunt. Pater enim qui diligit Filium, et omnia tradidit in manu ejus; utique a primordio diligit, et a primordio tradidit.
PL 2, 174Bお前は、世界の業だけが子を通して造られたと考えてはならない。それ以後に神によってなされた事どもも、同様である。というのも父は子を愛し、万物をその手に渡したもうたからであり、当然、初めから愛し、初めから渡したもうたのである。
Ex quo, a primordio Sermo erat apud Deum, et Deus erat Sermo (Joan., I, 1), cui data est omnis potestas a Patre in coelis et in terra (Matth., XXVIII, 8). Non judicat Pater quemquam; sed omne judicium tradidit Filio (Joan., V, 22); a primordio tamen.
PL 2, 174Bそれゆえ、初めから言葉は神のもとにあり、神は言葉であった(ヨハネ1:1)。この方に、父から天と地におけるすべての権力が与えられたのである(マタイ28:8)。父は誰をも裁かず、すべての裁きを子に渡したもうた(ヨハネ5:22)。しかしそれも初めからのことである。
Omnem enim dicens potestatem, et omne judicium, et omnia per eum facta, et omnia tradita in manu ejus, nullam exceptionem temporis permittit: quia omnia non erunt, si non omnis temporis fuerint.
PL 2, 174Cというのも、「すべての権力」と言い、「すべての裁き」と言い、「すべてのものが彼を通して造られた」と言い、「すべてのものがその手に渡された」と言うことは、時に関するいかなる例外も許さないからである。なぜなら、もしそれがあらゆる時にわたるのでなければ、それは「すべて」ではないことになるからである。
Filius itaque est qui ab initio judicavit, turrim superbissimam elidens, linguasque dispertiens, orbem totum aquarum violentia puniens, pluens super Sodomam et Gomorrham ignem et sulphurem; Dominus a Domino (Gen., XIX, 24).
PL 2, 174Cかくして、初めから裁いてきたのは子である。あの高慢極まる塔を打ち崩し、諸々の言語を分かち、全世界を水の激しさによって罰し、ソドムとゴモラの上に火と硫黄とを降らせたのは子であり、それは主から出た主である(創世記19:24)。
Ipse enim et ad humana semper colloquia descendit, ab Adam usque ad Patriarchas et Prophetas, in visione, in somnio, in speculo, in aenigmate, ordinem suum praestruens ab initio semper, quem erat persecuturus in finem.
PL 2, 174C実に、この方こそが常に人間との語らいへと降り、アダムから族長たちや預言者たちに至るまで、幻のうちに、夢のうちに、鏡のうちに、謎のうちに語りかけ、終わりにおいて成し遂げようとしていたご自分の秩序を、初めから常に築き上げていたのである。
Ita semper ediscebat, et Deus in terris cum hominibus conversari non alius potuit quam Sermo, qui caro erat futurus. Ediscebat autem, ut nobis fidem sterneret, ut facilius crederemus Filium Dei descendisse in saeculum, si et retro tale quid gestum cognosceremus.
PL 2, 175Aこのように、この方は常に学び覚えていたのであり、地上において人間たちと交わることのできた神は、やがて肉となるはずの言葉のほかにはありえなかった。この方が学び覚えていたのは、我々のために信を敷き固めるためであり、もし我々が以前にもそのような事が行われたと知るならば、神の子がこの世へと降ったことを、より容易に信じられるようにするためであった。
Propter nos enim sicut scripta sunt, ita et gesta sunt, in quos aevorum fines decucurrerunt.
PL 2, 175Aというのも、我々のために、これらは書かれたとおりに行われたのであり、我々にこそ、もろもろの時代の終わりが行き着いたからである。
Sic etiam affectus humanos sciebat jam tunc, suscepturus etiam ipsas substantias hominis, carnem et animam; interrogans Adam quasi nesciens, Ubi es Adam? poenitens quod hominem fecisset, quasi non praesciens; tentans Abraham, quasi ignorans quid sit in homine; offensus, reconciliatus eisdem.
PL 2, 175Aこのように、この方はすでにそのときから人間の情念をも知っていたのであり、人間そのものの実体――肉と魂――をやがて引き受けることになっていたのである。あたかも知らないかのようにアダムに「アダムよ、お前はどこにいるのか」と尋ね、あたかも予め知らなかったかのように人間を造ったことを悔い、あたかも人のうちに何があるかを知らないかのようにアブラハムを試み、彼らに気分を害され、彼らと和解したのである。
Et si qua haeretici apprehendunt quasi Deo indigna, ad destructionem Creatoris, ignorantes haec in Filium competisse, qui etiam passiones humanas, et sitim, et esuriem, et lacrymas, et ipsam nativitatem, ipsamque mortem erat subiturus: Propter hoc minoratus a Patre modicum quid citra angelos (Ps. VIII, 6).
PL 2, 175Bそして異端者たちが、創造主を打ち崩すために、神にふさわしくないと見なして取り上げる事柄があるとしても、それらが子にこそ帰属することを彼らは知らないのである。子は、人間的な情念、渇き、飢え、涙、そして誕生そのもの、死そのものをも、やがて受けることになっていた方である。「それゆえに、父によって、天使たちよりわずかに劣る者とされた」(詩篇8:6)。
Sed haeretici quidem nec Filio Dei deputabunt convenire, quae tu ipsi Patri inducis, quasi ipse se denominaverit propter nos; cum Scriptura alium dicat ab alio minoratum, non ipsum a semetipso.
PL 2, 175Bしかし異端者たちは、お前が父ご自身に押しつけている事柄――あたかも父が我々のために自らそのように名乗ったかのような――が、神の子にこそふさわしいとは認めないであろう。聖典は、ある者が別の者によって劣らされたと言うのであって、その者自身が自分自身によって劣らされたとは言わないのである。
Quid si et alius qui coronabatur gloria et honore , alius qui coronabat, utique Filium Pater?
PL 2, 175B栄光と誉れとをもって冠せられる者と、冠する者とが別であるとすればどうか。当然、父が子を冠するのである。
Caeterum, quale est, ut Deus omnipotens ille invisibilis, quem nemo vidit hominum, nec videre potest: ille qui inaccessibilem lucem habitat: ille qui non habitat in manufactis; a cujus conspectu terra contremiscit, montes liquescunt ut cera; qui totum orbem manu apprehendit velut nidum; cui coelum thronus, et terra scabellum; in quo omnis locus, non ipse in loco; qui universitatis extrema linea est; ille Altissimus, in paradiso ad vesperam deambulaverit, quaerens Adam; et arcam post introitum Noe clauserit; et apud Abraham sub quercu refrigeraverit; et Moysen de rubo ardenti vocarit; et in fornace Babylonii regis quartus apparuerit (quanquam Filius hominis est dictus), in haec in imagine, et speculo, et aenimate fuissent?
PL 2, 175Bしかし、これらの事どもが像のうちに、鏡のうちに、謎のうちに起こったのでないとすれば、いったいどうして、あの全能の神、見えないその方、いかなる人間も見た者はなく、見ることもできない方、近づき得ない光のうちに住まうその方、手で造られたもののうちには住まわないその方――その方の眺めの前に大地は震え、山々は蝋のように溶ける、その方は全世界を手のうちに、あたかも巣のようにつかみたもう、その方にとって天は玉座、地は足台である、その方のうちにあらゆる場所があり、その方自身は場所のうちにあるのではない、その方こそ宇宙の果ての線である、あの至高者が――夕暮れに楽園を歩んでアダムを探し、ノアの入った後に箱舟の戸を閉じ、樫の木のもとでアブラハムのかたわらに憩い、燃える柴からモーセを呼び、バビロンの王の炉のうちに第四の者として現れた(もっとも「人の子」と呼ばれたのだが)、などということがありうるだろうか。
Scilicet et haec nec de Filio Dei credenda fuisse, si scripta non essent; fortasse non credenda de Patre, licet scripta, quem isti in vulvam Mariae deducunt, et in Pilati tribunal imponunt, et in monumento Joseph concludunt. Hinc igitur apparet error illorum.
PL 2, 175Cなるほど、これらの事どもも、もし書かれていなかったなら、神の子についてすら信じられるべきではなかったであろう。おそらく父については、たとえ書かれていたとしても信じられるべきではないであろう。彼らはその父を、マリアの胎内へと引き入れ、ピラトの法廷に据え、ヨセフの墓へと閉じ込めるのである。かくして、彼らの誤りがここから明らかとなる。
Ignorantes enim, a primordio omnem ordinem divinae dispositionis per Filium decucurrisse, ipsum credunt Patrem et visum, et congressum, et operatum, et sitim et esuriem passum, adversus Prophetam dicentem: Deus aeternus non sitiet, nec esuriet omnino (quanto magis nec morietur, nec sepelietur!); et ita unum Deum semper egisse, id est Patrem, quae per Filium gesta sunt.
PL 2, 176Aというのも彼らは、神の配剤の秩序のすべてが初めから子を通して行き渡ってきたことを知らずにいるがゆえに、父ご自身が見られ、出会い、働き、渇きと飢えとを受けたと信じているからである。それは、「永遠の神は渇くこともなく、まったく飢えることもない」(まして死ぬことも葬られることもない)と告げる預言者に反することである。そしてこのようにして、彼らは、唯一の神――すなわち父――が常に、子を通して行われた事どもを行ったのだと信じているのである。
Caput XVII
第XVII章PL 2, 176AFacilius existimaverunt Patrem in Filii nomine egisse, quam Filium in Patris; dicente ipso Domino: Ego veni in Patris mei nomine (Joan. V, 43). Item ad ipsum Patrem: Nomen tuum manifestavi hominibus (Joan. XVII, 6).
PL 2, 176A彼らは、子が父の名において行動したというよりも、父が子の名において行動したと考える方が容易だとみなした。主ご自身がこう言われているにもかかわらず。「私は父の名によって来た」(ヨハネ5:43)。また父ご自身に対しては、「私は汝の名を人々に明らかにした」(ヨハネ17:6)。
Condicente etiam Scriptura: Benedictus qui venit in nomine Domini (Matt. XXI, 6), utique Filius in Patris nomine. Sed et nomina Patris, Deus omnipotens, Altissimus , Dominus virtutum, Rex Israelis, Qui est.
PL 2, 176B聖典もまた符合してこう告げる。「主の名によって来る者は祝福されている」(マタイ21:6)。当然、これは父の名における子のことである。しかし、父の名には他にも、全能の神、至高者、もろもろの力の主、イスラエルの王、「在る者」がある。
Quatenus ita scripturae docent, haec dicimus et in Filium competisse, et in his Filium venisse, et in his semper egisse, et sic ea in se hominibus manifestasse. Omnia, inquit, Patris mea sunt. Cur non et nomina?
PL 2, 176B聖典がこのように教えているかぎり、我々は、これらの名が子にも帰属し、子はこれらの名において来たのであり、これらの名において常に行動してきたのであり、こうしてそれらを自らのうちに人々へと明らかにしてきたのだ、と言う。「父のものはすべて私のものである」と子は言う。ならば、名もまたそうではないか。
Cum ergo legis Deum omnipotentem, et Altissimum, et Deum virtutum, et Regem Israelis, et QUI EST; vide ne per haec Filius etiam demonstretur, suo jure Deus omnipotens , qua Sermo Dei omnipotentis, quaque omnium accepit potestatem; Altissimus, qua dextera Dei exaltatus, sicut Petrus in Actis (II, 22) concionatur; Dominus virtutum, quia omnia subjecta sunt illi a patre; Rex Israelis, quia ille proprie excidit sors gentis istius; item, QUI EST, quoniam multi filii dicuntur, et non sunt.
PL 2, 176Bそれゆえ、お前が「全能の神」、「至高者」、「もろもろの力の神」、「イスラエルの王」、そして「在る者」と読むとき、これらを通して子もまた示されているのではないかを見よ。全能の神であるのは、当然の権利として、全能の神の言葉であり、また万物の権力を受けたゆえである。至高者であるのは、神の右にあって高く上げられたからであり、ペトロが使徒行伝(2:22)で語っているとおりである。もろもろの力の主であるのは、万物が父によってこの方に服せしめられたからである。イスラエルの王であるのは、この民の割り当てが特にこの方に帰したからである。同様に「在る者」であるのは、多くの者が子と呼ばれても、実際にはそうでないからである。
Si autem volunt et Christi nomen Patris esse, audient suo loco. Interim, hic mihi promotum sit responsum adversus id quod et de Apocalypsi Joannis proferunt: Ego Dominus qui est , et qui fuit, et venit omnipotens; et sicubi alibi Dei omnipotentis appellationem non putant etiam Filio convenire: quasi qui venturus est, non sit omnipotens, cum et Filius omnipotentis tam omnipotens sit , quam Deus Dei Filius.
PL 2, 176Cしかし、もし彼らが「キリスト」という名もまた父のものであると望むなら、しかるべき箇所でそれについて聞くことになろう。さしあたり、ここで、彼らがヨハネの黙示録から持ち出す事柄に対する答えを差し出しておこう。「私は在り、かつてあり、そして来たる、全能の主である」。彼らは、ここであれ他のどこであれ、「全能の神」という呼び名が子にもふさわしいとは思っていない。あたかも、来たるべき者が全能でないかのように。しかし、全能者の子が全能であるのは、神の子が神であるのと同様なのである。
Caput XVIII
第XVIII章PL 2, 177ASed hanc societatem nominum paternorum in Filio ne facile perspiciant, perturbat illos Scriptura, si quando unicum Deum statuit; quasi non eadem et deos et dominos duos proposuerit, ut supra ostendimus.
PL 2, 177Aしかし、子における父の名の共有を彼らが容易に見て取ることのないよう、聖典は唯一の神を立てるたびに彼らを困惑させる。あたかも、先に示した通り、その同じ聖典が神々をも主たちをも二つながら提示してはいなかったかのようにである。
Ergo quia duos et cum, inquiunt, invenimus, ideo ambo unus atque idem, et Filius et Pater. Porro, non periclitatur Scriptura, ut illi de tua argumentatione succurras, ne sibi contraria videatur.
PL 2, 177Aそこで、彼らは言う、我々は〔聖典の中に〕二であることも一であることも見出す、ゆえに双方は一にして同じもの、子も父もそうである、と。しかも聖典はいささかも危うくない。聖典が自己矛盾して見えることのないよう、お前がその論法をもって助けに駆けつける必要などない。
Habet rationem, et cum unicum Deum statuit, et cum duos Patrem et Filium ostendit; et sufficit sibi. Filium nominari ab ea constat. Salvo enim Filio recte unicum Deum potest determinasse, cujus est Filius.
PL 2, 177A聖典は、唯一の神を立てるときも、父と子という二を示すときも、それぞれに理を有し、みずからで十分である。子がこの聖典によって名指されていることは明らかである。すなわち、子を損なうことなく、その子を有するところの唯一の神を正しく定めることができるのである。
Non enim desinit esse qui habet Filium ipse unicus, suo scilicet nomine, quotiens sine Filio nominatur; sine Filio autem nominatur, cum principaliter determinatur ut prima persona, quae ante Filii nomen erat proponenda; quia Pater ante cognoscitur, et post Patrem Filius nominatur.
PL 2, 177A子を有する当の唯一者は、それでもって唯一者たることをやめはしない——すなわち、子なしに名指されるたびごとに、みずからの名によって、である。ところで、子なしに名指されるのは、第一義的に、第一の位格として定められる場合であり、この位格は子の名に先立って提示されるべきものであった。なぜなら、父がまず知られ、父の後に子が名指されるからである。
Igitur unus Deus Pater, et alius absque eo non est. Quod ipse inferens, non Filium negat, sed alium Deum: caeterum alius a Patre Filius non est.
PL 2, 177Bかくして、唯一の神は父であり、彼のほかに他はない。彼がこう述べるとき、子を否定しているのではなく、他の神を否定しているのである。もっとも、子は父とは別の〔神〕ではない。
Denique, inspice sequentia hujusmodi pronuntiationum, et invenies fere ad idolorum factitatores atque cultores definitionem earum pertinere; ut multitudinem falsorum deorum unio divinitatis expellat, habens tamen Filium quanto individuum et inseparatum a Patre, tanto in Patre reputandum, etsi non nominatum.
