Praefatio in soluta oratione ad lectorem, Prooemium
散文の序 冒頭PL 19, 549APaschalibus te dapibus conviva quisquis impertis, accumbere nostris non dedignatus in toris, erectum supercilii depone fastigium, si charus advenis, et amicus, nec opus codicis hic requiras artificis : sed exigua parvae mensae solemnia laetus accipiens, contentus assumens, libentius animo saturare, quam cibo; aut si magna potius ubertate rerum caperis opimarum, divitiasque praecipuas deliciosus exspectas, nobilium debes coenis satiari doctorum, quorum multiplices nequeunt referri apparatus.
PL 19, 549A復活祭の御馳走にあずかる客人よ、誰であれ〔底本は impertis。te impertis で「身を分かち与える、あずかる」と取った〕、我々の寝椅子に身を横たえることを軽んじなかったあなたは、友として親しく来たのなら、眉の高ぶった頂を置け。巧みな書物の作品をここに求めるな。小さな食卓のささやかな祝宴を喜んで受け、満足して取り、食物でよりも、むしろ心で満たされよ。あるいは、むしろ豊かな富の大いなる豊かさに心を奪われ、贅沢を好んで格別の富を待ち望むなら、名高い学者たちの宴で満たされるべきである。彼らの多彩な用意は語りきれない。
Illic profecto reperies, quidquid maris nutrit unda vescendum, quidquid terrae foecunditas subministrat, quidquid in nubibus pennali corpus libramento sustentat.
PL 19, 551Aそこには確かに見いだすだろう。海の波が食用に養うもの〔nutrit はミーニュの脚注によれば編者が subministrat・sustentat に合わせて置いた読み。別本は nutrivit(養った)〕、地の豊かさが供するもの、雲のうちで羽の均衡によって体を支えるもののすべてを。
In ipsis etiam ferculis pretiosa nimis varietate gemmatis flavescunt nectareis sua mella cum ceris, et aureis appositus in canistris concolor metallo favus alludit.
PL 19, 551Aさらに、あまりに高価な多彩さで宝石をちりばめたその皿そのものの上では、蜜が甘露のような自らの蝋とともに黄金色に輝き、金の籠に添えられた、金属と同じ色の蜜房が戯れる〔ミーニュの脚注によれば、ジュレはこの句を古い写本の擦れた文字の跡から起こしたと言い、その前の蜜の句も明らかには読めなかったらしい〕。
At nos de pauperis horti seminibus olus vile decerpsimus, quod in rubra testae paropside voto magis, quam splendore cernimus ministrare.
PL 19, 552A一方、我々は貧しい畑の種から、安い野菜を摘んだ。それを我々は、赤い土器の皿に、輝きよりもむしろ心からの願いをもって供されるものと見ている。
Liber I, Prooemium
第1巻 冒頭PL 19, 553ACum poetarum studiosa consuetudo gentilium fabulosas carminis nugas nobilium commendet pompa verborum, et sive clamoribus cothurnatae tragoediae, seu ridiculi Getae comica foeditate, vel quibuslibet metricae numeris disciplinae priscorum scelerata temporum gesta, nonnulla etiam probra narrationis arte composita Niliaci papyro gurgitis calamo perarante contradant : cur ego, qui decachordo psalterio inter beati dogmatis choros Davidicae modulationis cantus exercens, spiritualia reverenter dicta respondeo, mirabiles Christi salubresque virtutes pressa voce reticeam, cum veritatis opus arripere, et fidelis instrumenta sermonis dona debeam coelestis gratiae non tacere?
PL 19, 553A異邦人の詩人たちの熱心な習いは、詩の作り話のつまらぬ戯れ言を、名高い言葉の華やかさで飾り立て、厚底靴の悲劇の叫びによっても、滑稽なゲタ〔喜劇の奴隷の名〕の喜劇の醜さによっても、あるいは韻律の技のどんな拍子によっても、古い時代の罪深い所業を、さらにはいくつかの恥ずべき事柄まで、語りの技で仕立てて、ナイルの流れのパピルスに葦の筆で刻んで伝えている。それなのに、なぜ私は、十弦の竪琴で、福なる教えの合唱隊のなかでダビデの調べの歌を奏しつつ、霊に属する言葉に畏れをもって応える者でありながら、キリストの驚くべき、救いをもたらす力ある業を、声を潜めて黙していようか。私は真理の働きを手に取り、忠実な言葉の道具として〔底本は instrumenta(道具を)。ミーニュの脚注に従い instrumento と読む〕、天の恩寵の賜物を黙してはならないのに。
Nulli siquidem justius humani cordis, et sensus famulatur officium, quam omnipotenti Domino, qui sensus instituit, corda fundavit, ut devota semper Creatori materies proprium non relinquat auctorem, cui fabricam sui juris nec subtrahi convenit, nec perire.
PL 19, 555B実に、人の心と感覚の務めが仕えるのに、全能の主にまして正しい相手はない。主は感覚を定め、心を据えた。それは、常に創造者に献げられた素材が、自らの作者を見捨てないためである。その作者からは、自らの権利に属する造作が取り去られることも、滅びることもふさわしくない。
Cui ditione perpetua in aethereis arcibus una est cum Patre potentia, par splendoris claritas, communis apicis indivisa sublimitas, honor aequus, eadem virtus, sociale fastigium, regnum temporibus infinitum, jugi semper manens aeternitate principium, sceptri societas, consors gloria, similis et majestas.
PL 19, 555B彼には、永遠の支配によって、天空の城塞において、父とともに一つの権能がある。等しい輝きの栄光、共有する頂の分かたれぬ高み、等しい栄誉、同じ力、連なる峰、時に限りのない王国、絶え間ない永遠のうちに常にとどまる始まり、王笏の共有、ともにある栄光、等しい威光がある。
Haec est ad salutis domicilium dirigens via, haec firmis gressibus ad paschalia dona panditur semita. Hic nostri ponimus operis fundamenta.
PL 19, 556Bこれこそ救いの住まいへ導く道であり、これこそ確かな歩みで復活祭の賜物へ開かれる小道である。ここに我々は、我々の作品の土台を据える。
Huc igitur aegras cuncti mentes advertite, hanc morbis medicinam lethalibus adhibete, quos noxiae disputationis vana serpit intentio, et Attici dogmatis insanabilis disciplina Cecropiae sauciat veneno doctrinae, ut cum vitales auras divinae legis spiramento flagrantes odore gratae suavitatis hauritis, Athenaei paedoris illuviem sensu deinceps puriore linquatis.
PL 19, 556Bだから、諸君はみな、病んだ精神をここへ向けよ。この薬を致命の病に施せ。有害な議論の空しい熱意が忍び寄り、アッティカの教えの癒えがたい学が、ケクロプス〔アテナイの伝説上の王〕の教えの毒で傷つけている者たちよ。それは、神の法の息吹によって好ましい甘美さの香りを放つ命の風を吸い込むとき、アテナイの悪臭の汚れを、以後いっそう清らかな思いで捨て去るためである。
Quid tenebrosis erroribus labyrintheos, Thesidae, circuitis anfractus, et involutis exitu pereunte vestigiis, caligantia caecis ambagibus antra lustratis? quid adhuc labruscam bonae viti praeponitis? quid nitidis saliuncam rosariis antefertis?
PL 19, 557Bテセウスの子孫たちよ、なぜ暗い迷いのなかで、迷宮の曲がりくねった道を巡り、出口が失われて足跡がもつれ、盲目の曲折で暗くかすむ洞窟をさまよい歩くのか。なぜなお、野ブドウを良いブドウの木よりも重んじるのか。なぜ輝くバラ園よりもサリウンカ〔香草〕を選ぶのか。
Quid in lapideis simulacris et aereis figuris inani cultu confidere, ac fana profana, venerando metallica, proderit animos servitute damnare?
PL 19, 557B石の偶像や青銅の像に、空しい崇拝で頼り、汚れた神殿を金属の物として崇めて、心を隷従に定めることに、何の益があろうか。
Parcite, quaeso, jam parcite squalentibus arenosi pulveris glebis, et sterilium nuda perfrui siccitate camporum; ubi numquam gravidis arva visceribus, laborem sudantis agricolae fecunda norunt relevare mercede.
PL 19, 557Bやめよ、どうか、もうやめよ。砂埃の荒れた土くれを〔頼りにするのは〕、また不毛の野のむき出しの乾きを享受するのは。そこでは、畑が孕んだ腹をもって、汗する農夫の労苦を、実り豊かな報酬で軽くすることを決して知らない。
Nec de cespistis cruenti germinibus toxica lethalis succi nutrimenta vellatis, quae cibis semper amica tartareis vitae nesciunt famulari, sed morti.
PL 19, 558Bまた、血に染まった芝土〔底本は cespistis。cespitis(芝土の)の誤植と読む〕の芽から、致命の汁の毒の養いを摘み取るな。それは常にタルタルスの食物に親しく、命に仕えることを知らず、死に仕える。
Quin potius jucunda florei germinis prata et amoenos beatae sedis accessus per liquidos puri fontis latices introite, ubi vitalium seminum divinis aquis animata fecunditas nutrit segetem, revulsa sentium asperitate crescentem, quae nimiae frugis ubertate multiplici, Dei queat esse jam messis, ac spem futurae mercis opperiens, centenis cumulis fructum maximum recondat in horrea.
PL 19, 558Bむしろ、花咲く若芽の楽しい草地と、福なる住処の快い入り口へ、清らかな泉の澄んだ流れを通って入れ。そこでは、命の種の、神の水で活気づけられた豊かさが、棘の荒々しさを引き抜かれて育つ穀物を養っている〔ミーニュの脚注は、この句の区切りをジュレに従うと言い、古い写本は別の読みであったと言う〕。その穀物は、過剰なほどの実りの多様な豊かさによって、すでに神の刈り入れとなりえ、来たるべき報酬の望みを待ち受けつつ、百倍の積みで最大の実りを倉に納めるのである。
Omnipotens individui Deus numinis et aeterni, qui totum sacro nutu contines mundum, qui machinam coeli tuorum digitorum operatione firmasti, et potentis verbi fabricam condidisti, qui rapidam fluctuantis pelagi insaniam limitem terrenae vicinitatis obruere, terminis prohibes constitutis, qui solis radiantis aspectus, et cornigeros lunae vultus diei noctique conterminans, utriusque luminis vices sacrae moderationis libramento dispensas, qui stellarum numerum, potestates, signa, munera, loca, cursus, ac tempora solus colligis, solus agnoscis; qui rudis terrae membra torpentia per diversos motus vivis animasti corporibus, qui hominem fructus arboreos vetita praesumptione mandentem postquam morte condemnas, melioris cibi sacramento resuscitas, et a viperei morsus voluptuosa fallacia potu sanguinis immaculati conservas : qui humani generis nomen, praeter quos custos arca munierat, repentina surgentis diluvii inundatione mersum penitus ac sepultum, ex una rursus progenie multiplicare restitutum, ut mysticae demonstratione virtutis, quod carnis delicta necaverant, fida ligni protectione vallatum, per unum totius mundi baptisma panderes abluendum : illam mihi placidus viam, illam supplici nunc demonstra semitam, quae ad salutaris urbis moenia paucorum dirigit angusto calle vestigia, Hierusalem scilicet civitatem Dominicam, Christi passione nostrum Pascha gestantem, ut per hanc corporalis gratiae hospitalitatem fulgentem, ad illam spiritalis gloriae mereamur patriam pervenire, et sit lucerna pedibus meis verbum tuum, Domine, quo recti fulgor itineris ad illa me florei graminis loca perducat, qua nitidum bonus pastor ovile conservat, qua virginis ovis agnum nivea claritate purissimum grex omnis sequitur candidatus.
PL 19, 559B分かたれぬ永遠の神威をもつ全能の神よ。汝は聖なる頷きで全世界を保ち、汝の指の働きで天の造りを固め、力ある言葉の造作を据えた〔ミーニュの脚注は、potentis verbi を「力ある言葉の働きによって」と解するか、potenti verbo と読めと言う〕。汝は、波立つ海の激しい狂乱が隣り合う陸の境を覆うのを、定めた限界によって禁じる。汝は、輝く太陽の姿と、角をもつ月の顔を、昼と夜に隣り合わせに割り当て、二つの光の交代を、聖なる節度の秤で配分する。汝は、星々の数、権能、しるし、務め、場所、軌道、時を、ただ汝のみが集め、ただ汝のみが知る。汝は、荒削りの土の動かぬ肢体を、さまざまな動きのうちに、生ける体として活かした。汝は、禁じられた不遜によって木の実をかみ食らう人を、死に定めたのち、より良い食物の秘跡によって甦らせ、マムシの噛み傷の快い欺きから、汚れなき血の杯によって守る。汝は、箱舟という守り手が囲んだ者たちを除いて、湧き起こった洪水の突然の氾濫にまったく沈められ葬られた人類の名を、一つの血統からふたたび増え広がるべく回復させた〔この文には定動詞が無く、本文が崩れているらしい。ミーニュの脚注によれば、ガランディは multiplicas restitutum、あるいは multiplicare statuisti と読もうとする〕。それは、神秘の力の示しによって、肉の罪が死なせたものを、忠実な木の守りに囲まれたまま、全世界の一つの洗礼によって洗われるべきものとして、汝が開くためであった。穏やかに、その道を私に、その小道を、いま願い求める私に示せ。それは、少数の者の足跡を、狭い小道で救いの都の城壁へ導く道、すなわちエルサレム、主の都、キリストの受難によって我々の復活祭を担う都である。それは、体の恩寵のこの輝くもてなしを通って、あの霊的な栄光の故郷に至るにふさわしくなるためである。そして、汝の言葉が私の足のともしびとなるように、主よ。それによって、正しい道の輝きが、私を花咲く草の地へ導き通すように。そこでは、善き牧者が輝く羊の囲いを守り、そこでは、おとめである羊の子羊、雪のような栄光〔claritas〕でこの上なく清らかな子羊に、白衣の群れがみな従う。
Non est via difficilis, si te ducem praebere dignaberis. Omnia tuae subjacent potestati. Omnis tuis imperiis natura succumbit, et in adversas species ac figuras jussu dominante pertransit.
PL 19, 561B汝が自ら導き手となることをよしとするなら、この道は難しくない。万物は汝の権能のもとにある。あらゆる自然は汝の命令に屈し、支配する命令によって、反対の姿と形へ移る。
Si velis glacialibus segetes annuas flavere temporibus, producit, falcibus agilem hiems pigra messorem.
PL 19, 561B汝が望むなら、氷の時節にも毎年の穀物が黄色く実るように、動きの鈍い冬が、鎌をもつ機敏な刈り手を送り出すだろう。
Si vernalis plagae tempore cum prima florum palla tellus adoperta resplendet, gravidis vineam pampinis jubeas parturire musteo vinitori, jam nec repudians viscera felicis uvae nectarea, temulentae calcis grata propulsabit injuria.
PL 19, 561C春の季節に、大地が最初の花の外衣に覆われて輝くとき、汝が、ブドウの木に、新酒を造るブドウ作りのために、重い蔓をもって実を産めと命じるなら、〔ブドウの木は〕もはや拒むことなく、幸いな房の甘露のような内を、酔った踵の喜ばしい仕打ちによって押し出すだろう〔この句は崩れているらしく、主語をブドウの木(vinea)、grata … injuria を手段と取った。ミーニュの脚注は、この一節全体の意味が暗いと言い、古い写本は nam nec repudians と誤ると言う〕。
Cunctorumque temporum vices mutatis fructibus non renuent Creatori servire. Mirabilium siquidem divinorum cana pandit fides indicium, et antiqua patrum testis origo priscorum.
PL 19, 562Aすべての時節の巡りは、実りを変えて、創造者に仕えることを拒まないだろう。実に、神の驚くべき業の証しを、白髪の信仰が示し、古い先人たちの証人たる起源もそれを示す。
Nec abolenda saeculis aevo senescente transactis immortalia coelestium virtutum signa perdurant.
PL 19, 562B天の力ある業の不滅のしるしは、世が老いて時代が過ぎ去ろうとも、消し去られることなく続いている。
Ex quibus metu trepidantis ingenii pauca saltem audaci relatione perstringere vix nostris animis et cordi permittimus imbecilli, ut silvam magnae densitatis ingrediens, aliquos enitar extrema digitorum summitate ramos attingere.
PL 19, 562Bそのうち、わずかなりとも大胆な叙述で手短に述べることを、我々は、震える才の恐れのゆえに、我々の心と弱い胸に、ほとんど許さない。それは、非常に茂った森に入りつつ、指先の端で、いくつかの枝に触れようと私が努めるためである。
Nam etsi humano corpori centum simul ora suppeditent, centenisque linguarum motibus vox ferrea clamare non cesset, quis cuncta valeat expedire, quorum numeris nec astra coeli densissima, nec bibula maris arena conveniat?
PL 19, 562Bたとえ人の体に百の口が同時に備わり、百の舌の動きで鉄の声が叫び続けたとしても、誰がそのすべてを述べ尽くせようか。その数には、天のいと密な星々も、海の水を吸う砂も及ばないのに。
Ex quo in claram rerum faciem confusa materies, quae chaos dicta est, Verbo fabricante, surrexit.
PL 19, 562B〔これらの業は〕混沌と呼ばれる混乱した素材が、言葉が造り出すことによって、万物の明らかな姿へと立ち上がった時から〔始まる〕。
Enoch Deo gratissimus, et dilectus vivacem gloriam consecutus, per innumeros annorum cursus humanae modum naturae transgrediens, nascendo terrae munus implevit, sed morti miraculum, cui subtractus est, concitavit.
PL 19, 562Cエノクは神にいとも喜ばれ、愛されて、生き続ける栄光を得、数えきれない年の巡りを通じて、人の本性の限度を超えて生き、生まれることで地への務めを果たしたが、自らがそこから取り去られた死に、奇跡〔を見る驚き〕を引き起こした。
Marcebant Sarae jam senectute membra languentia, et grandaevo situ sanguis exstinctus annosi corporis venas desperatae prolis sterilitate damnaverat, cum senioris viri fecundata connubio, sinum gelidi repente ventris extendit, et tumidis novo partu praecordiis natum sera felicitate progenitum, in spem futurae gentis, et populi ad lactei potus ubera mater tremebunda suspendit, quem genitor munus obtulit Deo, cujus fuerat in desperatione promissio.
PL 19, 563Bサラの肢体は老いのためすでにしぼんで衰え、古びた衰えのなかで血は冷え〔底本は行末で san-is と分かれる。ミーニュの脚注は sanis を誤りとし、sanguis と読む〕、年を経た体の血管を、望み絶えた子孫の不妊が定めていた。そのとき、より年長の夫との結婚によって孕んで、冷えた胎の懐を突然広げ、新しい出産に胸を膨らませて、遅い幸いによって生まれた子を、来たるべき民の望みのために、震える母が、乳の飲み物の乳房に吊るした。その子を父は贈り物として神に献げた。その神の約束は、絶望のさなかに与えられていたものである。
Stetit puer ad jugulum, et factus est aries in holocaustum. O sancti mens intemerata Pontificis! humana respuit, divina prospexit, filio dum vitam denegat, acquisivit. Abraham gladium protulit, ut feriret, et Dominus sacrificium sibi mutavit, ut filium non feriret.
PL 19, 564B子は喉元に立ち、雄羊が焼き尽くす献げ物となった。ああ、聖なる祭司〔pontifex〕の汚れなき心よ! 人のことを退け、神のことを見通し、子に命を与えまいとしつつ、かえって命を得た。アブラハムは打つために剣を抜き、主は、子を打たせないために、献げ物を自分のために替えた。
Grande scilicet gerebatur in hac parte mysterium, ut pro humani generis vita sponte se Christus mitis Agnus offerret ad victimam.
PL 19, 564Bこの件では、実に大いなる奥義が行われていた。人類の命のために、柔和な子羊キリストが、自ら進んでいけにえとして身を献げるという。
Loth peritura fugiebat ex Sodoma, cujus uxor incautae praesumptionis audacia, dum respicit, quae evasit, mutata salis remansit in statua, non pro sapientia, sed pro poena.
PL 19, 565Aロトは滅びゆくソドムから逃れていたが、その妻は、不用意な思い上がりの大胆さで、逃れたものを振り返るうちに、塩の像に変えられて残った。知恵のためではなく、刑罰のために。
Nullus enim ad contempta semel mundi discrimina praecipiti rursus cupiditate conversus jucundae salutis laetitia perfruetur.
PL 19, 565A一度軽んじた世界の危険へ、逸る欲望でふたたび向き直る者は、誰も、楽しい救いの喜びを享受しない。
Nec enim dignus est arator ille ventura fructuum fertilitate gaudere, qui sulcum vomeris recto cursu formandi retrorsi vultus aversione confundens, praeteriti laboris ordinem dissiparit.
PL 19, 565B来たるべき実りの豊かさを喜ぶにふさわしい農夫は、鋤の刃の溝をまっすぐな進みで形づくる最中に、背後へ向けた顔の背き〔retrorsi。ミーニュの脚注は retrorsum かと疑う〕でそれを乱し、過ぎた労苦の秩序を散らした者ではない。
Rubus innocuis quondam ignibus involutus, non ardens videbatur ardere, cujus materies nec incendiis alimenta praestabat, nec circumfusi caloris igne correpta, detrimentis exusti roboris subjacebat.
PL 19, 566Aかつてイバラの茂みは、害のない火に包まれ、燃えずに燃えているように見えた。その素材は火に養分を与えることもなく、周りに注がれる熱の火に捕らえられて、焼かれた丈夫さの損失を被ることもなかった。
Ita divini fomitis temperabatur attactus, ut blandiente ramis aestuantibus flamma, splendor in frondibus cerneretur esse, non poena.
PL 19, 566A神の火種の触れ方はそのように和らげられていたので、燃える枝に炎がやさしくじゃれつき、葉のあいだには、刑罰ではなく輝きがあるのが見えた。
Mitis virgae natura tractabilis in immitem et intractabilem mutata est draconem, qua vipereos motus tam sinuoso flexu volumina, quam trisulcas vibrando linguas exercens, geminos inimicae fraudis angues absorbuit, atque propriam virgulti speciem rigida rursus mutatione suscepit.
PL 19, 566B柔和で扱いやすい杖の本性は、獰猛で扱いがたい竜に変わった。その杖は、マムシのような動きを、曲がりくねる曲がり方でとぐろの輪にも、三つ又の舌を震わせることにも働かせつつ、敵意ある欺きの二匹の蛇を呑み込み、ふたたび堅い変化によって、小枝の本来の姿を取り戻した。
Per media marinis fluctibus profunda latentia revolutis in geminum latus undis, et aequorea divinitus aedificatione suspensis, pedestris turba transivit, stetit undique pontus ut murus, et cognati gurgitis spoliata velamine tellus permansit nuda, donec populus pelago gradiens absente per pelagus, vestigiis hospitam peregrinis aquosae viam carperet siccitatis.
PL 19, 567A海の波に隠れていた深みのただ中を、波が両側へ巻き返され、神の力で海の造りとして吊り上げられたとき、徒歩の群衆が渡った。海は四方で壁のように立ち、同族の淵の覆いを剥がれた大地は、民が海の中を歩みつつ、海が不在のまま海を通って、異国の足跡で、客を迎える水の乾きの道をたどり終えるまで、裸のままとどまった。
Mutavit natura semitam, jussa paululum relaxare constantiam, et innumera lubrici salis campos multitudo transgressa, rude baptismatis mysterium nesciendo gerebat, quae per aquarum freta salubria, duce Christo, transiverat.
PL 19, 567B自然は小道を変え、しばし確固さをゆるめるよう命じられた。数えきれない群衆が、滑りやすい塩の野を渡り、知らぬままに、未熟な洗礼の奥義を担っていた。彼らはキリストを導き手として、救いの水の海峡を渡ったのである。
Ita denique propheta cecinit, illa significans : Vox Domini super aquas multas. Vocem igitur verbum dici quis dubitat?
PL 19, 567B実に、預言者は、そのことを指して次のように歌った。「主の声は多くの水の上にある」。それゆえ、声が言葉と言われることを誰が疑うだろうか。
Verbum autem Christum esse quis abneget? qui veteris, ac novi conditor Testamenti immensam primae legis abyssum suo patefecit adventu, quatenus recentiore doctrina, tamquam remotis undarum molibus intimis, ac profundis, sequens aetas nil periculi formidans per callem planae libertatis incederet jam secura.
PL 19, 567B言葉がキリストであることを、誰が否むだろうか。彼は旧約と新約の創設者であり、自らの到来によって、第一の律法の限りない深淵を開いた。それは、より新しい教えによって、あたかも水の底深くにある大きな塊が取り除かれたかのように、後に続く時代が、危険を何ら恐れることなく、平らな自由の道をすでに安らかに進むためである。
Quid ejusdem plebis catervas innumeras in desertis terrarum spatiis, et totius victus sterilitate damnatis, cibos angelicos, panemque coelestis gratiae referam consecutas?
PL 19, 568Bあらゆる食物の不毛に定められた荒れ地の広がりの中で、同じ民の数知れぬ群れが、天使の食物、天の恩寵のパンを得たことを、私はどうして語ろうか。
Ubi nectareus aethereae majestatis nimbus irrorans populo dapes ex pluviis, et copiosas ex imbribus escas effudit.
PL 19, 568Bそこでは、天空の威光の、ネクタルのごとき雲が露を降らせ、民に雨から宴を、にわか雨から豊かな食べ物を注いだ。
Per squalentia rursus violentis arva fervoribus sitiens aestuabat exercitus, qua familiari semper ardore negatis fontibus, jacens terra languebat, qua spem bibendi pariter, ac vivendi deficiens aquarum natura subduxerat, cum stupentis saxi visceribus torpor inclusus spumantem subito fluctuanti caute redundavit in laticem, siccaeque jejuni marmoris venae potum cunctis vomuere multiplicem.
PL 19, 568Bまた、荒れ果てた野を通って、猛烈な暑さの中、軍勢は渇いて燃えていた。そこでは、常の灼熱〔ardore。ミーニュの脚注によれば編者が ardoris を改めた読み〕のために泉が拒まれ、大地は横たわって衰え、水の本性が飲む望みとともに生きる望みをも取り去っていた。そのとき、凝り固まった岩の内に閉じ込められていた麻痺が、突然、泡立つ水となって、揺れる岩からあふれ出し、乾いて飢えた大理石のような岩の脈は、すべての者に豊かな飲み物を吐き出した。
His tribus ergo rebus jam magna sui nuntians sacramenta mysterii Christus erat in pelago, Christus in pane, Christus in saxo.
PL 19, 569Bそれゆえ、これら三つのことにおいて、キリストは、自らの奥義の大いなる秘義をすでに告げ知らせていた。キリストは海の中に、キリストはパンの中に、キリストは岩の中にいた。
Asella, vile pecus, ac stolidum, angelicae potestatis visione perterrita, sessorem verbis alloquitur, et rudentis linguae clamor inconditus humanae vocis affatibus explicatur.
PL 19, 569B雌の驢馬は、卑しく愚かな家畜であるが、天使の力の幻に恐れおののいて、乗り手に言葉で語りかけ、いななく舌の粗野な叫びは、人の声の語りに解き明かされた。
Sol in medio coeli cacumine rapidos anhelantis flammae cursus infrenans contra Gabaon per insolitas diei moras dilato vespere lucem fixus astrinxit.
PL 19, 569B太陽は、天の中ほどの頂で、あえぐ炎の速い走りを手綱で抑え、ギブオンの方で、昼の異例の遅れによって夕べを延ばし、静止して光を引き留めた。
Nec luna suis legibus mota pigrae stationis limen excedens, ordinem consueti gressus exercuit, donec gladius victoris exercitum hostilem funditus amputaret coelestis auxilii conjuratione.
PL 19, 569B月もまた、自らの法に動かされて緩慢な停止の敷居を越え出ることなく、常の歩みの順を進めなかった。勝利者の剣が、天の助けの盟約によって、敵の軍勢を根こそぎ断ち切るまでである。
Virtuti famulantia denique videbant ipsa jam sidera, per similis vocabuli sacramentum, Jesum Dominum, nomine praecedente, venturum.
PL 19, 570B実に、力に仕える星々さえも、類似の名の秘義によって、名が先立つかたちで、主イエスが来たるべきことを、すでに見ていた〔ヨシュアの名が先立つことを言うと解した〕。
Heliam praeter naturae dispositum corvi diurnis epulis transegerunt, alesque voracis rostri rapacitati subjectus, qui facilem praedam cavo gutturi subministrat, jejunis morsibus escam deferebat illaesam.
PL 19, 570Bエリヤを、自然の定めに反して、カラスたちが日ごとの食事で養った。貪欲なくちばしの略奪に従う鳥は、たやすい獲物を空洞の喉に供する者であるが、飢えた口に傷のない食べ物を運んだ。
Nunc Heliae bonus, ac fidus, qui Noe quondam malus, ac perfidus, in terris abluit culpam, in aquarum inundatione contractam.
PL 19, 570B今や、エリヤには善良で忠実であり、かつてノアには悪く背信であった〔カラス〕が、地上で、水の氾濫によって負った咎を洗い流す。
At ille plenus existens, postquam miracula terris plura monstravit, suaque dignum successione per spiritum velut haereditariam largitatem propriae virtutis munus transtulit in amicum, flammeis raptus equis, et curribus per illos clarae serenitatis excessus, qua levior puri tramitis via nullos in aethereo campo ferventis rotae sulcos orbita demergente conservat, dexteriora majoris spatii sic petivit, ut triumphi coelestis axe resplendens, humani limitis metam longa fretus vivacitate contemneret.
PL 19, 570Bだが彼は、〔神に〕満ちており、地に多くの奇跡を示した後、自らの後継にふさわしい友に、霊によって、いわば世襲の賜物として、自らの力の贈り物を移した。そして炎の馬と戦車にさらわれ、晴朗な空のあの昇りを通って、より軽い清らかな道が、天空の野に、燃える車輪の軌道が沈める轍を一つも残さない所を、より広い空間の右の方へと向かい、天の凱旋の車軸に輝きつつ、長い命に頼って、人の限りの目印を軽んじた。
Quam bene vocabulo pariter, conveniente ac merito Heliae claritati, vel nomini fulgentis semitae majestas arrisit! Cui si Graeco sermone queat una per accentum littera commutari, sol specialiter exprimi videatur.
PL 19, 571B輝く道の威光は、名においても等しく、ふさわしく当然のこととして、エリヤの栄光に、あるいはその名に、何とよく微笑んだことか〔文の係りは定かでない。fulgentis semitae を majestas に係る属格、claritati と nomini を arrisit の与格と取った〕。もしギリシア語で、アクセントによって一字が変えられうるなら、〔その名は〕特に太陽を表すと見えよう。
Ezechiae, regi justissimo, in extremis vitae terminis constituto, quindecim Dominus sua pietate, vel jure annos addidit ad salutem, mortisque claudens patefacta jam limina, vitam in occasu languentem ad ortus revocavit originem.
PL 19, 571Bヒゼキヤ、いとも義しい王が、命の最後の限りに置かれたとき、主は、自らの慈しみ、あるいは権利によって、救いのために十五年を加え、すでに開かれていた死の敷居を閉ざして、日没に衰えていた命を、日の出という起源へ呼び戻した。
Jonas in marinos fluctus anxiae puppis trepidatione jactatus, uteroque sorbentis ceti reconditus, non sensit aquas in pelago constitutus, vitale scilicet sepulcrum, ne moreretur, ingressus, tutusque mitissima sub voraci ventre custodia, depositum videbatur esse, non praeda, hostilique salubrius protectione servatus, venit ad terram vomitu, non carina. Cui facto diversitate contrario nauta feritatem praebuit, fera navigium ministravit.