PL 2, 177B実に、この種の宣言に続く箇所を見よ。それらの定義するところは、おおむね偶像の造り手や崇拝者たちに向けられていることが分かるであろう。すなわち、神性の合一が偽りの神々の多数を追い払うのである。ただしそこには子が含まれている——子は父から分かたれず分離されていない分だけ、名指されていなくとも、父のうちに数え入れられるべきものだからである。
Atquin si nominasset illum, separasset, ita dicens, «Alius praeter me non est, nisi Filius meus.» Alium enim etiam Filium fecisset, quem de aliis excepiset.
PL 2, 177Bしかるに、もし彼が子を名指していたなら、分離してしまったことになろう——「我のほかに他はない、我が子を除いては」とそう言うことによって。なぜなら、そう言えば、彼は子をも「他」としてしまい、諸々の他者から除外したことになるからである。
Puta solem dicere: «Ego sol, et alius praeter me non est, nisi radius meus,» nonne denotasses vanitatem, quasi non et radius in sole deputetur?
PL 2, 177Cたとえば太陽がこう言ったとしよう——「我は太陽なり、我のほかに他はなし、我が光線を除いては」と。お前はこれを空虚な物言いだと難じはしないだろうか、あたかも光線が太陽のうちに数えられていないかのように。
Itaque praeter semetipsum non esse alium Deum, hoc propter idololatriam tam nationum quam Israelis, etiam propter haereticos, qui, sicut nationes manibus, ita et ipsi verbis idola fabricantur, id est, alium Deum, et alium Christum.
PL 2, 177Cかくして、神は自分のほかに他の神はないと〔言う〕。これは異邦の民のみならずイスラエルの偶像礼拝のゆえであり、さらに異端者たちのゆえでもある——彼らは、異邦の民が手でするのと同じように、言葉によって偶像を作り上げる。すなわち、他の神、他のキリストを、である。
Igitur et cum se unum pronuntiabat, Filio Pater procurabat, ne ab alio Deo Christus venisse credatur, sed ab illo qui praedixerat: Ego Deus, et alius absque me non est; qui se unicum, sed cum Filio ostendit, cum quo coelum solus extendit.
PL 2, 177Cかくして、みずからを一なる者と宣言していたときにも、父は子のために備えをしていたのである——キリストが他の神から来たと信じられることのないように、そうではなく、あの「我は神なり、我のほかに他はなし」とあらかじめ告げていた者から〔来たと信じられる〕ように。この者は、みずからを唯一者として示しつつも、子とともに示したのであり、この子とともにこそ、独りで天を張り広げたのである。
Caput XIX
第XIX章PL 2, 177DQuin et hoc dictum ejus, in argumentum singularitatis arripient: Extendi, inquit, coelum solus.
PL 2, 177Dそれどころか、彼らは彼のこの言葉をも、単独性の論拠として捉えるであろう——「われは独り天を張り広げた」と彼は言う、と。
Quantum ad caeteras virtutes, solus, praestruens adversus conjecturas haereticorum, qui mundum ab angelis et potestatibus diversis volunt structum; qui et ipsum Creatorem aut angelum faciunt, aut ad alia quae extrinsecus, ut opera mundi, ignorantem quoque subornatum.
PL 2, 178Aその他の諸力に関する限り独りで、というのは、世界が天使たちやさまざまな権力によって組み立てられたと考えたがる異端者たちの憶測に対して、あらかじめ手を打っておくものである。彼らは創造主自身を天使としてしまうか、あるいは世界の業のような外なる他の事柄については、創造主を無知なまま仕立てられた者としてしまう。
Aut si sic solus coelum extendit, quomodo isti praesumunt in perversum haeretici, quasi singularis non admittatur Sophia illa dicens: Cum pararet coelos ego aderam illi simul .
PL 2, 178Aあるいは、もし彼がそのように独りで天を張り広げたのだとすれば、これら異端者たちはどうして倒錯した仕方で思い込むのか——あたかも、「主が天を整えられたとき、われはともにそこにいた」と言うあの知恵が、この独りという言い方には含まれないかのように。
Et si dixit Apostolus: Quis cognovit sensum Domini, et quis illi consilio fuit (I Cor. II, 15)? utique praeter Sophiam ait, quae illi aderat. In ipso tamen et cum illo universa compingebat, non ignorante quid faceret.
PL 2, 178Aまた、使徒が「誰が主の思いを知ったか、誰がその相談役であったか」(一コリント2:15)と言ったとしても、これは当然、彼とともにあった知恵を除いての話である。とはいえ、知恵は彼のうちにあって、彼とともにすべてを組み立てていたのであり、彼が何をしているかを知らずにいたのではない。
Praeter Sophiam autem, praeter Filium dicit, qui est Christus, Sophia et Virtus Dei secundum Apostolum, solus sciens sensum patris: Quis enim scit quae sunt in Deo nisi spiritus qui in ipso est? Non qui extra ipsum.
PL 2, 178Aしかも「知恵を除いて」とは、「子を除いて」ということである。子とは、使徒によれば神の知恵にして力であるキリストであり、父の思いを知るのは彼独りである——「神のうちにあることを知るのは、神のうちにある霊のほかに誰があろうか」〔とある通り〕。神の外にある者ではない。
Erat ergo qui non solum Deum faceret, nisi a caeteris solum. Sed et Evangelium recusetur, quod dicat omnia per Sermonem a Deo facta esse, et sine eo nihil factum.
PL 2, 178Bかくして、神を〔真に〕独りとはしない者があったのであり、独りというのは他の者たちから離れて独りという意味に過ぎない。さもなければ、すべては言葉を通して神によって造られ、言葉なしに造られたものは何一つないと告げる福音書を、拒まねばならなくなる。
Nisi enim fallor, et alibi scriptum est: Sermone ejus coeli firmati sunt, et spiritu oris ejus omnes virtutes eorum. Et Sermo autem, Virtus et Sophia, ipse erit Dei Filius.
PL 2, 178Bもし私に誤りがなければ、他の箇所にもこう書かれている——「その言葉によって天は堅く据えられ、その口の息によって、天のもろもろの力はことごとく据えられた」と。そしてこの言葉こそ、力にして知恵であり、まさに神の子その人であろう。
Ita si per Filium omnia, coelum quoque per Filium extendens, non solus extendit, nisi illa ratione qua a caeteris solus.
PL 2, 178Bかくして、もしすべてが子を通してあるのだとすれば、天もまた子を通して張り広げた〔父〕は、独りで張り広げたのではない——ただし、他の者たちから離れているという、その理においてのみ独りなのである。
Atque adeo statim de Filio loquitur: Quis alius dejecit signa ventriloquorum, et divinationes a corde, avertens sapientes retrorsum, et consilium eorum infatuans? Sistens verba Filii sui, discendo scilicet: Hic est Filius meus dilectus; hunc audite.
PL 2, 178Bかくして、彼はただちに子について語る——「腹話術師のしるしと、心からの占いとを打ち倒し、知恵ある者たちを退けて、その謀りごとを愚かにした者は他の誰か」〔と〕。これは、彼の子の言葉を確かなものとしている——すなわち、「これはわが愛する子である、彼の言うことを聞け」と告げることによってである。
Ita Filium subjungens ipse interpretator est, quomodo coelum solus extenderit, scilicet cum Filio solus, sicut cum Filio unum. Proinde et filii erit vox, Extendi coelum solus; quia Sermone coeli confirmati sunt.
PL 2, 178Cかくして、子を〔言葉の中に〕付け加えることによって、彼自身が、いかにして独りで天を張り広げたのかを解き明かす者となっている。すなわち、子とともに独りであり、子とともに一であるのと同様である。したがって「われは独り天を張り広げた」という言葉は子の声でもあるだろう。なぜなら、天は言葉によって堅く据えられたからである。
Quia Sophia, id est, Sermone assistente, paratum est coelum, et omnia per Sermonem sunt facta, competit et Filium solum extendisse coelum, quia solus operationi Patris ministravit. Idem erit dicens: Ego primus, et insuper ventura ego sum.
PL 2, 178C知恵、すなわち言葉が助けとなって天は整えられ、すべては言葉を通して造られたのであるから、子もまた独りで天を張り広げたということは理にかなう。なぜなら、子は独り父の働きに仕えたからである。「われは初めのものであり、かつ来たるべき者でもある」と言うのも、同じ子であろう。
Primum scilicet omnium, Sermo: In principio erat Sermo; in quo principio prolatus a Patre est. Caeterum Pater non habens initium, ut a nullo prolatus, ut innatus, non potest videri. Qui solus fuit semper, ordinem habere non potuit.
PL 2, 178C〔初めのものとは〕すなわち万物の中で第一のもの、言葉である——「初めに言葉があった」〔とある通り〕。この初めにおいて、言葉は父から発出させられたのである。ところで父は初めを持たず、何ものからも発出させられていない者として、生まれざる者として、〔第一の者と〕見なされ得ない。独り常に在り続けた者は、順序を持つことができなかったからである。
Igitur si propterea eumdem et Patrem et Filium credendum putaverunt, ut unum Deum vindicent, salva est unio ejus, qui cum sit unus, habet et Filium, aeque et ipsum eisdem Scripturis comprehensum.
PL 2, 178Cそれゆえ、もし彼らが、唯一の神を主張せんがために、父と子とが同一者であると信じるべきだと考えたのだとすれば、〔答えはこうである〕——神の合一は損なわれてはいない。神は一でありながら、子をも有しており、その子もまた同じ聖典のうちにひとしく含まれているのである。
Si Filium nolunt secundum a Patre reputari, ne secundus duos faciat deos dici, ostendimus etiam duos deos in Scriptura relatos, et duos dominos; et tamen ne de isto scandalizentur, rationem reddidimus, qua Dei non duo dicantur, nec Domini, sed qua Pater et Filius duo; et hoc non ex separatione substantiae, sed ex dispositione, cum individuum et inseparatum Filium a Patre pronuntiamus; nec statu, sed gradu alium; qui etsi Deus dicatur, quando nominatur singularis, non ideo duos deos faciat, sed unum, hoc ipso quod et Deus ex unitate Patris vocari habeat.
PL 2, 179Aもし彼らが、子を父に次ぐ第二の者として数えることを拒むならば——第二の者があることで二柱の神が語られることになるのを恐れてのことであろうが——我々はすでに、聖典のうちに二柱の神が、また二人の主が語られていることを示した。しかもそれで彼らがつまずくことのないよう、我々は理由を示した。それによれば、神々が二とは言われず、主たちも二とは言われないが、父と子とは二であるとされるのである。しかもこれは実体の分離によるのではなく、配剤によるのであって、我々は子を父から不可分にして分離されないものと宣言している。〔父と子は〕状態においてではなく、段階において異なるのである。子は、単独で名指されるときには神と呼ばれるとしても、そのことによって二柱の神を成すのではなく、一なる神を成す。まさにこのこと——父の一体性から神とも呼ばれる資格を子が有するということ——によってである。
Caput XX
第XX章PL 2, 179BSed argumentationibus eorum adhuc retundendis opera praebenda est, si quid de Scripturis ad sententiam suam excerpent, caetera nolentes intueri, quae et ipsa regulam servant, et quidem salva unione divinitatis, et monarchiae sonitu.
PL 2, 179Bしかし、彼らの論法をなお打ち砕くために力を注がねばならない。もし彼らが聖典から自分たちの学説に都合のよい何かを抜き出し、その他の箇所を見ようとしないのであれば、〔言わねばならない〕——その他の箇所もまた規範を守っており、しかも神性の合一とモナルキアの響きとを損なうことなく守っているのである。
Nam sicut in veteribus nihil aliud tenent quam, Ego Deus, et alius praeter me non est (Ps. XLV, 5); ita in Evangelio, responsionem Domini ad Philippum tuentur, Ego et Pater unum sumus (Joan. XIV); et, Qui me viderit, videt et Patrem; et, Ego in Patre, et Pater in me.
PL 2, 179Bすなわち、旧き〔書〕においては、彼らは「われは神なり、われのほかに他はなし」(詩編45:5)以外の何ものも取り上げないのと同様、福音書においては、主がフィリポに答えた言葉に固執する——「われと父とは一である」(ヨハネ14)、また「われを見た者は父をも見たのである」、また「われは父のうちにあり、父はわれのうちにある」と。
His tribus capitulis totum instrumentum utriusque Testamenti volunt cedere, cum oporteat secundum plura intelligi pauciora, sed proprium hoc est omnium haereticorum.
PL 2, 179B彼らは、新旧両約の全文書を、この三つの章句に屈服させようとする。だが、少数のものは多数のものに従って理解されるべきであるのに、これこそがあらゆる異端者に共通する特徴なのである。
Nam quia pauca sunt quae in sylva inveniri possunt, pauca adversus plura defendunt, et posteriora adversus priora suscipiunt. Regula autem omni rei semper ab initio constituta ex prioribus et ex pluribus in posteriora praescribit, utique et in pauciora.
PL 2, 179Bなぜなら、材料の山のうちに見出せるものは少ないので、彼らは少数のものを多数のものに対抗させて弁護し、後のものを先のものに対抗させて取り上げるからである。しかし規範というものは、あらゆる事柄について常に初めから定められており、先なるものと多数なるものとを根拠として、後なるものに対して、また当然、少数なるものに対しても明確に規定するのである。
Caput XXI
第XXI章PL 2, 179CAdspice itaque quanta praescribat tibi etiam in Evangelio, ante Philippi consultationem, et ante omnem argumentationem tuam.
PL 2, 179Cされば見るがよい——フィリポの問いかけより前に、そしてお前のあらゆる論法よりも前に、福音書の中でさえ、いかに多くのことがお前に対して明確な規定を下しているかを。
Et in primis, ipsa statim praefatio Joannis Evangelizatoris demonstrat, quod retro fuerit, qui caro fieri habebat: In principio erat Sermo (Joan. I, 1), et Sermo erat apud Deum, et Deus erat sermo. Hic erat in principio apud Deum.
PL 2, 179Cそしてまず、ヨハネという福音記者の序文そのものが、肉となるべき者がそれ以前から在ったことを、直ちに示している——「初めに言葉があった。この言葉は神のもとにあった。そして言葉は神であった。この者は初めに神のもとにあった」(ヨハネ1:1)。
Omnia per ipsum facta sunt, et sine ipso factum est nihil. Nam si haec non aliter accipi licet, quam quomodo scripta sunt, indubitanter alius ostenditur, qui fuerit a principio, alius apud quem fuit: alium Sermonem esse, alium Deum (licet et Deus Sermo, sed qua Dei Filius, non qua Pater); alium per quem omnia, alium a quo omnia.
PL 2, 179C「すべては彼を通して造られ、彼なしには何も造られなかった。」もしこれを、書かれている通り以外には受け取れないとすれば、疑いなく、初めから在った者と、その者がともにあった相手とが、別であることが示される。すなわち、言葉は別であり、神は別である(もっとも言葉も神ではあるが、それは父としてではなく神の子としてである)。すべてがそれを通してある者と、すべてがそれから出る者とは、別なのである。
Alium autem quomodo dicamus, saepe jam edidimus; quo alium dicamus necesse est, ne eumdem; alium autem, non quasi separatum, sed dispositione alium, non divisione. Hic ergo factus est caro, non ipse cujus erat Sermo.
PL 2, 180Aしかし、いかなる意味で「別」と言うのかは、我々はすでにしばしば述べてきた。すなわち、同一者とならぬために「別」と言わねばならないのであるが、この「別」とは、分離された者としてではなく、配剤において別であって、分割においてではない。したがって、肉となったのはこの者であって、その言葉の持ち主自身ではない。
Hujus gloria visa est tanquam unici a Patre, non tanquam Patris. Hic unus sinum Patris disseruit, non sinum suum Pater. Praecedit enim; Deum nemo vidit unquam. Idem et agnus Dei ab Joanne designatur, non ipse cujus est dilectus.
PL 2, 180Aこの者の栄光は、父から出た独り子の栄光として見られたのであり、父自身の栄光としてではなかった。この者ひとりが父のふところを解き明かしたのであり、父がみずからのふところを解き明かしたのではない。なぜなら、その前には「神を見た者はいまだかつて誰もいない」〔とある〕からである。同じ者が、ヨハネによって「神の子羊」と名指されるのであり、その者を愛する当人ではない。
Certe Filius Dei semper, sed non ipse cujus est Filius. Hoc eum Nathanael statim sensit, sicut et alibi Petrus: Tu es Filius Dei. (Joan. I, 50; Matt. XVI, 16).
PL 2, 180A確かに、この者は常に神の子であるが、その子の持ち主である当人ではない。このことを、ナタナエルは直ちに彼について感じ取った。他の箇所でペトロもそうである——「汝は神の子なり」(ヨハネ1:50、マタイ16:16)。
Hoc et ipse recte sensisse illos confirmat, Nathanaeli quidem respondens: Quia dixi , Vidi te sub ficu, ideo credis (Joan. II, 50); Petrum vero beatum affirmans, cui non caro, neque sanguis revelasset (quod et Patrem senserat), sed Pater qui in coelis est (Matt. XVI, 17).
PL 2, 180Bそして、彼らが正しく感じ取ったことを、彼自身が確証している。ナタナエルには「われ、汝がいちじくの木の下にいるのを見たと言ったゆえに、汝は信じるのか」(ヨハネ2:50)と答え、ペトロについては、これを啓示したのは肉でも血でもなく(ペトロ自身、それが父であると感じ取っていた)、天にいます父であると告げて、彼を幸いなる者と呼んでいる(マタイ16:17)。
Quo dicto utriusque personae constituit distinctionem, et Filii in terris, quem Petrus agnoverat Dei Filium, et Patris qui in coelis, qui Petro revelaverat quod Petrus agnoverat Dei Filium Christum. Cum in templum introiit, aedem Patris appellat, ut Filius.
PL 2, 180Bこの言葉によって、彼は両者の位格の区別を打ち立てた——すなわち、地にあってペトロが神の子と認めた子と、天にいて、ペトロが認めたところの事柄、すなわちキリストが神の子であることをペトロに啓示した父とである。神殿に入ったとき、彼は子としてそれを父の家と呼ぶ。
Cum ad Nicodemum dicit: Ita dilexit Deus mundum, ut Filium suum unicum dederit, in quem omnis qui crediderit, non pereat, sed habeat vitam sempiternam (Joan. III, 16).
PL 2, 180Bニコデモに向かって彼が語るとき——「神はかくも世を愛したので、その独り子を与えた。彼を信じる者はみな滅びず、永遠の生命を得るためである」(ヨハネ3:16)。
Et rursus (Ibid. 17): Non enim misit Deus Filium suum in mundum, ut judicet mundum, sed ut salvus sit mundus per eum. Qui crediderit in illum, non judicatur; qui non crediderit in illum, jam judicatus est, quia non credidit in nomine unici Filii Dei.
PL 2, 180Cそして再び(ヨハネ3:17)——「神がその子を世に遣わしたのは、世を裁くためではなく、世が彼によって救われるためである。彼を信じる者は裁かれず、信じない者はすでに裁かれている。神の独り子の名を信じなかったからである」。
Joannes autem cum interrogaretur quidde Jesu contingeret: Pater, inquit, diligit Filium, et omnia tradidit in manu ejus. Qui credit in Filium, habet vitam aeternam; qui non credit in Filium Dei, non videbit Deum, sed ira Dei manebit super eum (Joan. III, 35, 36).
PL 2, 180Cさて、ヨハネは、イエスに関わることを問われたとき、こう言っている——「父は子を愛し、すべてを彼の手に委ねられた。子を信じる者は永遠の生命を持ち、神の子を信じない者は神を見ることなく、神の怒りがその上にとどまる」(ヨハネ3:35, 36)。
Quem vero Samaritidi ostendit? Si Messiam qui dicitur Christus, Filium utique se, non Patrem demonstravit, qui et alibi Christus Dei Filius, non Pater dictus est. Exinde discipulis: Meum est, inquit, ut faciam voluntatem ejus qui me misit, ut consummem opus ejus.
PL 2, 180Cでは、サマリアの女に彼は誰を示したのか。もし「キリストと呼ばれるメシア」として自らを示したのであれば、彼が示したのは確かに子であって、父ではない。この方は他の箇所でも、キリストにして神の子と言われ、父とは言われていない。それゆえ弟子たちには、こう言う——「われを遣わした方の御旨を行い、その業を成し遂げることこそ、わがつとめである」。
Et ad Judaeos, de paralytici sanitate: Pater meus usque modo operatur, et ego operor (Joan. V, 17). Pater et ego, Filius dicit.
PL 2, 181Aそしてユダヤ人たちに、中風の者の癒しについてこう言う——「わが父は今なお働いておられる、われも働く」(ヨハネ5:17)。「父と、われと」——子はそう言うのである。
Denique, propter hoc magis Judaei illum interficere volebant, non tantum quod solveret sabbatum, sed quod patrem suum Deum diceret, aequans se Deo. Tunc ergo dicebat ad eos: Nihil Filius facere potest a semetipso, nisi viderit Patrem facientem (Joan. V, 19).
PL 2, 181A実に、ユダヤ人たちがいっそう彼を殺そうとしたのは、彼が安息日を破ったからだけではなく、神を自分の父と呼んで、自分を神と等しい者としたからである。そこで彼は彼らに向かって言った——「子は、父がなさるのを見るのでなければ、自分からは何もなすことができない」(ヨハネ5:19)。
Quae enim ille facit, eadem et Filius facit. Pater enim diligit Filium, et omnia demonstravit illi quae ille fecit, et majora istis opera demonstravit illi, ut vos miremini. Quomodo enim suscitat mortuos et vivificat, ita et Filius quos vult vivificat .
PL 2, 181A「彼がなすことを、子もまた同じくなすからである。父は子を愛し、みずからのなすところをことごとく彼に示し、これよりもさらに大いなる業を彼に示した、汝らが驚くためにである。父が死者を起こして生かすように、子もまた、その望む者を生かすのである。」
Neque enim Pater judicat, sed omne judicium dedit Filio, uti omnes honorent Filium, sicut honorant Patrem. Qui non honorat Filium, non honorat Patrem, qui Filium misit.
PL 2, 181B「父は裁くことをせず、すべての裁きを子にお委ねになった。それはすべての人が、父を敬うように子を敬うためである。子を敬わない者は、子を遣わした父をも敬わない。」
Amen, amen dico vobis, quod qui audit sermones meos , et credit ei qui me misit, habet vitam aeternam; et in judicium non venit , sed transit de morte in vitam. Amen dico vobis, quod veniet hora, qua mortui audient vocem Filii Dei; et cum audierint, vivent.
PL 2, 181B「まことに、まことに汝らに告げる。わが言葉を聞き、われを遣わした方を信じる者は、永遠の生命を持ち、裁きに至ることなく、死から生命へと移っている。まことに汝らに告げる。死せる者たちが神の子の声を聞く時が来る。そしてそれを聞いた者たちは生きるであろう。」
Sicut enim Pater habet vitam aeternam a semetipso, ita et Filio dedit vitam aeternam habere in semetipso, et judicium dedit illi facere in potestate, qua filius hominis est; per carnem scilicet, sicut et Filius Dei per spiritum ejus.
PL 2, 181B「父がみずからから永遠の生命を持つように、子にもみずからのうちに永遠の生命を持つことを与えられた。そして、彼が人の子であるその権力において、裁きをなすことをも彼に与えられた」——すなわち肉によってである。ちょうど神の子であるのはその霊によってであるのと同様に。
Adhuc adjicit: Ego autem habeo majus quam Joannis testimonium (Joan. V, 36, 37). Opera enim quae Pater mihi dedit consummare, illa ipsa de me testimonium perhibent, quod me Pater miserit. Et qui me misit Pater, ipse testimonium dixit de me.
PL 2, 181B彼はさらに付け加える——「われには、ヨハネのものよりも大いなる証言がある。父がわれに成し遂げるようにと与えられた業、まさにそれらの業が、父がわれを遣わしたことについて、われについての証言を与えるのである。そして、われを遣わした父ご自身が、われについて証言を語られた」(ヨハネ5:36, 37)。
Subjungens autem: Neque vocem ejus audistis unquam, neque formam ejus vidistis; confirmat retro non Patrem, sed Filium fuisse, qui videbatur et audiebatur. Denique dicit: Ego veni in Patris mei nomine, et non me recepistis (Joan. V, 43).
PL 2, 181Cそして、こう付け加えている——「汝らは彼の声を一度も聞いたことがなく、その形を見たこともない」。これによって、以前に見られ聞かれていたのは父ではなく子であったことが確かめられる。そしてついに彼は言う——「われはわが父の名によって来たのに、汝らはわれを受け入れなかった」(ヨハネ5:43)。
Adeo semper Filius erat in Dei et Regis et Domini, et Omnipotentis, et Altissimi nomine. Interrogantibus autem quid facere debeant, respondit: Ut credatis in eum quem Deus misit (Joan. VI, 29).
PL 2, 181Cかくして子は常に、神・王・主・全能者・至高者という名のもとにあったのである。〔人々が〕何をなすべきか問うたのに対しては、彼はこう答えた——「汝らが、神の遣わした者を信じることである」(ヨハネ6:29)。
Panem quoque se affirmat, quem Pater praestaret de coelo (Joan. VI, 32). Ergo omne quod ei daret Pater ad se venire, nec rejecturum se, quia de coelo descendisset, non ut suam, sed ut Patris faceret voluntatem: voluntatem autem Patris esse, uti qui viderit Filium, et crediderit in eum, vitam et resurrectionem consequatur (Joan. VI, 35): neminem porro ad se venire posse, nisi quem Pater adducat : omnem qui a Patre audisset et didicisset, venire ad se (Joan. VI, 14).
PL 2, 181C彼はまた、みずからを、父が天から与えるパンであると言明する(ヨハネ6:32)。それゆえ、父が彼に与えるものはすべて彼のもとに来るのであり、彼はそれを退けることはない。なぜなら、彼が天から降ったのは、自分の意志ではなく父の御旨を行うためだからである。そして父の御旨とは、子を見て彼を信じる者が、生命と復活とを得ることである(ヨハネ6:35)。しかも、父が引き寄せる者でなければ、誰も彼のもとに来ることはできず、父から聞いて学んだ者はみな彼のもとに来る、〔と言う〕(ヨハネ6:14)。
Non quasi Patrem aliquis viderit, adjiciens et hic, ut ostenderet Patris esse Sermonem per quem docti fiant. At cum discedunt ab eo multi (Joan. VI, 66), et Apostolis suis offert, si velint discedere et ipsi, quid respondit Simon Petrus?
PL 2, 182Aここでも彼は、あたかも誰かが父を見たかのようにではないと付け加えている。これは、人々が教えられるのは父の言葉を通してであることを示すためである。ところが、多くの者が彼のもとを去るとき(ヨハネ6:66)、彼が使徒たちにも、彼らもまた去りたいのかと申し出たとき、シモン・ペトロは何と答えたか。
Quo discedimus ? verba vitae habes, et nos credimus quod tu sis Christus. Patrem illum esse, an Patris Christum?
PL 2, 182A「我々はどこへ去ろうか。汝は生命の言葉を持っておられる。そして我々は、汝がキリストであると信じている。」この者は父であったのか、それとも父のキリストであったのか。
Caput XXII
第XXII章PL 2, 182ACujus autem doctrinam dicit ad quam mirabantur? suam, an Patris? Aeque ambigentibus inter se, ne ipse esset Christus, utique non Pater, sed Filius: Neque me scitis, inquit (Joan. VII, 28), unde sim, et non veni a meipso; sed est verus qui me misit, quem vos non nostis.
PL 2, 182Aところで、彼らが驚嘆したその教えを、〔主は〕誰のものと言うのか。自らのものか、それとも父のものか。人々が互いに、彼こそキリストではないか——当然、父ではなく子として——と等しく訝っていたときに、〔主は〕こう言われている(ヨハネ7:28)。「汝らは私を知らない、私がどこから来たのかも。私は自分から来たのではない。私を遣わした方こそ真実であるが、汝らはその方を知らない」。
Ego novi illum, qui ab illo sum , et ille me misit: Non dixit, quia ipse sum, et ipse me misi; sed: ille misit. Item, cum misissent ad invadendum eum Pharisaei: Modicum adhuc temporis, ait, vobiscum sum; et vado ad eum qui me misit. At ubi se negat esse solum?
PL 2, 182B「私はその方を知っている。私はその方から出た者であり、その方が私を遣わされたのだ」。〔主は〕「私自身がその方であり、私自身が私を遣わした」とは言わず、「あの方が遣わした」と言われた。また、ファリサイ派の者たちが彼を捕らえに人を遣わしたとき、「今しばらく私は汝らと共にいる。そして私を遣わした方のもとへ行く」と言われた。ところで、〔主が〕自分はただひとりであることを否定されるのは、いったいどこにおいてか。
Sed ego, inquit, et qui me misit Pater; nonne duos demonstrat, tam duos quam inseparatos? imo totum erat hoc quod docebat, inseparatos duos esse.
PL 2, 182B「しかし私と、私を遣わした父とは」と〔主は〕言われる。これは二者を示しているのではないか、しかも分離されない二者として。それどころか、〔主が〕教えていたことの全体は、まさにこの、分離されない二者であるということであった。
Siquidem et legem proponens duorum hominum testimonium confirmantem, subjungit: Ego testimonium dico de me, et testimonium dicit de me, qui me misit Pater.
PL 2, 182Bすなわち、二人の人間の証言を確証する律法を提示しつつ、〔主は〕こう付け加えられる。「私は自分について証言し、私を遣わした父も私について証言する」。
Quod si unus esset, dum idem est et Filius et Pater, non uteretur legis patrocinio fidem imponentis, non unius testimonio, sed duorum.
PL 2, 182Bもし〔父と子が〕唯一者であり、子であることと父であることとが同一であるとすれば、〔主は〕信を負わせるあの律法の擁護を、すなわち一人の証言ではなく二人の証言を求める律法を、用いはしなかったであろう。
Item, interrogatus ubi esset Pater, neque se, neque Patrem notum esse illis respondens, duos dixit ignotos; quod si ipsum nossent, Patrem nossent, non quidem quasi ipse esset Pater et Filius, sed quia per individuitatem neque agnosci, neque ignorari alter sine altero potest.
PL 2, 182Bまた、父はどこにいるのかと問われたとき、〔主は〕自分も父も彼らには知られていないと答え、二者ともに知られていないと言われた。もし彼らが〔主〕自身を知っていたなら、父をも知っていたはずである——それは〔主〕自身が父であり子でもあるからではなく、不可分性のゆえに、一方が他方なしには知られることも、知られずにいることもできないからである。
Qui me, ait, misit, verax est; et ego quae ab eo audivi, ea et loquor in mundum. Interpretante extrinsecus Scriptura, non cognovisse illos quod de Patre dixisset, cum scilicet cognoscere debuissent sermones Patris in Filio esse, legendo apud Hieremiam (Jerem. I, 9): Et dixit mihi Dominus, «Ecce dedi sermones meos in os tuum; » Et apud Isaiam (Is. I, 4): Dominus dat mihi linguam disciplinae ad cognoscendum quando oporteat dicere sermonem.
PL 2, 182C「私を遣わした方は真実である。そして私は、その方から聞いたことを世に語るのだ」と〔主は〕言われる。〔このことについて〕聖典が外から解き明かすところによれば、彼らは〔主が〕父について語られたことを理解していなかった、というのも、父の言葉が子のうちにあることを知っているべきであったからである。それはエレミヤ書に読むとおりである(エレミヤ1:9)。「主は私にこう言われた、『見よ、私は我が言葉を汝の口に授けた』」。またイザヤ書にも(イザヤ1:4)、「主は、いつ言葉を語るべきかを知るための教えの舌を私に与える」とある。
Sicut ipse rursus: Tunc, inquit (Joan. VIII, 28), cognoscetis quod ego sim, et a memetipso nihil loquar: sed sicut me docuit, ita et loquor; quia et qui me misit, mecum est. Et hoc ad testimonium individuorum duorum.
PL 2, 182C同じく〔主〕自身もまた、こう言われる(ヨハネ8:28)。「そのとき汝らは、私がそれであること、そして私が自分から何も語らないことを知るであろう。私はただ、私に教えられたとおりに語るのだ。私を遣わした方は私と共にいるからである」。これもまた、分かたれない二者であることの証しである。
Item, in altercatione Judaeorum, exprobrans quod occidere eum vellent: Ego, inquit, quae vidi penes Patrem meum, loquor; et vos quod vidistis penes patrem vestrum, id facitis: et nunc vultis occidere hominem veritatem vobis locutum, quam audivit a Deo; et: Si Deus esset pater vester, dilexissetis me.