PL 19, 572Bヨナは、不安に揺れる船の動揺によって海の波に投げ出され、呑み込む大魚の腹に隠された。海の中にいて水を感じなかった。死なないために、命の墓に入ったのである。貪り食う腹の下の、最も穏やかな保護に守られ、獲物ではなく預かり物と見え、敵意の守りによってかえって救いをもって保たれ、吐き出されることによって陸に着いた。船によってではない。この出来事に対し、逆の取り合わせで、水夫は獰猛さ〔feritatem。ミーニュの脚注によれば、古い写本は veritatem(真実)と書き、ジュレが feritatem と正した〕を示し、獣は船を供した。
Cum, spirante coelitus Deo, trium puerorum una cordis intentio Babylonia sacra contemneret penitus, ac negaret, durumque mortis exitium tyrannicae legis atrocitate susciperet, cujus rabies Achaemenii furoris igne succensa, torrentem fornacis propriae superabat ardorem, rogo vincti traduntur in medio, pyra juvenes non audente contingere, qui tantum corde ferventes vicerunt imaginem poena deferente supplicium.
PL 19, 572B神が天から息吹を与える中、三人の若者の一つの心の志が、バビロニアの祭儀を全く軽んじて拒み、暴君の法の苛烈さによる死の過酷な滅びを引き受けたとき──その狂暴はアカイメネスの怒りの火に燃え立ち、自らの炉の燃えさかる熱をも上回っていた──若者らは縛られて火刑の薪の真ん中に引き渡された〔ミーニュの脚注は traduntur を truduntur(突き落とされる)と読むことを示唆する〕が、薪の火は彼らに触れようとしなかった。彼らは心だけで燃え、刑罰が差し出す責め苦という像に打ち勝った〔底本は imaginem。ミーニュの脚注は imagineum(像のごとき)と読むことを勧める〕。
O quanta est credentibus salus, cum gloria flammis fidei plus candentes, restincta torpuit vis camini!
PL 19, 573Bああ、信じる者にとって何と大きな救いか。栄光のうちに、信仰の炎でいっそう白熱する者たちを前にして、炉の力は消えて鈍った。
Auctor igitur tam nefandi judicii dignum factis supplicium non evasit. Nam qui vecordi raptus insania, humanae pietatis jura despexerat, ferino vixit ritu per silvas, et consortia pecudum sectatus agrestia, aulici deliciosa convivii pastus feno, potatus fluvio permutavit, quem sub hujus deformitatis aspectu hirsutum silvis et montibus septem viderunt tempora pervagatum.
PL 19, 574Aされば、かくも忌まわしい裁きの張本人〔ネブカドネツァルを言う〕は、その行いにふさわしい刑罰を免れなかった。実に、狂気の乱心にさらわれて人の情愛の法を軽んじた者は、獣のごとく森の中に生き、家畜の野の交わりを追い求め、宮廷の豪奢な宴の食を、飼い葉を食い、川の水を飲むことに替えた。この醜さの姿のまま、毛むくじゃらで森と山をさまよう彼を、七つの時が見た。
Nec minus Darii postmodum regnatoris dum praeteritam furor imitatur insaniam, Daniel, Hebraeorum decus amplissimum, cum feris jejunio stimulatis includitur, et simplicis animae corpus innoxium saevius vorandum morsibus deputatur; bellua tamen facta mitis et placida, ne sanctos artus insano dente laceraret esuriens, coepit amare jam famem, vultusque terribilis rabies mollita submittens, atque in saevis faucibus ira blandior conquiescens, genuinae feritatis immemores praedam servare docuit tunc leones.
PL 19, 575Aその後、王ダレイオスも劣らず、その狂暴が先の狂気を真似る〔imitatur。ミーニュの脚注(592A)によれば、編者が imitatus を改めた読み〕とき、ヘブライ人の最も大いなる誉れダニエルは、飢えに駆り立てられた獣たちとともに閉じ込められ、素朴な魂の罪なき体は、いっそう残酷に牙で貪られるよう定められた〔deputatur。同じ脚注によれば、編者が deputatus を改めた読み〕。しかし獣は柔和で穏やかになり、飢えたまま狂った歯で聖なる肢体を裂くことのないよう、飢えをさえ愛し始め、恐ろしい顔の猛りは和らいで下を向き、荒々しい喉の中で怒りはなだめられて静まり、生来の獰猛さを忘れた獅子たちに、そのとき獲物を取っておくことを教えた。
Dic, ubi post talia tuae sunt leges, pertinax o natura, quis toties tibi jura subtraxit? quis translatum nescire virum jussit infernum, sterili matri fecundam praestitit senectutem, ad aram sponte compulit venire pecudem, muliebrem effigiem in salis simulacrum convertit, ramos incendiis aestuantes non ardere monstravit, virgultum solvit in colubrum, per marinos fluctus pedestres patefecit incessus, pluentibus nimbis nectareum manna diffudit, ex arentibus saxi visceribus undas ejecit, ora mutae quadrupedis humana fari verba permisit, elementa defixis cursibus longa statione suspendit, volucrum ministeriis hominem pavit, et in coelum corusci equitatus axe per duxit, morienti jam regi tria lustra donavit, feri praedonis in utero portum dedit esse naufrago, rore sidereo puerorum membra proluit in camino, regem vagum dumosa per pascua feris ac pecoribus fecit esse convivam, leones praedae parcere, et rapinam docuit non amare?
PL 19, 575B言え、頑固な自然よ、このようなことの後、汝の法はどこにあるのか。誰が幾度も汝から権利を奪ったのか。誰が、移された男〔エノクを言う〕に冥界を知らぬよう命じ、不妊の母に豊かな老年を与え、家畜を自ら祭壇に来させ、女の姿を塩の像に変え、火で燃える枝が燃えないことを示し、灌木を蛇に解き、海の波を通って徒歩の歩みを開き、降る雲からネクタルのようなマナを注ぎ、乾いた岩の内臓から水を迸らせ、物言わぬ四つ足の口が人の言葉を語ることを許し、諸元素を、走りを止めて長い停止のうちに宙づりにし、鳥の奉仕で人を養い、輝く騎馬の車軸で天へ導き〔底本は per duxit と分けて刷る。perduxit と読む〕、死にゆく王に三つの五年期〔十五年〕を与え、獰猛な略奪者の腹の中に、難破した者のための港があるようにし、星の露で炉の中の若者らの体を洗い、さまよう王を、イバラの牧場を通して、獣や家畜の食卓仲間とし、獅子に獲物には手をつけぬことを教え、略奪を愛さぬことを教えたのか。
Nempe rerum conditori omnium, cujus cuncta, seu nota, seu latentia verbi constant machinis fabricata, sui operis subjacent fundamenta, et sequitur jubentis imperium creatura, quacumque nutu naturae traxerit divinae sententia.
PL 19, 577A実に、万物の造り主に、その言葉の仕組みによって、知られたものも隠れたものも、すべてが造られて成り立っている者に、自らの業の土台は従い、命ずる者の命令に被造物は従う。神の本性の定めが、頷き一つでどこへ引こうとも〔naturae divinae を sententia に係る属格と取った〕。
Heu! miseri, qui vanis cultibus inclinati stultum sinistri cordis officium sculptis a se simulacris impendunt, factoremque proprium relinquentes, suae manus venerantur effigies, qui furor est, quae tanta menti ludit insania, ut turpem volucrem, obscenissimum bovem, tortum draconem, et semihominem canem homo integer membris adoret, et solem nonnulli nebulosis mentibus obcaecati rerum genitorem illa volunt opinione censeri, quia terrarum tractus, et spatia clarae serenitatis luce perfundens, coeli plagas, ac sidera flammigera lustrare velocitate non cessat; cum ab ipsa potius instabili mobilitate, quam rapidis discursibus vagus ignis exercet, officium constet esse, quam dominum.
PL 19, 578Aああ、哀れな者たちよ。空しい祭儀に傾き、邪な心の愚かな務めを、自分たちが刻んだ偶像に捧げ、自らの造り主を捨てて、自分の手の像を崇める。何という狂気か、これほどの狂乱が心を弄ぶとは〔底本は menti。ミーニュの脚注は mentes(諸々の心を)と読むことを示唆する〕。五体満足の人間が、醜い鳥、いとも醜悪な牛、とぐろを巻く竜、半人の犬を拝むとは。また、曇った心に盲いた幾人かは、太陽が万物の生みの親と見なされることを、その考えによって望む。大地の広がりと空間を晴朗な光で満たし、天の領域と炎の星々を速やかに巡ることをやめないからである。しかし、さまよう火が急速な巡行のうちに行うその不安定な動きそのものから、それが主であるよりもむしろ務め〔を果たすもの〕であることは明らかである。
Quippe certo dispensationis ordine custodito, nunc oritur, nunc ad occasum horis vergentibus inclinatus, vices cum nocte partitur.
PL 19, 579B実に、定まった配剤の順を守って、あるときは昇り、あるときは時が傾くにつれて没へと下り、〔太陽は〕夜と順を分け合う。
Nec ubique semper est constitutus, quique nulla nascentis vidit mundi primordia, nisi peracto sine sole die jam gemino, providus cum conditor a tertiae lucis instituisset radiare principio.
PL 19, 579Bまた、どこにでも常にあるのではなく、生まれつつある世界の始まりの何ひとつも見なかった者である。すでに二日が太陽なしに過ぎたのち、先見の造り主が、三日目の光の初めから輝くよう定めたときでなければ〔見なかった〕。
Sic etiam lunae supervacua plerique vota dependunt, quam crescere semper, ac minui praefinitis mensium temporibus intuentur. Sic stellis quoque litare non desinunt, quae depulsae noctis abscessu matutinae lucis vultibus effugantur.
PL 19, 579B同様に、多くの者は月にも空しい願いを捧げる。それが満ち、また欠けるのを、定められた月々の時に常に見ているのに。同様に、星々にもいけにえを捧げることをやめない。それは去りゆく夜の退きとともに追われ、朝の光の面前で逃げ去るのに。
Hic aquarum cultor est, ille flammarum. Sed species, sibi natura contrarias, non audent inimicas efficere, ne propiore discordia aut ignis ardentior latices debiliores exsiccet, aut impar undis ingentibus rogus subito moriatur exstinctus.
PL 19, 580Bある者は水を崇め、ある者は炎を崇める。だが、本性として互いに対立する種を、敵とすることは、あえてしない。近い争いのために、いっそう強い火が弱い水を乾かすか、あるいは釣り合わぬ火刑の薪が大水に突然消されて死ぬことを恐れるからである。
Alius arboreis radicibus aras instituens, dapes apponens, ramos, ac robora flebiliter orare non cessat, ut natos, domos, rura, conjugium, famulos, censumque custodiant.
PL 19, 580B別の者は、木の根に祭壇を設け、供え物の宴を置き、枝と幹に、子らと家と畑と婚姻と召使いと財産を守るよう、涙ながらに祈ることをやめない。
Lignee, ligna quid obsecras? surdis operam dependis exclamans, a mutis responsa nihil auditurus exspectas.
PL 19, 580B木の者よ、汝は木に何を乞うのか。聾者に叫んで労を費やし、物言わぬものから答えを待つが、何も聞けないだろう。
Quae domorum constantiam illa tantum ratione sustentant, si securibus amputata, pendentia culmina tecti suffulciant, aut focis adhibita sumendis dapibus famulentur accensa.
PL 19, 580Bそれらは、家々の安定を、ただ次の理由でのみ支える。斧で切り取られて、垂れ下がる屋根の棟を下から支えるか、あるいは炉に置かれ、火をつけられて、食する食事に仕えるかである。
Nonnulli dementius olerum veneratores existunt, et in hortis numina rigantes arentia transplantatorum se deorum edocent veros esse cultores.
PL 19, 581Aある者たちはいっそう愚かにも野菜の崇拝者となり、庭で神威に水をやりつつ、乾きゆく、移し植えられた神々のまことの崇拝者であることを自ら示している。
Sed plura de talibus jam referre pudet, ne in sanctae religionis pagina dum numerosos stultitiae castigamus errores, aut lilia nimio decore mollissima rubus asper exurat, aut per violaria florentis campi purpurea, carduus, et spinosis armatus aculeis paliurus exsurgat.
PL 19, 581Aだが、このような者たちについてさらに語るのは、もはや恥ずかしい。聖なる宗教の頁において、愚かさの数多くの誤りを我々が罰する間に、荒いイバラが、過ぎた美しさのゆえにこの上なく柔らかなユリを焼き尽くすか、あるいは花咲く野の紫のスミレ畑に、アザミと、棘の針で武装したハマナツメが生え出るかすることのないように。
Igitur increpando jam satis est, qui humanis erroribus coli monstra derisimus, vel potius tales actus miserando deflevimus.
PL 19, 581Bされば、人の誤りによって怪物が崇められることを嘲笑した、いやむしろそのような行いを憐れんで嘆いた我々には、叱責はもはや十分である。
Nunc per incoepti juvat ire tramitis institutum, montemque sublimem firmo gradu conscendere, atque ad urbem, nostrae libertatis auctorem, totarum virium studio pervenire.
PL 19, 581B今は、始めた道の定めを進み、高い山を確かな足取りで登り、我々の自由の創始者である都に、全力の熱意をもって至ることが喜ばしい。
Ipsa denique tranquillae domus est pacis, ipsa tutum salutis habitaculum, ipsa perpetuum libertatis obsequium.
PL 19, 582A実に、その〔都〕こそが静かな平和の家であり、その〔都〕こそが確かな救いの住まいであり、その〔都〕こそが永続する自由への奉仕である。
Si enim de terrena mortalis habitaculi civitate, et a mortali fabricatore fundata Poeta saecularium ita cecinit litterarum, Et quae tanta fuit Romam tibi causa videndi?
PL 19, 582A実に、死すべき住まいの地上の都、死すべき造り手によって建てられた都についてさえ、世俗の文芸の詩人はこう歌ったのである。「そして、汝がローマを見るのに、これほどの理由は何であったか」〔ウェルギリウス『牧歌』1.26–27〕。
Libertas... quanto magis coelestium in civitate regnorum, quam Deus Dominus instituit fabricator, jura perpetuae libertatis esse credemus! de qua vates ait spiritualium canticorum, Aedificans Hierusalem Dominus, et in sequenti nihilominus psalmo similiter explanavit, Lauda, Hierusalem, Dominum, lauda Deum tuum, Sion, quoniam confortavit seras portarum tuarum, benedixit filios tuos in te, qui posuit fines tuos pacem, etc. Audiamus ipsum quoque rerum omnium conditorem in Evangeliis suis, sacrosancto sermone cujus esse memorarit hanc urbem : Dico autem vobis, non jurare omnino neque per coelum, quia thronus Dei est, neque per terram, quia scabellum est pedum ejus, neque per Hierosolymam, quia civitas magni regis est (Matth. V, 34 seqq.) .
PL 19, 582B「自由が……」。そうであれば、まして、天の王国の都において、主なる神が造り手として設けたその都において、永続する自由の法があると、我々は信じるであろう。その都について、霊の歌の預言者は言う。「エルサレムを建てる主」。そして次の詩篇においても、同様に説き明かした。「エルサレムよ、主を讃えよ。汝の神を讃えよ、シオンよ。〔主は〕汝の門のかんぬきを強め、汝のうちで汝の子らを祝福し、汝の境を平和とした」等。万物の造り主自身が、その福音書の中で、この都が誰のものであると神聖な言葉で述べたかを、我々は聞こう。「私は汝らに言う。いっさい誓ってはならない。天によっても、それは神の玉座だからである。地によっても、それはその足台だからである。エルサレムによっても、それは大王の都だからである」(マタイ5:34以下)。
Tamquam si diceret mea, qui apertius dissimulavit exprimere, ut humilitate sermonis culmen suae panderet majestatis. Ita enim cum doceret, admonuit dicens : Tollite jugum meum super vos, et discite a me, quia mitis sum, et humilis corde (Matth. XI, 29) .
PL 19, 583Bあたかも「私のものだ」と言うかのようである。彼があからさまに言うことを避けたのは、言葉のへりくだりによって、自らの威光の高みを示すためである。実にこのように教えたとき、彼は戒めて言った。「私のくびきを汝らの上に負え。そして私から学べ。私は柔和で、心のへりくだった者だからである」(マタイ11:29)。
Hic est, ubi regia fulvis aula tholis irradiat, ubi petens accipit, quaerens invenit, pulsanti mox panditur. Hic ille, pretiosus enim lapis, qui ab aedificantibus reprobatus in anguli nitet capite constitutus. Cujus onus nimis leve sentitur, cujus jugum suave plurimum comprobatur.
PL 19, 584Aここは、王の広間が黄金の円天井で輝き、求める者が受け、探す者が見いだし、叩く者にはすぐに開かれる場である。ここに、あの、実に尊い石がある。建てる者らに捨てられたが、隅の頭に据えられて輝く。その荷はきわめて軽く感じられ、そのくびきはこの上なく心地よいと証明される。
Igitur per digesta quaedam veteris Testamenti miracula retulimus, quaenam Pater Filii consortio, sanctoque Spiritu secum gesserit constituto.
PL 19, 584Bされば、我々は、旧約の整えられた幾つかの奇跡を通じて、父が、子との共なる働きにより、聖なる霊を自らとともに据えて、何を成したかを語った。
Per digesta similiter quaedam novi Testamenti miracula referemus, quaenam Filius paterno consortio, sanctoque Spiritu secum gesserit constituto, ut deitatis una potentia inseparabili semper virtute conspicua, et simplici majestate sit triplex, et triplici majestate sit simplex.
PL 19, 584B同様に、新約の整えられた幾つかの奇跡を通じて、子が、父との共なる働きにより、聖なる霊を自らとともに据えて、何を成したかを語ろう。それは、神性の唯一の権能が、分かたれぬ力によって常に際立ち、単一の威光によって三重であり、三重の威光によって単一であるためである。
Haec est vera fides, et firma credulitas. Hanc salutem infelix Arrius habere contempsit, qui, per devios curvi callis anfractus dum rectum nititur iter avertere, tetram delapsus in foveam, caligantis tartari secutus tenebrosa est, tam sensu vacuus, et inanis, quam tempore justi supplicii ventre quoque vacuus fusis visceribus exspiravit.
PL 19, 585Bこれこそ真の信仰、堅固な信心である。この救いを、不幸なアレイオスは持つことを軽んじた。彼は、曲がった小道の迷う屈曲を通って、まっすぐな道をそらそうと努める間に、忌まわしい穴に落ち込み、暗黒のタルタルスの闇に従った。思いにおいて空虚で空であったのと同じく、正しい罰の時には、内臓が流れ出て、腹もまた空になって息絶えた。
Demens, qui paternae divinitatis jura, nullius exemplo similitudinis coaequanda, caducis putavit gradibus computari!
PL 19, 585B愚かな者よ、父の神性の権利を、いかなる類似の例によっても等しくなしえないものを、朽ちる段階で数えうると考えたとは。
Inter homines namque carnali lege nascentes filius minor est patre, quoniam pater ipse, qui filium nunc praecedit, paulo ante filius fuit, et qui filius est, nunc cernitur, cum pater fieri posse non habetur ambiguum.
PL 19, 585B実に、肉の法によって生まれる人間のあいだでは、子は父より小さい。父自身、今は子に先立つ者でも、少し前までは子であったからである。今は子と見られている者も、父となりうることは疑われない〔構文が絡んでいる。ミーニュの脚注によれば、別本に cum pater fieri と compater fieri があり、意味は明らかだという〕。
Sic per omnem nepotum seriem nova proles excurrit, et avorum atavi senio numerantur ingenti.
PL 19, 585Bこうして孫たちのすべての系譜を通じて新しい子孫が現れ、祖父たちの曾祖父らは、莫大な老齢によって数えられる〔底本は senio。ミーニュの脚注は serie(系列)と読まないのかと問う〕。
Dominus, qui verbum, virtus, sapientia, et totum commune Patris, est Christus, de lumine lumen exortum, de solo solus est natus, qui nec Patre minor in aliquo, nec est, quo crescat, rebus universis excelsior, quippe qui genitus, non creatus, nomen habet pro summitate Principium : ita enim, secundum Joannem, Judaeis requirentibus sese dixit esse principium.
PL 19, 585B主とは、言葉、力、知恵であり、父と共なるすべてである、キリストである。光からの光として生じ、ただ一人の者から、ただ一人の者として生まれた。何においても父より小さくなく、万物よりも高い者として、増し加わるべき点も無い。まことに、生まれた者であって造られた者ではないので、その頂のゆえに「始まり」という名を持つ。実に、ヨハネによれば、ユダヤ人たちが尋ねたとき、自分が始まりであると言ったのである。
Quid ergo principium est, nisi cacumen excelsum, supra quod nihil penitus reperitur, semper in Patre permanens, qui in ipso semper manet Pater, rerumque omnium caput, unus individuae majestatis est Deus, non quia Filius hic credatur esse, qui Pater est, sed quia Filius hoc credatur esse, quod Pater est, sicut per evangelicam ipse locutus est doctrinam, dicens : Ego in Patre, et Pater in me (Joan. X, 38) .
PL 19, 586Bでは、始まりとは、その上には何も見いだされない高い頂でなくて何か。それは常に父のうちにとどまり、その父もまた彼〔始まり〕のうちに常にとどまり、万物の頭として、分かたれぬ威光をもつ唯一の神である。それは、父である者がこの子であると信じられるからではなく、父であるところのものを子もまたそうであると信じられるからである。福音の教えを通して彼自身が言ったとおりである。「私は父のうちにあり、父は私のうちにある」(ヨハネ10:38)。
Deinde consequenter adjecit : Ego, et Pater, unum sumus (Ibid., 30) . Arrius, unum, dici audiat; Sabellius, Sumus, dici cognoscat; alter a Trinitate refugiens, alter ab unitate dissentiens : ambo pares errore, licet diversa sentientes.
PL 19, 586B続いて、彼は付け加えた。「私と父とは一つである」(ヨハネ10:30)。アレイオスは「一つ」〔unum〕と言われていることを聞くがよい。サベリウスは「である」〔sumus。複数形〕と言われていることを知るがよい。一方は三位一体から逃れ、他方は一体性に背く。両者は、異なることを考えていても、誤りにおいて等しい。
Qualiter gentilium dogmatum suis obviare dictis invicem conantur auctores, qui brachia nudis humeris proferentes exserta, nihil docendo tradere, sed tantum parati sunt longa disputatione certare.
PL 19, 587Aちょうど、異邦人の教説の創始者たちが、互いの言説に逆らおうと努めるのと同じである。彼らは裸の肩から腕をむき出しに突き出して、何かを教えて伝えるのではなく、ただ長い議論で争うことに備えている。
Quorum prudentia jacet inculta, quia vana est coram Domino mundanae sapientiae fragilis disciplina. Hic plus loquitur, ille plus tacet. Hic ambulando disputat, ille stando pronuntiat. Alius semper illacrymat, alius ridere non cessat. Diversis igitur modis par vesania videtur in cunctis.
PL 19, 587B彼らの思慮は耕されぬまま横たわる。世の知恵のもろい学問は、主の前では空しいからである。この者は多く語り、あの者は多く黙る。この者は歩きながら論じ、あの者は立ったまま宣する。ある者は常に涙を流し、ある者は笑うのをやめない。かくして、さまざまな仕方で、同じ狂気がすべての者に見える。
Interea dum viatici laboris sarcinam sermonibus allevamus, spesque simul ac fides in ardua meum comitantur incessum, blandius ad arcis summae fastigium, deposita difficultate, pervenimus.
PL 19, 588Bそのあいだに、我々が旅路の労苦の荷を言葉によって軽くし、望みと信仰がともに険しい所へ向かう私の歩みに伴う間に、困難を捨てて、いっそう心地よく、頂の城の高みに至る。
Ecce sacrae crucis vexilla jam radiant, ecce magni regis castra piissima coruscum lumen ostendunt, flatuque sidereo tuba Dominicae stationis exclamat. Militibus suae portae patet accessus; qui militat, ingrediatur intrepidus.
PL 19, 589A見よ、聖なる十字架の旗印がすでに輝く。見よ、大王のいとも敬虔な陣営が、きらめく光を示す。星のような息吹で、主の陣地のラッパが叫ぶ。兵士たちには、その門への道が開かれている。戦う者は、恐れずに入れ。
Janua vos aeternitatis invitat, quae janua Christus, scilicet vox paterna. Aurea perennis vitae remuneratione gaudebitis, quia coelestia Domini viriliter arma tractatis, et in fronte decus affixum, fidelis signi sacramenta monstratis.
PL 19, 589B永遠の門が諸君を招く。その門とはキリスト、すなわち父の声である。諸君は、絶えることのない生命の黄金の報いに喜ぶであろう。主の天の武具を勇ましく扱い、額に打たれた栄誉、忠実な印の秘義を示しているからである〔ミーニュの脚注(592A)は、刷りの gaudebitis quia を残すが、詩に合わせて gaudebitis, qui(…示している諸君は、喜ぶであろう)とも読めると言う〕。
En ego decus, et arma coelestia tua, tuae militiae pars minima, bone rex, bajulo consecrata. Hic proprias me sedes accipere, hujus urbis in moenibus exigua dignum habitatione concede.
PL 19, 589B見よ、私は、善き王よ、汝の軍役の最も小さな一員として、汝の聖別された栄誉と天の武具を担う。私がここに自分の座を受け、この都の城壁の内で、小さな住まいにふさわしい者となることを許せ。
Tuus semper incola, tuusque vernaculus parvo sanctae mansionis in angulo constitutus inter beati ordinis cives albo vitalis paginae postremus merear municipalis ascribi.
PL 19, 589B汝の住人として常に、汝の家に生まれた者として、聖なる住まいの小さな片隅に置かれ、福なる位階の市民たちのなかで、生命の頁の名簿に、最後の市民として書き記されるにふさわしい者となりたい。
Grandia quidem postulo, sed tibi grandia dare suppeditat magnitudo, quem ille magis offendit, qui spem dubiam de tanta pietate conceperit.
PL 19, 590B私は大きなものを求める。だが、大きなものを与えるには、汝の偉大さが足りる。汝をいっそう怒らせるのは、これほどの慈しみについて疑わしい望みを抱く者である。
Christe, annue votis, qui, morientem mundum vivificare festinans, coelitus petiisti terrena, humanam dignatus sumere effigiem, aliena quidem suscipiens, sed propria non relinquens. Hoc Matthaeus adortus imprimis, hominem generaliter expedivit.
PL 19, 590Bキリストよ、願いにうなずけ。汝は、死にゆく世を生かそうと急ぎ、天から地上のものを求め、人の姿をとることをよしとし、他者のものを受けながら、自らのものを捨てることはしなかった。マタイはこのことにまず取りかかり、人間というものを総括的に説き明かした。
Marcus, ut leo mirabilis, per deserta vociferatus infremuit. Lucas sacerdotali religionis exordio sumpsit similitudinem de juvenco. Joannes aquilae volantis impetu coelum verbi majestate penetravit.
PL 19, 590Bマルコは、驚くべき獅子のように、荒れ野を通って叫び、吠えた。ルカは、祭司の宗教の始まりから、若い牛の似姿を取った。ヨハネは、飛ぶワシの勢いで、言葉の威光によって天を貫いた。
Quatuor isti proceres, ac praecones una te voce cantantes, ceu tempora totidem per latissimam totius mundi sparguntur effigiem.
PL 19, 591Aこの四人の長、告知者たちは、一つの声で汝を歌い〔底本は una te。ミーニュの脚注によれば、ほかに unate・unita の読みがある〕、同じ数の季節のように、全世界の最も広い姿を通って散らされる。
Sic apostolici quoque culminis honoris duodenus apex semper refulgens, numeris horas imitatur, et menses, ut, rebus omnibus congregatis, annus tibi militet universus.
PL 19, 591A同様に、使徒の高位の栄誉の十二という頂も、常に輝き、その数で時と月を模倣する。それは、万物が集められて、一年全体が汝に仕えるためである。
Igitur hinc vetusta memorans antiquae mortis exordia, novam properare delector ad vitam, ut qui fletus seminavimus in Adam, laetitiam metamus in Christo, et Davidicam mereamur dicere cantilenam : Qui seminant in lacrymis, in gaudio metent.
PL 19, 591Bかくして、ここから、古い死の始まりという古いことを思い起こしながら、新しい生命へ急ぐことを私は喜ぶ。アダムにおいて涙を蒔いた我々が、キリストにおいて喜びを刈り取り〔metamus。ミーニュの脚注によれば、編者が metemus を改めた読み〕、ダビデの歌を歌うにふさわしい者となるためである。「涙のうちに種を蒔く者は、喜びのうちに刈り取る」。
Euntes ibant, et flebant, mittentes semina sua. Venientes autem venient in exsultatione, portantes manipulos suos (Psal. CXXIII, 5, 6) .
PL 19, 592A「行く者は、種を蒔きながら、泣いて行った。しかし来る者は、歓呼のうちに来て、自らの束を担う」(詩篇123:5–6)〔引かれた句は詩篇125:5–6〕。
Liber II, Prooemium
第2巻 冒頭PL 19, 593BExpulerat serpens ille nequissimus de paradisi sede florigera primogenitum dolosis artibus virum, et illecebris blandi saporis absconditam mortem gustari fecerat mox amaram.
PL 19, 593Bあの最も邪悪な蛇は、花咲く楽園の座から、最初に生まれた男を、欺きの術で追い出し、甘美な味の誘いによって、隠されていた死を、すぐさま苦いものとして味わわせた。
Nec indignationis divinae sententiam solus praecepti temerator vitae damno susceperat, sed ab ipso veniens humana progenies longe mortis fuerat conditioni succumbens. Heu! conjux crudelis, et noxia! An ille magis draco perfidus homicida?
PL 19, 593B神の怒りの宣告を、戒めを犯した者だけが命の損失として受けたのではなく、彼から出る人類もまた、久しく死の条件に屈していた。ああ、残酷で害をなす妻よ。それとも、むしろあの背信の人殺しの竜がそうなのか。
Sed tu conjux quoque crudelis noxia. Proh dolor! duo tantum fuerant aeterni. Postquam crescere coepit origo, tunc periit, clademque parturiens a semine detrimenta suscepit.
PL 19, 593Bだが汝もまた、残酷で害をなす妻である。ああ、何と痛ましいことか。永遠の者であったのは二人だけであった。起源が増え始めた後、そのとき滅び、災いを産みつつ、種から損失を受けた。
Quid illa tempestate numerosa dies, ac multiplex? quid felicibus vitae spatiis nongentos proderat annos excedere, nepotumque decima senescente progenie, sui generis externum sanguinem jam videre, cum sors humanae conditionis extrema irreparabilis horae supremis cursibus occupata, licet serum, nequaquam tamen declinaret interitum, longamque temporum per aetatem vitae existens brevis, nihil esse diutinum, qui fine clauderetur, ingemeret? nec huic malo remedium spes ulla promitteret affuturum.
PL 19, 594Bあの時代の、数多く重なる日々に何の益があったか。幸いな命の長さで九百年を超え、孫たちの第十の世代が老いつつあるうちに、自らの血筋のもはや他人のような血をすでに見ることに、何の益があったか。人間の条件の最後の運命は、取り返しのつかない時の最後の走りに占められて、遅くはあっても滅びを決して避けえず、時の長い年代を通じて命は短いものとしてあり、終わりによって閉じられるものは何一つ長く続かぬと嘆くのであれば〔この句は崩れているらしい。ミーニュの脚注によれば、ガランディは vita … cum clauderetur、別本は vitae … qui clauderetur と読む〕。またこの悪に、癒やしが来ようと約束する望みも無かったのであれば。
Sed primi terrigenae meritum sepulcrale cunctas postremi quoque germinis nationes avida passim fauce sorberet, nisi pius ille rerum creator, et conditor, cui proprium est veniam delictis infundere, quam poenaliter imminere, fabricam sui operis ab ipso debilem fundamento, firmius per eumdem lapidem rursus dignaretur erigere.