PL 2, 182Dまた、ユダヤ人たちとの論争のうちで、彼らが〔主を〕殺そうとしていることを咎めて、こう言われる。「私は、我が父のもとで見たことを語る。汝らは、汝らの父のもとで見たことを行っている。そして今、汝らは、神から聞いた真理を汝らに語った一人の人間を殺そうとしている」。また「もし神が汝らの父であったなら、汝らは私を愛したであろう」。
Ego enim ex Deo exivi et veni (et tamen non separantur, licet exiisse dixerit, ut quidam arripiunt hujus dicti occasionem; exivit autem a Patre, ut radius ex sole, ut rivus ex fonte, ut frutex ex semine).
PL 2, 183A「私は神から出て来たのだ」(とはいえ、〔父と子とは〕分離されているわけではない。〔主が〕「出た」と言われたからといって、ある者たちはこの言葉を口実に取り上げるが、〔主は〕父から出たのである、あたかも光線が太陽から、川が泉から、灌木が種から〔出る〕ように)。
Ego daemonium non habeo, sed honoro Patrem meum; et: Si ego me ipse glorificem, nihil est gloria mea. Est qui me glorificet Pater, quem vos dicitis Deum esse vestrum, nec nostis illum, at ego novi eum.
PL 2, 183A「私は悪霊に取り憑かれてはいない、私は我が父を敬っているのだ」。また「もし私が自分自身を栄光あるものとするなら、私の栄光は何ものでもない。私を栄光あるものとされる方は父であり、汝らはその方を汝らの神であると言いながら、その方を知らない。しかし私はその方を知っている」。
Et si dicam, «Non novi, » ero similis vestri mendax; sed novi illum, et sermonem ejus servo. Ac cum subjungit: Abraham diem meum vidit, et laetatus est; nempe demonstrat Filium Abrahae retro visum, non Patrem.
PL 2, 183A「そしてもし私が『私は知らない』と言うなら、私は汝らと同じく偽り者となるであろう。しかし私はその方を知っており、その言葉を守っている」。そして〔主が〕「アブラハムは私の日を見て喜んだ」と付け加えられるとき、これはまさに、かつてアブラハムに見られたのが子であって父ではないことを示している。
Item, super caecum illum Patris opera dicit se facere oportere. Cui post restitutionem luminum: Tu, inquit (Joan. IX, 35), credis in Filium Dei? et interroganti quis esset iste, ipse se demonstrans, utique Filium demonstravit, quem credendum esse dixerat.
PL 2, 183Bまた、あの盲人について、〔主は〕自分が父の業を行うべきであると言われる。そして視力の回復ののち、その者に向かって「お前は神の子を信じるか」と言われ(ヨハネ9:35)、その者がそれは誰かと問うと、〔主は〕自らを示すことによって、当然、信ずべきであると言われたその子を示されたのである。
Dehinc, cognosci se profitetur a Patre, et Patrem a se. Et ideo se diligi a Patre, quod animam suam ponat; quia hoc praeceptum accepisset a Patre.
PL 2, 183B次いで、〔主は〕自分が父によって知られ、父もまた自分によって知られると公言される。そして、自らの魂を捨てるがゆえに父に愛されているのだと言われる。なぜなら、この命令を父から受けたからである。
Et interrogatus a Judaeis, si ipse esset Christus (utique Dei, nam usque in hodiernum Judaei Christum Dei, non ipsum Patrem sperant, quia nunquam Christus Pater scriptus est venturus): Loquor, inquit, vobis, et non creditis.
PL 2, 183Bそして、自分がキリストであるかどうかとユダヤ人たちに問われたとき(当然、神のキリストである。なぜなら今日に至るまでユダヤ人たちは、父その方ではなく、神のキリストの到来を待ち望んでいるからであり、父がキリストとして来るとは決して書かれていないからである)、「私は汝らに語っているのに、汝らは信じない」と言われる。
Opera quae ego facio in nomine Patris, ipsa de me testimonium dicunt. Quid testimonium? ipsum scilicet esse, de quo interrogabant, id est Christum Dei.
PL 2, 183B「私が父の名において行う業、それ自体が私について証言している」。何を証言するのか。すなわち、彼らが問うていたそのもの、神のキリストであるということである。
De ovibus etiam suis, quod nemo illas de manu ejus eriperet: Pater enim quod mihi dedit, majus est omnibus ; et: Ego et Pater unum sumus.
PL 2, 183Cまた自らの羊について、誰もそれを〔主の〕手から奪い取ることはできないと言い、「父が私に与えたものは、すべてにまさって大きいからである」、そして「私と父とは一である」と言われる。
Hic ergo jam gradum volunt figere stulti, imo caeci, qui non videant, primo, Ego et Pater, duorum esse significationem; dehinc in novissimo, sumus, non ex unius esse persona, quod pluraliter dictum est; tum quod, unum sumus, non, «unus sumus.» Si enim dixisset, «unus sumus,» potuisset adjuvare sententiam illorum.
PL 2, 183Cさてここに、愚かな者たち——それどころか、目の見えぬ者たち——が足場を据えようとする。彼らは見ようとしないのである。第一に、『私と父』という言葉が二者を意味すること。次いで、末尾の『……である』が複数で言われている以上、唯一の位格から出たものではないこと。さらに、〔主が言われたのは〕『一』(ウーヌム、中性形)であって『一者』(ウーヌス、男性形)ではないということ。もし『一者』(ウーヌス)と言われていたなら、それは彼らの説を助けえたであろう。
Unus etiam singularis numeri significatio videtur. Adhuc cum duo, masculini generis. Unum dicit, neutrali verbo, quod non pertinet ad singularitatem, sed ad unitatem, ad similitudinem, ad conjunctionem, ad dilectionem Patris, qui Filium diligit; et ad obsequium Filii, qui voluntati Patris obsequitur.
PL 2, 183Cまた『一者』(ウーヌス)は単数の意味を持つと見える。しかも〔父と子という〕二者でありながら男性形である。〔主は〕中性の語で『一』(ウーヌム)と言われる。これは単一性にではなく、一体性に、類似に、結合に——子を愛する父の愛に、そして父の御旨に従う子の従順に——関わるのである。
Unum sumus, dicens, ego et Pater, ostendit duos esse, quos aequat et jungit. Adeo addit etiam multa se opera a Patre ostendisse, quorum nihil lapidari meretur.
PL 2, 183D『私と父とは一である』と言うことで、〔主は〕二者があることを示している——〔主が〕等しくし、また結び合わせるところの二者である。かくして〔主は〕さらに、父から〔示された〕多くの業を自分が示したこと、そのいずれも石打ちに値しないことを付け加えられる。
Et ne putarent ideo se illum lapidare debere, quasi se Deum ipsum, id est Patrem voluisset intelligi; quia dixerat, Ego et Pater unum sumus, qua Filium Dei Deum ostendens, non qua ipsum Deum.
PL 2, 184Aそして、彼らが、〔主が〕「私と父とは一である」と言われたのは自分を神その方、すなわち父として理解させようとしたためであり、それゆえ〔主を〕石打ちにすべきだと考えないように、〔付け加えられた〕。〔主は〕神の子を神として示されたのであって、自らを神その方として示されたのではない。
Si in lege, inquit, scriptum est, «Ego dixi, vos dii estis,» et non potest solvi Scriptura; quem Pater sanctificavit, et misit in mundum, vos eum blasphemare dicitis, quia dixi , Filius Dei sum?
PL 2, 184A「もし律法に『私は言った、汝らは神々である』と書かれており、聖典が廃されえないとすれば、父が聖別して世に遣わされた者について、私が『私は神の子である』と言ったからといって、汝らはその者を冒瀆していると言うのか」と〔主は〕言われる。
Si non facio opera Patris mei, nolite credere; si vero facio, et mihi credere non vultis, vel propter opera credite. Et scitote quod ego in Patre sim, et Pater in me.
PL 2, 184A「もし私が我が父の業を行わないなら、信じないがよい。しかし、もし行っているのに、汝らが私を信じようとしないなら、せめて業のゆえに信じるがよい。そして、私が父のうちにあり、父が私のうちにあることを知るがよい」。
Per opera ergo erat Pater in Filio, et Filius in Patre; et ita per opera intelligimus unum esse Patrem et Filium. Adeo totum hoc perseverabat inducere, ut duo tamen crederentur in una virtute; quia aliter Filius credi non posset, nisi duo crederentur.
PL 2, 184Aかくして業を通して父は子のうちにあり、子は父のうちにあったのであり、こうして業を通して、我々は父と子とが一であることを理解する。かくして〔主は〕この全体を通して、二者でありながらひとつの力のうちにあると信じられるようにと、絶えず導き入れておられたのである。なぜなら、二者であると信じられるのでなければ、子が信じられることもありえなかったからである。
Caput XXIII
第XXIII章PL 2, 184BPost haec autem Martha Filium Dei eum confessa, non magis erravit, quam Petrus (Matth. XVI, 16) et Nathanael; quanquam etsi errasset, statim didicisset.
PL 2, 184Bさてこれらのことの後、マルタが彼を神の子と告白したとき、その告白はペトロ(マタイ16:16)やナタナエルの告白にも増して誤ってはいなかった。もっとも、たとえ誤っていたとしても、彼女はただちに教えられたであろう。
Ecce enim, ad suscitandum fratrem ejus a mortuis, ad coelum et ad Patrem Dominus suspiciens: Pater, inquit (Joan. XI, 42) [utique Filius] , gratias ago tibi, quod me semper exaudias. Propter istas turbas circumstantes dixi, ut credant quod tu me miseris.
PL 2, 184Bすなわち、彼女の兄弟を死者のうちから甦らせようとして、主は天を仰ぎ、父を仰いで、こう言われている(ヨハネ11:42)〔当然、子としてである〕。「父よ、汝がつねに私の願いを聞き入れてくださることを、汝に感謝する。私がこう言ったのは、周りに立つこの群衆のためであり、汝が私を遣わされたことを彼らが信じるためである」。
Sed et in conturbatione animae: Et quid dicam? Pater, salvum me fac de ista hora. Atquin propter hoc veni in istam horam. Verum, Pater, glorifica nomen tuum (Joan. XII, 27). In quo erat et Filius. Ego, inquit, (Joan. V, 43), veni in Patris nomine.
PL 2, 184Bまた、魂の動揺のうちにあっても、〔主は言われる〕。「私は何と言おうか。父よ、この時から私を救いたまえ。しかるに、私はまさにこの時のために来たのだ。しかしながら、父よ、汝の名を輝かしめよ」(ヨハネ12:27)。その名のうちには子もあった。「私は父の名において来た」と〔主は〕言われている(ヨハネ5:43)。
Inde scilicet suffecerat Filii ad Patrem vox. Ecce ex abundantia respondet de coelo Pater, Filio contestatur (Matth. XVII, 5): Hic est Filius meus dilectus, in quo bene sensi, audite illum.
PL 2, 184Cそれゆえ、子から父への呼びかけの声だけで十分であったはずである。ところが見よ、父は溢れんばかりに天から答え、子について証しされる(マタイ17:5)。「これは我が愛する子であり、私はこれを深く喜んだ。彼の言うことを聞くがよい」。
Ita et in isto, Glorificavi, et glorificabo rursus , quot personae tibi videntur, perversissime Praxea, nisi quot et voces? habes Filium in terris, habes Patrem in coelis. Non est separatio ista, sed dispositio divina.
PL 2, 184Cかくしてまた、この「私は栄光あるものとした、そして再び栄光あるものとするであろう」〔という言葉〕においても、いったい幾つの位格がお前には見えるのか、この上なく曲がったプラクセアスよ、幾つの声があるとおりでなくて何であろうか。お前は地に子を持ち、天に父を持つ。これは分離ではなく、神の配剤である。
Caeterum, scimus Deum etiam intra abyssos esse, et ubique consistere, sed vi et potestate. Filium quoque, ut individuum, cum ipso ubique.
PL 2, 184Cもっとも、我々は、神が深淵の内にもあり、いたるところに存在することを知っている、ただしそれは威力と権力とによってである。子もまた、不可分な者として、父と共にいたるところにいる。
Tamen in ipsa oeconomia, Pater voluit Filium in terris haberi, se vero in coelis; quo et ipse Filius suspiciens, et orabat et postulabat a Patre, quo et nos erectos docebat orare: Pater noster qui es in coelis (Matth. VI, 19), et cum sit et ubique, hanc sedem suam voluit Pater; minoravit Filium modico citra angelos (Ps. VIII, 6), ad terram demittendo; gloria tamen et honore coronaturus illum, in coelos resumendo.
PL 2, 184Cしかし、まさにそのオイコノミアのもとで、父は子が地にあることを、そして自らは天にあることを欲された。それゆえ子自身も天を仰いで祈り、父に願い求められたのであり、それゆえまた我々にも、そこへ——天へ——身を起こして祈るようにと教えられたのである。「天にある我々の父よ」(マタイ6:19)。そして父はいたるところにいるにもかかわらず、この座を自らの座と定められた。子を天使たちより僅かに低い者とされたのは(詩篇8:6)、〔子を〕地に下されたことによる。しかし〔父は〕やがて子を天に迎え上げることによって、栄光と誉れの冠を〔子に〕授けようとしておられるのである。
Haec jam praestabat illi, dicens, Et glorificavi, et glorificabo. Postulat Filius de terris, Pater promittit a coelis.
PL 2, 185A〔父は〕すでにこのことを彼に果たしておられた、「私は栄光あるものとした、そして栄光あるものとするであろう」と言うことによって。子は地から願い求め、父は天から約束される。
Quid mendacem facis et Patrem et Filium, si aut Pater de coelis loquebatur ad Filium, cum ipse esset Filius apud terras; aut Filius ad Patrem precabatur, cum ipse esset Pater apud coelos?
PL 2, 185Aもし父が天から子に語りかけていたとき、その父自身が地にある子であったとするなら、あるいは子が父に祈っていたとき、その子自身が天にある父であったとするなら、お前は父をも子をも偽り者にしていることにならないか。
Quale est ut Filius item postularet a semetipso, postulando a Patre, si Filius erat Pater; aut iterum Pater sibi ipsi promitteret, promittendo Filio, si Pater erat? ut sic duos divisos diceremus, quomodo jactitatis, tolerabilius erat duos divisos, quam unum Deum versipellem praedicare.
PL 2, 185Aもし子が父であったなら、子が父に願い求めることによって自分自身に願い求めていたことになるが、それはいったいどういうことか。あるいはもし父が〔子であった〕なら、父が子に約束することによって自分自身に約束していたことになる。もし我々がこのように、諸君が吹聴するとおりに二者を分割されたものと言うのであれば、二者を分割されたものと言うほうが、姿を変える一人の神を説くよりも、まだしも耐えうるものであっただろう。
Itaque ad istos tunc Dominus pronuntiavit (Joan. XII, 30): Non propter me ista vox venit, sed propter vos; ut credant hi, et Patrem et Filium, in suis quemque nominibus, et personis, et locis.
PL 2, 185Aそれゆえ主はそのとき、彼らに向かってこう宣言された(ヨハネ12:30)。「この声が来たのは私のためではなく、汝らのためである」。それは、彼らが、父も子も、それぞれその名と位格と場において信じるためである。
Sed adhuc exclamat Jesus et dicit: Qui credit in me, non in me credit; sed in eum credit qui me misit (quia per Filium in Patrem creditur, et auctoritas credendi Filio, Pater est); et qui conspicit me , conspicit eum qui me misit. Quomodo?
PL 2, 185Bしかしイエスはなおも声高く言われる。「私を信じる者は、私を信じているのではなく、私を遣わした方を信じているのである」(なぜなら子を通して父が信じられるのであり、子を信じるべき権威は父にあるからである)。「そして私を見る者は、私を遣わした方を見るのである」。いかにしてか。
Quoniam scilicet a memetipso non sum locutus; sed qui me misit Pater, ipse mihi mandatum dedit quid dicam, et quid loquar, Dominus enim dat mihi linguam disciplinae, ad cognoscendum quando oporteat dicere sermonem quem ego loquor (Is. IV, 4).