PL 19, 595Aしかし、最初の土の子の墓場にふさわしい報いは、最後の種に属するあらゆる諸民族をも、貪欲な喉でところかまわず呑み込んだであろう。もしあの慈しみ深い万物の創造者・造り主が──罪に赦しを注ぐことを、罰として臨むことよりも、自らに固有のこととする者であって──自らの業の建造物を、土台そのものから損なわれていたものを、同じ石を通して、もう一度いっそう堅固に建て直すことをよしとしなかったならば。
Ne videlicet imago, quae ad similitudinem Dei facta fuerat vivens, dissimilis haberetur ex morte, munusque venialis indulgentiae largiretur, ac poma, quae patres acerba voraverunt, filiorum obstupuere dentes, arceret, donaretque mitissimus, ac placatus, ut unde mortem peccata contraxerant, inde vitae pietas enutriret immensa.
PL 19, 595Bそれは、神の似姿に生きて造られた像が、死によって似ぬものと見なされないように、また、〔神が〕赦しの寛容という賜物を与え、父たちが酸いまま食べた果実──それによって子らの歯がしびれた──を禁じ、いとも穏やかに、なだめられて与え、罪が死を招いたその同じところから、広大な慈しみが生命を育てるようにするためである〔poma … dentes の構文は整わない。ミーニュの脚注は、古い写本が acerba を acerva と書くと言い、pomis … obstupescere と読むべきかとする〕。
Et velut rosa suavis, atque mollissima de spinoso cespite nascitur, nil laesura matrem, quam gratia jucunditatis obscurat: ita de stirpe nocentis Evae Maria sacro veniente cum lumine, primae virginis luem sequens virgo dilueret, ut quae prior natura vitiis inquinata durae necis fuerat conditioni subjecta, nascente Christo per hominem, homo quoque posset renasci per Christum, originalis maculae foeditatem vetustati corporis innovatione positurus.
PL 19, 596Aちょうど、柔らかく甘いバラが棘のある芝土から生え、母を何ら傷つけず、魅力の喜びが母を暗くするように、そのように、罪を犯したエバの血統から、聖なる光とともにマリアが生まれ、最初のおとめの災いを、後に続くおとめが洗い清めるためであった。それは、先の本性が悪徳で汚れ、過酷な死の条件に服していたが、キリストが生まれることで、人を通じて、人もまたキリストを通じて新たに生まれうるようにするためであり、体の古さを刷新することによって、原罪の汚れの醜さを脱ぎ捨てようとする者として〔vetustati の係りは定かでない。positurus を「脱ぎ捨てる」と取った〕。
Haec postquam prophetica saepius vox praedixit, et Gabriel angelus Mariae jam praesenti annuntiavit, mox puellae credentis in utero fidelis verbi mansit aspirata conceptio, prolesque siderea nascendi sub lege delituit, quae cuncta suo nasci nutu concessit.
PL 19, 596Bこれらのことを預言者の声がしばしば前もって告げ、天使ガブリエルが、すでに居合わせたマリアに告げ知らせた後、直ちに、信じる少女の胎に、忠実な言葉に吹き込まれた懐妊が宿り、星のような子が、生まれの法のもとに隠れた。その子は、すべてのものが自らの合図で生まれることを許した者である。
Tumebant virginis sinus, et fecunditatem suorum viscerum corpus mirabatur intactum. Grande mundo spondebat auxilium feminei partus sine viro mysterium, quae nullius maculae naevo fuscata, tenso nutriebatur ventre praecordia, genitoris genitrix mox futura.
PL 19, 597Bおとめの胸は膨らみ、傷つけられぬ体は、自らの胎の実りに驚いた。夫なき女の出産の奥義は、世に大いなる助けを約束していた。いかなる汚れの染みにも曇らされぬ母は、張った腹に胸の内を養われつつ、生む者を生む母となる日が近かった。
Nonus interea mensis effluxerat, et decimi lumen immortale radiabat, claruit fetu virgineo spiritalis gratiae manifesta promissio, et Verbum caro factum est, et habitavit in nobis, id est, habitavit in homine, cujus se dignatus est carne vestiri.
PL 19, 597Bそのあいだに、九番目の月が流れ去り、十番目の月の不滅の光が輝いていた。おとめの出産によって、霊の恩寵の明らかな約束が輝き、「言葉は肉となり、我々のうちに住んだ」。すなわち、人のうちに住んだのであり、その人の肉に身を包むことをよしとしたのである。
Infans parvus, ac maximus, membris scilicet exiguus, deitate praecelsus, per hospitalis templi sinceram defluens castitatem, non laesit corpus abscedens, qui non laeserat cum venisset.
PL 19, 597B幼子は小さく、かつ最も大いなる者であった。肢体においてはまことに小さく、神性においては高く優れていた。客を迎える神殿の清らかな貞潔を通って流れ出て、去るときに体を損なわなかった。来たときにも損なわなかったのである。
Vere divinae generationis est hoc secretum, testis virginis partus ostenditur, qui materni pudoris custos, ingressus clausis visceribus, et conceptus, et creatus est.
PL 19, 597C実に、これは神の生まれの秘められたことである。おとめの出産が証人として示される。彼は母の慎みの守り手として、閉ざされた胎に入り、宿され、また造られたのである。
Quae novae lucis illa tunc claritas mundi totius oras implevit! quae coelo laetitia! quis ille nitor effulsit, cum Christus splendore sidereo, velut sponsus procedens de thalamo suo (Psal. XVIII, 6) , Mariae processit ex utero!
PL 19, 598B何という新たな光の輝きが、そのとき世界全体の岸辺を満たしたことか。天にはどんな喜びがあったことか。どれほどの光が輝き出たことか。キリストが、星のような輝きとともに、「自らの寝室から出る花婿のように」(詩篇18:6)、マリアの胎から出たとき。
Cujus ita species divina videbatur praeminere, ut Davidicus ipsum psalmus ita pronuntiet: Speciosus forma prae filiis hominum. Diffusa est gratia in labiis tuis, etc. (Psal. XLIV, 3) .
PL 19, 598B彼の姿が神的に抜きん出て見えたので、ダビデの詩篇は彼をこう宣言している。「人の子らにまさって姿美しい。汝の唇に恩寵が注がれている」等(詩篇44:3)。
Bene prae filiis hominum speciosum definivit, quia licet humanae susceperit incarnationis effigiem, filiumque hominis in evangelica praedicatione saepe dixerit, peccatum nos tamen originale foedaverat, quod ipse non habuit, qui suae nos nativitatis puritate mundavit.
PL 19, 598B詩篇が彼を人の子らにまさって美しいと定めたのは正しい。人の受肉の姿を取り、福音の宣教でしばしば自らを人の子と呼んだとしても、我々を汚していた原罪を、彼自身は持たなかった。自らの誕生の清らかさによって我々を清めた者だからである。
O pietas clemens, et facilis ad salutem! ne nos jugum diuturnae premeret servitutis pro conditione peccati, Dominus servi membra suscepit.
PL 19, 598Bああ、穏やかで、救いへ向かうに容易な慈しみよ。罪の条件のゆえに、長い隷属のくびきが我々を押さえつけぬように、主は僕の肢体を受けた。
Audiamus vocem Pauli dicentis Apostoli: Semetipsum exinanivit, et formam servi suscepit, etc. (Philipp. II, 7) , quique cuncta vestit ab origine mundi, nascentia pannis involvi sua passus est membra.
PL 19, 598C使徒パウロの声を聞こう。彼は言う。「自らを空しくし、僕の姿を取った」等(フィリピ2:7)。世の初めから万物に衣を着せる者は、生まれつつある自らの肢体が布に包まれることを許した。
Et cui coelum parvus est limes, terra deficit, maris unda non sufficit, plenus mansit in corpore puerili, modico Deus recubans in praesepi.
PL 19, 599A天が小さな境にすぎず、地が足りず、海の波が足りない者が、幼子の体のうちに満ちてとどまり、神は、わずかな飼い葉桶に身を横たえた。
Salve, parens optima, tanti regis puerperio consecrata, qui supernis ita jugiter et infimis dominatur, ut ejus imperium, potestas, et nomen nec initium noverit habere, nec finem, quae beati ventris honore conspicuo simul et mater esse probaris, et virgo.
PL 19, 599Aめでたし、いとも優れた母よ、これほどの王の出産のために聖別された者よ。その王は、天上のものと最も低いものを常に支配し、その支配、権能、名が、始まりも終わりも知らない。あなたは、祝福された胎の際立つ栄誉によって、同時に母でもあり、おとめでもあると証されている。
Cui nulla penitus aequalis femina reperitur, quae tuum decus similiter praecesserit, aut sequatur, sola placens singulariter Christo, nulli compararis exemplo.
PL 19, 599Bあなたに等しい女は、まったく見いだされない。あなたの栄誉に、同じく先立った女も、続く女もいない〔sequatur。ミーニュの脚注によれば、ガランディが signatur を見て sequatur と改めた〕。あなたは、キリストに唯一、特別に喜ばれ、いかなる例にも比べられない。
Tunc angelici facunditate sermonis pastores primi gregem suum nocturnis vigiliis servantes, natum Dominum cognoverunt, ut et pastoribus pastor mundi claresceret, et inter greges agnus genitus appareret.
PL 19, 599Bそのとき、天使の言葉の雄弁によって、夜の見張りに自分の群れを守っていた最初の羊飼いたちが、生まれた主を知った。それは、羊飼いたちに世の牧者が輝き、群れの中に子羊が生まれたと明らかになるためである。
Igitur, ut evangelicus sermo testatur, ita pronuntians: Et subito facta est cum Angelo multitudo militiae coelestis laudantium Deum, et dicentium: Gloria in altissimis Deo, et in terra pax hominibus bonae voluntatis (Luc. XI, 13, 14) .
PL 19, 599B福音の言葉が、次のように告げて証しするとおりである。「すると突然、天使とともに、天の軍勢の大群が現れ、神を讃えて、こう言った。『いと高き所には神に栄光、地には善意の人々に平和』」(ルカ11:13–14)〔引かれた句はルカ2:13–14〕。
Ostendit Evangelistae fidelis assertio, de cujus ageretur hic regno, quando coelestis militiae multitudo Deum laudat in Christo, ut licet humana fuerit pro matris conditione creatio, deitatis tamen una communio Patrem cognosci demonstrat in Filio.
PL 19, 599C福音書記者の忠実な断言は、ここで語られているのが誰の王国であるかを示している。天の軍勢の大群が、キリストにおいて神を讃えるときである。すなわち、母の条件に従えば、人としての創造があったとしても、神性の唯一の交わりは、子において父が知られることを示すのである。
Dicebant ergo: Gloria in altissimis Deo. Utique in altissimis gloria Dei permansit, unde Christus veniens non recessit. Et in terra pax hominibus bonae voluntatis.
PL 19, 599Cそこで彼らはこう言っていた。「いと高き所には神に栄光」。まことに、いと高き所には神の栄光がとどまった。キリストが来ても、そこから去りはしなかった。「そして地には、善意の人々に平和」。
Terram credendum est homines nuncupari, de qua sumus, Domino fabricante, plasmati, qui Adam increpans dixit: Quia terra es, in terram ibis (Gen. III, 19) .
PL 19, 600A「地」と呼ばれているのは人間であると信じるべきである。我々は主の造りによって、その地から形づくられた。主はアダムを叱って言った。「汝は地であるから、地に帰る」(創世記3:19)。
Tunc terra nostra pacem meruit post illud bellum ferale, quo cecidit, quando Christus terram nostrae carnis assumpsit. Nam si terram in hoc loco campos arbitremur dictos, et montes, quam pacem potest habere, vel praelia, mutata moles, et pigra?
PL 19, 600Bそのとき、我々の地は、それが倒れたあの致命的な戦いの後に、平和にふさわしいとされた。キリストが、我々の肉という地を取ったときである。実に、もしこの箇所で「地」が野や山を言うと我々が考えるなら、物言わぬ怠惰な塊が〔底本は mutata moles。ミーニュの脚注に従い muta moles と読む〕、どんな平和あるいは戦いを持ちうるだろうか。
In homines ergo specialiter pax illa descendit, quos bonae voluntatis capaces invenerit, ut ubi studium sinceri propositi rerum scrutator et cordis esse conspexerit, illic domicilium suae delectetur instruere mansionis.
PL 19, 600Bそれゆえ、あの平和は、善意を受け入れうると見いだした人々に、特に降る。それは、事物と心を究める者〔神〕が、誠実な意図の熱意があると認めたところに、自らの住まいの居所を設けることを喜ぶためである。
Pax est enim, et ratio melioris arbitrii, contra spiritum carnis non favere certamini: sed utrumque manentem concordi jugiter puritate cum spiritus dominatione servare. Nec debemus tantum de carnis imbecillitate diffidere, ut de coelesti videamur auxilio desperare.
PL 19, 600B実に、平和とは、またよりよい判断の理とは、霊に逆らう肉の争いに味方しないことである。そして、〔肉と霊の〕両方を、霊の支配のもとで、一致した清さにおいて常にとどまるものとして保つことである。我々は、肉の弱さのために、天の助けに絶望していると見えるほどまで、不信に陥ってはならない。
Omnipotens enim Dominus Jesus Christus, qui Dei et hominis mediator approbatur, ut excusationem nobis corporeae fragilitatis offerret, studium tantum nostrae voluntatis inquirens, perfectionem boni operis suae majestati servavit.
PL 19, 600C全能の主イエス・キリスト──神と人との仲介者と認められている者──は、体のもろさについての弁明を我々に与えるために、我々の意志の熱意だけを求めて、善い業の完成を自らの威光のために取っておいた。
Apostolica namque doctrina sic explicat, dicens: Velle adjacens mihi est, perficere autem bonum non invenio, quia videlicet nostrum est bonum velle, Dei perficere qui pacem suam hominibus bonae voluntatis infundit. Divinus deinde sermo prosequitur dicens:
PL 19, 600C使徒の教えはこう説き明かして言う。「望むことは私のそばにあるが、善を成し遂げることを私は見いださない」。すなわち、善を望むことは我々のものであり、成し遂げることは神のものである。神は自らの平和を善意の人々に注ぐ。それから神聖な言葉は、さらに続けて言う。
Cum ergo natus esset Jesus in Bethleem Judae, in diebus Herodis regis, ecce Magi ab Oriente venerunt Hierosolymam, dicentes: Ubi est, qui natus est rex Judaeorum? Vidimus enim stellam ejus in Oriente, et venimus adorare eum.
PL 19, 601A「それゆえ、イエスがヘロデ王の日々にユダのベツレヘムで生まれたとき、見よ、東から博士たちがエルサレムに来て、言った。『ユダヤ人の王として生まれた者はどこにいるか。我々は東にその星を見て、拝みに来たのだ』」。
Audiens autem Herodes rex, turbatus est, et omnis Hierosolyma cum illo. Et congregans omnes principes sacerdotum, et scribas populi, sciscitavit ab eis ubi Christus nasceretur. At illi dixerunt: In Bethleem Judae.
PL 19, 601B「ヘロデ王はこれを聞いて動揺し、エルサレムの全住民も彼とともに動揺した。そして、すべての大祭司たちと民の書記たちを集めて、キリストはどこで生まれるのかを彼らに尋ねた。彼らは言った。『ユダのベツレヘムで』」。
Sic enim scriptum est per prophetam: Et tu Bethleem, terra Juda, nequaquam minima es in principibus Juda. Ex te enim exiet dux, qui regat populum meum Israel. Tunc Herodes, clam vocatis Magis, didicit ab eis tempus stellae, quae apparuit eis.
PL 19, 601B「実に、預言者を通してこう書かれている。『ベツレヘムよ、ユダの地よ、汝はユダの君主たちの中で決して最も小さくはない。汝から、私の民イスラエルを治める指導者が出るからである』。そのとき、ヘロデは、ひそかに博士たちを呼び、星が彼らに現れた時を彼らから知った」。
Et mittens illos in Bethleem dixit: Ite, et interrogate diligenter de puero. Et cum inveneritis, renuntiate mihi, ut et ego veniens adorem eum.
PL 19, 601B「そして彼らをベツレヘムへ遣わして言った。『行け。そして、その子について念入りに尋ねよ。見いだしたら、私に知らせよ。私も行って拝むために』」。
Convenienter scripturarum sanctioni concordans Christi nativitas ab Oriente fulgebat, qui implet, quod Zachariae designat oratio: Visitavit nos Oriens ex alto.
PL 19, 601B聖書の定めにふさわしく合致して、キリストの誕生は東から輝いていた。彼は、ザカリアの祈りが指し示すことを満たす者である。「高きより、東が我々を訪れた」。
Nam et Davidicus similia continet psalmus: In sole posuit tabernaculum suum, etc. Sole vero significat Orientem, de qua regione semper oritur dies. Quid igitur, Herodes, acutius furis? quid dementer insanis?
PL 19, 601C実に、ダビデの詩篇も同様のことを含んでいる。「太陽に、彼は自らの幕屋を据えた」等。「太陽に」とは東を意味し、その方面から日は常に昇る。されば、ヘロデよ、なぜいっそう鋭く荒れ狂うのか。なぜ愚かに狂っているのか。
Christum siquidem lingua profiteris, corde persequeris, mentemque tetram, et nebulosae caliginis obscuritate damnatam, jucundi vultus serenitate dissimulas. Christum namque mandas inquiri non adorandum religione, quam fingis, sed necandum fraudibus, quas moliris.
PL 19, 601C汝は実に、舌ではキリストを告白しながら、心では迫害し〔persequeris。ミーニュの脚注によれば、編者が prosequeris(従う)を改めた読み〕、霧のかかった闇の暗さに断罪された汚れた精神を、快い顔の晴朗さで隠している。汝はキリストを、汝が装う信心によって拝むためではなく、汝が企てる欺きによって殺すために探せと命じているのだ。
Erras nimis, et falleris. Illum credens tibi succedere, qui regia primus dominatur in sede, qui nec succedit penitus, nec decedit, sed aeternus solium suae possidet majestatis, legemque legis, ac negligis, qui Regi regum tua regna minaris.
PL 19, 602B汝は大いに迷い、欺かれている。王座に第一の者として君臨する者が汝の後を継ぐと思い込んでいるが、その者は決して後を継ぐことも退くこともなく、永遠に自らの威光の王座を保つ。汝は律法を読みながらそれを無視し、王の王に対して汝の王国を理由に脅しをかけている。
Caret verbis haec culpa, caret excusatione perfidia: hunc enim conaris exstinguere, quem te promiseras adorare.
PL 19, 602Bこの咎には言葉もなく、この背信には弁解もない。汝は、拝むと約束した者を消そうと企てているのだから。
Minus forte delinqueres, si de Christo nihil quaereres, quatenus homicida tantum velut ignotum hominem persequendo, non etiam sacrilegus esse Deo videris offenso.
PL 19, 602B汝が罪を犯すことは、あるいはもっと少なかったであろう。もしキリストについて何も探らなかったなら。そうすれば汝は、知らない人間を迫害する殺人者にすぎず、神を怒らせた冒瀆者とまでは見られなかったであろう〔底本は videris。ミーニュの脚注は videreris と読むべきかとする〕。
Nonne legeras eum Davidico cantico sic monentem: Nolite tangere Christos meos, et in prophetis meis nolite malignari?
PL 19, 602B汝は、彼がダビデの歌でこう戒めているのを読んだのではなかったか。「汝ら、私の油注がれた者たち〔Christos〕に触れてはならない。私の預言者たちに悪をなしてはならない」。
Cur ergo divinae praeceptioni parere necesse sit, ut neque Christi ejus, neque prophetae maligna quidquam improbitate sustineam? quia videlicet spiritali consecratos unguento nefas grande sit contumeliose tractari.
PL 19, 602Bそれでは、なぜ、その油注がれた者たち〔Christi〕も預言者たちも悪意ある不正によっていかなるものも受けないように〔底本は sustineam。ミーニュの脚注に従い sustineant と読む〕という神の命令に、従わねばならないのか。すなわち、霊の油で聖別された者たちが侮辱をもって扱われることは、大いに許されないこと〔nefas〕だからである。
Quale nomen habebit hoc crimen, ut ipsum Dominum Christum, a quo Christi sunt nuncupati, ipsum vero prophetam, a quo verax prophetia descendit, tuis ambias dolis interfici?
PL 19, 602Cこの罪過は、いかなる名で呼ばれるのか。汝は、主なるキリスト自身――彼に由来して油注がれた者たち〔Christi〕は名を得た――を、また預言者自身――彼から真実の預言が由来した――を、汝の欺きで殺させようと企てているのだ。
Nonne David, mandatis Domini servientem, debuisti sectari, qui Saul in speluncam, qua latebat, ingressum cum ita cogeretur exstinguere, ita respondit: Absit a me omnino hoc, mihi non contingat a Domino, si fecero verbum istud domino meo, christo Domini mei, ut inferam manum meam in eum, quia christus Domini hic est.
PL 19, 602C汝は、主の命令に仕えたダビデに従うべきではなかったか。ダビデは、潜んでいた洞穴にサウルが入って来たとき、このように殺すよう迫られて〔ミーニュの脚注は cum ita cogeretur を cum ira cogeretur(怒りに駆られて)と読むべきかとする〕、こう答えた。「これは断じて私から遠ざかれ。主により私にそのことが許されぬように、私が私の主君に、私の主の油注がれた者〔christo〕に対してこのことを行い、手を彼に下すなら。この者は主の油注がれた者だからである」。
Et ille quidem pepercit inimico, se volenti perimere. Tu autem insidiaris Domino, qui mundi natus est ad salutem.
PL 19, 603Aその者は、自分を殺そうとする敵の命を助けた。だが汝は、世の救いのために生まれた主を陥れようとしている。
Qui si nullis, ut immemor, veterum tangebaris exemplis, ob hoc saltem parricidalis conatus debueras arma relinquere, ne sceptri quod gerebas, dejiceres potestatem, qui unctus agnosceris, persequens unctionis auctorem.
PL 19, 603A汝がもし、忘れっぽい者として、古人の例のいずれにも心を動かされなかったとしても、せめてこの理由で、親殺しにも等しい企ての武器を捨てるべきであった。汝が持つ王笏の権能を投げ捨てることのないように。汝は油注がれた者と認められているのに、油注ぎの創始者を迫害しているのだから。
Ne tamen nominis tui cruenta perfidia tanti sceleris a satietate discedat, sub honore crucis aethereo, sed crimine tuae gentis infero, quod frustra saeviens tu moliris, Herodes alius post videbit.
PL 19, 603Bそれでも、汝の名の血に染まった背信が、これほどの悪行の飽満から離れることのないように、汝が空しく荒れ狂って企てることを、十字架の天上の栄誉のもとで、しかし汝の一族の冥界の罪過によって、後に別のヘロデが見るであろう〔「十字架の天上の栄誉のもとで、しかし汝の一族の冥界の罪過によって」の係りは定かでない。「見るであろう」にかかると取った。ミーニュの脚注は infero を aethereo に対置された語とする〕。
Evangelicum ergo sequens ait ita capitulum: Qui cum audissent regem, abierunt. Et ecce stella, quam viderant in Oriente, antecedebat eos, usque dum veniens staret supra, ubi erat puer: videntes autem stellam gavisi sunt gaudio magno valde, et intrantes domum invenerunt puerum cum Maria matre ejus, et procidentes adoraverunt eum, et apertis thesauris suis, obtulerunt ei munera, aurum, thus, et myrrham.
PL 19, 603Bそれゆえ、福音書の続く一節はこう言う。「彼らは王〔の言葉〕を聞いて出発した。すると見よ、東方で見た星が、彼らの先に立って進み、ついに幼子のいる場所の上に来て止まった。星を見て、彼らは大いに喜び、家に入ると、幼子が母マリアとともにいるのを見つけ、ひれ伏して彼を拝み、宝を開いて、贈り物として黄金、乳香、没薬を献げた」。
Quid est hoc, ut praecederet eos stella, quam viderant, nisi ut, ducatum parvi sideris intuentes, materiam pleni luminis invenirent? Adoraverunt autem, quia vere venerant adorare, quod Herodes se mentiendo facturum non meruit obtinere.
PL 19, 603B彼らが見た星が先に立ったとは、何を意味するのか。小さな星の導きを見つめて、満ちた光の源を見いだすためでなければ何であろう。彼らは拝んだ。本当に拝むために来たからである。ヘロデは偽って拝むと言いながら、それを果たすに値しなかった。
Nisi enim veris adoratoribus Dominum non conceditur adorare; sicut ipse Dominus noster ad Samaritanam mulierem locutus est, dicens: Vos adoratis quod nescitis; nos adoramus quod scimus, quia salus ex Judaeis est.
PL 19, 604A実際、真の礼拝者でなければ、主を拝むことは許されない。我々の主自身がサマリアの女に語って、こう言ったとおりである。「汝らは知らないものを拝んでいる。我々は知っているものを拝む。救いはユダヤ人から来るからである」。
Sed venit hora, et nunc est, quando veri adoratores adorabunt Patrem in spiritu, et veritate. Nam et Pater tales quaerit, qui adorent eum.
PL 19, 604A「しかし、時が来る。今がその時である。そのとき、真の礼拝者たちは、霊と真理において父を拝む。実に父も、そのように彼を拝む者たちを求めている」。
Licet ergo Dominicae verba doctrinae manifesta sint et aperta, quod Dominum nisi veritas non adoret, debemus tamen vim sermonis diligentius perscrutari, qui sit: Venit hora, et nunc est quando veri adoratores adorabunt Patrem in spiritu, et veritate.
PL 19, 604Aそれゆえ、主の教えの言葉は明白で明らかであり、真理でなければ主を拝まないということはそのとおりだが、それでも、「時が来る。今がその時である。そのとき、真の礼拝者たちは、霊と真理において父を拝む」とは何であるか、その言葉の力をいっそう注意深く調べるべきである〔底本は qui sit。ミーニュの脚注は quid sit と読むべきかとする〕。
Arbitror itaque juxta sensum, quem meae Deus parvitati largitur, quod per significationem praesentis temporis, quo se palam mundo monstravit, in se patrem dixerit adorari.
PL 19, 604B私は、神が私の卑小さに授ける思いに従って、次のように考える。現在という時を表すことによって――その時、彼は公然と世に自らを示した――、彼は、自分のうちに父が拝まれる、と言ったのである。
Sic enim sequentibus patefecit alloquiis, dicens: Judicium omne dedit Filio, ut omnes honorificent Filium, sicut honorificant Patrem.
PL 19, 604B実際、続く語りかけで、こう明らかにした。「〔父は〕すべての裁きを子に与えた。すべての者が、父を敬うように子を敬うためである」。
Magnifice vero postquam dixit in spiritu, adjecit et veritate, quoniam spiritum Dei gerentes veritas sequitur, alienum fallacia comitatur. Declaratur et in hac Magorum persona mysterium.
PL 19, 604B「霊において」と言ったのち、「真理において」と付け加えたのは、見事である。神の霊を担う者には真理が伴い、異質な者には偽りが伴うからである。この博士たちという人物においても、奥義が明らかにされている。
Per illos namque gentiles et advenas ad se Dominus noster Jesus Christus ingressos gratiam futurae legis ostendit, quod omnibus ad se gentibus venientibus aditum jam pararit. Ita enim et per prophetas suos, et per seipsum noscitur locutus.
PL 19, 604B実に、我々の主イエス・キリストは、自らのもとに入った異邦人たち、よそから来た者たちである彼らを通して、来たるべき法の恩寵を示した。すべての諸国民が自分のもとに来るための入り口を、すでに備えたのである。実際、自分の預言者たちを通しても、自分自身を通しても、そう語ったことが知られている。
Per prophetas quidem licet saepius ista praedixerat, Davidico tamen testimonio sic explanavit: Dominus dixit ad me, Filius meus es tu, ego hodie genui te, postula a me, et dabo tibi gentes haereditatem tuam.
PL 19, 604C預言者たちを通してはこれをすでにたびたび予告していたが、それでもダビデの証言によって、こう説き明かした。「主は私に言った。『汝は私の子である。私は今日、汝を生んだ。私に求めよ。そうすれば私は、諸国民を汝の相続分として与えよう』」。
Haereditatem dixit, qui per novi gratiam Testamenti Domino parabantur acquiri. Per seipsum in Evangelio, tamquam bonus pastor, ita promisit: Et alias oves habeo, quae non sunt ex hoc ovili, et illas oportet me adducere, et vocem meam audient, et fiet unum ovile, et unus pastor.
PL 19, 605B「相続分」と言ったのは、新約の恩寵によって主のために獲得されようとしていた者たちのことである。自分自身を通しては、福音書において、善い牧者として、こう約束した。「私にはこの囲いに属さない他の羊もいる。それらをも私は導かねばならない。彼らは私の声を聞き、一つの囲い、一人の牧者となる」。
Nec devotionem munerum divino caruisse nutu credamus. Nam per illas species merito variae significationis oblatas Christi potentia patuit declarata.
PL 19, 605B贈り物への献身が、神の意向を欠いていたとも考えてはならない。実に、当然ながらさまざまな意味を持って献げられたそれらの品々を通して、キリストの権能が明らかにされたのである。
Aurum namque, si diligentius inquiramus, quid pronuntiet attributum, sine dubio tam praeclara materies, et opulenta metallici splendoris irradians, utpote regi memoratur illata. Sed in hoc rege duplicem fatemur esse substantiam.
PL 19, 605B黄金について、与えられたものが何を告げるのかをいっそう注意深く調べるなら、これほど輝かしく豊かな、金属の輝きを放つ素材は、疑いなく王に捧げられたものとして語られている。だが、この王には二つの実体があると我々は認める。
Christus enim et specialiter regnat in coelis, et carnaliter natus est rex Judaeis. Thuris munus, quia religioso libamini illud olim proficiebat, incensum Christo datur, ut Deo.
PL 19, 605Bキリストは、天で特別に王として治め、また肉において、ユダヤ人の王として生まれたからである。乳香の贈り物は、かつて宗教的な供え物に用いられたので、神に対するように、キリストに香として献げられる。
Myrrha vero, quae tumulandis est apta corporibus, humanam morituro per carnem sepulcrali lege. Ipsa quoque trinae quantitatis oblatio cultum catholici dogmatis pronuntiabat ex numero.
PL 19, 605C没薬は、葬られる体にふさわしいものであり、肉を通して人として死ぬはずの者に、墓の法に従って〔献げられた。底本は動詞を欠く〕。三つの量の献げ物そのものもまた、その数から、公同の教えの礼拝を告げていた。
Quippe qui Deus omnipotens, qui praeterita conspicit, ac futura, semperque manet, mansit jugiter, ac manebit, triplicis in una deitate virtutis in eorum temporum cursu rerum omnium posuit fundamentum, quamquam praesentia sub ejus oculis semper universa consistant, qui nec vetustatis senium, nec juventutis suscepit incrementum.
PL 19, 605C実に、全能の神は、過去と未来を見渡し、つねにとどまり、絶えずとどまってきたし、これからもとどまる者として、一つの神性における三重の力のうちに、それらの時の流れのなかで万物の基を据えた〔「三重の力」の係りは定かでない。「一つの神性」にかかると取った〕。もっとも、万物はつねに彼の目のもとに現在している。彼は老いの衰えも、若さの成長も受けなかった。
Sed quod semper est, idem esse non desinit. Nam potestatis suae nomen excelsum Moysi sollicite perquirenti, ut Israeli populo nuntiaret, de flamma rubi ardentis hoc edidit: Ego sum, qui sum. Et dixit: Sic dices ad filios Israel, Qui est misit me ad vos.
PL 19, 605Cしかし、つねにあるものは、同じであることをやめない。実際、モーセがイスラエルの民に告げるために熱心に尋ねたとき、神は燃える柴の炎から、自らの権能の高き名をこう告げた。「私は在る者である」。また言った。「汝はイスラエルの子らにこう言え。『在る者が私を汝らのもとへ遣わした』」。
In Evangelio nihilominus ad Judaeos Abraham sibimet praeponentes antiquitate, sic inquit: Amen, amen dico vobis, antequam Abraham fieret, ego sum.