PL 2, 185B「なぜなら私は自分から語ったのではなく、私を遣わした父ご自身が、私が何を言い、何を語るべきかの命令を私に与えられたからである。主は、私が語る言葉をいつ語るべきかを知るための教えの舌を私に与えられる」(イザヤ4:4)。
Sicut mihi Pater dixit, ita et loquor (Joan. XII, 50). Haec quomodo dicta sint, Evangelizator et utique tam clarus discipulus Joannes magis, quam Praxeas, noverat; ideoque ipse de suo sensu: Ante autem solemnitatem Paschae , inquit (Joan. XIII, 1), sciens Jesus omnia sibi tradita a Patre esse, et se ex Deo exiisse , ad Deum vadere.
PL 2, 185B「父が私に言われたとおりに、私は語るのである」(ヨハネ12:50)。これらのことがいかにして語られたかは、福音書記者であり、かくも著名な弟子であるヨハネのほうが、プラクセアスよりもよく知っていた。それゆえ彼自身、自らの考えとして、こう述べる(ヨハネ13:1)。「過越の祝祭の前、イエスは、すべてが父から自分に委ねられたこと、そして自分が神から出て神へと赴くことを知り」。
Sed Praxeas ipsum vult Patrem de semetipso exiisse, et ad semetipsum abiisse, ut diabolus in cor Judae, non Filii traditionem, sed Patris ipsius immiserit. Nec diabolo bene, nec haeretico; quia nec in Filio bono suo diabolus operatus est traditionem.
PL 2, 185Cしかしプラクセアスは、父その方が自分自身から出て自分自身のもとへ去ったのだと言い張る。すると、悪魔がユダの心に投げ入れたのは子の引き渡しではなく、父その方の引き渡しであったことになろう。それは悪魔にとっても、この異端者にとっても具合が悪い。なぜなら、悪魔は〔神の〕よき子のうちにあってさえ、引き渡しを働かせはしなかったのだから。
Filius enim traditus est Dei, qui erat in filio hominis, sicut Scriptura subjungit: Nunc glorificatus est filius hominis, et Deus glorificatus est in illo.
PL 2, 185Cというのも、引き渡されたのは、人の子のうちにあった神の子であったからである。聖典が付け加えるとおりである。「今や人の子は栄光を受けた、そして神は彼のうちで栄光を受けられた」。
Quid Deus? utique non Pater, sed Sermo Patris, qui erat in filio hominis, id est in carne, in qua et glorificatus jam; virtute vero et sermone, et ante Jesum: Et Deus, inquit, glorificavit illum in semetipso, id est, Pater Filium in semetipso habens, etsi porrectum ad terram, mox per resurrectionem glorificavit, morte devicta.
PL 2, 185C神とは何か。当然、父ではなく、人の子のうちに、すなわち肉のうちにあった父の言葉である。その肉においてすでに栄光を受けたが、力と言葉においては、イエスに先立ってすでに〔栄光を受けていた〕。「そして神は彼を自らのうちで栄光あるものとされた」と〔聖典は〕言う。すなわち、父は子を自らのうちに持ちながら、たとえ〔子が〕地へと差し伸べられていたとしても、死を打ち破って、まもなく復活を通して〔子を〕栄光あるものとされた、ということである。
Caput XXIV
第XXIV章PL 2, 186AErant plane qui et tunc non intelligerent. Quoniam et Thomas aliquandiu incredulus: Domine enim, inquit (Joan. XVI, 5), non scimus quo eas, et quomodo viam novimus? Et Jesus: Ego sum via, veritas et vita. Nemo venit ad Patrem nisi per me.
PL 2, 186A確かに、その時ですら理解していなかった者たちがいた。トマスもしばらくの間信じずにいたからである。「主よ」と彼は言う(ヨハネ16:5)、「我々はあなたがどこへ行かれるのか知らない。どうして道を知りえようか」。するとイエスは〔言われる〕。「私は道であり、真理であり、命である。誰も私を通してでなければ父のもとに来ない」。
Si cognovissetis me, cognovissetis et Patrem: sed abhinc nostis illum, et vidistis illum. Et pervenimus jam ad Philippum, qui spe excitatus videndi Patris, nec intelligens quomodo visum Patrem audisset: Ostende, inquit, nobis Patrem, et sufficit nobis.
PL 2, 186A「もし汝らが私を知っていたなら、父をも知っていたであろう。しかし今より汝らはその方を知り、その方を見たのである」。そして我々はいまやフィリポのもとに至る。彼は父を見るという望みに掻き立てられ、父が見られたということをどう理解すればよいのか分からずに、「父を我々に示せ、それで我々には十分だ」と言う。
Et Dominus: Philippe, tanto tempore vobiscum sum, et non cognovistis me? Quem dicit cognosci ab illis debuisse (hoc enim solum discuti oportet), quasi Patrem, an quasi Filium?
PL 2, 186Bすると主は〔言われる〕。「フィリポよ、私はこれほど長い時、汝らと共にいるのに、汝らは私を知らなかったのか」。〔主が〕彼らに知られているべきであったと言っているのは誰のことか——というのも、まさにこの一点だけが審理されるべきなのだが——父としてか、それとも子としてか。
Si quasi Patrem, doceat Praxeas, tanto tempore Christum cum eis conversatum, Patrem aliquando, non dico intelligi, verum vel aestimari potuisse. Nobis omnes Scripturae, et veteres Christum Dei, et novae Filium Dei praefiniunt.
PL 2, 186Bもし父としてであるなら、プラクセアスは示すがよい、これほど長い時キリストが彼らと共に交わっていながら、〔主が〕父であると、理解されるとまでは言わないまでも、そう推し量られることさえありえたということを。我々にとっては、すべての聖典が、古きものはキリストを神のキリストとして、新しきものはキリストを神の子として、あらかじめ定めているのである。
Hoc et retro praedicabatur, hoc et ab ipso Christo pronuntiabatur; imo jam et ab ipso Patre coram de coelis Filium profitente, et Filium glorificante: Hic est Filius meus, et; Glorificavi et glorificabo.
PL 2, 186Bこのことはかつて宣べ伝えられており、キリスト自身によっても宣言されていた。いや、それどころか、父自身によっても、面と向かって天から子を公言し、子を栄光あるものとしつつ〔宣言されていた〕。「これは我が子である」、そして「私は栄光あるものとした、そして栄光あるものとするであろう」。
Hoc et a discipulis credebatur, hoc et a Judaeis non credebatur, hoc se volens credi ab illis, omni hora Patrem nominabat, et Patrem praeferebat, et Patrem honorabat. Si ita est, ergo non Patrem tanto tempore secum conversatum ignoraverant, sed Filium.
PL 2, 186Bこのことは弟子たちによって信じられており、ユダヤ人たちによっては信じられていなかった。〔主は〕彼らにこのことを信じさせようとして、あらゆる時に父の名を挙げ、父を前面に立て、父を敬っておられた。もしそうであるなら、彼らが長い時ともに交わりながら知らずにいたのは、父ではなく、子であったことになる。
Et Dominus eum se ignoranti exprobrans, quem ignoraverant, eum utique agnosci volebat, quem tanto tempore non agnosci exprobraverat, id est Filium. Et apparere jam post quomodo dictum sit, Qui me videt, videt et Patrem.
PL 2, 186Cそして主は、自分を知らずにいる者を咎めることによって、彼らが知らずにいたその者を、当然、知られることを欲しておられたのである。長い時知られずにいたことを咎められたその者とは、すなわち子である。そしてそれ以後、「私を見る者は、父をも見る」がいかに言われたかが明らかとなる。
Scilicet quo et supra, Ego et Pater unum sumus (Joan. XIV, 6). Quare? quia, Ego ex Deo exivi et veni; et, Ego sum via (Joan. X, 30): nemo ad Patrem venit, nisi per me; et, Nemo ad me venit, nisi Pater eum adduxerit; et, Omnia mihi Pater tradidit; et, Sicut Pater vivificat, ita et Filius: et, Si me cognovistis, et Patrem cognovistis (Joan. VI, 40).
PL 2, 186Cすなわち、先に「私と父とは一である」(ヨハネ14:6)と言われたのと同じ意味においてである。なぜか。「私は神から出て来たのだ」、また「私は道である」(ヨハネ10:30)。「誰も私を通してでなければ父のもとに来ない」、また「誰も、父が引き寄せてくださるのでなければ、私のもとに来ない」。また「父はすべてを私に委ねられた」。また「父が命を与えるように、子もまた命を与える」。そして「もし汝らが私を知ったのであれば、父をも知ったのである」(ヨハネ6:40)。
Secundum haec enim, vicarium se Patris ostenderat, per quem Pater et videretur in factis, et audiretur in verbis. et cognosceretur in Filio, facta et verba Patris administrante; quia invisibilis pater, quod et Philippus didicerat in lege, et meminisse debuerat: Deum nemo videbit et vivet.
PL 2, 187Aこれらのことによれば、〔主は〕自らを父の代理者として示しておられたのであり、それを通して父は業のうちに見られ、言葉のうちに聞かれ、子のうちに知られたのである。父の業と言葉とを〔子が〕執り行うことによってである。というのも父は見えない方だからであり、このことはフィリポも律法において学んでおり、記憶しているべきであった。「誰も神を見て生きることはない」。
Et ideo suggillatur Patrem videre desiderans quasi visibilem, et instruitur visibilem eum in Filio fieri ex virtutibus, non ex personae repraesentatione.
PL 2, 187Aそれゆえ、父を見えるものとして見たいと望んだことを咎められ、〔父が〕子のうちで見えるものとなるのは、〔子の〕もろもろの力によってであって、位格の再現によってではない、と教えられるのである。
Denique, si Patrem eumdem Filium vellet intelligi, dicendo, Qui me videt, Patrem videt: quomodo subjicit, Non creditis quia ego in Patre, et Pater in me est? Debuerat enim subjunxisse, Non creditis quia ego sum Pater?
PL 2, 187A結局のところ、もし〔主が〕「私を見る者は父を見る」と言うことによって、父と子とが同一のものと理解されることを欲しておられたなら、どうして続けて「私が父のうちにあり、父が私のうちにあることを、汝らは信じないのか」と付け加えられるのか。むしろ「私が父であることを、汝らは信じないのか」と付け加えるべきであったはずである。
Aut quo exaggeravit, si non illud manifestavit quod voluerat intelligi, se scilicet Filium esse?
PL 2, 187Bあるいは、もし〔主が〕理解させようとしておられたこと、すなわち自らが子であるということを明らかにしたのでなければ、何のために〔語を〕強められたのか。
Porro dicendo, Non creditis quia ego in Patre, et Pater in me: propterea potius exaggeravit, ne quia dixerat, Qui me videt, et Patrem videt , Pater existimaretur: quod nunquam existimari se voluit, qui semper se Filium, et a Patre venisse profitebatur.
PL 2, 187Bさらに、「私が父のうちにあり、父が私のうちにある、ということを汝らは信じないのか」と言うことによって、〔主は〕むしろこのために語を強められたのである。すなわち、「私を見る者は父をも見る」と言われたことによって、〔自分が〕父と見なされることのないように。〔主は〕自らが父であると見なされることを決して欲しておられなかった。〔主は〕常に自らを子であり、父から来た者であると公言しておられたからである。
Igitur et manifestam fecit duarum personarum conjunctionem, ne Pater seorsum quasi visibilis in conspectu desideraretur, et ut Filius repraesentator Patris haberetur.
PL 2, 187Bかくして〔主は〕二つの位格の結合を明らかにされた。それは、父が見えるものとして独立に眼前に望まれることのないように、そして子が父の再現者として見なされるように、ということである。
Et nihilominus hoc quoque interpretatus est, quomodo Pater esset in Filio, et Filius in Patre: Verba, inquit, quae ego loquor vobis, non sunt mea; utique quia Patris. Pater autem manens in me, facit opera.
PL 2, 187Bそれにもかかわらず、〔主は〕このことについても、父がいかに子のうちにあり、子が父のうちにあるかを説き明かされた。「私が汝らに語る言葉は、私のものではない」と〔主は〕言われる。当然、それが父のものだからである。「しかし私のうちにとどまる父が、〔その〕業を行うのである」。
Per opera ergo virtutum, et verba doctrinae manens in Filio Pater per ea videtur, per quae manet, et per eum in quo manet: ex hoc ipso apparente proprietate utriusque personae, dum dicit: Ego sum in Patre, et Pater in me. Atque adeo: Credite, ait. Quid?
PL 2, 187Cかくして、力ある業と教えの言葉とを通して、子のうちにとどまる父は、〔父が〕とどまるその業を通して、また〔父が〕とどまるその者を通して見られるのである。「私は父のうちにあり、父は私のうちにある」と言われるまさにこのことから、両者それぞれの位格の固有性が明らかとなる。そしてかくして、「信じるがよい」と〔主は〕言われる。何を〔信じるのか〕。
Me patrem esse? Non puto scriptum esse; sed: Quia ego in Patre, et Pater in me. Si quominus, vel propter opera credite. Ea utique opera, per quae Pater in Filio, non visu, sed sensu videbatur.
PL 2, 187C私が父であるということをか。そうは書かれていないと私は思う。そうではなく、「私が父のうちにあり、父が私のうちにある」ということをである。もしそうでなければ、せめて業のゆえに信じるがよい。当然それは、父が子のうちに、視覚によってではなく、感得によって見られる、その業である。
Caput XXV
第XXV章PL 2, 187CPost Philippum, et totam substantiam quaestionis istius, quem in finem Evangelii perseverant in eodem genere sermonis, quo Pater et Filius in sua proprietate distinguuntur, Paracletum quoque a Patre se postulaturum, cum ascendisset ad Patrem, et missurum repromittit, et quidem alium, sed jam praemisimus quomodo alium, Caeterum: De meo sumet (Joan. XVI, 4), inquit; sicut ipse de Patris.
PL 2, 187Cフィリポの一件、およびこの問題の実体全体を経てもなお、福音書は終わりに至るまで、父と子とがそれぞれの固有性において区別される、その同じ語り口を貫いている。〔主は〕父のもとへ昇ったのちには、父から自らのためにパラクレートスを求め、遣わすであろうと重ねて約束する。しかも「別の」パラクレートスであるが、いかなる意味で「別」であるかはすでに先に述べた。しかしまた、「彼は私のものから受けるであろう」(ヨハネ16:4)と言われている——ちょうど彼自身が父のものから受けるのと同じように。
Ita connexus Patris in Filio, et Filii in Paracleto, tres efficit cohaerentes, alterum ex altero, qui tres unum sint, non unus. Quo modo dictum est (Joan. X, 30): Ego et Pater unum sumus; ad substantiae unitatem, non ad numeri singularitatem.
PL 2, 188Aかくして父が子のうちに、子がパラクレートスのうちにそれぞれ結び合わされていることが、互いに連結した三者を成す。一方は他方から出るのであって、この三者は一つであって、一者ではない。それは「私と父とは一つである」(ヨハネ10:30)と言われている通りである——それは実体の一体性を言うのであって、数の単一性を言うのではない。
Percurre adhuc, et invenies quem Patrem credis, vice Patris dictum. Et Patrem agricolam, utique in terra tu putas fuisse. Hunc rursus in coelis a Filio agnosci, cum illuc respiciens, discipulos suos Patri tradit.
PL 2, 188Aなおも読み進めよ。そうすればお前は、お前が父と信じているものが、父に代わって語られているのに気づくであろう。また、父は農夫であった、とお前はてっきり地上でのことだと思っているのではないか。しかしこの同じ方は、天においてもまた子によってそれと認められる——子が天を仰ぎ見て、弟子たちを父に委ねるときに。
Sed et si in isto Evangelio non esset revelatum: Deus meus, ad quid me dereliquisti (Matth. XXVII, 46)? et, Pater, in tuis manibus depono spiritum meum; tamen post resurrectionem et devictae gloriam mortis, exposita necessitate omnis humilitatis, cum jam Patrem se posset ostendere tam fideli foeminae, ex dilectione, non ex curiositate, nec ex incredulitate Thomae, tangere eum aggressae: Ne, inquit, (Joan. XX, 17), contigeris me, nondum ascendi ad Patrem meum; vade autem ad fratres meos (quin et in hoc se Filium ostendit; filios enim appellasset illos, si Pater fuisset), et dices eis: Ascendo ad Patrem meum et Patrem vestrum, Deum meum et Deum vestrum.