PL 19, 606B福音書でも同じく、古さにおいて自分よりアブラハムを上に置くユダヤ人たちに、こう言っている。「アーメン、アーメン、私は汝らに言う。アブラハムが生まれる前から、私は在る」。
Vide distantiam utriusque substantiae, Deum discernentem, et hominem: Abraham, dixit, antequam fieret; de seipso non dixit, Ego fui, sed Ego sum, quoniam divinitatis esse est, non fuisse, quae via semper aeternitate consistens, nec initiis oritur, nec terminis explicatur.
PL 19, 606B神と人とを分ける、二つの実体の隔たりを見よ。アブラハムについては「生まれる前から」と言った。自分については「私はあった」と言わず、「私は在る」と言った。在ることは神性に属し、あったことは神性に属さないからである。その生命〔底本は via。vita の誤りかと取った〕は、つねに永遠のうちに立ち、始まりから生じることも、終わりによって展開されることもない。
Tempus enim a Deo est, non Deus a tempore. Lectionis itaque sermo prosequitur: Et responso accepto in somnis, ne redirent ad Herodem, per aliam viam reversi sunt in regionem suam.
PL 19, 606B時は神からあるのであって、神が時からあるのではない。そこで朗読の語りは続く。「そして夢のなかで返答を受けて、ヘロデのもとへ戻らぬよう、別の道を通って自分たちの地方へ帰った」。
Debemus igitur imitari nos etiam Magorum facta fidelia, et sicut illi somno crediderunt, nos evidentissimis aspectibus jam credamus, quatenus qui Christum signo Crucis praelucentem repertum meruimus adorare, eidemque de thesauris nostri cordis munera trinae laudis offerre, jam minime revertamur ad hujus mundi principem, qui nos ante seduxerat, deceptorem.
PL 19, 606Cそれゆえ、我々も博士たちの信仰ある行いに倣うべきである。彼らが夢を信じたように、我々は極めて明白な目に見えるものを今や信じよう。十字架の印によって先に輝くキリストを見いだし、拝み、我々の心の宝から三重の賛美の贈り物を献げるに値した我々は、かつて我々を惑わした、この世の君主、すなわち欺く者のもとへ、もはや決して戻らないようにしよう。
Sed priorem semitam relinquentes, per illius callis secreta pergamus, qui ad coelestem patriam gressus dirigit confitendo. Dehinc per ordinem talia gesta narrantur:
PL 19, 606Cしかし、以前の小道を捨てて、告白によって天の故郷へ歩みを向ける道の、奥まったところを進もう。その後、次のようなことが順に語られる。
Tunc Herodes videns, quoniam illusus esset a Magis, iratus est valde, et mittens occidit omnes pueros qui erant in Bethleem, et in omnibus finibus ejus a bimatu, et infra, secundum tempus, quod exquisierat a Magis.
PL 19, 606C「そのとき、ヘロデは博士たちに欺かれたと知って大いに怒り、人を遣わして、ベツレヘムとその全域にいる二歳以下の男の子をすべて殺した。博士たちから確かめた時に従ってである」。
Igitur a Magis, quos crediderat illudendos, illusus, dissimulatos motus ira praecipiti rex impius publicavit. Si regem dici conveniat, qui nec pietatem tenuit, nec suos regens animos temperavit.
PL 19, 607Bこうして、嘲弄しようと思っていた博士たちに逆に嘲弄され、不敬虔な王は、隠していた激情を、性急な怒りのまま露わにした。王と呼ぶのがふさわしいとすればであるが。情愛を保たず、自らの心を治めて抑えることもしなかった者なのだから。
Sed leo saevissimus, et cruentus, cui si tener quiverit forsan agnus auferri, in totum parvi sanguinis gregem impetus ferinos exercet, pecusque mollissimum mandit, lacerat, decerpit, exstinguit; stant eminus fetae miserrimae pignora vocantes frustra jam perdita, crebrisque balatibus inanes auras exagitant.
PL 19, 607Bだが、残忍きわまる血に飢えた獅子は、もし柔らかな子羊を奪われたなら、幼い血の群れの全体に野獣の突進を振るい、いとも柔らかな家畜をかみ、裂き、むしり、殺す。遠くには、みじめな母羊たちが、すでに失われたわが子を空しく呼びながら立ち、しきりの鳴き声で空しい大気をかき乱す。
Sic Herodes de Christo stimulatus ablato, parvulorum catervas elidere sanguinolenta non destitit tyrannide. Quonam, rogo, crimine simplex morti turba succumbit?
PL 19, 608Bこうしてヘロデは、キリストが〔手から〕奪われたことに駆り立てられ、幼子たちの群れを打ち砕くことを、血なまぐさい暴政によってやめなかった。いったい、どのような罪過によって、素朴な群衆は死に屈するのか。
Cur qui vixdum modo sunt geniti, digni sunt jam puniri? furor est in cruento rege, non ratio, qui primis vagitibus inimicus, et innumerum patrare nefas agressus, puerilis millia mactavit aetatis, unoque luctu tot simul genitrices orbavit.
PL 19, 608B生まれたばかりの者たちが、なぜもう罰せられるに値するのか。血に染まった王にあるのは狂暴であって、理性ではない。彼は、初めての産声にさえ敵意を抱き、数えきれぬ忌まわしい悪行を企てて、幼い年頃の幾千を屠り、一つの嘆きによって、これほど多くの母たちから子を奪った。
Haec effusam vultibus comam miseranda dilacerans crinalis damni foeditate nudum verticem sauciabat. Illa madidas lacrymosis imbribus genas unguium protervitate sulcabat.
PL 19, 608Bこの母は、哀れにも、顔にあふれた髪を引き裂き、髪を失う醜さで、むき出しの頭頂を傷つけた。あの母は、涙の雨で濡れた頬を、爪の荒々しさで裂いた。
Duris alia pectus sanguinolentum verberibus infelix mater caedebat, nec jam modo mater, super unici gelidum corruens cadaver exstincti abscissas uberum venas, lactis copiam, cum cruore fundebat.
PL 19, 609Bまた別の不幸な母は、血に染まった胸を荒々しく打ち、もはや母とも言えぬまま、殺された一人子の冷たい亡骸の上に崩れ落ちて、切り裂かれた乳房の血管から、乳の豊かさを血とともに注いでいた。
Nemo calamitatis illius tam varias, tamque multiplices potest imagines expedire. Ubi diversis generibus lamentorum dolor aderat non diversus.
PL 19, 609Bあの災厄の、これほど多様で多彩な姿を、語り尽くせる者はいない。嘆きの種類は多様であったが、苦しみは多様ではなかった。
Quis tibi sensus, quaeve fuit mentis intentio, non jam tyranne, sed lanio? quos fremitus eructabas accensus, cum insontium vulnera parvulorum ex arce summa prospiciens, vastum pelagus lacrymarum cerneres inundatione collectum?
PL 19, 609B汝にはどのような思いがあり、どのような精神の企てがあったか、もはや暴君ではなく屠殺人よ。燃え立って、どのような咆哮を吐き出したか。高い城塞から無辜の〔insontium。ミーニュの脚注によれば、編者が sontium(罪ある)を改めた読み〕幼子たちの傷を見渡し、涙の氾濫で集まった広大な海を見たときに。
Inter necatos tamen infantes, quos occubuisse certum est, non perisse, quamquam Christus abfuerit, absens esse non potuit, qui periculis sanctorum semper insertus, alienis pro se corporibus irrogata pio motu sentit in se supplicia.
PL 19, 609Bそれでも、殺された幼子たち――彼らは倒れたことは確かだが、滅びたのではない――のうちに、キリストは、不在であったとしても、不在でいることはできなかった。彼は聖なる者たちの危険につねに入り込み、自分のために他人の体に加えられた責め苦を、慈しみの心の動きによって自分のうちに感じるからである。
Cum jam aetate proficiens annos duos gereret supra decem, cujus numeri de carne traxerat quantitatem, aevum scilicet temporale humana ratione percurrens, senioribus seniorem sese prudentia, magistris magistrum pandebat esse doctrina, ut legis suae manifestus interpres, quantus esset interior, demonstraret.
PL 19, 610B年齢を重ね、すでに十二歳を数えたとき――この数の長さは肉から得たものであり、人としての理にしたがって時間的な生涯を歩みながら――、思慮において年長者よりも年長であり、教えにおいて教師たちの教師であることを示した。自らの律法の明らかな解釈者として、内においてどれほど大いなる者であるかを示すためである。
Nec post longam temporum moram (quaenam potest esse mora temporibus, quae volucri cursu fugacia, nondum veniunt, jam recedunt, ut evangelista significat?) Ipse Jesus erat quasi jam annorum triginta, ut putabatur filius Joseph; praeclare nimis utrumque verbum (quasi, et putabatur) divinitatis servavit.
PL 19, 610B長い時の遅れのあとではなく(時に、どのような遅れがありえようか。時は飛ぶ歩みで逃げ去り、まだ来ないかと思えばもう去っていくと、福音書記者が示しているように)、「イエス自身はおよそ三十歳であり、ヨセフの子と思われていた」。この二つの語(「およそ」と「思われていた」)は、神性を見事に保っている。
Sicut enim quasi triginta videbatur annorum, cum sit aeternus, ita Joseph putabatur, cum sit ex virgine procreatus. Tunc Jordanis ad fluenta baptizaturus accessit, expetens quod venerat, ut donaret, abluendus qui veniebat abluere.
PL 19, 611B実際、永遠であるのに「およそ三十歳」と見えたように、おとめから生まれたのに「ヨセフ」の子と思われたのである。そのとき、洗礼を受けようとしてヨルダンの流れに近づいた。自らが与えるために来たものを求めたのである。洗うために来た者が、洗われるべき者として。
Hunc Joannes Baptista conspiciens, quem matris in utero senserat, dum lateret, jam Christi conscius affuturi, prophetiae munus exercens, licet loqui non posset, tamquam muti patris a silentio temporali descendens, proclamare coepit, et dicere: Ecce Agnus Dei, ecce qui tollit peccata mundi.
PL 19, 611B洗礼者ヨハネは、彼を見て――母の胎にいたときにも、彼が隠れているあいだに感じ取っていた者であり、来たるべきキリストをすでに知っていて、預言の務めを果たし、語ることはできなかったが、口のきけない父の一時の沈黙から生まれたかのようにして――叫び始め、言った。「見よ、神の子羊。見よ、世の罪を取り除く者」。
Cum dicit, tollit, ostendit, eum non habere, qui tollit quod quidem tulit, non ut ipse gereret, sed ut ipse deperderet.
PL 19, 612A「取り除く」と言うとき、取り除く者はそれを持たないことを示している。彼は実際に取ったが、自ら携えるためではなく、自ら滅ぼすためだったからである。
Sicut tenebris nocturnae caecitatis ortum radiantis diei subito videmus infundi, nec tamen caliginis tactu, quem decutit, splendoris sui gratiam lux amittit, ita Dominus Jesus Christus, humani generis delicta suscipiens, non tenuit, sed fugavit.
PL 19, 612B夜の盲目の闇に、輝く昼の始まりが不意に注がれるのを我々は見るが、光は、自らが払い落とす暗がりに触れられても、輝きの美しさを失わない。それと同じく、主イエス・キリストは、人類の罪を引き受けて、これを保たず、追い払ったのである。
Nam ut ignis metalla sordium consummatione clarificat, ita nos ab originali contagio sua bonus opifex flamma mundavit. Tunc immaculatus aquas ingressus in se nostram lavit illuviem, nihil habens proprium, quod lavaret.
PL 19, 612B実際、火が金属を、汚れを焼き尽くして清めるように、善い造り主は、その炎で、我々を根源の汚染から清めた。そのとき、汚れのない彼は水に入り、我々の汚物を自分のうちで洗い、洗い落とすべき自分のものを何も持たなかった。
Ipsos denique latices sacri corporis majestate purificans, beavit gurgitis lympham, honorem Dominici baptismatis consecutam. Senserunt tremendam deitatis undae praesentiam. Pontus recessit a littore, fluvius remeavit in fontem.
PL 19, 613A実に、その水そのものを、聖なる体の威光で清めて、深みの水を福なるものとした。その水は、主の洗礼の栄誉を得たのである。波は、神性の畏るべき臨在を感じ取った。海は岸から退き、川は源へ戻った。
De quibus propheta cantitans, haec designat: Mare vidit, et fugit, Jordanis conversus est retrorsum. Quid est, mare, quod fugisti, et tu, Jordanis, quia conversus es retrorsum?
PL 19, 613Bこれらについて、預言者は歌いながら、こう示している。「海は見て、逃げた。ヨルダンは後ろへ向き直った」。「海よ、汝が逃げたのはなぜか。ヨルダンよ、汝が後ろへ向き直ったのはなぜか」。
Evangelicae lectionis ergo textus ita prosequitur: Baptizatus autem confestim ascendit de aqua, et ecce aperti sunt ei coeli, et vidit Spiritum Dei descendentem, sicut columbam venientem super se.
PL 19, 613Bそれゆえ、福音書の朗読の本文はこう続く。「洗礼を受けると、すぐに水から上がった。すると見よ、彼に天が開かれ、神の霊がハトのように降って自分の上に来るのを見た」。
Et ecce vox de coelis, dicens; Hic est Filius meus dilectus, in quo mihi bene complacui. Consideremus attentius, quantum reveletur et in hoc loco mysterium. Postquam enim Dominus de aqua baptizatus ascendit, mox aperti sunt coeli.
PL 19, 613B「また見よ、天から声があって言った。『これは私の愛する子、彼において私は大いに喜んだ』」。この箇所においても、いかに奥義が啓示されているか、いっそう注意深く考察しよう。実に、主が洗礼を受けて水から上がると、すぐに天が開かれたのである。
Quomodo mox aperti sunt Christo, cui super sidera domus, numquam coelum videtur occlusum? Sed arbitror, quantum pietas ejus meis sensibus aspirare dignatur, quod ideo tunc aperti sunt coeli, quando Dominus ascendit ab aqua baptizatus, ut suis misericors doceret exemplis, homini, cujus effigiem sumpsit, coelorum regna tunc pandi, cum meruerit spiritalis aquae consecratione perfundi.
PL 19, 614Aどうして、すぐにキリストに天が開かれたのか。星々の上に家を持つ彼にとって、天が閉ざされているとは決して見えないのに。だが私は、彼の慈しみが私の思いに息を吹き込むことをよしとするかぎりで、こう考える。主が洗礼を受けて水から上がったとき天が開かれたのは、慈しみ深く自らの範例によって、彼が姿をとった人間に、霊的な水の聖別を浴びるに値したときに、天の王国が開かれると教えるためである。
Quod autem Spiritus Dei super eum in specie columbae descendit, ostenditur, quanta sit ejus bonitas, mansuetudo, simplicitas, per volucrem, fellis amaritudinem non habentem.
PL 19, 614B神の霊が彼の上にハトの姿で降ったことによって、彼の善良さ、柔和さ、素朴さがどれほどであるかが示される。それは、胆汁の苦さを持たない鳥を通してである。
Et ne corporaliter visus esse nesciretur Deus, voce Patris asseritur dicentis: Hic est Filius meus dilectus, in quo mihi complacui.
PL 19, 615Aまた、神が体をもって見られたことが知られずにいることのないよう、父の声が、こう言いつつ保証する。「これは私の愛する子、彼において私は喜んだ」。
Praeclarus iste dilectionis affectus plenam catholici dogmatis continet firmitatem, unamque Patris, et Filii, pronuntiat esse virtutem. Charitas enim, quae in Deo consistit, a similitudinis et aequalitatis spiritu non recedit.
PL 19, 615Bこの見事な愛の情〔dilectionis affectus〕は、公同の教えの完全な確かさを含み、父と子の力が一つであると告げている。実に、神のうちにある愛は、似ていること、等しいことの霊〔spiritu〕から離れないからである。
Nam qui dixit sui lege mandati: Diliges proximum tuum, tamquam teipsum, docuit, diligentis et dilecti nullam fieri oportere distantiam. Nam et in sequenti verbo, quod addidit, in quo mihi complacui, intelligitur potestatem unius deitatis explanasse communem.
PL 19, 615B実に、自らの戒めの法によって「汝の隣人を汝自身のように愛せ」と言った者は、愛する者と愛される者とのあいだにいかなる隔たりも生じてはならないと教えた。さらに、彼が付け加えた続きの言葉「彼において私は喜んだ」においても、唯一の神性の権能が共通であることが説き明かされたと理解される。
Plus est enim complacui dixisse, quam placui, quia complacui convenientiae verbum est, et geminae cernit adhaerere personae. Quod ideo vox coelestis expressit, ut et Pater in Filio, et Filius complacuisse videatur in Patre.
PL 19, 615B実際、「喜んだ〔complacui〕」と言うことは、「気に入った〔placui〕」と言うより以上である。complacui は一致を表す語であり、二つのペルソナに結びついて見られるからである。天の声がこれを表したのは、父が子において、子が父において、ともに喜んだと見えるためである。
Nam et ipso tam paternae vocis, quam Filii baptismatis, vel Spiritus advolantis consortio congregato, Trinitas uno fulsit ex Deo, quo dignus non meretur existere, qui numeravit Trinitatem.
PL 19, 615B実に、父の声と、子の洗礼と、また飛来する霊との交わりが一つに集められて、三位一体は唯一の神から輝き出た。三位一体を数え上げた者は、この神のもとにふさわしい者として存在するに値しない〔結びの文は崩れているらしく、刷りのまま訳した〕。
Tunc ductus est Jesus in desertum a spiritu, ut tentaretur a diabolo. Et cum jejunasset quadraginta diebus, et quadraginta noctibus, postea esuriit. Et accedens ad eum tentator, dixit ei: Si Filius Dei es, dic, ut lapides isti panes fiant.
PL 19, 616A「そのとき、イエスは霊に導かれて荒れ野に行った。悪魔に試みられるためである。四十日四十夜断食したのち、空腹を覚えた。すると試みる者が彼に近づいて言った。『汝が神の子なら、これらの石がパンとなるよう言え』」。
Igitur tentabatur a diabolo, fidei semper inimico. Nemo enim sibi manifestam rem discutit, nisi qui, fallaci plenus ingenio, compertae veritati non credit, sicut ipse diabolus, qui postea quam Jesum paterni claritate sermonis Dei Filium esse cognovit, ejusdemque potentiam singularem quadraginta diebus et quadraginta noctibus nihil vescentis expavit.
PL 19, 616Bこうして彼は、信仰のつねに敵である悪魔に試みられた。実際、自分に明らかな事柄をあえて吟味する者は、偽りの才知に満ち、確かめられた真理を信じない者のほかにはいない。悪魔自身がそうである。彼は、父の言葉の栄光によってイエスが神の子であることを知り、また四十日四十夜何も食べない者の唯一の力に恐れおののいたのちに〔なお試みた。主文を欠くため補った〕。
Licet Moyses similiter, et Elias totidem dierum sustinuerint, noctiumque jejunium. Sed illos alieno fultos auxilio, quamquam suo merito noverat haec fecisse. Jesum propria cernebat operari virtute.
PL 19, 616Bモーセとエリヤも、同じ日数と夜数の断食に耐えたとはいえ、悪魔は、彼らが他者の助けに支えられていたこと、とはいえ自らの功績でもこれを行ったことを知っていた。しかしイエスが自分自身の力で行うのを見ていた。
Spem repente vanissimam stultae tentationis arripuit, quia Dominus esurivit. Nec audebat aggredi divinitatem, nisi mixtum videret hominem. Mox antiquas molitus insidias ciborum, improbus dolos fallacia suscitavit assueta.
PL 19, 616B主が空腹を覚えたので、愚かな試みのまったく空しい望みを不意に抱いた。人間が混ざっているのを見なければ、あえて神性に挑もうとはしなかった。やがて、食物をもって古い罠をめぐらし、邪な者は、慣れた偽りによって欺きを呼び起こした。
Demonstransque lapides suas magis epulas serpens ait: Si filius Dei es, dic, ut lapides isti panes fiant, quasi non posset hoc facere, qui tale jugiter opus exercens, de saxeis terrae visceribus producit segetem frugali victu praegnantem, et spicea messium densitate cautis nutrimento crescente panis uberem cibum de lapidum fecunditate largitur.
PL 19, 617A蛇は石を示して――それはむしろ蛇自身の食物であった〔ミーニュの脚注は、創世記で蛇に「土を食べる」と告げられたことを指す〕――言った。「汝が神の子なら、これらの石がパンとなるよう言え」。あたかも、彼にはそれができないかのようであった。彼はそのような業をつねに行って、石のような大地の内臓から、質素な食物を孕んだ作物を生じさせ、穂のなす実りの密集によって、パンという養分が岩から育つなかで、石の豊かさから実り多い食物を与えている者であるのに。
Sed maluit sapientia singularis gloriam mirabilis facti contemnere, ne petitionem tentatoris admitteret. Deus enim credentes suscipit, tentantes excludit.
PL 19, 617Bだが唯一の知恵は、驚くべき行いの栄光を退けることを選び、試みる者の願いを受け入れなかった。神は信じる者を受け入れ、試みる者を締め出すからである。
Nam populus Israel ob hoc Deum legitur offendisse quam maxime, quia beneficiorum ejus oblitus, tentare ausus est eum, ut cum desperatione peteret epulatum. De quorum Moyses in libris suis incredulitate non tacuit.
PL 19, 617B実際、イスラエルの民は、まさにこの点で最も神を怒らせたと読まれる。神の恩恵を忘れ、あえて彼を試み、絶望のうちに食事を求めたからである。彼らの不信仰について、モーセも自らの書に黙さなかった。
Et David ita memorans breviter explanavit: Et tentaverunt Deum in cordibus suis, ut peterent escas animabus suis.
PL 19, 617Bまたダビデも、このように思い起こして手短に説き明かした。「彼らは心の中で神を試み、自分の魂のために食物を求めた」。
Et male locuti sunt de Deo, et dixerunt: Numquid poterit Deus parare mensam in deserto? etc. Quid enim illi potest esse difficile, qui pro immensa rerum omnium possibilitate vocatur omnipotens?
PL 19, 617B「そして神について悪く語り、言った。『神は荒れ野に食卓を整えることができるだろうか』」など。実に、万物に及ぶ無限の可能性のゆえに全能と呼ばれる者に、何が難しいことがあろうか。
Respondens autem Dominus Satanae, sic dixit: Scriptum est: Non in solo pane vivit homo, sed in omni verbo, quod procedit de ore Dei. Apta nimis, et competens data est inimico responsio.
PL 19, 617C主はサタンに答えて、こう言った。「書にこう書かれている。『人はパンだけで生きるのではなく、神の口から出るすべての言葉で生きる』」。敵に与えられた返答は、まことにふさわしく、適切であった。
Nam percunctanti, si filius Dei esset, velut homo respondit, quatenus per eum potius vinceretur, quem videbatur aggressus. Quo audito, fractus, et debilis, arma tamen audaciae non deponit.
PL 19, 618A彼は、神の子なのかと問いただす者に対して、人として答えた。むしろ、自分が襲いかかったと見える相手によって、悪魔が打ち負かされるためである。これを聞いて、打ち砕かれ衰えたが、それでも図々しさの武器は捨てない。
Et duxit illum diabolus, et ostendit ei omnia regna orbis terrae in momento temporis, et ait ei: Tibi dabo potestatem hanc universam, et gloriam illorum, quia mihi tradita sunt, et cui volo, do illa. Tu ergo si adoraveris coram me, erunt tua omnia.
PL 19, 618B「そして悪魔は彼を連れて行き、一瞬のうちに地上のすべての国々を見せて、言った。『汝に、この権能のすべてと、それらの栄光を与えよう。それらは私に渡されており、私は望む者に与えるからである。それゆえ、もし汝が私の前でひれ伏すなら、すべては汝のものとなる』」。
Quid mirum, si perversa sit locutus miser, qui ne rectas vias incederet, serpentis torti effigiem sumpsit, regni fragilis, et caduci Christum aestimans cupiditate contingi, qui validum potius, et aeternum suis venerat collaturus?
PL 19, 618Bこの哀れな者が、曲がったことを言ったとして、何の不思議があろうか。まっすぐな道を歩まないために、曲がりくねった蛇の姿をとった者である。彼は、もろく移ろう王国への欲によってキリストが触れられうると考えたが、キリストはむしろ、強く永遠のものを自らの者たちにもたらすために来たのである。
Aut ille divitias saeculares dignaretur acquirere, qui docere venerat, ut perirent. Monstrumque coelo dejectum adoraret, cui thronus est coelum, terra subpedaneum, mundus omnis obsequium, quem nullus audet aspicere, et cunctae summissis vocibus laudant super sidera potestates.
PL 19, 618Bあるいは、彼が世の富を得ることをよしとしただろうか。それらが滅びるべきことを教えるために来た者が。また、天から投げ落とされた怪物を拝むだろうか。彼にとって天は玉座、地は足台、全世界は従順であり、誰もあえて彼を見ようとせず、すべての諸力が星々の上で声を低くして称える者が〔底本は Aut ille。ミーニュの脚注は An ille と読み疑問文にすべきかとするので、疑問文として訳した〕。
At iterum Dominus eum tali responsione confudit, dicens: Scriptum est: Dominum Deum tuum adorabis, et illi soli servies, adhuc ex humana cernitur respondere persona. Dedignatus scilicet infirmum rebellem virtute majori potentiae subjugare.
PL 19, 618Cだが主は再び、こう答えて彼を打ち砕いた。「書にこう書かれている。『汝の主なる神を拝め。ただ彼にのみ仕えよ』」。なお彼は人間の立場から答えていると見える。弱い反逆者を、より大いなる力の権能で服従させることを潔しとしなかったのである。
Licet hujus quoque verbi livor ille vipereus congressione dejectus nondum deposuerit temeritatis ingenium, sed trisulca linguarum vibratione confidens contra victricem Trinitatis manum tertio caput erigit sauciatum.
PL 19, 619Bこの言葉の衝突によっても打ち倒されていながら、あの毒蛇のような妬みは、無謀の性を捨てず、三つに裂けた舌を震わせて自らを頼み、三位一体の勝利の手に向かって、三度目に傷ついた頭をもたげる。
Tunc assumpsit eum diabolus in sanctam civitatem, et statuit eum supra pinnaculum templi, et dixit ei: Si filius Dei es, mitte te deorsum: scriptum est enim, quia angelis suis mandavit de te, et in manibus tollent te, ne forte offendas ad lapidem pedem tuum.
PL 19, 619B「そのとき、悪魔は彼を聖なる都に連れて行き、神殿の頂に立たせて、言った。『汝が神の子なら、身を投げよ。書かれているからだ。彼は自らの天使たちに汝のことを命じ、彼らは汝を手で担う、汝の足が石に当たることのないように、と』」。
O quantum caecitatis atque caliginis nigro semper dominatur in pectore, mensque tenebris propriae malignitatis obscura, nescit indeprehensam custodire fallaciam! Ecce dicens: Si filius Dei es, ostendit, hoc se nescire.
PL 19, 619Bああ、黒い胸のうちに、盲目と闇がどれほどつねに支配し、自らの悪意の闇に暗んだ精神が、露見しない偽りを守ることを知らないことか。見よ、「汝が神の子なら」と言うことで、悪魔は自分がこのことを知らないと示している。
Cum quaerit dicens iterum: Angelis suis mandavit de te, confitetur, hunc esse, quem cernit, sed ancipitis usus varietate sermonis sim[?]ator, ac dissimulator inventus, mendax suis artibus approbatur.
PL 19, 619C再び「彼は自らの天使たちに汝のことを命じた」と言って探りを入れるとき、悪魔は、自分が見ている者がまさにその者であると告白する。しかし、両義の言葉の多様さを用いて、偽装する者〔底本は影印の染みで字が読めない。simulator と読む〕、ごまかす者と見いだされ、自らの術によって嘘つきと証明される。
Nec solius fallaciae, sed etiam stultitiae domus est cor malignum. Quid enim poterit ineptius reperiri, quam ut illum crederet licet alta sublimis templi fastigia, et cacumen excelsi pinnaculi saltu formidare praecipiti, qui ut planis videtur in terris, de summa coelorum arce descendit? de quo clamat David, et dicit: Et descendit, et inclinavit coelos, simul humillima continens, et altissima non relinquens.
PL 19, 620B悪意ある心は、偽りだけでなく愚かさの家でもある。実に、これ以上に愚かなことが何か見いだされようか。神殿の聳える頂がいかに高く、そびえる尖塔の頂点がいかに高くとも〔licet の係りは定かでない。「いかに高くとも」と取った〕、真っ逆さまの跳躍をこの者が恐れるだろうと、悪魔が思い込むとは。この者は、平らな地の上で見られるために〔底本は videtur。ミーニュの脚注に従い videretur と読む〕、天の最高の城塞から降ってきたのである。彼について、ダビデは叫んで言う。「そして彼は降り、天を傾けた」。最も低いものを包みながら、最も高いものを離れずに、である。
Igitur deficientis audaciam sic eloquens perculit vox divina: Scriptum est: Non tentabis Dominum Deum tuum.
PL 19, 620Bこうして神の声は、このように語って、力尽きかけた者の図々しさを打ち砕いた。「書にこう書かれている。『汝の主なる神を試みてはならない』」。
Hic Dominum Deumque se esse jam pandens, tales ultra conatus assumere prohibet tentatorem, suis nos admonens pius doctor exemplis, spiritum, vetustae malignitatis artificem, illic humanis proculdubio subjacere virtutibus, ubi fuerit Deus simplicitati puri cordis infusus.
PL 19, 620Bここで彼は、自らが主にして神であることをすでに明らかにし、そうした企てをこれ以上試みることを、試みる者に禁じる。慈しみ深い教師として、自らの範例によって我々に教える。古い悪意の工匠である霊〔悪魔を言う〕は、神が清い心の素朴さに注がれているところでは、疑いなく人間の力に従属するのだ、と。
Ait enim lectionis instructio: Tunc reliquit eum diabolus, et ecce angeli accesserunt, et ministrabant ei.
PL 19, 620C朗読箇所の教えは言う。「そのとき悪魔は彼を離れ、すると見よ、天使たちが近づいて、彼に仕えた」。
Videtur, ut arbitror, in hoc diaboli fugientis abscessu, et ministerio consequenter angelico quamdam paschalis gloriae declarare praecedentibus signis imaginem.
PL 19, 620C私の考えでは、逃げ去る悪魔のこの退去と、それに続く天使たちの奉仕のうちに、先立つしるしによって、復活祭の栄光のある種の像が示されているように見える。
Nam sicut victis tentationibus, depulsoque diabolo, praebuerunt angeli ministerium Salvatori, sic contumeliis Judaeorum, et poenis beatae crucis passione contemptis, ipsaque diaboli fraude, et morte calcata, surrexit ab inferis, evectus est astris, et consueto majestatis imperio Christus ab angelis adoratur in coelo.
PL 19, 621A実際、誘惑が打ち負かされ、悪魔が追い払われたのち、天使たちが救い主に奉仕したように、ユダヤ人たちの侮辱と、福なる十字架の受難による刑罰とを軽んじ、悪魔自身の欺きと死を踏みにじって、彼は陰府から復活し、星々の高みへ運ばれ、キリストはいつもの威光の支配のもとで、天で天使たちに拝まれる。
Exin discipulos ex piscatoribus quosdam sibimet sociavit accitos, humanas deinceps animas piscaturos, quae lubricam sectantes mundi laetitiam, tamquam natantes vias ponti fluctuantis incertas per voluptuosos lapsus vagis cursibus erraverunt, talesque vitae conciliavit aeternae, quos nec generosae prosapiae ortus terrenae nobilitatis inflaret, nec nitor eruditae facundiae gloria vanae garrulitatis extolleret, sed quos sanctum vitae simplicis institutum superba nimis humilitate conspicuos coelo faceret jam vicinos.
PL 19, 621Bその後、漁師たちのなかから何人かを招いて、弟子として自分に結びつけた。彼らはこれから、人の魂を漁る者となる。その魂は、世の滑りやすい喜びを追い、あたかも波立つ海の不確かな道を泳ぐように、快楽に満ちた転落を通して、さまよう歩みで迷ってきた。そして彼は、次のような者たちを永遠の生命に結びつけた。高貴な家柄の生まれが地上の高貴さで彼らを高ぶらせることもなく、学識ある雄弁の輝きが空しいおしゃべりの栄光で彼らをもたげることもなく、素朴な生活の聖なる志が、あまりにも誇らしい謙遜によって彼らを際立たせ、すでに天に近い者とする、そのような者たちである。
Namque Deus omnipotens stulta mundi potius elegit, et infirma, renuens, quae sapientia videntur, et fortia, quia sicut Paulus apostolus doctor egregius: Quod stultum est Dei, sapientius est hominibus, et imbecille Dei, fortius est hominibus.
PL 19, 621B実に全能の神は、世の愚かなものや弱いものをむしろ選び、知恵があり強いと見えるものを退けた。優れた教師である使徒パウロが〔言う。底本は動詞を欠くため補った〕とおりである。「神の愚かさは人々より賢く、神の弱さは人々より強い」。
Et confestim iterum dixit: Quae sunt stulta hujus mundi, elegit Deus, ut confundat sapientes, et infirma mundi elegit Deus, ut confundat fortia, et ignobilia mundi, et contemptibilia elegit Deus, et quae non sunt, tamquam non sint, ut ea, quae sunt, destrueret.
PL 19, 622Aそしてパウロはすぐにまた言った。「この世の愚かなものを神は選んだ。知恵ある者を恥じ入らせるためである。世の弱いものを神は選んだ。強いものを恥じ入らせるためである。世の卑しいもの、軽んじられるものを神は選んだ。また、ないものを、ないかのように〔選んだ〕。あるものを滅ぼすためである」。
Quin etiam salutem celerem misericors cupiens adhibere Salvator, orandi quoque modum precesque constituit. Judex piissimus breviter vult rogari, quo citius annuat supplicanti.
PL 19, 622Bさらに、救い主は慈しみ深く、速やかな救いを施そうと望んで、祈りの仕方と祈りの言葉も定めた。いとも慈しみ深い裁き主は、簡潔に願われることを望む。願う者に速やかに応じるためである。
Sic orandum ergo docuit patrem, suum scilicet pro natura, nostrum vero pro gratia, honorem proprium largitus hominibus, ut, quod solus habet egregium, cunctis largiretur indultum. Pater noster, qui es in coelis.
PL 19, 622Bそこで彼は、父に向かってこのように祈るべきことを教えた。父は、彼にとっては本性によって彼自身のものであり、我々にとっては恩寵によって我々のものである。自らに固有の栄誉を人々に分け与え、自分だけが持つ卓越したものを、すべての者に許された賜物として与えようとしたのである。「我々の父よ、汝は天にいる」。
Qui coelorum perpetem regnatorem patris audemus nomine nuncupare, primum debemus advertere, non separatim singulis, sed communiter universis domum tanti muneris attributum.
PL 19, 622B天の永遠の統治者をあえて父の名で呼ぶ我々は、まず、これほどの賜物の家〔domum〕が、個々の者に別々にではなく、すべての者に共通に与えられたことに、気づかねばならない〔底本は domum。意味が取りにくい。donum の誤りかとも読める〕。
Nam quasi semotus a caeteris, et secretioribus habitans latenter in locis, Dominum quilibet verbis hujus orationis imploret, non inquiet, Pater meus, sed Pater noster, quoniam soli Christo debetur hoc verbum, cujus proprie pater est Deus.
PL 19, 622Bたとえ誰かが、他の者から離れ、奥まった場所にひそかに住んで、この祈りの言葉で主に懇願するとしても、「私の父」とは言わず、「我々の父」と言う。この語は、神が固有の意味で父である、ただキリストにのみ当てはまるからである。
Quamquam enim in omnibus Evangeliis hoc habeatur ascriptum, in illo tamen evidenter Dominus Jesus in capitulo juris sui potentiam singularem docuit, a populari permixtione discretam, ubi discipulos confortabat alloquens: Vado ad Patrem meum, et Patrem vestrum.
PL 19, 623Aこのことはすべての福音書に記されているが、しかしあの一節において、主イエスは、民衆との混同から区別された、自らの権利の独自の権能を、明らかに教えた。弟子たちを励まして、こう語りかけたところである。「私は、私の父、また汝らの父のもとへ行く」。
Quod ait meum, hanc sibi specialem gloriam congrue vindicavit; quod ait vestrum, generalem gratiam communiter cunctis esse patefecit. Similitudinem faciamus hic aliquam, ut ex humanis divina capiamus.
PL 19, 623B「私の」と言うことで、この特別な栄光を自分のものとして正当に主張した。「汝らの」と言うことで、一般的な恩寵がすべての者に共通に与えられていることを明らかにした。ここで一つの比喩を作ろう。人間のことから神のことを捉えるためである。
Ponamus igitur quempiam nobilem virum, cui Filius unicus, et aliquanti sint famuli. Numquid ob hoc, quod paterfamilias appellatur, potest apud eum servorum, ac filii par dilectionis esse conditio, cum et ipse filius Dominus probetur esse cunctorum?
PL 19, 623Bそれでは、ある高貴な人を想定しよう。彼には一人子と、何人かの召使いがいる。彼が家長と呼ばれるからといって、彼のもとで、奴隷たちと子とが等しい愛の境遇でありえようか。子自身が万人の主人であると証されているのに。
Nos igitur utimur hac oratione, non Christus, quoniam prece hujus supplicationis ipsum quoque deposcimus, qui cum Patre unus est Dominus coaeternus. Dicentes itaque pater noster, confitemur, nos omnes in ipso fratres exsistere.
PL 19, 623Bこの祈りを用いるのは我々であって、キリストではない。この願いの祈りによって、我々は、父と一つであり、ともに永遠である主自身をも求めているからである。そこで「我々の父」と言うことで、我々はみな彼にあって兄弟であると告白する。
Cujus nominis non debemus affectum mutuae charitatis expulsione contemnere, nec originalis odii monumenta sectari, quo Cain, germani sanguinis fusor, parricidalis maculae factus est inchoator.
PL 19, 624Aこの名の愛情を、互いの愛を追い出して軽んじてはならない。また、同じ血の兄弟の血を流した者カインが、親殺しにも等しい汚れの創始者となった、あの根源の憎しみの跡を追ってはならない。
Sed mansueti spiritus igne ferventes carnalis ponamus nequitiam vetustatis, et novo homine gratulemur induti. Ne cum coeperint a coelestibus opera degenerare terrena, tanto patre videamur indigni, qui Christo nos duce sacra natos adoptione suscepit.
PL 19, 624A柔和な霊の火に燃えて、肉の古い邪悪を捨て、新しい人を着たことを喜ぼう。天のものから地上の行いが堕落し始めるとき、我々がこれほどの父にふさわしくないとされないように。父は、キリストを導き手として、聖なる養子縁組によって我々を迎えたのである。
Sanctificetur nomen tuum. Sanctificatio quae potest aestimari, qua Dominus sanctificari valeat, qui cuncta sanctificat, nisi ut cor pium, mite, placidum, castum ad ejus praeparemus ingressum? quatenus tali domicilio delectatus sanctificationis suae in nobis operetur augmentum; quemadmodum ipse Dominus noster Jesus Christus in discipulis suis se clarificatum esse memorabat, qui clara semper divinitatis luce fulgebat.
PL 19, 624B「汝の名が聖とされるように」。万物を聖とする主が聖とされうるような聖化とは、いったい何だと考えられようか。敬虔で、柔和で、穏やかで、貞潔な心を、彼の入来のために備えることのほかに。そうすれば、彼はこのような住まいを喜び、自らの聖化の増大を我々のうちに成し遂げる。我々の主イエス・キリスト自身が、神性の明るい光をつねに放っていたのに、弟子たちのうちで栄光を受けたと語ったとおりである。
Nam in Evangelio secundum Joannem, dum pro discipulis supplicat patri, inter diversa, quae prosecutus est, verba sic inquit, Et clarificatus sum in eis, scilicet qui claritatem suam in eis inveni.
PL 19, 624B実に、ヨハネによる福音書では、弟子たちのために父に願うとき、述べたさまざまな言葉のなかで、こう言う。「私は彼らにおいて栄光を受けた」。すなわち、彼らのうちに自らの栄光を見いだした私が、ということである〔底本は qui ... inveni。ミーニュの脚注は quia claritatem suam in eis invenit と読むべきかとする〕。
Ubi ergo et sanctificationis suae signa repererit, sanctificare se ibidem dicit. Pietas enim illa, sine modo mitissima, sibi conferri pronuntiat, quidquid suis famulis ipsa fructificat.
PL 19, 624Cそれゆえ、自らの聖化のしるしを見いだすところでは、そこで自らを聖とすると言う。限りなく柔和なあの慈しみは、自分の僕たちに実りを結ばせるものすべてを、自分に与えられたものと告げるからである。
Similis itaque sensus ostenditur, et ut se benedici praecipiat, cum ipse potius universa benedicat. Namque trium puerorum in camino canentium ab omni creatura per ordinem benedicendum Dominum generalis hymnus exclamat. Adveniat regnum tuum.
PL 19, 625Aそれゆえ、同様の意味が示される。自分が祝福されるよう命じる点でもそうである。実際には彼自身がむしろすべてを祝福しているのに。実に、炉のなかで歌う三人の若者の普遍の賛歌は、主があらゆる被造物から順に祝福されるべきだと叫ぶ。「汝の王国が来るように」。
Regnum advenire deposcimus regnatoris, qui regnare non desinit, ut fallacem hujus mundi principem pro praesumpta puniat tyrannide, solusque, qui solus est, suum demonstret imperium, nec morte constrictum, nec temporibus consumendum.
PL 19, 625B統治者の王国が来るようにと、我々は願う。彼は統治をやめない。この世の欺き手の君主が、僭越な暴政のゆえに罰せられ、唯一者としてある者が、自らの支配を示すように。その支配は死に縛られず、時によって尽きることもない。
Nescit etenim tempus lucis illius dies sine nocte continuus, ubi fortissimus miles, adorato Christo, diversa mundi post pericula praelio victor exsistens caesariem beati capitis ornaturam perpete nobilitatus gratulabitur jam corona.
PL 19, 625B実に、あの光の日は時を知らない。夜のない続きの昼である。そこでは、いと勇敢な兵士が、キリストを拝んだのち、世のさまざまな危険のあとに戦いで勝利者となって、福なる頭の髪を飾る不滅の冠によって高貴にされ、今や喜ぶであろう〔ミーニュの脚注によれば、ほかの本は adorato Christo でなく odorato Christo と読む〕。
Fiat voluntas tua, sicut in coelo, et in terra. Praecedentis et hic continentiae sensus videtur intelligi, quod jugibus dies, noctesque precibus debeamus exposcere, ut illius coelum, terramque voluntas adimpleat, qui nusquam vult esse nequitiam, quo dejectum coelo diabolum nec terra patiatur infensum, nec terrenam corporis nostri substantiam, tamquam limo concretam, saevus coluber, ut escam suae voracitatis invadat, ac pessimis nos suasionibus involutos squamosis nexibus amplectatur, et ambiat, donec lethalibus venenis inebrians miserabilem vitam lambendo consumat.
PL 19, 626A「汝の意志が、天におけるように地においても成るように」。ここにも、先行する一節の意味が理解されると見える。すなわち、日夜絶え間ない祈りで、悪がどこにも存在することを望まない者の意志が、天と地を満たすように、我々は願い求めねばならない。それは、天から投げ落とされた悪魔を、地もまた敵意ある者として許さないためであり、泥で固められたような我々の体の地上的な実体を、残忍な蛇が、自らの貪欲の餌として襲うことがなく、また最悪の誘惑に巻かれた我々を鱗の絡みで抱きかかえ、取り巻くことがなく、ついに致死の毒で酔わせ、舐めることで惨めな生命を食い尽くすことがないためである。
Ideoque Dominum deprecemur assidue, ut animam pariter in nobis tueatur, et carnem; altera namque coeli pars sumus, altera terrae semen exsistimus. Panem nostrum quotidianum da nobis hodie.
PL 19, 627Aそれゆえ、主に絶えず願おう。我々のうちの魂と肉をともに守るように、と。我々の一方は天の部分であり、他方は地の種として存在するからである。「我々の日ごとのパンを今日我々に与えよ」。
Panis alimoniam quotidiani petentibus tripartitus intelligentiae sensus aperitur, quamquam scripturas divinas sic oporteat omnes adverti.
PL 19, 627A日ごとのパンの糧を求める者たちに、理解の三重の意味が開かれる。もっとも、神の書物はすべてこのように心得るべきである。
Ergo secundum litteram specialiter frumentarii germinis panem vescendi videmur gratia postulare, et moraliter ut servi Dominum deprecamur, quo diurnam consequi mercamur annonam, dum tam utriusque rationis formam de spiritali noverimus procedere disciplina.
PL 19, 627Bそれゆえ、字義に従えば、我々は食べるために、とりわけ穀物の芽から成るパンを求めているように見え、道徳の面では、僕として主に祈り、日ごとの糧を得るにふさわしい者となろうとしている。そのいずれの解き方の型も霊的な教えから出ていることを、我々が知っているからである。
Ob hoc enim epulas victuales quotidie jubemur exposcere, nequid in crastinum reservantes, dubitare de divina pietate cernamur. Quod tamen ita laboriosum probatur, et arduum, ut a paucis viris, atque rarissimis talis queat regula custodiri.
PL 19, 627B実に、我々は日ごとの食物を求めるよう命じられている。それは、明日のために何も取っておかず、神の慈しみを疑う者と見られないためである。しかしこれは労苦に満ちた困難なことと証明され、そのような規則を守り得るのは、ごく少数のきわめてまれな人々にとどまる。
Namque Dominus ipse fidelis in omnibus, qui filios Israel productos ex Aegypto per annos in eremi sterilitate quam plurimos, sabbatico tantum parentes, quotidianis dapibus gubernavit, hoc et nobis, si fides non deficiat, se daturum evangelicis sermonibus compromisit, alloquens suos ita discipulos inter alia, quae docebat: Nolite ergo solliciti esse in crastinum.
PL 19, 627Bというのは、あらゆることにおいて忠実な主自身は、エジプトから導き出したイスラエルの子らを、荒れ野の不毛の中で非常に多くの年にわたり、安息日に関してのみ従う者たちとして、日ごとの食物によって養った。もし信仰が欠けなければ、これを我々にも与えようと、福音の言葉で約束した。弟子たちに、教えていた他のことの中で、次のように語りかけたのである。「それゆえ、明日のことを思い煩うな」。
Crastinus enim dies sollicitus erit sibi ipsi. Si vero plenius spiritaliter dicta, de quibus loquimur, velimus agnoscere, sentiemus, hunc panem divinum esse sermonem, a cujus substantiali doctrina si vacans animus vel paululum jejunaverit, magnae famis penuriam sustinebit.
PL 19, 628A「明日の日は、自らのことを思い煩うからである」。しかし、我々が語っている言葉の霊的な意味をより十分に知ろうとするなら、このパンとは神の言葉であり、空いた心がその実体的な教えから少しでも断食するなら、大きな飢えの欠乏に耐えることになる、と感じるであろう。
Distantia siquidem non pusilla inter spiritales epulas et corporales exsistit. Has enim parcius edere, illas numquam praecipimur recusare. Hic abstinentia salubris, illic aviditas fit vitalis.
PL 19, 628A実に、霊的な食物と肉体の食物のあいだには少なからぬ隔たりがある。後者はより控えめに食べるよう、前者は決して退けないよう〔illas numquam。ミーニュの脚注によれば、ほかの刊本はみな illas namque と読み意味が逆になるが、編者はガランディの推測に従った〕、我々は命じられている。こちら〔肉体の食物〕では禁欲が健全であり、あちら〔霊的な食物〕では貪欲が生命にかなう。
Denique David meditationem Dominicae legis exercenti die ac nocte beatitudini se his verbis praedicat inhaerere: Beatus vir, qui non abiit in consilio impiorum, et in via peccatorum non stetit, et in cathedra pestilentiae non sedit, sed in lege Domini voluntas ejus, et in lege ejus meditabitur die, ac nocte.
PL 19, 628B実に、ダビデは、昼も夜も主の律法の黙想に励む者に幸いが結び付いていると、次の言葉で宣言している〔beatitudini se の構文は定かでない。ミーニュの脚注は、古い本の beatitudinis his verbis をジュレが beatitudini se his verbis と直したと言う。与格の exercenti を幸いに結び付く者と取った〕。「不敬虔な者たちの謀りに歩まず、罪人たちの道に立たず、疫病の座に座らず、主の律法に意志があり、その律法を昼も夜も黙想する人は、福なる者である」。
Haec meditatio nimirum saturat, et delectat, tamquam mellis crassa dulcedo, quae licet alvum cito vescentis adimpleat, nectarea tamen suavitate naturae numquam probatur horrere.
PL 19, 628Bこの黙想は、まことに満たし、喜ばせる。濃い蜜の甘さのようであり、蜜は食べる者の腹をすぐに満たしても、神酒のような甘美さのゆえに、本性が嫌悪を覚えることは決してないと証明される。
Audiamus hic etiam, idem propheta quid dicat: Quam dulcia faucibus meis eloquia tua, Domine, super mel et favum ori meo! Perfecte verba legis definivit intelligi, cum faucibus dulcia dicit esse, non auribus, haec super mel, et favum, ori, non auditui ministrari.
PL 19, 628Bここでも、同じ預言者が何と言うか聞こう。「汝の語りは、私の喉に何と甘いことか、主よ。蜜と蜜房にまさって、私の口に」。彼は、律法の言葉がどう理解されるべきかを完全に定めた。すなわち、それが喉に甘いと言い、耳に甘いとは言わず、それが蜜と蜜房にまさって口に供されると言い、聴覚に供されるとは言わない点においてである。
Nam et surdi, quibus auditus minime suffragatur, praeceptis coelestibus per oris officium legentes implentur similiter, et Apostolus ad Corinthios usus epistola, manifestavit, spiritales epulas esse doctrinam, dicens: Et ego, fratres, non potui vobis loqui quasi spiritalibus, sed quasi carnalibus, quasi infantibus in Christo vobis potum lac dedi, non cibum.
PL 19, 628Bというのは、聴覚がまったく助けにならない聾者たちも、読むことによって、口の務めを通して、天の戒めで同じように満たされるからである。また使徒はコリントの人々に宛てた手紙を用いて、霊的な食物とは教えであると明らかにして、言った。「そして私は、兄弟たちよ、汝らに、霊的な者に対するようには語ることができず、肉的な者に対するように、キリストにおける幼子に対するように、汝らに乳を飲ませ、食物は与えなかった」。
Nondum enim poteratis (I Cor. III, 1, 2) . Quis dubitet, solusque ambigat, haec omnia spiritaliter figurari? neque enim fuisse illos infantes, aut lactis ab Apostolo nutrimenta sumpsisse, vel stultus aliquis poterit arbitrari.
PL 19, 629A「汝らはまだ〔食物を受けること〕ができなかったからである」(一コリント3:1–2)。これらすべてが霊的に象られていることを、誰が疑い、ただ一人迷うことがあろうか〔solusque の係りは定かでない。ミーニュの脚注は、古い写本の Quis dubitet que solus ambigat をジュレが直したと言う。「ただ一人迷う者」と取った〕。実際、あの人々が幼児であったとか、使徒から乳の養いを受けたとか、愚かな者でさえ思うことはできないであろう。
Sed incipientes verba legis haurire, ac paulatim divinis imbui institutis, lactea velut infantes ebibere primordia scire convenit, quia sicut salutaris cibus est bona doctrina, sic noxius est maligna.
PL 19, 629Aしかし、律法の言葉を汲み始め、少しずつ神の定めに浸される者たちは、幼子のように乳のような初歩を飲み干すものだと知るべきである。良い教えが救いをもたらす食物であるように、悪しき教えは害をなすからである。
Ideo Dominus discipulos monebat a fermento Pharisaeorum, et Sadducaeorum spiritaliter se cavere: sciens, acidi dogmatis viros totius dulcedinis ubertatem parvo tactu corrumpere, quoniam secundum quod ait idem Paulus apostolus, Modicum fermentum totam massam corrumpit: nam etsi corpus Domini nostri Jesu Christi magis esse credamus hunc panem, ab spiritali nihilominus ratione nequaquam noscitur declinare, maxime quia talis epulatio, vel talis oratio nulli gentilium, nulli Judaeorum, nisi solis divinitus traditur Christianis.
PL 19, 629Bそれゆえ主は、ファリサイ派とサドカイ派のパン種から霊的に身を守るよう、弟子たちに戒めていた。酸っぱい教えの者たちは、わずかに触れるだけで、あらゆる甘さの豊かさを損なうと知っていたからである。同じ使徒パウロが言うとおり、「わずかなパン種が、練り粉全体を損なう」。実際、このパンを、むしろ我々の主イエス・キリストの体であると我々が信じるにしても、それでも霊的な道理から外れていないことは明らかである。とりわけ、このような食事、このような祈りは、異邦人の誰にも、ユダヤ人の誰にも授けられず、ただキリスト教徒にだけ、神から授けられているからである。
Et dimitte nobis debita nostra, sicut et nos dimittimus debitoribus nostris. Si diligentius petitionis nostrae vota metiamur, vel tribuenda nobis indulgentia, vel neganda propriis dignoscitur exemplis.
PL 19, 629B「そして我々の負い目を赦せ、我々も我々の負い目ある者たちを赦すように」。我々の願いの望みをより注意深く量るなら、赦しが我々に与えられるべきか、拒まれるべきかは、我々自身の例によって見分けられる。
Hoc enim sperare jubemur a Domino, quod cernimur dimisisse conservo. Quippe quos paris eadem lex conditionis astringit, ut debitores sicut esse nolumus, ita nec habere cupiamus. In aliorum namque personis aut absolvimur, aut ligamur.
PL 19, 629C実に、我々が主に望むよう命じられているのは、我々が仲間の僕に赦したと見られていることである。同じ条件の同じ法に等しく縛られている我々は、自分が負債者であることを望まないのと同じく、負債者を持つことも望まないようにするためである。実に、他の者たちの立場において、我々は解かれもし、縛られもする。
Quod si putatur incertum, de quibus debitoribus hic agatur, ponenda est excusationis infirmae materies, et seu fortassis in culpa, sive pecunia, vel in quocumque tibi frater reus fuerit, hoc relaxa.
PL 19, 629Cもし、ここでどのような負債者のことが論じられているのか不確かだと考えられるなら、弱い言い訳の口実は退けるべきである。咎においてであれ、金銭においてであれ、またどんなことであれ、兄弟があなたに対して負い目のある者となったなら、それを免じよ。
Nam et non tam delictorum crebra praesumptio, quam pecuniariae quantitatis inhonesta tractatio plurimis ostendit apud Dominum nexibus involutos.
PL 19, 629C実に、罪を重ねてあえて犯すことよりも、金銭の額の不名誉な扱いこそが、主のもとで、多くの者を束縛に巻き込まれた者として示している。
Quisquis enim, prout facultas virium ponderatur, egenti fuerit inhumanus, Deo, quae sua sunt, inficiatus, abjurat, cujus pietas infinita miserorum sic tuetur angustias, ut quidquid pauperi dispensatio benigna largitur, sibi profecisse testetur.
PL 19, 630A実に、力の及ぶ限りで困窮する者に非情であった者は誰であれ、神に、神のものを渡すのを否み、誓って拒むのである。神の慈しみは限りなく、惨めな者たちの窮状をこのように守り、貧しい者に寛大な分配が与えるものはすべて、自分に益したと証言するほどである。
In votis etiam, quae promittimus, divina beneficia consecuti debitores exsistimus, donec ea fideli mente solvamus.
PL 19, 630A我々が約束する誓願においても、神の恩恵を得た我々は、それを信ある心で果たすまで、負債者である。
Haec igitur, quae de pecuniariis dicta sunt debitis, etiam de caeteris peccatorum generibus diversis, quibus aeterno judicio tenemur obstricti, sentire nos convenit: scientes, ob hoc aerariam similitudinem flagitiis comparatam, quoniam radix omnium malorum est avaritia (I Tim. VI, 10) , sine cujus semine vitioso nulla propemodum scelera generantur in malo.
PL 19, 630Aそれゆえ、金銭の負債について語られたこれらのことを、永遠の裁きによって我々が縛られている、罪の他の様々な種類についても、同じように考えるのがふさわしい。金銭の例えが恥ずべき行いに比べられたのは、「あらゆる悪の根は貪欲である」(一テモテ6:10)からだと知ってのことである。その悪しき種がなければ、悪において生まれる罪悪は、ほとんど一つもない。
Hic homicidium perpetrat, ut innocenti, quod affectavit, eripiat. Alter praemio sollicitatus accepto mendacis testimonii fit jurator. Nonnullos ad lenocinium adulterini commercii coitus foedae redemptionis impellit. Alii furto se maculant, alii depositum negant.
PL 19, 630Bある者は、無実の者から自分が欲したものを奪うために、殺人を犯す。別の者は、報酬を受け取って唆され、偽りの証言の宣誓者となる。ある者たちを、〔貪欲は〕汚れた代価で買われる交わりの、姦通の取引の取り持ちへと駆り立てる〔coitus foedae redemptionis の係りは定かでない。lenocinium にかかる属格と取った〕。他の者たちは盗みで身を汚し、また他の者たちは預かり物を否認する。
Sunt istis et plura similia, quibus amica semper fames auri commilitat. Nullum tamen crimen facile admittitur, cui pecuniae ministerium minime suffragatur.
PL 19, 630Bこれらに似たものはなお多く、それらには、金への友なる飢えが常に戦友として加わる。しかし、金の助けが少しも味方しない罪過は、たやすく犯されることがない。
Igitur divinae pietatis munus indepti, impunitatem coelestis indulgentiae consecuti, quod accepimus, invicem non negemus, ne majoribus absoluti, cum parva non resolvimus, maximis iterum vinculis implicemur.
PL 19, 630Bそれゆえ、神の慈しみの賜物を得、天の赦しによる罰の免除を得た我々は、受けたものを互いに拒まないでおこう。大きな負債から解かれながら、小さな負債を返さないために、再び最も大きな枷に絡め取られることのないように。
Moxque Dominus ille misericors donator, debiti non exactor, qui talentorum nobis decem millia relaxavit, si propter denarios centum senserit nos strangulare conservum, saevis tradi tortoribus cuncta jubeat exigendo; inque carceralem detrusi custodiam penitus egredi non sinamur, donec luamus universa usque ad modum ultimi quadrantis amissa.
PL 19, 630Cそしてたちまち、慈しみ深い与え主であり、負債の取り立て人ではないあの主は、我々に一万タラントを免じたのに、百デナリのために我々が仲間の僕を絞めつけているのを知るなら、すべてを取り立てるために、我々を残酷な拷問人に引き渡すよう命じるであろう。また、牢の獄に押し込められた我々は、最後の一クァドランス〔最小の貨幣〕に至るまで、失われた〔底本は amissa。ミーニュの脚注は admissa(犯された罪)と読むべきかとし、amissa を dissipata(散じられたもの)と取る者もあると言う〕すべてを償うまで、決して出ることを許されないであろう。
Et ne nos inducas in tentationem. Non quod Dominus, qui lucis via, pacis et semita, in laqueos quemquam tentationis inducat, sed abhorrens divinis monitis non parentes, cum eos deserit, introire permittit.
PL 19, 630C「そして我々を誘惑に導くな」。これは、光の道であり平和の小道である主が、誰かを誘惑の罠に導くという意味ではなく、神の戒めに従わない者たちを嫌い、彼らを見捨てるとき、〔誘惑に〕入ることを許す、ということである。
Omnes enim, qui lubrica sectantes mundi contagia, retibus deliciosis inclusi, luxus blandae perditionis affectant, a Domino, qui purae virtutis amator est, derelicti, pergunt ingredi, qua se tentatio voluptuosa pertraxerit.
PL 19, 631A実に、世の滑りやすい汚れを追い求め、快楽の網に閉じ込められ、甘い滅びの贅沢を求める者はみな、清い徳を愛する主に見捨てられ、快楽の誘惑が引き寄せた方へと、進んで行く。
Ab hac igitur pedem retro nitamur abducere, semitam potius conterentes angustam, quae tenui calle multis incognita coelestium regnorum subit arduam latenter ad portam. Sed libera nos a malo.
PL 19, 631Bそれゆえ、我々は足をこの誘惑から引き戻そうと努めよう。むしろ狭い小道を踏みしめて。それは細い道で、多くの者に知られず、天の諸王国の険しい門へ、ひそやかに上って行く。「しかし我々を悪から救い出せ」。
Cum liberari nos a malo deprecamur, bonum esse, quem petimus, ut nos liberet, confitemur. Nec immerito sectandus iste, qui liberat, ille fugiendus est, qui trucidat.
PL 19, 631B悪から救い出されるよう祈るとき、我々は、救い出してくれるよう求める相手が善であると告白している。救い出す者は追い求められ、虐殺する者は避けられるべきであるのは、理由のないことではない。
In hoc enim per bonos fructus arbores vitae, in illo per malos radix praevaricationis antiquae actus.
PL 19, 631Bこの者においては、良い実によって〔明らかなのは〕生命の木々であり、あの者においては、悪い実によって〔明らかなのは〕古い背反の根が駆り立てたもの〔actus〕である〔本文が崩れているらしく、動詞を補って解した。ミーニュの脚注は、arbor est vitae と読むこと、また actus を per malos…actus(悪い行いによって)と読むことを挙げ、構文は込み入っているが作者の癖かもしれないと言う〕。
Namque fructus intelligi evangelica lectio declaravit, ubi Dominus varias diversorum mentes aperiens, ex suis quemque fructibus, id est, ex operibus jussit agnosci, dicens: Ex fructibus eorum cognoscetis eos.
PL 19, 631Bというのは、福音書の朗読が、実が何を意味するかを示した。そこで主は、様々な者たちの多様な精神を明らかにして、それぞれをその実から、すなわち業から見分けるよう命じ、言った。「その実によって、汝らは彼らを知るであろう」。
Siquidem quanta distantia coelum separatur a terris, ignis ab aquis, lumen a tenebris, pax a bellis, vita nihilominus a sepulcris, tantum magnae remotionis abscessu longius bona discernuntur a malis.
PL 19, 632A実に、天が地から、火が水から、光が闇から、平和が戦いから、また生命が墓から隔たっているほどの距離だけ、善は悪から、大きな隔たりによって遠く分かたれている。
Duplex etenim semper electio deliberationis nostrae famulatur arbitrio, quo vel dextrum teneamus tramitem, vel sinistrum; non ignari, nec dubii, dextram semitam esse justorum in Abrahae Patriarchae sinu laetantium: laevam vero profundis impiorum suppliciis deputatam.
PL 19, 632B実に、我々の熟慮の自由な決定には、常に二重の選択が仕えており、それによって、右の道を取るか左の道を取るかを決める。我々は、右の小道はアブラハム族長の懐で喜ぶ義人たちのもの、左の小道は不敬虔な者たちの深い苦しみに定められたものと、知らぬわけでも疑うわけでもない。
Unde nullus ad alterum per tam grande chaos, et abruptae molis immensum valeat transmeare periculum.
PL 19, 632Bだから、誰も、これほど大きな淵〔chaos〕と、切り立った巨塊の測り知れない危険を越えて、他方へ渡ることはできない。
Haec est igitur nobis libertas optabilis, ut oves et agni summi pastoris si fuerimus digni censeri, torvos mereamur lupi morsus evadere, atque suavissima Christi per pascua largi floris amoenitate gratissima vitam carpere jam securam.