PL 2, 188Aしかしまた、たとえこの福音書のうちに「わが神よ、〔汝は〕何ゆえ我を見捨てたのか」(マタイ27:46)、また「父よ、汝の御手に、わが霊を委ねる」ということが示されていなかったとしても——それでもなお、復活の後、死に打ち勝った栄光のうちに、あらゆる卑下の必要を脱し去った彼が、愛ゆえに、好奇心からでも、トマスの不信からでもなく、彼に触れようとしたあの信仰篤い女に対して、すでに自らを父として示すこともできたはずでありながら、こう言われている。「触れるな、我はまだわが父のもとへ上っていない。それより、わが兄弟たちのところへ行き」(ヨハネ20:17)(しかもこの点においてもまた、彼は自らが子であることを示している。もし父であったなら、彼らを『子ら』と呼んだであろうから)、「こう告げよ——我はわが父にしてまた汝らの父、わが神にしてまた汝らの神なる方のもとへ上る、と」。
Pater ad Patrem et Deus ad Deum; an Filius ad Patrem, et Sermo ad Deum? Ipsa quoque clausula Evangelii propter quid consignat haec scripta, nisi: ut credatis, inquit, Jesum Christum Filium Dei?
PL 2, 188B父が父のもとへ、神が神のもとへ、と言うべきなのか。それとも子が父のもとへ、言葉が神のもとへ、と言うべきではないか。福音書そのものの結びの一句もまた、いったい何のためにこの書かれたことどもを証印するのか。「汝らが、イエス・キリストは神の子であると信じるために」と言われている、まさにそのためではないか。
Igitur quaecumque ex his putaveris ad demonstrationem ejusdem Patris et Filii proficere tibi posse, adversus definitivam Evangelii sententiam niteris. Non ideo enim scripta sunt, ut Patrem credas Jesum Christum, sed ut Filium.
PL 2, 188Bだから、これらの中からお前が何を取り出して、父と子とが同一であることの証明に役立つと考えようとも、お前は福音書の確定的な判決に逆らって力むことになる。なぜなら、これらのことが書かれたのは、お前がイエス・キリストを父と信じるためではなく、子と信じるためだからである。
Caput XXVI
第XXVI章PL 2, 188CPropter unum Philippi sermonem, et Domini responsionem ad eum, videmus Joannis Evangelium decucurrisse, ne tot manifeste pronuntiata, et ante et postea unus sermo subvertat secundum omnia potius, quam adversus omnia, etiam adversus suos sensus interpretandus.
PL 2, 188Cフィリポのただ一つの言葉と、それに対する主の答えとのために、我々はヨハネによる福音書を走り抜けて見てきた。それは、その前にも後にもこれほど明白に語られている数多のことどもを、この一つの言葉が覆してしまうことのないようにするためである——その言葉は、あらゆる箇所に逆らうよりも、あらゆる箇所と一致するように解されるべきものであり、たとえ自らの語義に逆らうことになろうとも、そう解されるべきものだからである。
Caeterum ut alia Evangelia non interponam, quae de nativitate Dominica idem confirmant, sufficit eum qui nasci habebat ex virgine, ab ipso annuntiari angelo, Filium Dei determinatum: Spiritus Dei superveniet in te, et virtus Altissimi obumbrabit te: propterea quod nascetur ex te sanctum, vocabitur Filius Dei (Luc. 1,3-5).
PL 2, 188Cところで、主の降誕について同じことを裏付ける他の福音書をここに差し挟まずとも、次のことで十分である。処女より生まれるはずであった方が、まさにその天使自身によって告げ知らされ、「神の子」と定められたということである。「神の霊が汝の上に臨み、いと高き方の力が汝を覆うであろう。それゆえ、汝から生まれる聖なる者は、神の子と呼ばれるであろう」(ルカ1:3-5)。
Volent quidem et hic argumentari, sed veritas praevalebit. Nempe, inquiunt, Filius Dei Deus est, et virtus Altissimi Altissimus est. Nec pudet illos injicere, quod, si esset, scriptum fuisset.
PL 2, 188Dここでもまた彼らは論じ立てようとするであろうが、真理が打ち勝つであろう。「なるほど」と彼らは言う、「神の子は神である。いと高き方の力は、いと高き方である」と。だが彼らは、もしそうであったなら〔そのように〕書かれていたはずのことを、臆面もなく差し挟むのである。
Quem enim verebatur, ut non aperte pronuntiaret, «Deus superveniet, et Altissimus obumbrabit te?» Dicens autem Spiritus Dei, etsi Spiritus Dei Deus, tamen non directo Deum nominans, portionem totius intelligi voluit, quae cessura erat in Filii nomen.
PL 2, 189Aいったい彼は誰を恐れて、「神が汝の上に臨み、いと高き方が汝を覆うであろう」とあからさまに告げなかったというのか。むしろ「神の霊」と言うことによって——神の霊が神であるとはいえ——彼は神を直接名指すことなく、全体のうちの一部分が理解されることを望んだのである。それはやがて「子」という名へと移りゆくべきものであった。
Hic spiritus Dei, idem erit Sermo. Sicut enim Joanne dicente, Sermo caro factus est, spiritum quoque intelligimus in mentione Sermonis; ita et hic Sermonem quoque agnoscimus in nomine spiritus.
PL 2, 189Aこの「神の霊」とは、すなわち「言葉」と同じものであろう。というのも、ヨハネが「言葉は肉となった」と言うとき、我々は「言葉」という呼び名のうちに「霊」もまた理解するのと同様に、ここでもまた「霊」という名のうちに「言葉」を認めるのである。
Nam et spiritus substantia est sermonis, et sermo operatio spiritus, et duo unum sunt. Caeterum, alium Joannes profitebitur carnem factum, alium angelus carnem futurum, si non et spiritus sermo est, et sermo spiritus.
PL 2, 189Aというのも、霊は言葉の実体であり、言葉は霊の働きであって、この二つは一つだからである。そうでなく、霊が言葉であり、言葉が霊でもないのだとすれば、ヨハネは〔一方の〕肉となった者を告げ、天使は〔他方の〕肉となるはずの者を告げていることになってしまう。
Sicut ergo Sermo Dei non est ipse cujus est, ita nec Spiritus; et si Deus dictus est, non tamen ipse est cujus est dictus. Nulla res alicujus, ipsa est cujus est.
PL 2, 189Aしたがって、神の言葉が、それの発する当のもの〔神〕そのものではないのと同様に、霊もまたそうではない。たとえ〔霊が〕神と呼ばれたとしても、それが呼ばれるもととなった当のものそのものではない。何かに属するものは、いかなるものであれ、それが属する当のものそのものではないのである。
Plane cum quid ex ipso est, et sic ejus est dum ex ipso sit, potest tale quid esse, quale et ipse ex quo est, et cujus est. Et ideo spiritus Dei Deus, et sermo Dei Deus, quia ex Deo, non tamen ipse ex quo est.
PL 2, 189B確かに、あるものがそれ自身から出ており、それ自身から出ている限りにおいてそれに属するのであれば、そのものは、それが出て、それに属するところの当のものと同じような性質のものでありうる。だからこそ、神の霊は神であり、神の言葉も神である——神から出ているがゆえに——とはいえ、それ自身が、それの出た当のものそのものであるわけではない。
Quod si Deus Dei tanquam substantiva res, non erit ipse Deus, sed hactenus Deus, quia ex ipsius Dei substantia, qua et substantiva res est, et ut portio aliqua totius.
PL 2, 189Bだが、もし「神の神〔なるもの〕」が実体を備えたものであるなら、それはそれ自身が〔かの〕神であるのではなく、次の限りにおいてのみ神である——すなわち、それが神ご自身の実体から出ており、その実体によってそれ自身も実体を備えたものであり、全体のうちのある部分としてそうである、という限りにおいてである。
Multo magis virtus Altissimi, non erit ipse Altissimus, quia nec substantiva res est quod est spiritus, sicut nec sapientia, nec providentia; et haec enim substantiae non sunt, sed accidentia uniuscujusque substantiae.
PL 2, 189Bまして、「いと高き方の力」は、それ自身が「いと高き方」であるのではない。なぜなら、力は、霊がそうであるような実体を備えたものではないからである——知恵もそうではなく、摂理もそうではないのと同じである。これらもまた実体ではなく、それぞれの実体に付帯するものにすぎない。
Virtus spiritui accidit, nec ipsa erit spiritus. His itaque rebus quodcumque sunt, spiritu Dei et sermone et virtute collatis in virginem, quod de ea nascitur, Filius Dei est.
PL 2, 189B力は霊に付帯するのであって、それ自身が霊であるのではない。かくして、これらのもの——それが何であれ——すなわち神の霊と言葉と力とが処女のうちに寄せ集められたことによって、彼女から生まれるものは神の子である。
Hoc se et in istis Evangeliis ipse testatur statim a puero: Non scitis, inquit (Luc. 11, 49), quod in Patris mei me esse oportet? Hoc et Satanas eum in tentationibus novit: Si Filius Dei es. Hoc et exinde daemonia confitentur: Scimus qui sis, Filius Dei.
PL 2, 189Cこのことを彼自身、これらの福音書のうちで、すでに少年の頃から証ししている。「汝らは、私が我が父のもとにいなければならないことを知らないのか」(ルカ11:49)と言われている。このことは、誘惑の中でサタンもまた知っていた。「もしお前が神の子であるなら」〔と言った〕。このことは、それ以来、悪霊どもも告白している。「我々は、お前が何者であるか知っている——神の子であることを」と。
Patrem et ipse adorat. Christum se Dei a Petro agnitum non negat. Exsultans in spiritu ad Patrem: Confiteor, inquid, tibi, Pater, quod absconderis haec a sapientibus (Matth. XI, 25). Hic quoque Patrem nemini notum nisi Filio affirmat.
PL 2, 189C彼自身、父を礼拝する。彼がペトロによって神のキリストと認められたことを否定しない。霊のうちに喜び躍りつつ、父に向かって〔言う〕。「父よ、汝に告白する。汝はこれらのことを賢者たちから隠された」(マタイ11:25)。ここでもまた彼は、父を子のほかの誰にも知られていないと言明する。
Et Patris Filium confessurum confessores, et negaturum negatores suos apud Patrem; inducens parabolam filii, non patris, in vineam missi post aliquot servos, et occisi a malis rusticis, et a Patre defensi; ignorans et ipse diem et horam ultimam soli Patri notam; disponens regnum discipulis, quomodo et sibi dispositum dicit a Patre; habens potestatem legiones angelorum postulandi ad auxilium a Patre si vellet; exclamans quod se Deus reliquisset, in Patris manibus spiritum ponens; et post resurrectionem spondens missurum se discipulis promissionem Patris; et novissime mandans ut tinguerent in Patrem et Filium et Spiritum Sanctum, non in unum. Nam nec semel, sed ter, ad singula nomina in personas singulas tinguimur.
PL 2, 189Cまた、父の子は、彼を告白する者たちを父の御前で告白し、彼を否認する者たちを否認するであろうと〔説く〕。幾人かの僕たちの後に葡萄畑に遣わされ、悪しき小作人たちによって殺され、父によって弁護された、子の——父の、ではなく——たとえを持ち出す。かの日、かの最後の刻については、彼自身も知らず、ただ父のみがそれを知っていると〔言う〕。弟子たちのために王国を配剤しつつ、それは父から自分に配剤されたのと同じように、と語る。もし望むならば父に助けとして天使の軍団を求めうる権力を持ちながら、神が自分を見捨てたと叫び、父の御手に霊を委ねる。復活の後には、父の約束を弟子たちに遣わすであろうと約束する。そして最後には、父と子と聖なる霊とに洗礼を授けよと命じ、一なるものに〔洗礼を〕授けよとは命じない。というのも、我々は一度ではなく三度、それぞれの名のもとに、それぞれの位格へと洗礼を授けられるからである。
Caput XXVII
第XXVII章PL 2, 190AEt quid ego in tam manifestis moror, cum ea aggredi debeam, de quibus manifesta obumbrare quaerunt?
PL 2, 190Aしかし、これほど明白なことどもに、私はなぜいつまでも留まっているのか。私が取り組むべきは、彼らが明白なことどもを覆い隠そうとしているまさにその点についてであるのに。
Undique enim obducti distinctione Patris et Filii, quam manente conjunctione disponimus, ut solis et radii, et fontis et fluvii, per individuum tamen numerum duorum et trium, aliter eam ad suam nihilominus sententiam interpretari conantur, ut aeque in una persona utrumque distinguant, Patrem et Filium, dicentes Filium carnem esse, id est hominem, id est Jesum; Patrem autem spiritum, id est Deum, id est Christum.
PL 2, 190Aというのも、彼らはあらゆる面から、父と子との区別によって追い詰められているのである——その区別を我々は、太陽と光線、泉と川のように、結合を保ったまま、しかも二と三という不可分の数によって定めているのだが——それでもなお彼らは、その区別を自分たちの学説に合わせて別様に解釈しようと試みる。すなわち、彼らもまた同じように一つの位格のうちに両者を区別し、父と子とを立てながら、子は肉である、すなわち人間である、すなわちイエスである、と言い、父は霊である、すなわち神である、すなわちキリストである、と言うのである。
Et qui unum eumdemque contendunt Patrem et Filium, jam incipiunt dividere illos potius quam unare. Si enim alius est Jesus, alius Christus; alius erit Filius, alius Pater; quia Filius Jesus, et Pater Christus.
PL 2, 190Bそして、父と子とは一つにして同一であると主張する者たちが、今や両者を一つにするよりもむしろ分割し始めているのである。というのも、もしイエスとキリストが別のものであるなら、子と父も別のものとなるはずだからである。子はイエスであり、父はキリストであるがゆえに。
Talem monarchiam apud Valentinum fortasse didicerunt, duos facere, Jesum et Christum. Sed haec injectio eorum ex praetractatis jam retusa est, quod Sermo Dei, vel spiritus Dei et virtus Altissimi dictus sit, quem Patrem faciunt.
PL 2, 190B彼らはおそらく、イエスとキリストという二つのものを作り出すという、そうしたモナルキアをウァレンティヌスのもとで学んだのであろう。しかし彼らのこの差し挟みは、すでに先に論じたことによって退けられている——すなわち、彼らが父とするその方が、神の言葉、あるいは神の霊、いと高き方の力と呼ばれているということによってである。
Non enim ipsae sunt cujus dicuntur, sed ex ipso, et ipsius. Et aliter tamen in isto capitulo revincentur. «Ecce, inquiunt, ab angelo praedicatum est: Propterea quod nascetur Sanctum, vocabitur Filius Dei; caro itaque nata est, caro utique erit Filius Dei.
PL 2, 190Bというのも、これら〔霊や力〕はそれ自身、それが呼ばれる当のものそのものではなく、それから出て、それに属するものだからである。しかしそれでも、この章においては別の仕方で彼らは論駁されるであろう。彼らは言う。「見よ、天使によってこう予告されている。生まれる聖なる者は神の子と呼ばれるであろう、と。したがって肉が生まれたのであるから、肉こそが神の子であるはずだ」と。
Imo de spiritu Dei dictum est. Certe enim de Spiritu Sancto virgo concepit; et quod concepit, id peperit; id ergo nasci habebat, quod erat conceptum, et pariendum; id est spiritus, cujus et vocabitur nomen Emmanuel, quod est interpretatum, nobiscum Deus.
PL 2, 190Cいや、それは神の霊について言われたのである。というのも、確かに処女は聖なる霊によって身ごもったのであり、身ごもったものをこそ産んだのである。したがって、生まれるはずであったのは、身ごもられ、産まれるべきであったもの、すなわち霊であった。そしてそれの名は、インマヌエルと呼ばれるであろう——これは『神は我々と共に』と訳される。
Caro autem Deus non est, ut de illa dictum sit, quod nascetur sanctum, vocabitur Filius Dei; sed ille qui in ea natus est, Deus de quo et psalmus (LXXXVI, 5): Quoniam Deus homo natus est in illa, et aedificavit eam voluntate patris. Quis Deus in ea natus?
PL 2, 190Cしかし肉は神ではない。それゆえ、「生まれる聖なる者は神の子と呼ばれるであろう」と言われたのは、肉について言われたのではなく、その肉のうちに生まれた方、すなわち神について言われたのである。この神について詩篇(86:5)もまた言う。「神は彼女のうちに人として生まれ、父の御旨によって彼女を建てられた」と。彼女のうちに生まれたその神とは、いったい誰であるのか。
Sermo et spiritus, qui cum sermone de Patris voluntate natus est. Igitur Sermo in carne, dum et de hoc quaerendum, quomodo Sermo caro sit factus; utrumne quasi transfiguratus in carne, an indutus carnem? Imo indutus.