PL 19, 632Bそれゆえ、我々が望む自由とは、もし我々が最高の牧者の羊また子羊と見なされるにふさわしいなら、狼の険しい噛みつきを逃れるにふさわしくなり、キリストのいとも甘美な牧場を通って、豊かな花の最も喜ばしい楽しさの中で、すでに安らかな生命を摘み取ることである。
Liber III, Prooemium
第3巻 冒頭PL 19, 633CPrima Dominus nuptiis interesse dignatus virtutis suae documenta patefecit, ubi conviva praecipuus divinam reserans potestatem, non pasci visus est, sed pavisse.
PL 19, 633C主は、婚礼に臨むことをよしとして、まず自らの力の証しを現した。そこで、主賓として神の権能を開き、養われたのではなく、養ったと見えた。
Defuerant namque vina solemnibus, et inter epularum cumulos ferculis aggregatos, tantum vacuati calices mera siccitate torpebant. Terrenus abscesserat potus, scilicet ut coelestis intraret. Convertit Christus ergo tunc latices in vini speciem transeuntes.
PL 19, 633Cというのは、祝宴にぶどう酒が尽きており、皿に積み上げられた御馳走の山のただ中で、空になった杯だけが、まったくの乾きのうちに動かずにいたからである。地の飲み物は去った。それは天の飲み物が入るためであった。そこでキリストは、そのとき、ぶどう酒の姿へと移りゆく水を、変えた。
Amiserunt aquae, quod natae sunt, aquis indigentes ad potum, undaque nobilior facta, quam genita, colorem mutavit pariter, et nomen.
PL 19, 633C水は、生まれたままのものを失った。〔客たちは〕飲むために水を必要としていた〔aquis indigentes の係りは定かでない。飲むための水を欠いていた宴の客と取った〕。波は、生まれたときよりも高貴になり、色と名とを同時に変えた。
Cunctis denique mustum dulce rubebat in poculis, ac per omnium jucunda mensarum captos suavitate convivas haustus fluminei nectaris ebriabant.
PL 19, 634C実に、すべての杯の中で甘い新ぶどう酒が赤く輝き、すべての食卓の楽しみを通して、甘美さに捕らわれた客たちを、流れる神酒の杯が酔わせた。
Stupebant fontium ministri sex hydrias, quas aquis impleverant, vino redundante fuscatas, subitaque Christi tota fervisse vindemia, quippe qui vitis aderat virtutis colona, nata fructifera sub aethereae frondis umbraculo, nutriens racemos spiritalis pampini semper amoenitate victuros.
PL 19, 634C泉の給仕たちは驚いた。水で満たした六つの水がめが、あふれるぶどう酒で色づき、キリストの突然のブドウの収穫によって、すべて沸き立ったからである。それは、力のブドウの木の耕し手〔colona〕である者がそこにいたからである。その木は天空の葉陰のもとで実を結ぶものとして生まれ、霊のブドウの若枝の房を養い、その房はつねに楽しさのうちに生きるのである〔colona は女性形で、係りは定かでない。vitis と同格とも取れる〕。
Deinde regulus quispiam Domino flebiliter supplicabat, ut aegrum morientis filii relevaret incommodum, deque sede corporea anxiantis animam labi prohiberet infirmam.
PL 19, 634C次に、ある王の役人〔regulus〕が、涙ながらに主に願った。死にかけた息子の病の苦しみを和らげ、〔その〕体という座から、不安にあえぐ弱い魂が滑り落ちるのを禁じてほしい、と。
Tunc divinae potestatis humanitas, quae credenti nil denegat, nec donum dilatione suspendit, quod comitatu fidei non recedit, plenam puero sospitatem voce praestitit, sermone concessit. Ita namque respondit: Vade, filius tuus vivit.
PL 19, 635Bそのとき、信じる者に何も拒まず、信仰の伴いから離れない賜物を、遅らせて宙づりにすることもない、神の権能の人間らしい優しさ〔humanitas〕は、少年に完全な無事を、声によって与え、言葉によって授けた。実に、こう答えた。「行け。汝の息子は生きている」。
Quam imperiosa Domini potestas est, quamque magnifica! non victurum annuit, sed jam vivere designavit. Hoc enim divinitatis est singulare, ut omne cernat praeteritum, quidquid decreverat affuturum.
PL 19, 635B主の権能は何と命令に満ち、何と壮大であることか。生きるであろうと承諾したのではなく、すでに生きていると示した。実に、これは神性に固有のことである。これから起こると定めたものは何であれ、すでに過ぎ去ったこととして見ることである。
Inde per diversas urbes, et compita, perque rura, et vicos, et castra, salutiferos gressus accommodans, cuncta depulsis morborum vitiis membra sanabat.
PL 19, 635Bそれから、様々な町や辻を通り、また田舎や村や砦を通り、救いをもたらす歩みを向けながら、病の損なう力を追い払って、あらゆる肢体を癒していた。
Cum repente de medio stipantis turbae concilio varia leprosus infelicitate perfusus, et obsceno factus candore miserior, Dominum, sic inquiens, postulabat: Domine, si vis, potes me mundare.
PL 19, 636Bそのとき突然、押し寄せる群衆の集まりのただ中から、重い皮膚病の者〔leprosus〕が、様々な不幸にまみれ、忌まわしい白さによっていっそう哀れになって、主にこう言って願った。「主よ、汝が望むなら、私を清めることができる」。
Non fuit supplicis isto parva fides in verbo, qui suae mundationis effectum in divina tantum voluntate credidit institutum.
PL 19, 636Bこの言葉における、願う者の信仰は小さくなかった。自分が清められる成就が、ただ神の意志にのみ定められていると信じたのである。
Namque, ut eum Dominus sacra contigit manu, dicens, Volo, mundare, confestim bicolor aegritudo discessit, ponensque maculosae cutis horrorem peregrina corpus caruit foeditate.
PL 19, 636B実に、主は聖なる手で彼に触れて言う。「私は望む。清くなれ」。すると直ちに二色の病は去り、斑のある皮膚の恐ろしさを脱ぎ捨てて、体は異質の醜さを失った。
Cernebatur a populis repentino mutatus auxilio, sanamque proferens jam figuram, vera magis in specie quoque, minus agnosci visus est in colore.
PL 19, 636B彼は、突然の助けによって変えられたと、民たちに見られた。いまや健やかな姿を示し、姿の真実さにおいてはいっそうそれらしく見え、色においてはそれと認められにくいと見えた。
Petri socrum violenter affectam, correptis igne visceribus, anhela febris urgebat, validique lampas ardoris aestuantibus acriter medullis insederat.
PL 19, 637Bペトロの姑を、激しく苦しめられた者として、内臓を火に奪われた者として、息を荒げる熱が責め立てていた。強い熱の灯火が、激しく煮えたぎる髄の中に居座っていた。
Pendebat sors animae trepidantis ambigua inter funus et vitam, gelidaeque mortis adventus nimis coquebatur flamma membrorum.
PL 19, 637Bおののく魂の運命は、死と生命のあいだで不確かに宙づりになっており、冷たい死の到来のもとで、肢体の炎があまりに煮え立っていた。
At ubi Dominus aegram periculis involutam tactu salutifero visitavit, lethale subito fugit incendium, vivaci fonte restinctum, surgensque mulier sospitata, sedulis officiosa servitiis, quae modo languerat, sui medici fit ministra.
PL 19, 637Bしかし主が、危険に包まれた病人を、救いをもたらす触れによって訪れると、命を奪う火事は突然逃げ去り、生ける泉によって消された。そして、無事を得た女は起き上がり、たった今まで衰えていたのに、熱心な奉仕に励んで、自分の医者の給仕となった。
Quin etiam diabolicae severitatis insaniam a membris saepius humanae misericors collisionis exclusit, ne in divinitatis opus insertus saeviret spiritus non divinus; passimque catervis innumeris usum corporis sauciati morbis fugientibus reformavit, atque varia populos clade languoris periculo deficiente subtraxit.
PL 19, 637Bそれどころか、悪魔的な苛烈さの狂気を、人間との衝突による体から、慈しみ深くしばしば締め出した〔humanae misericors collisionis の係りは定かでない。「人間との衝突」と取り、misericors は主語にかかると解した〕。それは、神性の業に割り込んで、神ならぬ霊が荒れ狂わないためであった。至る所で、無数の群れに、傷ついた体の働きを、病が逃げ去るに応じて回復させ、様々な病弱の災いから民を、危険が尽きることによって引き離した。
Dein littoreas arenosi callis oras obambulans, parvae lintris tabulata conscendit, ac, discipulis comitantibus, coeperat transfretare.
PL 19, 638Bそれから、砂の多い道の岸辺の縁を歩き回り、小さな舟の甲板に乗り込み、弟子たちを伴って、海を渡り始めていた。
Cumque motu carbasi tumentis impulsa procul a littore veheretur jam carina, surgit hyems immitis, et aspera, totum mare funditus procellis exagitans, ac puppim, fluctu recedente submersam, undis iterum tumentibus allevabat.
PL 19, 638B膨らむ帆の動きに押されて、船体がすでに岸から遠く運ばれていたとき、無情で荒々しい嵐が起こり、海全体を底から暴風でかき乱し、引く波に沈められた艫を、再び膨れる波で持ち上げていた。
Turbaverat moestos salus desperata discipulos, nullumque remedium in sua prorsus arte consistere fateri cogebantur et nautae; cuncti se denique jam perire, et aut tabularum tractibus inhaerentes, aut brachiali remigio pervolutos scopulosis credebant naufragos littoribus collidendos.
PL 19, 638B救いの望みが絶たれ、悲しむ弟子たちは動揺していた。船乗りたちも、自分たちの術には救いの手立てがまったく無いと認めざるを得なかった。実に皆、すでに自分たちは滅びつつあり、板切れの引きに取りすがるか、腕の櫂で転がされるかして、難破者として岩だらけの岸に打ちつけられるのだと信じていた。
Christus autem, verus gubernator, ac providus, modico cervicali suffultus, fluctuanti dormiens quiescebat in puppi, sopitus corpore, pervigil majestate, qui secundum prophetiam Davidicam: Non dormitabit, neque dormiet, qui custodit Israel.
PL 19, 639Bしかしキリストは、真の操舵手であり、先を見通す者として、わずかな枕に支えられ、揺れる艫で眠って休んでいた。体は眠りに沈められていたが、威光においては寝ずに目覚めていた。彼は、ダビデの預言が言う者である。「イスラエルを守る者は、まどろむこともなく、眠ることもない」。
Cumque discipulis una simul voce clamantibus, Domine, libera nos, perimus, exsurgit suscitatus, ventis imperat ut quiescerent, mari praecipit ut taceret, subitoque ponti pariter iter et aeris inopinata temperies praesentiae proditrix fit divinae.
PL 19, 639B弟子たちが一つの声で同時に叫ぶ。「主よ、我々を救え。我々は滅びる」。すると彼は起こされて立ち上がり、風に静まるよう命じ、海に黙るよう命じた。すると突然、海の進路と、思いがけない大気の穏やかさが、神の臨在を明かすものとなった。
Quid igitur convenit illa de tempestate censeri? Numquidnam pelagus saevas erexit procellas in Dominum, aut seditiosum flabra luctamen contra suum movere nisa sunt conditorem? absit, ut hoc elementa tentaverint, quod injuriam ingereret majestati.
PL 19, 639Bそれでは、あの嵐についてどう考えるのがふさわしいか。まさか海が主に向かって荒れ狂う暴風を起こしたのか。あるいは、風の吹きつけが、自らの創造者に対して反乱の争いを起こそうとしたのか。決してそうではない。威光に不当な侮辱を加えるようなことを、諸元素が企てたはずがない。
Sed ut cuncta Christi virtutibus humili devotione subjecta potius censeamus, omne creditur fretum Dominica navigatione laetissimum, quod venerit obsequens, ac procurrens ex imis undarum sedibus aestu candidiore fervescens.
PL 19, 640Bむしろ、万物がキリストの力に謙遜な献身をもって服していると我々が考えるために、海全体が、主の航海によっていとも喜び、従順に来て、波の底の座から走り出て、いっそう明るい熱をもって沸き立ったのだと信じられる。
Sic etiam levium praepes natura ventorum puppim, qua Christus insederat, alis volucri jucunditate diffusis, tamquam regia ducis castra, coetu famulante vallaverat.
PL 19, 640B同じように、軽い風の速い本性は、キリストが座していた艫を、素早い喜びで翼を広げ、指揮官の王の陣営のように、仕える群れをもって囲んでいた。
Neque enim cui violentiae potestatis licentia suffragatur, imperioso facile cogatur obedire Domino, sicut aequorum et venti, divinis Christi jussionibus inclinati, cursus rapida commotione praecipites languenti subito deposuere torpore.
PL 19, 640B実に、暴力の権能の勝手が味方する横柄な主人に〔人が〕従わされるのは、海の〔波〕と風が、キリストの神の命令に屈して、素早い動揺で突き進んでいた進路を、突然、衰える麻痺のうちに捨てたようには、たやすくない〔底本は sicut aequorum et venti。ミーニュの脚注は aequorum fluctus et venti(海の波と風)、または aequorei venti(海の風)と読むことを挙げる。「海の〔波〕と風が」と取った。脚注はまた cui を主人にかけ、cogatur に「誰か」を補うか Neque を Nemo と読むかとする。これに従った〕。
Interea quin etiam gurgitis dominus lenitate transvectus, relicto navigio, per oram vicini littoris incedebat, cum repente duo viri saevissimi turba, et daemonum legione possessi, de sepulcralibus monumentis fremitu prosiluere terribili.
PL 19, 640Bその間にも、深みの主は、穏やかさによって運ばれ、舟を後にして、近い岸辺の縁を進んでいた。そのとき突然、二人の男が、いとも凶暴な群れと悪霊の軍団に憑かれて〔底本は saevissimi(いとも凶暴な、男たちにかかる)。ミーニュの脚注に従い saevissima と読み、turba にかける〕、墓所の記念碑から、恐ろしいうなり声とともに躍り出た。
Et ob hoc ferreis catenarum nexibus innodati. Heu! quam gravis est furoris conditio! Qui vim sustinet lacerantis insaniae, illum necesse est et vinclis poenalibus subjacere.
PL 19, 641Aそのために、鉄の鎖の結び目で縛られていた。ああ、狂乱の境遇は何と重いことか。引き裂く狂気の力に耐える者は、刑罰の枷にも服さざるを得ない。
Convenienter tamen spiritus ille nequissimus inter busta magis habitabat et cineres, cui nihil est cum vita commune.
PL 19, 641Bしかし、あのいとも邪悪な霊が、墓と灰の中にむしろ住んでいたのは、ふさわしいことであった。生命と共通のものを何も持たないからである。
Tunc domino veniente perterritus, et a sedibus purgatae mentis exclusus, in humanam rursus effigiem, quam Christum videbat gerere, metuens intrandi licentiam postulare, pecus immunda sordium obscoenitate laetissimum, et olentis coeni semper amicitiis involutum, pro suis adire meritis impetravit.
PL 19, 641Bそのとき、主が来るのを見て震え上がり、清められた精神の座から締め出されて、キリストが帯びているのが見えた人の姿にもう一度入る許しを願うことを恐れ、汚れた不潔さに最も喜び、臭う泥との友情に常に巻き込まれた家畜〔豚〕に、自らの功績にふさわしく入ることを、許されて得た。
Quippe niger, hirsutus, et horridus, propriae deformitati consimilem studuit eligere mansionem, tristesque continuo phalangas incursus, gregem pervasit, impulit, ac necavit in marina praecipitem fluenta porcinum.
PL 19, 642Aまことに、黒く、毛むくじゃらで、恐ろしい彼は、自分の醜さに似た住処を選ぶことに努め、陰鬱な隊列に直ちに襲いかかって、豚の群れに入り込み、駆り立て、海の流れへまっさかさまに落として殺した。
Nec immerito diabolus generaliter dicitur inimicus, qui cunctis sit noxius, ut, et quos odit, impetat, et quos amat, exstinguat.
PL 19, 642B悪魔が総じて敵と呼ばれるのは、理由のないことではない。万人に害をなし、憎む者を襲い、愛する者を滅ぼすからである。
Hinc Dominus navigio rursus famulante subvectus, natalis soli fines intravit, ubique creator omnium nasci se voluit, illius regionis oppidum suam patriam nuncupavit.
PL 19, 642Bここから主は、再び仕える舟に運ばれ、故郷の地の境に入った。そこは万物の創造者が生まれることを望んだ所であり、その地方の町を、自分の故郷と呼んだ〔底本は ubique。ミーニュの脚注に従い et ubi(そして〜所)と読む〕。
Tunc ad eum quatuor viri cervices lecto suppositi, quemdam detulere languentem, vix adhuc hominem, jam cadaver. Cujus vita motu corporis carens funeream praeludebat imaginem.
PL 19, 643Bそのとき、寝台の下に首を入れた四人の男が、衰弱した一人を彼のもとへ運んだ。その者は、まだかろうじて人であるが、すでに死体であった。体の動きを欠いたその生命は、死の似姿を予め演じていた。
Ita membra jacentia, resolutis nervorum vinculis, ac dimissis per fluxos artus, et saucios morboque marcidae tabis alienos, uti propriis officiis non valebant.
PL 19, 643Bこうして、横たわる肢体は、筋の絆が解かれ、ゆるんだ四肢に垂れ下がり、傷つき、衰える消耗の病のために〔自分から〕引き離されて、自分本来の働きを用いることができなかった〔alienos の係りは定かでない〕。
Quem ut dominus supernae virtutis egere virium restitutione conspexit, a peccatis prius curavit absolvere, quae malorum omnium sunt radices, ut in hominem depulso sordium squalore mundatum, tamquam praeparatam sibi salus introiret in domum.
PL 19, 643B天上の力の主は、彼が力の回復を必要としているのを見ると、まず罪から解くことで癒した。罪はあらゆる悪の根であり、汚れの垢が払われて清められた人の中へ、救いが、自分のために備えられた家に入るように、入るためである。
Dicit ergo jacenti tunc misero, sed felici protinus futuro, Surge, tolle grabatum tuum, et vade in domum tuam.
PL 19, 644Bそこで、そのとき横たわっていた哀れな、しかしすぐに幸いになる者に言う。「立て、汝の寝床を取れ、そして汝の家に行け」。
Nec moratus ille parere jussis, assurgit, ex imbecilli validus, ex desperato confisus, ex moriente victurus, tollensque lectulum, quo jacebat immobilis, et ipsius arentis ligni robore factus aridior, suis tandem plantis incedere, alienis se gaudet caruisse vestigiis, grataeque mutua redhibitione mercedis vectorem proprium humeris famulantibus mox revexit.
PL 19, 644B彼は命じられたことに従うのをためらわず、立ち上がる。弱い者から強い者に、絶望した者から確信する者に、死にかけた者から生きる者になって。そして、動けずに横たわっていた小さな寝台を担いだ。彼は、乾いた木そのものの堅さよりもなお枯れた身となっていたのである。ついに自分の足で歩み、他人の足跡を欠いていたことを喜び、感謝の返礼として、自分を運んでいたもの〔寝台〕を、仕える肩で、すぐに運び返した。
Haec igitur Domino faciente miracula, Principis synagogae filia vitalibus terminis occupata, supernae lucis spiramenta perdiderat jacebatque corpus immobile, soli jam debitum sepulturae.
PL 19, 644Bそれゆえ、主がこれらの奇跡を行っているあいだに、会堂長の娘は生命の限りに捕らえられて、天の光の息吹を失い、体は動かず横たわって、すでにただ埋葬にのみ委ねられるべきものとなっていた。
Tunc a miseri pignoris clade genitor sauciatus excurrens, cui finis extremus spem generis abstulerat jam florentem, lacrymans, ingemensque, Domini volvebatur ad pedes.
PL 19, 645Bそのとき、哀れな愛し子の災難に傷ついた父は、駆け出し、最期が、すでに花開いていた子孫への望みを彼から奪っていたため、涙を流し、うめきながら、主の足もとにひれ伏した。
Vix verba precantia singultu quatiente confirmans, Miserere patris orbati, miserere senis, inquiens, destituti. Unicam habeo, vel magis habui filiam, quae modo deficiens in annis necdum puberibus constituta, paterni mihi nominis cernitur abstulisse vocabula.
PL 19, 645Bすすり泣きに揺すられながら、祈りの言葉をかろうじて固めて、言った。「子を奪われた父を憐れめ、見捨てられた老人を憐れめ。私には一人娘がいる、いや、いた。いましがた、まだ年頃にもならない年で息絶え、私から父という名の呼び名を奪ったと見える」。
Confer opem, et subveni, dilapsamque animam membris restitue jam frigentibus, cui totum posse suppeditat, cui totum posse nil obviat. Tales vix ille preces implevit, et jam Dominus constipatus discipulis, et catervis, ad puellae gradiebatur funera suscitandae.
PL 19, 645B「助けを与え、救え。滑り落ちた魂を、すでに冷えゆく肢体に戻せ。汝にはすべてを為す力が供され、汝のすべてを為す力を妨げるものは何一つない」。彼がこのような祈りをかろうじて言い終えると、主はすでに、弟子たちと群衆に押し寄せられながら、よみがえらせるべき少女の亡骸のもとへ向かっていた。
Ibat autem turbis immixta nimio cruoris fluento per annos duodecim mulier sauciata quae medentibus plura conferens, nil proficiens, et facultatibus pariter vacuata prodibat, et sanguine.
PL 19, 645Cところで、群衆に紛れて、十二年間、血の流れがあまりに多く傷ついていた女が歩いていた。彼女は医者たちに多くを費やしても少しも良くならず、財産も血も同時に空になって出て来ていた。
Sed ubi credulo jam sani cordis arcano fidelis coepit abundare praesumptio, mediis se catervis vehementer inseruit, parvam saltem desiderans summitatem Dominici contingere vestimenti, latensque posterius, ab extrema pendentis ora laciniae furtivam subito rapuit sospitatem.
PL 19, 646Bしかし、信じる、すでに健やかな心の奥に、信仰の大胆さが満ちあふれ始めると、群衆のただ中に激しく身を押し入れ、せめて主の衣の小さな端に触れたいと望み、後ろに隠れて、垂れた衣の裾の縁から、ひそかに突然、無事を奪い取った。
O quam rebus arduis impetrandis plus est confidere, quam rogare! Quippe venit ex corde fiducia, ex lingua preces saepius sine corde funduntur, fiducia sine corde non nascitur.
PL 19, 646Bああ、困難なことを得るには、願うより信頼するほうがどれほど大切か。まことに、信頼は心から生じる。願いは舌からしばしば心なしに注ぎ出されるが、信頼は心なしには生じない。
Ecce nunc femina longae passionis supplicio desperata, venit ad medicum, non obsecrans, non gemens, non deplorans, sed tacens abstulit, quod quaerebat. Stabat in ore muto silentium, et animus exclamabat ad Dominum.
PL 19, 646B見よ、いま、長い苦しみの責め苦に望みを失った女が、医者のもとに来て、懇願せず、うめかず、嘆かず、黙って、求めていたものを取り去った。口は黙し、沈黙が立っていたが、心は主に向かって叫んでいた。
Mox undosi sanguinis rivos major fidei desiccavit alluvio, cunctisque gratiae muliebris ignaris, Christum non latuit sui muneris donum, de cujus fonte emanavit, quod spes confidentis implevit, furtumque publicans tam fidele donis salutaribus remuneratur vim rapinae.
PL 19, 646Cやがて、波立つ血の流れを、いっそう大きな信仰の氾濫が干上がらせた。女に与えられた恩寵を皆が知らなかったが、キリストには自らの賜物の贈与が隠れなかった。確信する女の望みが満たしたものは、彼の泉から流れ出たのである。そして彼は、これほど信仰にあふれる盗みを公にし、救いの賜物によって略奪の力に報いる。
Ventum erat interea miserandae domus ad tecta lugentia, funus ubis virginis immaturum lacrymis omnium jacebat expositum, coetusque flebilis, ac tumultus universa vocibus amarae jubilationis impleverat.
PL 19, 647Aその間に、憐れな家の、嘆きに満ちた屋根のもとに至った。そこには〔底本は ubis。ubi の誤植と見て読む〕、おとめの早すぎる亡骸が、皆の涙にさらされて横たわっており、泣き叫ぶ群れと騒ぎが、すべてを苦い叫び声で満たしていた。
Plangebant gemitu modulante tibicines cantus inferis blandientes, et illaetabilis multitudo discurrens crebris clamosa doloribus aedes confuderat infelices. Vetat Dominus, fleri somno compositam, vetat, mortuam lugeri victuram.
PL 19, 647B笛吹きたちは、うめきに合わせて、陰府の者たちに取り入る〔ミーニュの脚注は、inferis を inferiis(死者への供え物)と読むガランディの推測も悪くないとする〕歌を嘆いて奏で、喜びのない群衆は、駆け回って、絶え間ない悲しみに叫び、不幸な家をかき乱していた。主は、眠りに就いた者を泣くことを禁じ、やがて生きる者である死者を嘆くことを禁じる。
Cunctis etenim corpus videbatur exstinctum. Soli Christo, qui ad vitam venerat largiendam, sopor apparebat infusus.
PL 19, 648A実に、すべての人には、体は絶えたものに見えた。生命を与えるために来たキリストにだけ、眠りが注がれたものとして現れていた。
Et hoc quidem ad ejus gloriam pertinuit singularem, quod defunctam dixerit dormientem, ut admirabilium scilicet facta virtutum parentibus monstraturus, minus se donare pronuntians, quam donabat, humanae laudis declinaret injuriam.
PL 19, 648A亡くなった娘を眠っていると言ったことは、確かに彼の比類ない栄光に属していた。すなわち、驚くべき力ある業の行いを両親に示そうとして、与えているよりも少なく与えると宣言することで、人間の称賛の害を避けたのである。
Tunc cadaver immobile, corpusque gelidum, et frigidae mortis rigore constrictum, spiritus igne remolliens, imperiosae vocis arbitrio virginem suscitavit a tartaro, semelque progenitam, vivere praestitit bis puellam.
PL 19, 648Bそのとき、動かない亡骸、冷たい体、冷たい死の硬直に締めつけられたものを、息〔spiritus〕の火で和らげ、命じる声の裁量によって、おとめをタルタルスからよみがえらせ、一度生まれた少女を、二度生きさせた。
Stupebant parentes in filia cunctantes credere quae videbant, subitaque rei jucunditate permoti, gaudio lacrymis plus profusis, genus mutavere plangoris.
PL 19, 648B両親は驚き、娘において、自分たちが見ているものを信じるのをためらい、事の突然の喜びに心を動かされ、喜びゆえにいっそう涙を流して、嘆きの種類を変えた。
Inde peracta recidivae lucis operatione discedens, duos conspicit viros amissis luminibus sauciatos, talibus pene vocibus deprecantes: Miserere nostri, fili David.
PL 19, 649Bそれから、再び戻った光の業を成し遂げて立ち去るとき、目の光を失って傷ついた二人の男を見る。彼らはほぼこのような言葉で懇願していた。「我々を憐れめ、ダビデの子よ」。
Illam scilicet misericordiam deprecabantur, ut noctem removens caligantem, ex cunctis diem vultibus reformaret. Quam tutum est credere, quam sanum est in Deo studiose confidere! Corde siquidem jam videbant qui, Christo gradiente, lucis semitam sentiebant.
PL 19, 649B彼らは、あの慈しみを懇願したのである。すなわち、暗い夜を取り除き、すべての顔に昼を取り戻してほしい、と。信じることは何と安全であり、神に熱心に信頼することは何と健全であることか。実に、キリストが歩むとき、光の小道を感じた彼らは、すでに心で見ていたのである。
Tunc oculi moesta supplicii caecitate compressi, velut oleo torpens ignis infuso, tactu micuere Dominico, dextraque serenitatis applicita, suis lucernis radiarunt ora videntia.
PL 19, 649Bそのとき、懲らしめの悲しい盲目に押しつぶされていた目は、鈍っていた火が油を注がれたときのように、主の触れによってきらめき、晴れやかな右手が当てられると、見る顔はそれぞれの灯火で輝いた。
His itaque dimissis, alius morbis et triplicibus oblatus est imbecillis, qui voce desertus, vacuatus auditu, per inania raptis usibus membra, plenus solo videbatur esse daemonio.
PL 19, 650Bこうして彼らを去らせると、別の、三重の病に弱った者が差し出された。声を捨てられ、聴覚を空にされ、働きを奪われて空しくなった手足を持ち、ただ悪霊にだけ満たされているように見えた。
Hunc, conversis in contrarium causis, Dominus illico sic curavit, ut daemonio vacuasset ejecto, voce pariter, et auditu replevisset infuso.
PL 19, 650Bこの者を、主は直ちに、事情を反対に転じてこう癒した。悪霊を追い出して空にし、声と聴覚を同時に注ぎ込んで満たしたのである。
Nec cunctatus duodecim quoque discipulis tantumdem tradere potestatis, jubet eos omnia posse perficere, quae videbant se fecisse, totisque virtutibus opulentos mittit ad ovium indaginem perditarum, domus scilicet Israel, quia necdum per omnes jugiter gentes hujus nominis disperserat dignitatem.
PL 19, 650B十二人の弟子にも同じだけの権能を授けることをためらわず、彼らが自分の行うのを見たことをすべて成し遂げられるように命じ、あらゆる力に富む彼らを、失われた羊を探し求めることへ、すなわちイスラエルの家へ遣わす。この名の尊厳を、まだ絶えずすべての諸国民のあいだに広めていなかったからである。
Euntes ergo, sic admonet inter alia quae jubebat, praedicate, dicentes, quia propiavit regnum coelorum, infirmos curate, mortuos suscitate, leprosos mundate, daemonas ejicite; gratis accepistis, gratis date.
PL 19, 650B彼は、命じていた他のことの中で、こう戒める。「それゆえ行って、宣べ伝えよ。『天の国は近づいた』と言え。病人を癒せ、死者をよみがえらせよ、重い皮膚病の者たち〔leprosos〕を清めよ、悪霊を追い出せ。汝らはただで受けた。ただで与えよ」。
Tamquam si diceret pastorali Dominus cura sollicitus: Ego vobis operariis utpote solertibus commendo cautius greges bonus pastor exsistens, pro quorum victuali solatio proprii juris agros impertio.
PL 19, 651Bあたかも、牧者の配慮を心にかける主が、こう言うかのようである。「私は善い牧者であって、汝ら巧みな働き手に、群れをいっそう慎重に委ねる。その群れの糧の慰めのために、私は自分の権利に属する野を分け与える」。
Nullus itaque meis agnis et ovibus vendat pascua meae potestati subjecta, quod ideo prius Apostolicae tradidit disciplinae, ut ab eorum dehinc magisterio propagata in posteros deflueret sequentis aevi doctrina, sicut derivata per totius mundi limitem flumina vagantur innumera.
PL 19, 651B「それゆえ、誰も、私の子羊と羊に、私の権能に服する牧場を売ってはならない」。主がこれをまず使徒たちの訓育に委ねたのは、彼らの教導から、のちの時代の教えが後代の者たちへと広まり流れ下るためであった。世界全体の境を通って、無数の川が分かれて流れ出るように。
Quisquis itaque Deitatis opus exercet, quod non proprium gerit, sed spiritali dignus traditione suscepit, puri muneris gratiam consecutus, puri muneris gratiae sit devotus, ut dispensator potius, quam videatur esse mercator, et cantico Davidicae jucunditatis impleto, spem sibi vitae sic pronuntiet affuturae: Qui non cognovi negotiationes, introibo in potentiam Domini.
PL 19, 652Bそれゆえ、神性の業を営む者は誰であれ——それを自分のものとして行うのではなく、ふさわしい者として霊的な伝授によって受けたのであるから——清い賜物の恩寵を得た以上、その清い賜物の恩寵に身を捧げるべきである。商人であるよりも、むしろ分配者であると見られるように。そしてダビデの喜びの歌を満たして、来るべき生命の望みを自分にこう告げるべきである。「商いを知らなかった私は、主の力に入ろう」。
Nullus namque sine Domini largitate potest habere famulus, quod ministret, aut unde dona distribuat, si non acceperit, quae dependat. Paulum audiamus apostolum similiter haec dicentem: Sic nos existimet homo, ut ministros Christi, et dispensatores mysteriorum Dei.