PL 2, 190C言葉であり、霊である方——言葉と共に、父の御旨によって生まれた方である。かくして、言葉は肉のうちにあるのだが、ここでさらに問われねばならないのは、言葉がいかにして肉となったのか、ということである。あたかも肉へと変質させられたのか、それとも肉を身にまとったのか。いや、身にまとったのである。
Caeterum, Deum immutabilem et informabilem credi necesse est, ut aeternum. Transfiguratio autem interemptio est pristini. Omne enim quodcumque transfiguratur in aliud, desinit esse quod fuerat, et incipit esse quod non erat.
PL 2, 190Dそもそも、神は不変にして形を変えられぬ方であると信じられねばならない。永遠なる方であるからには当然のことである。ところが変質とは、もとのものの滅びである。というのも、何であれ他のものへと変質するものは、かつてあったものであることをやめ、かつてなかったものであることを始めるからである。
Deus autem neque desinit esse, neque aliud potest esse. Sermo autem Deus; et sermo Domini manet in aevum, perseverando scilicet in sua forma.
PL 2, 191Aしかし神は、あることをやめもせず、他のものになることもできない。ところが言葉は神である。そして「主の言葉は世々にわたって留まる」——すなわち、自らの形を保ち続けることによってである。
Quem si non capit transfigurari, consequens est, ut sic caro factus intelligatur dum fit in carne, et manifestatur, et videtur, et contrectatur per carnem: quia et caetera sic accipi exigunt.
PL 2, 191Aこの方が変質を受け入れないのであるとすれば、次のように理解されるべきことになる——彼が肉のうちに生じ、肉を通して現れ、見られ、触れられることによって「肉となった」と理解されるのであって、それはほかのことどももまたそのように受け取られることを求めているからである。
Si enim Sermo ex transfiguratione et demutatione substantiae caro factus est, una jam erit substantia Jesus ex duabus, ex carne et spiritu mixtura quaedam, ut electrum ex auro et argento; et incipit nec aurum esse, id est spiritus, neque argentum, id est, caro, dum alterum altero mutatur, et tertium quid efficitur.
PL 2, 191Aというのも、もし言葉が実体の変質と変化とによって肉となったのであるなら、イエスは肉と霊という二つのものから成る一つの実体、いわば金と銀とから成る琥珀金のような、ある種の混合物となってしまうであろう。そして、一方が他方によって変えられ、第三のものが作り出されるにつれて、〔もとの〕金、すなわち霊であることも、〔もとの〕銀、すなわち肉であることも、共になくなり始めるであろう。
Neque ergo Deus erit Jesus. Sermo enim desiit esse, qui caro factus est; neque caro, id est homo, caro enim non proprie est, qui Sermo fuit. Ita ex utroque neutrum est; aliud longe tertium est, quam utrumque.
PL 2, 191Bしたがって、イエスは神でもなくなるであろう。というのも、肉となった言葉は、〔言葉で〕あることをやめてしまったからである。かといって肉、すなわち人間でもない。なぜなら、言葉であったものは、本来の意味での肉ではないからである。かくして両者のいずれからも、そのいずれでもないものが生じる。それは両者とは全く別の第三のものである。
Sed enim invenimus illum directo et Deum et hominem expositum, ipso hoc psalmo suggerente, quoniam Deus homo natus est in illa, aedificavit eam voluntate Patris; certe usquequaque Filium Dei et filium hominis, cum Deum et hominem sine dubio secundum utramque substantiam in sua proprietate distantem: quia neque Sermo aliud quam Deus, neque caro aliud quam homo.
PL 2, 191Bしかし我々は、彼がまさしく神であり人間であると、直接に示されているのを見出す。まさにこの詩篇そのものが示唆する通りである。「神は彼女のうちに人として生まれ、父の御旨によって彼女を建てられた」と。確かに、彼はあらゆる点において神の子であり人の子である。神であり人間であることは、疑いなく、それぞれの実体に従って、それぞれの固有性において隔たったままである。なぜなら、言葉は神以外の何ものでもなく、肉は人間以外の何ものでもないからである。
Sic et Apostolus (Rom. I, 37) de utraque ejus substantia docet: Qui factus est, inquit, ex semine David. Hic erit homo et filius hominis, qui definitus est Filius Dei secundum spiritum. Hic erit Deus, et Sermo Dei filius.
PL 2, 191Bこうして使徒もまた(ローマ1:37)、彼の二つの実体について教えている。「ダビデの種より生じた方」と言われている。これこそが人間であり、人の子である。そして、霊に従って神の子と定められた方——これこそが神であり、神の言葉なる子である。
Videmus duplicem statum non confusum, sed conjunctum in una persona, Deum et hominem Jesum. De Christo autem differo.
PL 2, 191C我々は、混同されることなく、しかし一つの位格のうちに結合された二重の状態を見る——神であり人間であるイエスとして。キリストについては、これを後に譲る。
Et adeo salva est utriusque proprietas substantiae, ut et spiritus res suas egerit in illo, id est virtutes et opera et signa, et caro passiones suas functa sit, esuriens sub diabolo, sitiens sub Samaritide, flens Lazarum, anxia usque ad mortem; denique et mortua est.
PL 2, 191Cそしてそれぞれの実体の固有性はかくも保たれているので、霊は彼のうちで自らのわざ、すなわち諸々の力と働きとしるしとを行い、肉は自らの受苦を担った——悪魔のもとで飢え、サマリアの女のもとで渇き、ラザロのために涙し、死に至るまで苦悶し、ついには死んだのである。
Quod si tertium quid esset ex utroque confusum ut electrum, non tam distincta documenta paterent utriusque substantiae.
PL 2, 191Cもし〔イエスが〕琥珀金のように両者から混じり合った第三のものであったなら、それぞれの実体を示すこれほど明確な証しが現れることはなかったであろう。
Sed et spiritus carnalia, et caro spiritalia egissent ex translatione; aut neque carnalia, neque spiritalia, sed tertiae alicujus formae, ex confusione: imo aut sermo mortuus esset, aut caro mortua non esset, si sermo conversus esset in carnem; aut caro enim immortalis fuisset, aut sermo mortalis.
PL 2, 191Cそうであれば、転化によって、霊が肉的なことを行い、肉が霊的なことを行うことになったであろう。あるいは、混同によって、肉的でも霊的でもない、第三の何らかの形のものとなったであろう。それどころか、もし言葉が肉へと転化していたのであれば、言葉が死んだか、肉が死ななかったかのいずれかであったはずである。すなわち、肉が不死であったか、言葉が死すべきものであったか、そのいずれかであったろう。
Sed quia substantiae ambae in statu suo quaeque distincte agebant, ideo illis et operae et exitus sui occurrerunt. Disce igitur cum Nicodemo, (Joan., III, 6) Quia quod in carne natum est, caro est; et quod de spiritu spiritus est.
PL 2, 192Aしかし、両方の実体はそれぞれ自らの状態のうちにあってそれぞれ別個に働いていたのであるから、それゆえにこそ、それぞれに固有の働きと結末とが伴ったのである。したがって、ニコデモと共に学ぶがよい。「肉のうちに生まれたものは肉であり、霊から〔生まれたもの〕は霊である」(ヨハネ3:6)と。
Neque caro spiritus fit, neque spiritus caro. In uno plane esse possunt. Ex his Jesus constitit, ex carne homo, ex spiritu Deus, quem tunc angelus ex ea parte qua spiritus erat, Dei Filium pronuntiavit, servans carni filium hominis dici.
PL 2, 192A肉が霊となることもなく、霊が肉となることもない。確かに、両者は一つのうちに共にありうる。これらのものからイエスは成り立っている——肉からは人間として、霊からは神として。それゆえ天使は、彼が霊であったその部分に即して、彼を神の子と告げ、肉には人の子と呼ばれることを残したのである。
Sic et Apostolus etiam Dei et hominum appellans sequestrem (I Tim., II, 5), utriusque substantiae confirmavit. Novissime qui Filium Dei carnem interpretaris, exhibe qui sit filius hominis.
PL 2, 192Aこうして使徒もまた、彼を神と人間との仲介者と呼びながら(テモテ前2:5)、両方の実体を確証している。最後に、神の子を肉であると解するお前よ、それならば人の子とは何者であるかを示してみよ。
Aut nunquid spiritus erit? sed spiritus Patrem ipsum vis haberi; quia Deus spiritus, quasi non et Dei spiritus: sicut et sermo Deus, et Dei sermo.
PL 2, 192Bあるいは、それは霊であるとでもいうのか。だがお前は、霊こそが父ご自身であると見なしたがっている——「神は霊である」からというので、あたかも「神の霊」というものがないかのように。それはちょうど、「言葉は神である」と同時に「神の言葉」でもあるのと同じであるのに。
Caput XXVIII
第XXVIII章PL 2, 192BItaque Christum facis Patrem, stultissime, qui nec ipsam vim inspicias nominis hujus, si tamen nomen est Christus, et non appellatio potius; unctus enim significatur. Unctus autem non magis nomen est, quam vestitus, quam calceatus, accidens nomini res.
PL 2, 192Bこうしてお前は、キリストを父としてしまう——この上なく愚かな者よ。お前はこの名の持つ力そのものすら見ていない。もっとも、「キリスト」が名であるかどうかも疑わしく、むしろ称号と言うべきものである。「油を注がれた者」を意味するのであるから。だが「油を注がれた」ということは、「衣を着た」とか「履物を履いた」とかいうのと同様、名ではなく、名に付帯する事柄にすぎない。
An tu, si ex aliquo argumento vestitus quoque vocaretur Jesus, quomodo Christus ab unctionis sacramento, aeque Jesum Filium Dei diceres, vestitum vero Patrem crederes? Nunc de Christo. Si Pater Christus est, Pater unctus est, et utique ab alio.
PL 2, 192Bあるいはお前は、もし何らかの理由によってイエスが「衣を着た者」ともまた呼ばれたとしたら——キリストが塗油の秘跡に由来するのと同様に——それでもなお、イエスを神の子であると言い、「衣を着た者」の方は父であると信じるであろうか。さて、キリストについて〔論じよう〕。もし父がキリストであるなら、父は油を注がれたのであり、しかも必ず他の誰かによってである。
Aut si a semetipso, proba. Sed non ita docent Acta Apostolorum, in illa exclamatione Ecclesiae ad Deum: Convenerunt enim (Act. IV, 27) universi in ista civitate adversus sanctum Filium tuum Jesum , quem unxisti, Herodes et Pilatus cum Nationibus; ita et Filium Dei Jesum contestati sunt, et Filium a Patre unctum.
PL 2, 192Cあるいは、もし自分自身によってであるというなら、それを証明せよ。しかし使徒言行録はそのようには教えていない——教会が神に向かって叫んだ、あの言葉においては。「この都市において、汝が油を注がれた汝の聖なる子イエスに逆らって、ヘロデとピラトが異邦人たちと共に、みな集まったのである」(使徒4:27)。かくして彼らは、イエスが神の子であることを証言し、また子が父によって油を注がれたことをも証言したのである。
Ergo Jesus idem erit Christus, qui a Patre unctus est, non Pater, qui Filium unxit. Sic et Petrus (Act. II, 36): Firmissime itaque cognoscat omnis domus Israel, quod et Dominum et Christum, id est unctum, fecerit eum Deus hunc Jesum, quem vos crucifixistis.
PL 2, 192Cしたがって、父によって油を注がれたキリストとは、イエスその人であって、子に油を注いだ父ではない。こうしてペトロもまた言う(使徒2:36)。「それゆえ、イスラエルの全家は確かに知るがよい。神は、汝らが十字架につけたこのイエスを、主ともキリスト、すなわち油を注がれた者ともされたのである」と。
Joannes autem (I Joan., II, 22) etiam mendacem notat eum, qui negaverit Jesum esse Christum: contra, de Deo natum, omnem qui crediderit Jesum esse Christum.
PL 2, 192Cそしてヨハネは(第一ヨハネ2:22)、イエスがキリストであることを否定する者を偽り者として指弾し、逆に、イエスがキリストであると信じる者はみな神から生まれた者である、と〔言う〕。
Propter quod et hortatur ut credamus nomini Filii ejus Jesu Christi, ut scilicet communio sit nobis cum Patre, et Filio ejus Jesu Christo. Sic et Paulus ubique Deum Patrem ponit, et Dominum nostrum Jesum Christum.
PL 2, 193Aそれゆえ彼は、神の子イエス・キリストの名を我々が信じるよう勧める。それによって、我々が父、およびその子イエス・キリストと交わりを持つためである。こうしてパウロもまた、至るところで神なる父と、我々の主イエス・キリストとを並べて立てている。
Cum ad Romanos (I, 8) scribit, gratias agit Deo per Dominum nostrum Jesum Christum. Cum ad Galatas (I, 1), non ab hominibus se apostolum praefert, nec per hominem, sed per Jesum Christum, et Deum Patrem.
PL 2, 193Aローマ人への手紙において(1:8)、彼は我々の主イエス・キリストを通して神に感謝を捧げる。ガラテヤ人への手紙において(1:1)、彼は自らを、人間からでもなく、人間を通してでもなく、イエス・キリストと父なる神とを通しての使徒であると称している。
Et habes tota instrumenta ejus, quae in hunc modum pronuntiant, et duos proponunt, Deum Patrem, et Dominum nostrum Jesum Christum Filium Patris, et Jesum ipsum esse Christum, in altero quoque nomine Dei Filium.
PL 2, 193Aこうしてお前は、彼のすべての文書がこのように語っており、二つのもの——父なる神と、父の子である我々の主イエス・キリスト——を掲げていることを知るであろう。そしてイエスその人がキリストであること、すなわちもう一方の名においても神の子であることを〔語っている〕。
Nam exinde eo jure quo utrumque nomen unius est, id est Dei Filii, etiam alterum sine altero ejusdem est. Et sive Jesus tantummodo positum est, intelligitur et Christus; quia Jesus unctus est. Sive solummodo Christus idem est Jesus, quia unctus est Jesus.
PL 2, 193Aというのも、両方の名が一つのもの、すなわち神の子に属するというまさにその道理によって、一方が他方なしに置かれていても、それは同じその方に属するからである。そしてもし「イエス」とだけ記されていても、「キリスト」もまた理解される。イエスは油を注がれた者だからである。もし「キリスト」とだけ記されていても、それは同じイエスである。イエスが油を注がれた者だからである。
Quorum nominum alterum est proprium, quod ab angelo impositum est; alterum accidens, quod ab unctione convenit; dum tamen Christus Filius sit, non Pater.
PL 2, 193Bこれらの名のうち、一方は固有の名であって天使によって付けられたものであり、他方は付帯的なものであって塗油によって帰せられたものである。ただし、キリストは子であって、父ではない、という限りにおいてである。
Postremo, quam caecus est, qui nec in Christi nomine intelligit alium Deum portendi, si Christo nomen Patris adscribat?
PL 2, 193B最後に、キリストに父という名を帰しながら、キリストという名のうちにもう一人の神が示されていることすら理解しない者は、いかに盲目であることか。
Si enim Christus Pater Deus est, qui dicit (Joan., XX, 17): Ascendo ad Patrem meum et Patrem vestrum, et Deum meum et Deum vestrum; utique alium Patrem super se et Deum ostendit.
PL 2, 193Bというのも、もしキリストが父なる神であるなら、「我はわが父にしてまた汝らの父、わが神にしてまた汝らの神なる方のもとへ上る」(ヨハネ20:17)と言う方は、必ずや自分より上に別の父、別の神を示していることになるからである。
Si item Pater Christus est, alius est qui solidat tonitruum, et condit spiritum, et annuntiat in homines Christum suum (Amos, IV, 13); et si adstiterunt reges terrae, et archontes congregati sunt in unum adversus Christum ipsius (Ps. II, 2); alius erit Dominus, contra cujus Christum congregati sunt reges et archontes.
PL 2, 193B同様に、もし父がキリストであるなら、雷を固め、霊を造り、自らのキリストを人々に告げ知らせる方は、別の方である(アモス4:13)。そして、もし「地の王たちが立ち上がり、支配者たちが集まって、その方のキリストに逆らって一つになった」(詩篇2:2)のであるなら、王たちと支配者たちが集まって逆らったそのキリストの主は、別の方であるはずである。
Et si: Haec dicit Dominus Domino meo Christo (Is., XLV, 1); alius erit Dominus qui loquitur ad Patrem Christi.
PL 2, 193Cそして、もし「主はわが主なるキリストにこう言われる」(イザヤ45:1)とあるなら、キリストの父に向かって語るその主は、別の方であるはずである。
Et cum Apostolus scribit (Eph., I, 17): Uti Deus Domini nostri Jesu Christi det vobis spiritum sapientiae et agnitionis; alius erit Deus Christi Jesu charismatum spiritualium largitor (Rom., VIII, 11).
PL 2, 193Cそして使徒が(エフェソ1:17)「我々の主イエス・キリストの神が、知恵と認識の霊を汝らに与えてくださるように」と書くとき、キリスト・イエスの神、すなわち霊的な賜物を授ける方(ローマ8:11)は、別の方であるはずである。
Certe, ne per omnia evagemur; qui suscitavit Christum, suscitaturus est et mortalia corpora nostra; jamque alius erit suscitator quam Pater mortuus, et Pater suscitatus, si Christus qui est mortuus, Pater est.
PL 2, 193C確かに——あらゆる箇所をさまよい歩くことのないように言えば——キリストを甦らせた方は、我々の死すべき肉体をも甦らせるであろう。そしてもし、死んだキリストが父であるとするなら、甦らせる方は、死んだ父とも、甦らされた父とも別の方であることになってしまう。
Caput XXIX
第XXIX章PL 2, 193DObmutescat, obmutescat ista blasphemia, sufficiat Christum Filium Dei mortuum dici; et hoc quia ita scriptum est.
PL 2, 193Dこの冒涜は口を閉ざすがよい、口を閉ざすがよい。神の子キリストが死んだと言われるだけで十分である。しかもそれは、そう書かれているからである。
Nam et Apostolus, non sine onere pronuntians Christum mortuum, adjecit, secundum Scripturas; ut duritiam pronuntiationis Scripturarum auctoritate molliret, et scandalum auditori everteret Quanquam cum duae substantiae censeantur in Christo Jesu, divina et humana, constet autem immortalem esse divinam, sicut mortalem quae humana sit, apparet, quatenus eum mortuum dicat, id est, qua carnem et hominem et filium hominis, non qua spiritum et Sermonem et Dei Filium.
PL 2, 194A実に使徒も、キリストが死んだと告げるにあたって重荷を負わずには語らず、「聖典に従って」と付け加えた。聖典の権威によってこの言明の厳しさを和らげ、聞く者のつまずきを取り除くためである。ところで、キリスト・イエスにおいては神的な実体と人間的な実体という二つの実体が認められる。神的な実体が不死であることは確かであり、人間的な実体が可死であることも同様であるから、彼が死んだと言われるのは、肉であり人であり人の子である限りにおいてであって、霊であり言葉であり神の子である限りにおいてではないことが明らかとなる。
Dicendo denique, Christus mortuus est, id est unctus, id quod unctum est, mortuum ostendit, id est carnem.
PL 2, 194A結局のところ、「キリストは死んだ」と言うことは、すなわち「塗油された者は死んだ」と言うことであり、塗油されたもの、すなわち肉が死んだことを示しているのである。
Ergo, inquis, et nos eadem ratione Patrem mortuum dicentes qua vos Filium, non blasphemamus in Dominum Deum: non enim ex divina, sed ex humana substantia mortuum dicimus. Atquin blasphematis non tantum quia mortuum dicitis Patrem, sed et quia crucifixum.
PL 2, 194A「それゆえ、我々も、諸君が子について言うのと同じ理由で父が死んだと言っているのであり、主なる神を冒涜してはいない。神的な実体からではなく、人間的な実体から死んだと言うのだから」とお前は言う。しかるに、諸君が冒涜するのは、父が死んだと言うからだけではなく、十字架につけられたと言うからでもある。
Maledictione enim crucifixi, quae ex lege in Filium competit (quia Christus pro nobis maledictio factus est, non Pater), Christum in Patrem convertentes, in Patrem blasphematis.
PL 2, 194B十字架につけられた者への呪いは、律法によって子に帰せられるものである(キリストは我々のために呪いとされたのであって、父ではない)。諸君はその呪いをもって、キリストを父へと転換することによって、父を冒涜しているのである。
Nos autem dicentes Christum crucifixum, non maledicimus illum, sed maledictum legis referimus; quia nec Apostolus hoc dicens blasphemavit. Sicut autem, de quo quid capit dici, sine blasphemia dicitur; ita quod non capit, blasphemia est si dicatur.
PL 2, 194Bしかし我々は、キリストが十字架につけられたと言っても、彼を呪ってはいない。律法の呪いを語り伝えているのである。使徒もこう言うことで冒涜したのではない。ある事柄について、そう言われうることが言われる場合には冒涜なしに言われるが、そう言われえないことが言われるならば、それは冒涜である。
Ergo nec compassus est Pater Filio; sic enim directam blasphemiam in Patrem veriti, diminui eam hoc modo sperant, concedentes jam Patrem et Filium duos esse; si Filius quidem patitur, Pater vero compatitur. Stulti et in hoc.
PL 2, 194Bそれゆえ、父も子とともに苦しみを受けたのではない。彼らは、父への直接の冒涜を恐れるがゆえに、この仕方でそれを和らげうると望み、子は苦しみを受けるが父はともに苦しみを受けるとして、すでに父と子とが二であることを認めているのである。この点でも愚かである。
Quid est enim compati, quam cum alio pati? Porro, si impassibilis Pater, utique et incompassibilis. Aut si compassibilis, utique passibilis. Nihil ei vel hoc timore tuo praestas. Times dicere passibilem, quem dicis compassibilem.
PL 2, 194Cともに苦しみを受けるとは、他者とともに苦しみを受けること以外の何であろうか。しかも、父が苦しみを受けえない方であるならば、当然、ともに苦しみを受けることもありえない方である。あるいは、ともに苦しみを受けうる方であるならば、当然、苦しみを受けうる方でもある。お前がこの恐れをもってしても、父に何も益するところはない。お前は、ともに苦しみを受けうると言う方を、苦しみを受けうると言うことを恐れているのだ。
Tam autem incompassibilis Pater est, quam impassibilis etiam Filius ex ea conditione qua Deus est. Sed quomodo Filius passus est, si non compassus est et Pater? Separabatur a Filio, non a Deo.
PL 2, 194Cしかし父は、子もまた神であるというその境遇において苦しみを受けえない方であるのと同じだけ、ともに苦しみを受けえない方である。だが、父もともに苦しみを受けなかったとすれば、どうして子は苦しみを受けたのか。分離されたのは子からであって、神からではない。
Nam et fluvius si aliqua turbulentia contaminatur, quanquam una substantia de fonte decurrat, nec secernatur a fonte, tamen fluvii injuria non pertinebit ad fontem.
PL 2, 194C実に、川が何らかの濁りによって汚されたとしても、それは泉から流れ出た一つの実体であり、泉から切り離されてはいないとはいえ、川の被る害は泉には及ばない。
Et licet aqua fontis sit quae patiatur in fluvio; dum non in fonte patitur, sed in fluvio, non fons patitur, sed fluvius qui ex fonte est.
PL 2, 194Cまた、川において苦しみを受ける水は泉の水であるとはいえ、それが泉においてではなく川において苦しみを受けている限り、苦しみを受けるのは泉ではなく、泉から出た川である。
Ita, et si spiritus Dei quid pati posset in Filio, quia tamen non in Patre pateretur, sed in Filio, Pater passus non videretur.
PL 2, 194Cそのように、たとえ神の霊が子において何かを苦しみとして受けえたとしても、それは父においてではなく子において苦しみを受けたのであるから、父が苦しみを受けたとは見えないのである。
Sed sufficit nihil spiritum Dei passum suo nomine; quia si quid passus est, in Filio quidem passus est, in quo erat et Pater, cum Filius pateretur in carne; quia hoc retractatum.
PL 2, 194Dしかし、神の霊はそれ自身の名において何も苦しみを受けなかった、それで十分である。もし何かを苦しみとして受けたとしても、それは子において苦しみを受けたのであり、子が肉において苦しみを受けたとき、父もその子のうちにいたのである。これはすでに論じたことである。
Nec quisquam negabit, quando et nos pati pro Deo non possumus, nisi spiritus Dei sit in nobis qui et loquitur de nobis quae sunt confessionis; non ipse tamen patiens, sed pati posse praestans .
PL 2, 195Aまた、誰も否定しないであろう。我々自身も、神の霊が我々のうちにあって告白に属することを語ってくれるのでなければ、神のために苦しみを受けることはできないのだということを。とはいえ、その霊自身が苦しみを受けるのではなく、苦しみを受けうる力を与えるのである。
Caput XXX
第XXX章PL 2, 195AAlioquin si ultra pergas, potero tibi durius respondere, et te cum ipsius Domini pronuntiatione committere, uti dicam: Quid de isto quaeris? Habes ipsum exclamantem in passione: Deus, meus, Deus meus, ut quid me dereliquisti?
PL 2, 195Aさもなければ、お前がなおも先へ進むなら、私はもっと手厳しく答え、お前を主御自身の言葉と対決させることもできよう。すなわちこう言うのだ。「それについて何を問うのか。お前は、受難のうちで主御自身が『わが神、わが神、なぜ汝は我を見捨てたのか』と叫んでおられるのを持っているではないか」と。
Ergo aut Filius patiebatur a Patre derelictus, et Pater passus non est, qui Filium dereliquit; aut si Pater erat qui patiebatur, ad quem Deum exclamabat?
PL 2, 195Aそれゆえ、子が父に見捨てられて苦しみを受けたのであれば、子を見捨てた父は苦しみを受けなかったことになる。あるいは、もし苦しみを受けたのが父であったとすれば、彼はどの神に向かって叫んでいたのか。
Sed haec vox carnis et animae, id est hominis, non Sermonis, nec spiritus, id est non Dei, propterea emissa est, ut impassibilem Deum ostenderet, qui sic Filium dereliquit, dum hominem ejus tradidit in mortem.
PL 2, 195Aしかし、この声は肉と魂の声、すなわち人の声であって、言葉の声でも霊の声でもなく、すなわち神の声ではない。それが発せられたのは、神が苦しみを受けえない方であることを示すためであり、神はこのようにして、その人を死へと引き渡すことによって子を見捨てたのである。
Hoc et Apostolus sensit, scribens (Rom., VIII, 32): Si Pater Filio non pepercit. Hoc et Esaias (Is., LIII, 6) prior pronuntiavit: Et Dominus eum tradidit pro delictis nostris. Sic reliquit, dum non parcit; sic reliquit, dum tradit.
PL 2, 195Bこのことは使徒も、こう書いて理解していた(ローマ8:32)。「もし父が子を惜しまなかったとすれば」。このことはイザヤもさきに告げていた(イザヤ53:6)。「主は彼を我々の罪のために引き渡された」。かくして父は、惜しまないことによって見捨て、引き渡すことによって見捨てたのである。
Caeterum, non reliquit Pater Filium, in cujus manibus Filius spiritum suum posuit. Denique posuit, et statim obiit: Spiritu enim manente in carne, caro omnino mori non potest. Ita, relinqui a Patre, mori fuit Filio.
PL 2, 195Bしかし、父は子を見捨てはしなかった。子はその手に自らの霊を委ねたのである。結局のところ、それを委ねると同時に、彼は息を引き取った。霊が肉のうちにとどまっている限り、肉はおよそ死ぬことができないからである。かくして、父に見捨てられることが、子にとって死ぬことであった。
Filius igitur et moritur (I Cor., XV, 3 et seq.) et resuscitatur a Patre, secundum Scripturas. Filius ascendit in superiora coelorum, qui et descendit in interiora terrae: hic sedet ad dexteram Patris, non Pater ad suam.
PL 2, 195Bそれゆえ子は、聖典に従って、死に(一コリント15:3以下)、また父によって甦らされる。地の奥底にまで降った子は、天の高きにまで昇る。この方が父の右に座しておられるのであり、父が自らの右に座しているのではない。
Hunc videt Stephanus cum lapidatur, adhuc stantem ad dexteram Dei, ut exinde sessurum, donec (Ps. CIX, 2) ponat illi Pater omnes inimicos sub pedibus suis. Hic et venturus est rursus super nubes (I Cor., XV) coeli, talis qualis et ascendit.
PL 2, 195Cステファノは石打たれるとき、この方がなおも神の右に立っておられるのを見た。それは、この方が以後、父が彼のためにすべての敵をその足の下に置くまで、そこに座すことになる方だからである(詩篇109:2)。この方はまた、昇られたときと同じ姿で、天の雲に乗って再び来られるのである(一コリント15)。
Hic interim acceptum a Patre munus effudit, Spiritum Sanctum, tertium nomen divinitatis, et tertium gradum majestatis, unius praedicatorem monarchiae, sed et oeconomiae interpretatorem, si quis sermones novae prophetiae ejus admiserit, et deductorem omnis veritatis, quae est in Patre et Filio et Spiritu Sancto, secundum christianum sacramentum.
PL 2, 196Aこの方はさしあたり、父から受け取った賜物、すなわち聖なる霊を注ぎ出された。この方は神性の第三の名であり、威厳の第三の段階であり、唯一のモナルキアを宣べ伝える者である。誰であれこの方の新しい預言の言葉を受け入れる者にとっては、オイコノミアを解き明かす者でもある。そしてキリスト教の秘義に従って、父と子と聖なる霊のうちにあるあらゆる真理へと導く者である。
Caput XXXI
第XXXI章PL 2, 196ACaeterum judaicae fidei ista res, sic unum Deum credere, ut Filium adnumerare ei nolis, et post Filium, Spiritum. Quid enim erit inter nos et illos, nisi differentia ista?
PL 2, 196Aそもそも、唯一の神を信じるといっても、子をこれに数え入れず、子の後に霊をも数え入れようとしないなら、それはユダヤ人の信仰にほかならない。我々と彼らとの間に、この違いのほかに何があろうか。
Quod opus Evangelii, quae est substantia Novi Testamenti, statuens Legem et Prophetas usque ad Joannem, si non exinde Pater et Filius et Spiritus, tres crediti, unum Deum sistunt?
PL 2, 196B福音の働き、すなわち新約の実体であって、律法と預言者たちをヨハネに至るまでのものと定めるこの働きとは、いったい何であろうか。もしそれ以後、父と子と霊とが三として信じられながら、唯一の神を打ち立てるのでないとすれば。
Sic Deus voluit novare sacramentum, ut nove unus crederetur per Filium et Spiritum, ut coram jam Deus in suis propriis nominibus et personis cognosceretur, qui et retro per Filium et Spiritum praedicatus non intelligebatur.
PL 2, 196B神はこのようにして秘義を新たにすることを望まれた。すなわち、子と霊とを通して新しい仕方で唯一の神が信じられ、神がいまや面と向かって、その固有の名と位格において知られるようになることを。かつては子と霊とを通して宣べ伝えられながらも、理解されていなかった方だからである。
Viderint igitur antichristi, qui negant Patrem et Filium. Negant enim Patrem, dum eumdem Filium dicunt; et negant Filium, dum eumdem Patrem credunt, dando illis quae non sunt, auferendo quae sunt.
PL 2, 196Bそれゆえ、父と子とを否定する反キリストたちには、任せておこう。彼らは、子と同一者だと言うことによって父を否定し、父と同一者だと信じることによって子を否定しているのであって、父と子に、そうでないものを与え、そうであるものを奪っているのである。
Qui vero confessus fuerit Christum Filium Dei non Patrem, Deus in illo manet, et ipse in Deo. Nos credimus testimonio Dei, quo testatus est de Filio suo: Qui filium non habet, nec vitam habet (I Joan., V, 12). Non habet autem Filium, qui eum alium quam Filium credit.
PL 2, 196Bしかし、キリストを神の子であって父ではないと告白する者においては、神がその者のうちにとどまり、その者も神のうちにとどまる。我々は、神がその子について証言された証言を信じる。「子を持たぬ者は、命をも持たない」(一ヨハネ5:12)。子を、子以外の者だと信じる者は、子を持たないのである。