PL 19, 653A実に、僕は誰も、主の惜しみない賜物なしには、仕えるべきものも、賜物を分配する元手も持つことができない。費やすものを受けていないなら。同様にこれを語る使徒パウロに聞こう。「人は我々を、キリストの奉仕者、神の奥義の分配者と見なすべきである」。
Hic jam quaeritur inter dispensatores, ut fidelis quis inveniatur. Et iterum monet idem doctor, et dicit: Quid autem habes, quod non accepisti? quod si accepisti, quid gloriaris, quasi qui non acceperis?
PL 19, 653A「ここではもう、分配者たちのあいだで、誰かが忠実であると見いだされることが求められている」。そして同じ教師がもう一度戒めて言う。「汝の持っているもので、受けなかったものが何かあるか。もし受けたのなら、なぜ受けなかった者のように誇るのか」。
Synagogam deinde Dominus cum fuisset ingressus, cernit invalidum stupore dimensi corporis mancum, membris seminecem sauciatis, totum nec vivere, nec obire, cujus arentem dextram pigri torporis glacies amputaverat, desperatis usibus jam sopitam.
PL 19, 653B次に、主が会堂に入ったとき、一人の無力な者を見る。釣り合いを失った体〔dimensi corporis の意味は定かでない。詩の訳と同じく体の釣り合いを失った意と取った〕のしびれのために不具となり、傷ついた肢体のために半ば死んでおり、全体として生きているとも死んでいるとも言えなかった。その乾いた右手を、怠惰な麻痺の氷が断ち切っていた。右手は働きを望めず、すでに眠り込んでいた。
Tunc imperioso potenter auxilio palmam meruit, cessantibus alienum in calorem sanguinis venarum motibus, animari non arte praestitit, sed jubendo concessit, dicens: Extende manum tuam, et extendit manum suam, et restituta est ei, sicut altera.
PL 19, 653Bそのとき、命じる助けによって力強く、彼は手のひら〔palmam。詩の訳の「手のひら」に当たる。勝利のヤシを得たのは主とも読める〕を取り戻した。血管の動きは止まっていたが、〔主は〕〔その手が〕無縁となっていた血の熱へと生き返ることを、技によらず、命じることによって与え、言った。「汝の手を伸ばせ」。彼は手を伸ばし、手はもう一方の手のように彼に戻された。
Vere Dei munus est istud singulare, quod incessanter exercet, qui humanae saluti nil adimit, et semper universa restituit.
PL 19, 654Aこれはまことに神の比類ない賜物であり、それを絶え間なく行うのは、人間の救いから何も奪わず、常にすべてを回復する神である。
En iterum lubricus adest ille Chelydrus, et noxius instaurator, qui livido veneno fellis uberrimus, tabo pinguescere gaudet humano, quodque per multos alternis passionibus occupatos saepe virus effudit, in unius totum membra saeviendo congessit, cui mentem rapuit, vocem clausit, lumen exstinxit, triplicesque simul clades innectens, mutum, caecumque compulit insanire.
PL 19, 654A見よ、また、あの滑りやすい毒蛇〔Chelydrus〕が現れる。害をなす再興者であり、黒ずんだ毒と苦汁に満ち、人の腐敗した膿で肥えることを喜ぶ者である。多くの人に、かわるがわる病を負わせてしばしば毒を注いだものを、荒れ狂って一人の体にすべて積み上げた。その者から精神を奪い、声を閉ざし、光を消し、三重の災いを同時に結びつけて、唖者で盲目の者を狂わせた。
Huic misericors totius mundi salvator, lux nostra, sermo genitoris, obsceno spiritu turbato, visum reddidit, os novavit, perque verbum verba proficiunt, per lumen lumina reviviscunt.
PL 19, 654Bこの者に、慈しみ深い全世界の救い主、我々の光、父の言葉は、忌まわしい霊を追い乱して、視力を返し、口を新しくした。言葉によって言葉が進み、光によって目が生き返る。
Mulier quoque venerat sospitanda, veteri magis contracta morbo, quam senio, gestu tremula, gemitibus anhela, scapulis curva, vultibus inclinata, semperque despectans humilem cernua depressione tellurem.
PL 19, 655B一人の女も、癒されるために来ていた。老いよりもむしろ古い病によって縮こまり、身ぶりは震え、うめきで息を荒げ、肩は曲がり、顔は伏し、前のめりに押し下げられて、常に低い大地を見下ろしていた。
Quae Domini virtutibus allevata post octo juges annos, ac decem, membris erecta suspensis coelum tuetur, ac sidera, globumque solis ardentem aliquando reminiscitur se vidisse.
PL 19, 655B主の力によって持ち上げられた彼女は、絶え間ない十八年の後、肢体を持ち上げられて身を起こし、天と星々を見つめ、燃える太陽の球をかつて見たことがあったと思い出す。
Quid differat, idola colentes, advertite, inter Deum, quem fugitis, et daemonem, quem placatis, si placari tamen is possit, qui laedere non desistit. Omnes enim, quos ille possidet, opprimuntur: quos Christus jugo suavissimae levitatis onerat, allevantur.
PL 19, 656B偶像を崇める者たちよ、気づけ。諸君が避ける神と、諸君がなだめる悪霊とでは、何が違うのか。もっとも、傷つけることをやめない者がなだめられるとして、であるが。実に、彼が取り憑くすべての者は押さえつけられ、キリストが最も快い軽さの軛を負わせる者は、持ち上げられる。
Inde cum populum in deserta sese prosecutum, ut Moyses typicus, et propheta verus, aspiceret antiquae victus sterilitate deficere, maximis antiqua solatia reparavit augmentis.
PL 19, 656Bそれから、民が荒れ野へ自分を追ってきて、久しい食の欠乏〔底本は antiquae。ミーニュの脚注に従い antiqua と読む〕のために衰えているのを、予型のモーセのように、また真の預言者として見ると、昔の慰めを最大の増し加えをもって新たにした。
Tunc siquidem repentinam multae volucris carnem, modo duorum piscium redundare fecit quantitatem. Tunc uberrimum coelo manna diffudit, modo quinque panibus distributis, totidem virorum millibus epulas abundare concessit.
PL 19, 656Bそのときには実に、多くの鳥の肉を突然あふれさせたが、今は二匹の魚の量をあふれさせた。そのときには天から非常に豊かにマナを注いだが、今は五つのパンが分けられて、同数の千人の男たち〔五千人〕に食事がありあまることを許した。
Caeterae motus turbae delituit, mulierum, parvulorumque multitudine numerum non habente; quodque magis amplius admireris, quisquis ista perlegeris, si necdum tibi nota didiceris, post expulsam saturatae plebis esuriem cophinos ablata duodecim fragmentorum moles implevit. Nec tanta fuit copia, cum daret, quanta fuit in reliquiis jam fastidita, cum tollitur.
PL 19, 657B残りの群衆の動きは気づかれずに終わった〔motus の係りは定かでない。「動き」と取った〕。女たちと幼子たちの群れが数えきれなかったからである。そして、これを読み通すあなたが誰であれ、まだ知らなかったことを学ぶなら、なおいっそう驚くであろうことに、飽いた民の飢えが追い払われた後、取り去られた断片の塊が十二の籠を満たした。与えるときの豊かさは、すでに飽き足りて顧みられなくなった残り物の中に、拾い上げられるときにあった豊かさほど大きくはなかった。
Interea sub caerulosa aestuantis unda fervoris oceano diem suscipiente praecipitem, cum stellatae noctis proximum per pallidum nuntiaret adventum, terris magistro residente, discipuli marinum soli petivere navigium, furebatque pontus expositam flabris adversantibus in carinam.
PL 19, 657Bそうする間に、燃え立つ暑熱の青い波の下で、大洋が傾きゆく日を迎え、星をちりばめた夜の近い到来を、青白さによって〔空が〕告げていたとき、師が地にとどまっている間に、弟子たちだけが海の舟へ向かった。海は、逆風にさらされた船体に向かって猛り狂っていた。
Tunc umbrosae noctis quarta fere vigilia calcatas Dominus super undas obambulans, tumidos spumosi gurgitis fluctus placido comprimebat incessu, sacraque Christi vestigia miti pelagus abluvione lambebat.
PL 19, 657Cそのとき、陰深い夜のほぼ第四の見張りのころ、主は踏みしめた波の上を歩き回って、泡立つ渦の膨れた波を静かな歩みで押さえつけ、海は穏やかな洗い流しでキリストの聖なる足跡をなめていた。
Mirantur novum subito periclitantes aspectum, pedestri sub calle vias patuisse navigeras. Cunctisque nutantibus, utrum vere Dominus appareret, an oculos metu discriminis obumbratos incerta caliginis simulacra deciperent, Petrus fidei saucius, et amicus, cui familiaris gratia semper Christum agnoscere concedebat, ut ad eum pergeret, postulavit.
PL 19, 658B危難のうちにある者たちは、突然の見慣れぬ光景に驚く。歩く者の足の下に、舟の通れる道が開いたのである。皆が揺れ動き、本当に主が現れたのか、それとも危難への恐れで暗んだ目を、闇の不確かな幻が欺いているのかと迷っていると、信仰に打たれた友ペトロ――親しい恩寵が常にキリストを見分けることを許していた者――は、自分が彼のもとへ行けるようにと願った。
Vocatusque, nil trepidans in marina descendit, nulla refluentis undae rapacitate submersus, qui Dominicae manus auxilio sublevatus potentis dexterae tutissimum confugisset ad portum, perque vitreos salsi maris campos callem secuit, contra mentem pelagi viator existens.
PL 19, 658B呼ばれると、少しも恐れずに海へ降りた。引いてゆく波の貪欲さに沈められることもなかった。主の手の助けに支えられ、強い右手という最も安全な港に逃れ込んでいたからである。そしてガラスのような塩辛い海の野を通って道を切り開き、海の意に反する旅人となった。
O fidei crescentis augmentum! pridem retia pauperis contempsit, vitae solatium; nunc ipsam renuit vitam, quatenus veniret ad Christum.
PL 19, 658Bああ、増し加わる信仰の伸びよ。かつては貧しい者の網、すなわち生計の慰めを軽んじた。今は命そのものを拒んだ、キリストのもとへ来るために。
Genesar igitur terram, coetu comitante discipulorum, relicta Dominus navi calcabat, cujus incolae gratum suscipientes adventum, suos diversis languoribus impeditos ad divinam sanandos praesentiam congregabant, ut fimbria saltem vestimenti ejus attacta morbis mederetur asperrimis.
PL 19, 658Cこうして主は、弟子たちの群れを伴い、舟を後にして、ゲネサレの地を踏んだ。その住民は、喜ばしい到来を迎え、さまざまな病に妨げられた自分たちの者を、癒されるために神の臨在のもとへ集めた。せめてその衣の房に触れれば、最も激しい病を癒すであろうと。
Et quisquis meruit hoc potiri, compos factus est mox salutis. Quam pretiosa fuit haec vestis! vel pretium magis ista non habuit, quae nullo venumdata commercio, parvi fili muneribus ipsa redimebat universos.
PL 19, 659Bそして、これを得るにふさわしかった者は誰でも、たちまち健やかさを得た。何と貴重な衣であったことか。むしろこれは値を持たなかった。いかなる取引によっても売られることなく、わずかな糸の賜物によって、自らが万人を贖ったのである。
Hinc Tyri, Sidonisque praetereuntem regionis itinera, mulier Chananaea pro filiae vitio sauciatae, quam spiritus ater insederat, suppliciter obsecrabat, se canibus postulans exaequandam, qui dominorum mensas sagaciter non relinquunt, ut reliquias delambentes excussas, cadentium micarum exiguitate pascantur.
PL 19, 659Bそこからテュロスとシドンの地方の道を通り過ぎる主に、カナンの女が、黒い霊に取りつかれ傷ついた娘の病のために、へりくだって懇願した。自分を犬と同列に置いてほしいと求めたのである。犬は主人たちの食卓を賢く離れず、振り落とされた残り物をなめ取って、落ちるパン屑のわずかさで養われる。
Vox humillima, sed fides excelsa, quae, filia sospite, canem transtulit mox in ovem, inque sentibus suae gentis exortam, Hebraei graminis fecit introire per pascua.
PL 19, 660B声はこの上なく低かったが、信仰は高かった。それは娘を無事にし、犬をたちまち羊に移し、自らの民のイバラの中に生じた者を、ヘブライの草の牧場へ入らせたのである。
Alta dehinc juga montis ascendens, populo comitatus innumero, millia claudorum pariter et caecorum, surdos etiam et leprosos conventus, ac manibus imbecilles, et quidquid aegrum vulgi confluxerat, usum reformavit in pristinum, suisque nervis et motibus organa debilium statuit temperata membrorum.
PL 19, 660Bそれから山の高い尾根に登り、数えきれぬ民を伴って、千を数える足の不自由な者たちも、盲人たちも、耳の聞こえぬ者たちも、集まっていた重い皮膚病の者たち〔leprosi〕も、手の弱い者たちも、群衆のうち病んで押し寄せたあらゆる者も、元の働きに戻した。そして弱った者たちの肢体の器官を、それぞれの筋と動きで調和するように整えた。
Dumque mirabilis operatione virtutis agmen refovet sauciatum, dies tertius decurrebat, et in locis arida siccitate jejunis nullam victus attigerat plebs defatigata substantiam, geminisque laboribus excitandum languens inedia nutriebat incommodum, si per callem redituris gressibus imminentem longam penuriae sarcinam populus sustineret exhaustus.
PL 19, 660B彼が力の驚くべき業によって傷ついた群れを元気づけている間に、三日目が過ぎてゆき、乾ききった場所で断食していた疲れた民は、食物のいかなる糧にも触れていなかった。衰えさせる飢えは、二重の労苦によって掻き立てられるはずの災いを育んでいた――もし疲れ果てた民が、帰る歩みで道を行く間、迫る欠乏の長い荷を担うとすれば〔この文は崩れているらしく、このように解した〕。
Qua miseratione flexus omnipotens, qui semper largus panis est indigentum, ubi cibos impertit, ubi fruges steriles necessitas abnegarit, paucis admodum modicisque pisciculis, et septem panibus comminutis, quatuor millia virorum saturavit, praeter feminarum agmen immensum, et parvulorum examen apibus coaequandum.
PL 19, 661Bこの憐れみに動かされて、全能者は――彼は常に乏しい者たちの豊かなパンであって、必要が不毛にして穀物を拒んだ所で食物を分け与える――ごくわずかな小さな魚と、砕かれた七つのパンで、四千人の男を満腹させた。女たちの限りない群れと、ミツバチに比べうる幼子たちの群れは別にして。
Utque magis aliud plus mireris, auctae sunt epulae, dum vorantur, et cibos morsibus enutritos fecunda mensis detrimenta generarunt.
PL 19, 661Bあなたがさらに別のことにいっそう驚くように言えば、料理は食べられている間に増し加わり、歯で養われた食物を、実り豊かな損失が食卓に生んだ。
Expavit proprias fames fugitiva reliquias, septem sportarum cumulis aggregatas, ubi tanti fragminis ubertate collecta vidit parvo de semine messem redundare multiplicem.
PL 19, 662B逃げ去った飢えは、七つの籠の山に集められた自分自身の残りを見て恐れおののいた。これほどの断片の豊かさが集められたとき、飢えは、わずかな種から幾倍もの収穫があふれるのを見たのである。
Quamvis autem humani corporis Christus a maternae generationis occasu membra videretur ferre mortalia, latere tamen Deus esse non potuit, quia nec civitas in capite montis absconditur constituta, nec ardens cavo ponitur lucerna sub modio, sed altius elevata vivacis flammae substantia lumen omnibus administrat.
PL 19, 662Bしかしキリストは、母による生まれの没する所から〔a maternae generationis occasu の意味は定かでない。詩の訳の注と同じく、母から受けた生まれによって、の意と取った〕死すべき人の体の肢体を帯びているように見えたが、それでも神であることを隠すことはできなかった。山の頂に建てられた町は隠れず、燃える灯火は空洞の升の下に置かれず、むしろ高く掲げられて、生ける炎の実体が万人に光を与えるからである。
Tribus namque discipulis secum testibus, in excelsa montis abductis, speciem suae gloriae transfiguratus ostendit, et velut igneus solis radiavit aspectus, nivis candorem vestibus imitatus.
PL 19, 662B実に、三人の弟子を証人として自分とともに山の高みに連れて行き、変容して自らの栄光の姿を示した。その相貌は太陽のように火と燃えて輝き、衣は雪の白さに倣った。
Cur vero divinae majestatis splendidissimam claritatem, quam nullius aspectus potest acies intueri, solis et nivium figurae visibili prudentissimus Evangelista contulerit, ratio manifestior docebit.
PL 19, 663Aなぜ最も賢い福音書記者が、いかなる者の視線の鋭さも見つめることのできない神の威光の最も輝かしい栄光〔claritas〕を、見える太陽と雪の象りに比べたのかは、より明らかな理由が教えるであろう。
Nihil est siquidem in hoc mundo sole clarius, nive candidius, et ob hoc illud specimen summae divinitatis ratus est conferendum, qua nihil mortalibus ultra oculis probatur esse concessum.
PL 19, 663B実に、この世に太陽より明るいものも、雪より白いものも無い。それゆえ彼は、最高の神性のあの姿が〔それらに〕比べられるべきだと考えた。これを超えるものは何も、死すべき者たちの目に許されていないと認められるからである〔qua の係りは定かでない。「これ以上のものは許されていない」と取った〕。
In tantum namque Domini fulgor ille praecipuus et solem superabat, et nives, ut solem quidem nivesque conspicere facile cuilibet obtutu suppeditet.
PL 19, 663Bそれほどまでに、主のあの際立った輝きは、太陽をも雪をも超えていた。太陽と雪ならば、どんな視線にもたやすく見られるほどに。
Christum vero propriae lucis claritate fulgentem cum nequirent apostoli cernere, pronis in terram vultibus conciderunt. O sublimium meritorum grande fastigium, quibus data sunt haec in mundo cognoscere, quae mundus non merebat advertere!
PL 19, 663B使徒たちは、自らの光の栄光で輝くキリストを見ることができず、顔を地に伏して倒れた。ああ、高い功績の大いなる頂よ。この世にあって、世が気づく価値のなかったこれらを知ることを、彼らは与えられたのである。
Quid quod et Heliam nihilominus, ac Moysem, corporalibus ignotos aspectibus, oculis interioribus cognoverunt, ut majoris fidei veritas innotescens illum α et ω, id est, initium esse finemque monstraret?
PL 19, 664Aそれだけではない。エリヤとモーセをも、体の目には知られていなかったのに、内なる目で見分けた。より大いなる信仰の真理が知られて、あの者がアルファとオメガ(α et ω)、すなわち初めであり終わりであることを示すためである。
Ad quem tales prophetae visi sunt convenisse, quorum alter adhuc vivaci senio perfruatur, alterius finalem luminis metam nullus humanae sortis excedat cursus, sidereique sermonis oraculo coelitus prorogato, cum dicit, Hic est Filius meus dilectus, in quo bene complacui, verbo docuit Christum vox paterna progenitum.
PL 19, 664Bこのような預言者たちが、彼のもとに集まったと見えた。その一人は今なお生き生きとした老年を享受し、もう一人の光の終わりの目標を、人間の定めのいかなる歩みも超えることがない〔この句の係りは定かでない〕。そして星の言葉の託宣が天から延べられて言う。「これは私の愛する子、彼において私は喜んだ」。このとき父の声は、キリストが生まれた者であることを言葉で教えた。
At postquam corporeum Dominus resumpsit aspectum, carnisque velamine rursus aetheream protexit effigiem, seque palam populis demonstravit, quidam repente vir humilis, genibus inclinatus, moerore dejectus, supplicans sic orabat: Unicus mihi, Domine, superest filius, si superesse dicendus est, in confinio mortis, vitaeque suspensus, quem spiritus nimium debellat immundus, eumque dilacerans, aut flammis exurere, aut in aquis nititur molestis frequenter exstinguere, multisque fatigato periculis terminum machinatur extremum.
PL 19, 665Aしかし主が体の姿をふたたび取り、肉の覆いで天空の姿をふたたび覆い、民の前に公然と身を示したのち、突然ひとりの卑しい男が、膝を折り、悲しみにうなだれて、嘆願して次のように祈った。「主よ、私には独り子が残っている――残っていると言えるならば。死と生の境に宙づりになっている。汚れた霊がひどくこれを打ち負かし、引き裂いて、火で焼こうとし、あるいはしばしば厄介な水の中で消そうとする。多くの危険に疲れた子に、最後の終わりを企んでいるのである」。
Hunc, oro, depulsa mentis insania, mihi redde, vel sibi, ne potestas inimica luci, et caeca misero vitam subtrahat desperatam. Haec adhuc fletibus ille, gemituque fundebat, et Dominus pio jam pectore puerum sospitabat.
PL 19, 666A「私は願う、心の狂気を追い払って、この子を私に返せ。あるいは彼自身に。光に敵対する盲目の力が、哀れな子から絶望の命を奪わぬように」。彼がなお涙とうめきとともにこれらを注ぎ出している間に、主はすでに慈しみ深い胸で少年を救っていた。
Tunc praedo furibundus, et turbidus, qui male tractatam juris alieni fabricam diu vexarat, perversae domus habitaculo migraturus, in iram stimulatur accensam, correptaque membra discerpere, Domino vetante, non praevalens, in inferna puero pervolavit illaeso.
PL 19, 666Aそのとき、他人のものである造り物〔体〕を悪く扱って長く悩ませていた狂暴で荒々しい略奪者〔悪霊〕は、ゆがんだ家の住みかから移ろうとして、燃え上がった怒りに駆り立てられた。捕えた肢体を引き裂こうとしたが、主が禁じたので果たせず、少年を無傷のままにして、冥界〔inferna〕へ飛び去った。
Rex etiam, qui solus est regum, et Dominus probatur esse dominantium, tributum non dedignatus inferre caesareum, de marinis fluctibus piscantem Petrum jubet erigere natantem, didrachmatis aurei portitorem.
PL 19, 667B王たちの中でただ一人の王であり、支配する者たちの主であると認められる者は、皇帝への税を納めることを軽んじなかった。海の波の中から、漁をするペトロに、泳ぐもの〔魚〕を引き上げるよう命じる。金の二ドラクマ貨の運び手を。
Tunc mobilior velox habitator undarum voravit tremulas hami decipientis insidias, a genuinis aequoribus calamo flagellante suspensus, piscisque vilissimus divitem deferens pensionem, pluris valuit honore ponderis alieni, quam proprii.
PL 19, 667Bそのとき、いっそう動きの速い波の住人は、欺く釣り針の震える罠を呑み込み、生まれ故郷の海から、鞭打つ竿に吊り上げられた。きわめて卑しい魚は、豊かな支払いを運びながら、自分のものではない重さの栄誉のゆえに、自分の重さよりも高い値打ちを持った。
Quantum hoc nihilominus facto suae nos Christus imitatores voluit esse doctrinae, qui cum renuere posset indignam hujus praebitionis injuriam (utpote cui nihil erat sociale cum plebe, nisi ut salutaribus cunctos beneficiis adjuvaret), maluit superfluum munus exsolvere, quam petenti cuilibet aliquid negare, ut justitiae conditor, et magister, qui dixit: Omni petenti tribue, primus instituta suae legis impleret.
PL 19, 667Bキリストはこの行いによっても、我々が自らの教えにならう者となることを、どれほど望んだことか。彼は、この納付という不当な侮辱を拒むこともできたのに――民衆と何の共通点もなく、ただ救いの恩恵によって万人を助けるためだけにいたのだから――余分な贈り物を納めることを、求める誰かに何かを拒むことよりも選んだ。それは、正義の創始者であり教師である者が、まず自ら自分の法の定めを果たすためである。彼はこう言ったのである。「求める者すべてに与えよ」。
Cumque simpliciter, ut solebant, cum percunctarentur apostoli, quis major in coelorum posset regno censeri, tamquam Deus, doctorque mirabilis, omnibus humilem respondit esse potiorem, cunctosque praecellere, qui cunctis sese novissimum praestitisset, velut puer infantulus, quem spiritalis exempli gratia tenebat in medio constitutum, aevi scilicet pusilli vel teneri, sectandum praecipiens ingenium, non aetatem.
PL 19, 668B使徒たちがいつものように素朴に、天の国で誰が最も大きいと数えられうるかと尋ねたとき、彼は神として、また驚くべき教師として、へりくだる者がすべての人にまさり、すべての人に対して自らを最後の者とした者がすべての人を凌ぐ、と答えた。それは、霊的な模範のために真ん中に立たせて抱いていた幼い子どものようである。すなわち、幼い、あるいは柔らかな年ごろの気質にこそ倣うべきであって、年齢に倣うのではないと命じたのである。
Quoniam anni videlicet infantiles exiguae parvitatis, nec mundanae pompae quid diligunt, nec honoris ambitione tanguntur, nec tumore superbi fastus inflantur. Ideoque vitae simplicitas inclinatae, quantum vicina fit solo, tam fit vicina coelo.
PL 19, 669A実際、ごく小さな幼い年ごろは、世の見せびらかし〔pompa〕のなにものも愛さず、名誉への野心にも触れられず、傲慢な尊大さの腫れにも膨らまされないからである。それゆえ、低くかがんだ生き方の素朴さは、地に近くなるほど、それだけ天に近くなる。
Mens enim vergens erigitur, erecta devergitur; inferiorque cordis incessus, quo descendere nititur, sublimatur. Humilem namque Deus et pauperem de sordibus erigit, et potentum societati conjungit.
PL 19, 669A心は傾くことで起こされ、起こされれば傾く。心の歩みは、下ろうと努めるほど、低くあるのに高められる。実に神は、へりくだる者と貧しい者を汚れの中から起こし、権力者たちの仲間に結びつける。
Cervicem diabolicae vere superbiae coelesti dignitate praecipitem in squaloris tartarei profunda dejecit. Ita namque lectio divina proloquitur: Humilibus Deus dat gratiam, superbis autem resistit.
PL 19, 669B〔神は〕悪魔の高慢の首を、天の品位から真っ逆さまに、タルタルスの汚れの深みへ投げ落とした。聖書の朗読〔lectio divina〕はこう述べているからである。「神はへりくだる者に恩寵を与え、高慢な者に逆らう」。
Et iterum similiter memorans, dicit: Suscitans a terra inopem, et de stercore erigens pauperem; ut collocet eum cum principibus, cum principibus populi sui. Omnis enim paupertas humilitatis socia. Audi Salomonem dicentem: Paupertas humiliat virum.
PL 19, 670Aまた同様に、思い起こして言う。「地から乏しい者を起こし、糞の中から貧しい者を引き上げて、首長たちとともに、自分の民の首長たちとともに座らせる」。実に、貧しさはみな、謙遜の仲間である。ソロモンが言うのを聞け。「貧しさは人を低くする」。
Sed parva nimis exiguaque referimus, si per singula Divinitatis facta currentes, specialiter revolvamus, quae nullis explicanda sermonibus, generaliter innotescant.
PL 19, 670Bしかし我々は、神性の行いの一つ一つを駆け足でたどり、個別に思い返すならば、あまりにも小さく乏しいことを語っているにすぎない。それらは、いかなる言葉でも説き尽くされえないものであるが、総じて知られるのである。
Liber IV, Prooemium
第4巻 冒頭PL 19, 671BJam cum denuo Jordanis fluenta transgrediens, Judaeae semitam praeteriret, passim vulgus immensum, et catervas ab omni varietate languoris sine nomine curavit innumeras, infirmos accipiens, et columes remeare concedens.
PL 19, 671Bさらに、再びヨルダンの流れを越えて、ユダヤの小道を通り過ぎるとき、至る所で限りない群衆を、名もなき数えきれない群れを、あらゆる種類の病から癒した。病人を受け入れ、無事な者として帰ることを許した。
Nil igitur summo conferre difficile est de se sperantibus, Domino, cui facultas prona suppeditat ardua planare, curva dirigere, quod est superbos ad humiliora deponere, errantibus semitam demonstrare.
PL 19, 671Bそれゆえ、自分に望みを置く者たちに〔与える〕ことは、至高の主にとって何も難しくない。彼には、険しいものを平らにし、曲がったものをまっすぐにする力が容易に備わっているからである。それは、高慢な者を低いところに降ろし、迷う者に道を示すことである。
Isaias namque propheta magnificus ita noscitur elocutus, Christi cum denuntiaret adventum : Et erunt prava in directa, et aspera in vias planas.
PL 19, 671B実に、偉大な預言者イザヤは、キリストの到来を告げるときに、こう語ったと知られている。「曲がったものはまっすぐなものになり、険しいものは平らな道になる」。
Numquid de saxis, aut sentibus, aut inflexis viarum prophetavit anfractibus, cum Christus ad salvandum venerit mundum, non silvis, et montibus, sed humanis gentibus constitutum?
PL 19, 671Bキリストは世を救うために来た。森や山にではなく、人間の諸国民に成り立つ世を。それなのに〔預言者は〕岩やイバラや、道の曲がりくねった曲がり角について預言したのだろうか。
Hoc est illud etiam, Vox clamantis in deserto, quae monet, parare viam Domino, rectas facere semitas ejus, viam scilicet cognitionum, et semitas voluntatum, qua Dominus ad mundi cordis habitaculum recto graditur ingressu.
PL 19, 671Bこれはまた、あの言葉でもある。「荒れ野で叫ぶ者の声」。その声は、主のために道を備え、その小道をまっすぐにせよと促す。すなわち、認識の道と意志の小道である。それによって主は、清い心の住まいへ、まっすぐな歩みで入る。
Cogitationes etenim et voluntates viae sunt operum, quae bonum cujuspiam sive malum praecedere videntur effectum. Quidquid ergo naturaliter vis denegat, divinae facillimum subjacet potestati.
PL 19, 672B実に、思考と意志は、業の道である。それは、ある人の善または悪の結果に先立つと見える。したがって、本性の力が拒むものは何であれ、神の権能にはたやすく従う。
Namque bellua Camelus immensa sicut foramen acus exiguum pro tanti corporis mole non potest transmeare, sic opulentus dives et tumidus nequit ad regna coelestia tenuem angusti callis introire per portam, nisi rerum providus gubernator, qui totum lege continet, nec tenetur ipse sub lege, quem nulla umquam facies aspicit, sed ipse cuncta semper intendit, motos hac conditione discipulos talibus fovisset alloquiis consolator : Apud homines hoc impossibile est, apud Deum autem omnia possibilia sunt; non omnibus quippe divitibus patrimonium sui census est oneris, sed illi, qui propriae malus rector est ubertatis.
PL 19, 672B実に、巨大な獣である駱駝が、その体の大きさのゆえに針の小さな穴を通り抜けることができないように、富んで豊かで膨れ上がった者も、狭い道の細い門を通って天の国に入ることはできない。――ただし、事物を見通す統治者が、すべてを法で保ちながら自らは法の下に保たれず、いかなる顔もそれを見ることがなく、自らは常にすべてに目を向ける者として、この条件に動揺した弟子たちを、慰め手として、次のような言葉で慰めたのでなければ。「人間のもとではこれは不可能だが、神のもとではすべてが可能である」。実に、すべての富める者にとって、自分の資産の財産が重荷なのではなく、自らの豊かさの悪しき支配者である者にとってそうなのである。
Nam cum dicit Dominus per prophetam : Aurum et argentum meum est, ostendit, non esse malum, quod ejus est, si operarius illud bonus habuerit; nihil etenim differt, utrum bonis quis operibus nil dependat, an plurima malignis effundat.
PL 19, 673B実に、主は預言者を通して言う。「金も銀も私のものである」。こう言うとき、主は、自分のものであるものは、善い働き手がそれを持つなら悪ではないと示している。というのも、人が善い業に何も費やさないのか、悪しき業に多くを注ぐのか、違いはない〔どちらも同じく悪い〕からである。
Ille siquidem suas tuto servat opes, et collocat, qui coelo thesauros occultat, ac recondit, ubi non edacis tineae nec aeruginis scabrae quidquam morsus absumit, nec furibus ad furandum aditus reseratur effossus, qui jejunis cibum, sitientibus potum, peregrinis ministrat hospitium, moestos solatur in carcere, fovet aegros in corpore, cunctisque largissimus, sibi tantum pauper est et egenus.
PL 19, 673B実に、自分の財産を安全に守り、置く者とは、天に宝を隠し蔵める者である。そこでは、食い荒らす虫〔tinea〕も粗い錆も、咬んで何一つ消し去らず、盗人のために盗みの入口が掘って開かれることもない。飢えた者に食物を、渇く者に飲み物を、旅人に宿を与え、牢にいる悲しむ者を慰め、体の病む者を労り、すべての者に最も気前よく、ただ自分にのみ貧しく乏しい者である。
Nec dubitare quis debet, illam prorsus in coelum substantiam pervenire, quae sub vilissima pauperis forma Christo probatur impensa, quae detrimentis augetur, spargendo servatur, perit ut maneat, vitam mortua repraesentat.
PL 19, 674B誰も疑ってはならない。最も卑しい貧者の姿のもとでキリストに費やされたと認められるその財産は、まさしく天に届く。それは損失によって増し、散らすことで守られ、残るために滅び、死んだものとして命を現す。
Interea dum populo Dominus comitante vallatus, Hiericum fuisset egressus, duos oculis captos aspicit considentes in aggere, reddi sibi lumina postulantes. Petebant ita confidentes gressuum cum mobilitate considere.
PL 19, 674Bその間に、主は民に付き従われて取り囲まれ、エリコを出たとき、土手に座っている二人の目の見えない者を見る。彼らは自分たちに光が返されることを求めていた。彼らはこのように信じて、歩みの動きとともに落ち着くことを求めていた〔底本は considere。ミーニュの脚注は、古い写本の confidere と読んでも considere と読んでも意味が不明瞭だと言う。「落ち着く」と取った〕。
Sed tenebrae reluctantur adversae, nec cunctata vel paululum virtus illa, pietati nil abnuens, quae salutem consuevit inferre, qua fidem sentit ardere, diuturno lumina somno compressa, vigili repente tactu perexcitat, claustraque latentium sub fronte reserans fenestrarum, intrante protinus die, noctem pepulit caligantem.
PL 19, 674Bしかし敵対する闇は逆らう。だがあの力は――敬虔に何一つ拒まず〔pietati は人の敬虔とも、キリストの慈しみとも取れる。敬虔と取った〕、少しもためらわず、信仰が燃えているのを感じる所に救いをもたらすのを常とするその力は――長い眠りに閉ざされた目を、目覚めさせる触れによって突然に呼び覚まし、額の下に隠れた窓の閂を開け放って、日がたちまち入ってくる中で、暗い夜を追い払った。
Hinc sacra templi per moenia rursus obambulans, caecis dedit aspectum, claudis reformavit incessum. Post haec nobilium monimenta virtutum, davidicam deserens civitatem, venerat in loca Bethaniae, dieque remeans subsequente, ad ejus urbis denuo tecta pergebat.
PL 19, 675Bそこから神殿の聖なる城壁の内を再び歩き回って、盲人たちに視力を与え、足の不自由な者たちに歩みを取り戻させた。これらの名高い力ある業の記念の後、ダビデの町を去ってベタニアの地へ来ていたが、翌日に戻って、再びその町の屋根のもとへ向かっていた。
Ficus haud procul a semita connexis frondium velamentis umbrosa, cujus in robore cum nullum penitus pomum Dominus carnaliter esuriens invenisset, inhumanos arboris ramos non maledicto sauciat, sed praecepto condemnat, increpans sic in eam : Nunquam in te fructus nascetur in aeternum.
PL 19, 675B小道からほど遠くないところに、葉の覆いが連なって陰をつくるイチジクがあった。その幹に、肉において飢えていた主が果実をまったく見つけなかったとき、主はもてなしを知らぬ樹の枝を、呪いで傷つけるのではなく、命令で断罪した。それにこう叱りつけて。「汝に、実は決して永遠に生じない」。
Confestimque ficulnea succis viduata subtractis, infecunda protinus, et deformis comarum posita dignitate peraruit. Non tamen haec accipiamus ad litteram, licet manifeste credantur impleta, quoniam spiritalibus causis convenit lex divina cognosci.
PL 19, 675Bたちまちイチジクの木は、樹液を奪われて空虚になり、直ちに実らなくなり、葉の飾りの品位を失って醜くなり、すっかり枯れた。しかし、これは明らかに成就したと信じられるにせよ、我々は文字どおりに受け取ってはならない。神の法は、霊的な理由によって知られるのがふさわしいからである。
Quid enim materies sine sensu peccaverat? praesertim quae fructum, sicut Marcus Evangelista commemorat, incongrui ratione temporis non habebat ; nisi ad instructionem Dominus nostrae utilitatis hoc ageret, qui factorum sermonumque parabolis vitale nobis iter ostendit.
PL 19, 676B実に、感覚のない材料が何の罪を犯したというのか。ましてや、福音書記者マルコが記すとおり、その木は時が合わぬ理由によって実を持たなかったのである。これは、我々の益のための教えとして主が行ったのでなければ〔意味をなさない〕。彼は行いと言葉の譬えによって、我々に命の道を示すのである。
Omnis igitur humanae conversationis industria, quae Deo nil studet nutrire, quod placeat, tamquam pigri stipitis arbor inutilis, plena fronde, non germine, lignis aequabitur concremandis, quemadmodum et illa ficus infructuosa consistens, quam Dominus vineae, qui eam plantaverat, praecipiens amputari, sub unius anni dimisit induciis, ut si fructum vel sero redderet, permaneret, alioquin merito jam periret; at vero juxta canticum psalmi dicentis : Justus, sicut palma, florebit, et sicut cedrus, quae in Libano est, multiplicabitur.
PL 19, 676Bそれゆえ、神を喜ばせるものを何も育てようと努めない人間の生き方の勤勉はすべて、怠惰な切り株のような役に立たない木、葉は満ちても芽のないものとして、焼かれるべき薪と等しくされるであろう。それは、実を結ばずにとどまるあのイチジクと同じである。ブドウ畑の主、それを植えた者は、切り倒せと命じて、一年の猶予のもとに赦した。遅くとも実を結ぶなら残り、そうでなければ今度こそ当然滅びるように、と。しかし、詩篇の歌は言う。「正しい者はヤシのように花咲き、レバノンにあるスギのように増える」。
Exin oblatus est ei quidam cum furoris incommodo, sermonis quoque subjacens detrimento, cui praeclusis faucium spiramentis, nulla labiorum cymbalis vox sonabat, nihilque penitus ore denuntians, tacendo mutam publicat insaniam.
PL 19, 676Cその後、ある者が彼のもとに連れて来られた。狂乱の苦しみを負い、さらに言葉の損失にも服していた。喉の通り道が塞がれて、唇のシンバルから声は何も響かず、口で何一つ告げることなく、黙ることで、口のきけない狂気をあらわにしていた。
Sed conditor ille sidereus, infirma roborare consuetus, latronum angustis anhelatibus imminentem a faucis obsidione decutiens, per aperta vocis itinera resolutae vinculis linguae plena reddidit loquaci libertate commercia.
PL 19, 677Aしかし星々の創造者は、弱い者を強めるのを常とし、狭い喘ぎ〔底本は anhelatibus。ミーニュの脚注は anhelitibus を望ましいとする〕の中に迫る盗賊〔底本は latronum。ミーニュの脚注は latronem の誤りかとする。それに従い「盗賊を」と読む〕を、喉〔底本は faucis。faucium の意と取った〕の包囲から振り払い、開かれた声の道を通して、舌の縛りが解かれて、饒舌な自由で、十分な交わりを返した。
Praeterea dum Pharisaei cujuspiam postulantis propria Dominus sublimaret humilitate convivium, aderat, properante ingressu, peccatrix mulier, et famosa, quae multis delictorum vulneribus sauciata, vitam gerebat obscenam.
PL 19, 677Bさらに、主が、あるファリサイ派の者の招いた宴を、自らの謙遜によって高めていたとき、急ぐ足取りで、罪深い、評判の悪い女が居合わせた。彼女は多くの罪の傷に傷ついて、汚れた生き方をしていた。
Denique corruens provoluta vestigiis, nec fletu proluere, nec crinibus detergere, nec pretioso quiescebat unguento pedes osculans irrigare, donec promulgata Dei sententia, quem cadentibus manum dare non poenitet, si nos antiquae lubricum poeniteat jam ruinae, verbis indulgentiam talibus relaxaret, dicens : Fides tua te salvam fecit : vade in pace.
PL 19, 678A実に、足もとに崩れるように倒れ込んで、涙で洗い、髪で拭い、高価な香油で、口づけしながら足を潤すことをやめなかった。ついに、倒れる者に手を差し伸べることを悔やまない神は――我々が昔の転落の滑りやすさをすでに悔い改めるならば――宣告を下して、次のような言葉で赦しを解き放って言った。「汝の信仰が汝を救った。平安のうちに行け」。
O quantum miseris opitulatur infirmis illud confessione detegere, quod absconditum fit lethale ! Nutrit namque sua vulnera, qui celarit, et stimulo doloris incertus medico nudare negligit plagam.
PL 19, 678Bああ、隠されると死に至るものを、告白によってあらわにすることが、哀れな弱い者たちをどれほど助けることか。隠した者は自分の傷を養っている。そして痛みの刺に心定まらず、医者に傷をあらわにすることを怠る。
Ecce nunc femina diuturni contagio morbi polluta, parvi gemitus afflictione purgatur, suique gurgite fletus abluitur, et lacrymis perfusa, capillis extersa, discedit munda, quae venerat sordida.
PL 19, 678B見よ、今や女は、長患いの病の感染に汚されていたのに、小さな嘆きの苦しみによって清められ、自らの涙の渦で洗われ、涙に浸され、髪で拭われて、汚れて来たのに、清くなって立ち去る。
Ad urbem quoque Capharnaum nomine Dominus cum venisset, in qua plurimos synagogae concilio coelestis populos edoceret, subito per humanae vocis ministerium corporale nequissimus ille diabolus talem fremuit in clamorem : Quid tibi, et nobis, Jesu Nazarene? venisti perdere nos?
PL 19, 679Aカファルナウムという名の町に主が来たとき、そこで会堂の集会で天に属する多くの民を教えていた〔coelestis の係りは定かでない。populos にかかると取った〕。すると突然、人の声という体の奉仕を通して、あの最も邪悪な悪魔がこのような叫びにうなり声を上げた。「汝と我々に何のかかわりがあるのか、ナザレのイエスよ。汝は我々を滅ぼしに来たのか」。
Scio, quis sis, sanctus Dei. Moxque Domino minaciter dicente perterritus, atque dejectus : Obmutesce, et excide homini, spiritus immunde, magno reboans cum mugitu, quo divino se fateretur imperio verberatum, reliquit humana praecordia, fugiens in auras non videndo obscuras.
PL 19, 679A「私は知っている、汝が誰であるかを。神の聖なる者よ」。すると主が威嚇して言う。「黙れ。人から出て行け〔底本は excide homini。ミーニュの脚注は exi de homine の誤りとする。それに従って訳した〕、汚れた霊よ」。悪魔はこれに恐れおののき打ち倒され、大きな叫びを響かせて、神の命令に打たれたと認めるかのように、人の胸を去り、見えない暗い空気の中へ逃げた。
Similiter Dominus multis diversae languentibus, et variae cladis calamitate vexatis opem praestitit salutarem, multaque daemonia verbo suae potestatis exclusa loqui penitus non sinebat, fidem majestatis aethereae tali dedignatus teste vulgari; quippe vetus anguis ille tartareus, vitae perditor, mortis inventor, cum tota socialis pompae dementia, totoque damnato militiae foedo satellite, coelesti dejectus e culmine, Christum, quem in illa noverat arce sidereum, stupebat in terris carnis humilitate vestitum, magisque gemebat hinc lividus, quod virtutis Domino cernebat hominem sic dilectum.
PL 19, 679A同様に、主は、さまざまな病に衰え、種々の災厄の不幸に悩まされた多くの者たちに、救いの助けを与えた。また、自らの権能の言葉によって追い出された多くの悪霊には、まったく語ることを許さなかった。天の威光の信仰を、そのような俗な証人によって〔証される〕ことを、よしとしなかったのである。実に、あのタルタルスの古い蛇、命を滅ぼす者、死を考え出した者は、仲間の行列〔pompa〕の狂気のすべてと、軍勢の醜い従者すべてが断罪されたうえで、天の頂から投げ落とされ、あの城塞では星のように輝くものとして知っていたキリストが、地では肉の卑しさをまとっているのを見て驚き、そこからいっそう妬みに青ざめて呻いた。人間が、力の主にそれほど愛されているのを見たからである。
Dumque Tyri dehinc loca praeteriens, Sidonio Dominus graderetur in littore, curavit oblatum gemina quemdam calamitate miserrimum, qui vocis et aurium privatus officiis, nec sua dare, nec aliena poterat verba suscipere.
PL 19, 680Aその後、テュロスの地域を通り過ぎ、主がシドンの岸辺を歩いていたとき、二重の災いのためにこの上なく哀れな、連れて来られたある者を癒した。彼は声と耳の働きを奪われ、自分の言葉を発することも、他人の言葉を受け取ることもできなかった。
Sed tactu manus aethereae cunctis penetralibus, quae pernicis clauserat violentia, disruptis, repente fores patuere impulsae, venarumque custodiis protinus relaxatis, qui modo mutus videbatur, ac surdus, et ipse loqui meruit, et alios loquentes audivit.
PL 19, 681Bしかし天の手が触れると、素早い者の暴力〔pernicis は pernix(素早い)の属格。取り憑いた悪霊を言うと取った〕が閉ざしていたすべての奥まった所が裂かれ、扉が押されて突然開いた。血管の見張りもたちまち緩められ、先ほどまで口がきけず耳も聞こえないと見えた者は、自ら語ることを許され、他の人が語るのを聞いた。
Tu quoque Dominicae virtutis dona sensisti, cujus in oculis tartarea caecitate compressis Christus ut exspuit, speciem illico simulatae mortis extersit.
PL 19, 681Bあなたもまた、主の力の賜物を感じた。タルタルスの盲目に押さえられたあなたの目に、キリストが唾を吐きかけるや、たちまち、偽りの死の姿をぬぐい去った。
Cumque perennis vitae suffragia sacris habere populos edocens institutis, Deum sese manifestius aperiret, evitans paululum turbas praecipitanter infusas, ad stagnum marini gurgitis venit, parvaque Simonis residens in carina, plebem littore permanentem divinis imbuebat oraculis.
PL 19, 681B永遠の生命の助けを聖なる定めによって民が得ることを教えつつ、自らが神であることをいっそう明らかに示していたとき、彼は、慌ただしく押し寄せる群衆をしばし避けて、海の水たまり〔湖〕に来た。そして、シモンの小さな舟に座り、岸にとどまる民を神の託宣で満たした。
Tandem dicta definiens, numquam desideriis copiosa, jubet altius eunte navicula, pelago retia dimitti piscantia, quae totius noctis evoluto circulo, nihil trahere de profundis opere valuere frustrato.
PL 19, 682Bついに、願いに決して満ち足りることのない言葉〔numquam desideriis copiosa の係りは定かでない。dicta にかかると取った〕を終えて、小舟がより深みへ進むなか、海に漁の網を下ろすよう命じる。それらの網は、夜通し巡った末、労苦が空しく終わって、深みから何も引き上げることができなかった。
Paret Simon sacro laetus imperio, turbasque fluctivagas linea doctus obsidione concludens, aquosi marmoris gentes murali cinctas protectione captivat, tantumque piscium multitudo sinus cumulavit extensos, ut et Simonis, et quae socia puppis astabat, squamosis molibus occupata, periculo erepta sit vix carina.
PL 19, 682Bシモンは聖なる命令に喜んで従い、波にさまよう群れを、教えられたとおり網の包囲に閉じ込め、水の海面の民〔gentes。魚をいう〕を、壁のような防護で囲んで捕らえる。魚の群れは張られた網の膨らみをあふれさせ、シモンの舟も、そばに付き添っていた連れの船も、鱗の山に占められて、危険から辛うじて救われたほどであった。
Sic nos etiam plerumque perturbat maximi successus inopinata felicitas, et gaudium, quod votive suscipimus, si modum, mensuramque transcenderit, velut munus intolerabile jam timemus; quae prompta divinitate conceduntur, metuunt homines optare.
PL 19, 683Bこのように我々もまた、しばしば、非常に大きな成功の思いがけない幸運に動揺する。願って受けた喜びも、節度と尺度を超えるなら、耐えがたい贈り物であるかのようにすでに恐れる。神性によって即座に与えられるものを、人間は望むことを恐れるのである。
Talibus insignis, clarusque virtutibus urbem, quae Naim dicitur, properabat intrare discipulis Dominus, populisque vallatus, cum repente juvenis aspicit cadaver efferri vanis exsequiarum muneribus tristi ministerio sublimatum, cujus matrem secundo sors invida pridem marito, nunc filio geminae viduaverat urnae miseria, nihilque remorata pietas, doloris inimica, vitale protinus commodavit auxilium, feretroque manu redemptionis attacto, dixit Dominus ad defunctum, Adolescens, tibi dico, surge.
PL 19, 683Bこのような力ある業で名高く、輝く主は、弟子たちと民に囲まれて、ナインと呼ばれる町に急いで入ろうとしていた。すると突然、一人の若者の遺体が、むなしい葬礼の務めとして、悲しい奉仕によって担ぎ上げられて運び出されるのを見る。その母を、妬ましい運命は二度、先には夫によって、今は息子によって、やもめにしていた。二つの骨壺の悲惨さである。慈しみは、苦しみの敵として少しもためらわず、直ちに命の助けを授けた。担架に贖いの〔redemptionis は、ミーニュの脚注によれば redemptoris(贖う者の)の意〕手で触れて、主は死んだ者に言った。「若者よ、私は汝に言う、起きよ」。
Et resedit, qui erat mortuus, et coepit loqui, et dedit eum matri suae. Licet enim juvenis luce privatus, corpore fuerit pigrae mortis oppressus, et funus veheretur exstinctum, nec famulus, Domino se vocante, reticere, nec spiritus, praesente vita, poterat non redire.
PL 19, 684B「死んでいた者は起き上がり、語り始めた。そして〔主は〕彼を母に返した」。たとえ若者が光を奪われ、体は鈍い死に押さえつけられ、息絶えた亡骸として運ばれていたとしても、僕は主が呼んでいるのに黙っていることができず、霊も、生命が現前しているのに戻らずにいることができなかったのである。
Mox igitur omnis erat lacrymando, qui nubila facie redditur serenata, conventus, et in recidivum tramitem posito gressus moerore convertens, suis sedibus matrem candida revocavit pompa gaudentem.
PL 19, 684Bそこでたちまち、涙にくれていた全群衆は、曇っていた顔が晴れ渡って戻され、悲しみの中に置かれていた歩みを引き返す道へ向け変え、輝く行列〔pompa〕は、喜ぶ母を彼女の家へ連れ戻した〔この文は係りが崩れているらしく、このように解した。ミーニュの脚注は nubila facie を古い写本の nubila facile に対する校訂とする〕。
Nec tibi, Maria, salus exigua, Domino medicante, collata, multis vulnerum plagis laesum pectoris curavit arcanum, quam septena rabies, globo cuneata daemonico, septenis armorum motibus possidebat.
PL 19, 685Bマリアよ、あなたに、主の癒しによって与えられた救いは小さくなかった。それは、多くの傷の打撃に傷ついた胸の奥を癒した。七重の狂乱が、悪霊の群れに楔のように詰められ、七つの武器の動きで、あなたを占めていたのである。
Sed squamei serpens maculosus erroris, tremenda fugiens Omnipotentis imperia, tuo expulsus ex corde, chaos tartarei petivit inferni, septem membrorum gyros torquens, septenisque voluminibus evanescens.
PL 19, 685Bしかし、鱗に覆われた迷いの斑の蛇は、全能者の恐るべき命令から逃れ、あなたの心から追い出されて、タルタルスの冥界の混沌を求めた。七つの肢体の渦を捩り、七つの巻き込みとともに消えていった。
Tunc, ne copiosae messis germen uberrimum rari cultoris opere deficiente langueret, alios quoque duos, et septuaginta discipulos, mente simplices, puritate fulgentes, qui numero, meritoque conspicui, libra digni in aurea nuncupari, velut insontes agnos, et mites, ad asperas hominum mentes quasi lupos inter jubet ire raptores.
PL 19, 685Bそのとき、豊かな収穫の最も実り多い芽が、耕す者の少なさのために仕事が足りず衰えることのないように、さらにほかの七十二人の弟子を――心は素直で、清らかさで輝き、数と功績で際立ち、黄金の秤に載せて呼ばれるにふさわしい者たちを――罪なき穏やかな子羊のように、人々の荒い心、いわば略奪する狼どものただ中へ、行かせる。
Talibus eos verbis hortatus, et alloquens : Ite, ecce mitto vos, sicut agnos inter lupos. Rursusque reversis, alacribusque, eis etiam ut daemones subjacerent, dixit, haec admonens : Ecce do vobis potestatem calcandi super serpentes, et scorpiones, et supra omnem virtutem inimici, et nihil vobis nocebunt.
PL 19, 686Bこのような言葉で彼らを励まし、語りかける。「行け。見よ、私は汝らを、子羊のように狼の中へ遣わす」。そして彼らが再び、意気揚々と帰ってきたとき、悪霊さえも彼らに服したことについて、こう警告して言った。「見よ、私は汝らに、蛇とサソリの上、また敵のあらゆる力の上を踏みつける権能を与える。何ものも汝らを害しない」。
Verumtamen nolite gaudere, quod spiritus vobis subjecti sunt. Gaudete, quoniam nomina vestra scripta sunt in coelo. Haec est enim regula divini judicii, vitam factis anteferre, non facta vitae praeponere.
PL 19, 686B「しかし、霊どもが汝らに服することを喜ぶな。汝らの名が天に記されていることを喜べ」。実に、これが神の裁きの規則である。行いより生き方を優先し、行いを生き方の前に置かないことが。
Nam si meritum sancti cessaverit instituti, nihil habent momenti miracula, quae probantur et a malignis frequenter ostensa, quibus ille secretorum testis, et arbiter gestorum, seu retributor dictorum evangelistae praedixit eloquiis, Non novi vos, discedite a me, omnes qui operamini iniquitatem.
PL 19, 687B実に、聖なる務めの功績が止んでしまうなら、奇跡は何の重みも持たない。それらは悪人によってもしばしば行われることが知られている。そうした者たちに、秘められたことの証人、行いの審判者、あるいは語られたことの報いる者であるあの者は、福音書記者の言葉で予告した。「私は汝らを知らぬ。私から離れよ、不法を行う汝らすべては」。
Talis sub Aegyptia quondam Pharaonis aderant tyrannide duo sceleratae societatis artifices, qui Memphiticis vanitatibus confidentes, Moysi coelestia nitebantur aemulari miracula, dolisque magnificis fabricatas humanis visibus nebularum opponebant imagines, et figuras.
PL 19, 687Bかつてファラオのエジプトの暴政のもとにも、このような悪の仲間の二人の術者がいた。彼らはメンフィスの空しい術に頼って、モーセの天の奇跡に張り合おうとし、壮大な欺きで作られた霞のような像と姿を、人の目に差し向けていた。
Interea cujusdam Pharisaeorum principis veniens obsecratus ad epulas, non magis vescendi gratia, quam ejus domum clarificare festinans, vidit hominem falso crassitudinis tumore distentum, cujus, aqua redundante, perspicuus utris putabatur esse, non uterus, praegnansque cutis immanitas necem parturibat inclusam, et tabescentium detrimento membrorum sinus augebatur immodicus.
PL 19, 688Bその間に、あるファリサイ派の首長の食事に請われて来て、食べるためというより、その家に栄光を与えようと急いで、彼は一人の男を見た。偽りの太りの腫れで膨れていた。水があふれて、その腹は子宮ではなく透明な革袋と思われ、孕むような皮膚の巨大さは、閉じ込められた死を産もうとし、衰える肢体の損失とともに、膨らみが際限なく大きくなっていた。
Ita macies ubique dominata totum hydropem in alvum turgidam congregarat. Non tulit mundi Pater hanc speciem, se praesente, consistere, suaque sabbata, quae tunc aderant, non curavit, hominem festinans curare, quem suum magis esse desideraret.
PL 19, 688Bこうして痩せがあらゆる所を支配し、水腫の全体を膨れた腹に集めていた。世の父は、自分が居合わせるのに、この光景が居座ることに耐えなかった。そのとき来ていた自分の安息日も気にかけず、その人をいっそう自分のものであると望んだので、癒すことを急いだ。
Nec enim hominem propter sabbatum Deus instituit, sicut in alio Evangelii sancti capitulo suis Dominus ipse verbis edocuit, sed sabbata propter hominem procreavit. Tunc opus salutis impertiens, humentem viscerum desiccari jussit illuviem.
PL 19, 689B神は人を安息日のために定めたのではない。聖なる福音書の別の箇所で、主自身が自らの言葉で教えたとおり、安息日を人のために造ったのである。そのとき、救いの業を与えつつ、内臓の湿った汚れが乾くよう命じた。
Cum repente morbosa paludis corporeae unda discessit, lacusque vitreae jam carnis exhaustus lymphatae pestis subito vacuatus abscessit.
PL 19, 689Bすると突然、体の沼の病んだ水が去り、すでにガラスのようになった肉の湖は、水に浸された疫病から、たちまち空にされて、尽き果てて退いた。
Cumque Dominus Hierosolymam petens, per Samariam, et Galilaeam, Hiericumque transiret, quoddam castrum clementer ingressus est, quem procul ut decem miseri videre leprosi, maculosa corporis obscenitate foedissimi, quos discolor sparsa vultibus poena turpi fecerat deformitate portenta, simul una voce clamavere flebiliter : Jesu magister, miserere nostri.
PL 19, 689B主がエルサレムを目指して、サマリアとガリラヤとエリコを通っていたとき、ある砦の村に慈しみ深く入った。彼を遠くから、十人の哀れな重い皮膚病の者〔leprosi〕が見た。体の斑のおぞましさで最も醜く、顔にまだらに散った刑罰が、恥ずべき醜さで彼らを怪物のようにしていた。彼らは一斉に、一つの声で涙ながらに叫んだ。「イエス、師よ、我々を憐れめ」。
Tunc singularis illa potentia, quae numquam pietate fit vacua, respondit, ac miseranter dixit : Ite, ostendite vos sacerdotibus.
PL 19, 690Bそのとき、慈しみに決して欠けることのない〔底本は fit。ミーニュの脚注は fuit かとする〕あの比類なき力が答え、憐れんで言った。「行け、祭司たちに汝ら自身を見せよ」。
Subitoque, dum properant, fugit omnis ex eorum membris iniquitas, et mutuis se visibus intuentes, alterna pariter mundatione gaudebant, quod in nullo quidquam ex horrenda varietate remanserat.
PL 19, 690B彼らが急いでいる間に、突然、不法〔iniquitas。ここでは病の悪を言う〕がすべて彼らの肢体から逃げ去り、互いの目で見つめ合って、互いに清められたことを喜んだ。恐ろしい色とりどりの跡が、誰にも少しも残っていなかったからである。
Ex quibus unus tamquam decimas prae omnibus percepti muneris oblaturus, grata festinatione regrediens, ante Dominum se prostravit in faciem.
PL 19, 690B彼らのうち一人は、すべての者に先んじて、受けた賜物の十分の一を献げようとするかのように、感謝の急ぎ足で戻り、主の前で顔を伏してひれ伏した。
Magna viri fides, magnaque prudentia, qui sub unius qualitatis effectu gemina luit devotione officium : fides, quod ob hoc se mundatum credidit, quia rogavit. Prudentia, quod sacerdotibus se jussus ostendere, Jesum maluit adorare.
PL 19, 691Aその男の信仰は大きく、思慮も大きい。一つの性質の結果のもとで、二つの献身で務めを果たしたからである。信仰とは、願ったがゆえに清められたと信じたこと。思慮とは、祭司たちに身を見せるよう命じられたのに、イエスを礼拝することを選んだことである。
Quis enim, nisi Dominus Christus, pontifex pontificum, sacerdos sacerdotum, gemini libaminis auctor, et conditor, cujus secundum ordinem Melchisedech munera, quae pro nobis obtulit crucifixus, sui corporis consanguinitate offeruntur, triticeae sementis cibus suavis, et amoenae vitis potus amabilis?
PL 19, 691A実に、主キリストのほかに誰が〔礼拝を受けるにふさわしい〕であろうか。彼は大祭司たちの大祭司〔pontifex pontificum〕、祭司たちの祭司〔sacerdos sacerdotum〕、二つの供え物の創始者にして造り主である。メルキゼデクの位に従う彼の供え物――十字架につけられて我々のために献げたもの――は、自らの体との血のつながりによって献げられる。小麦の種の甘い食物、愛すべきブドウの愛らしい飲み物として。
Cum Thimae filius juxta viam fraudatus lumine resideret, qua Christum cognoverat transmeare, crebroque vociferans cum clamore, nec populis vetantibus conticescens, oculatae sibi tribui copiam claritatis magis ac magis postularet, ad Christum venire jussus, aliena manu perrexit, et voti compos accepti, nullo fultus duce rediit.
PL 19, 691Bティマイオスの子は、光を奪われて道のそばに座っていた。キリストがそこを通ると知って、何度も大声で叫び、民が禁じても黙らず、自分に見える明るさ〔claritas〕の豊かさが与えられることを、ますます強く求めた。キリストのもとへ来るよう命じられると、他人の手に導かれて進み、受け入れられた願いを果たして、誰の支えもなく帰った。
O confidentiae virtus infractae, quam violenter impetras, quae optatis, et assiduis ex corde precibus congregatis tamquam debitum exigis, qua postulas, sic mereris!
PL 19, 692Aああ、挫けぬ確信の徳よ。あなたはなんと激しく獲得することか。望みと絶え間ない心からの祈りを集めて、負債であるかのように要求し、あなたは求めるとおりに、そのとおりに受けるに値する〔底本は qua postulas。ミーニュの脚注は qua postulans と読むことを望ましいとする〕。
Quidquid enim pro qualitate difficile res durior abnegarit, sola votis simplicibus, et honestis oratio frequens obtinet supplicantis, non quod aliquid Deo difficile, sed quod magnitudo causae sit humanitus desperare, sicut ille nocturno silentio, qui panes sibi diutinus negante postulans ab amico, quae jure charitatis merere non valuit, auxilio justus importunitatis extorsit.
PL 19, 692A実に、事柄の性質のためにいっそう厳しい物事が何を拒もうとも、素朴で誠実な願いによる、嘆願者のたゆまぬ祈りだけがそれを得る。それは、神にとって何かが難しいからではなく、事柄の大きさが、人間的には絶望するほどだからである。夜の静けさの中で、拒む友に自分のためのパンを長く求め続けた者がそうであった。愛の権利によっては得られなかったものを、彼は正しい者として、押しかけるしつこさの助けによって強引に得たのである。
Samaritana quoque Dominus loca praeteriens, humanae sitis ardorem die collegerat aestuante, fonsque jugiter pervius, et perennis aquae semper irriguus, undam desiderabat exiguam, qua materiem gerebat corporis epotandam.
PL 19, 692Bまた主はサマリアの地を通り過ぎるとき、燃える昼に人間の渇きの暑さを集めていた。絶えず通じ、尽きない水を常に注ぐ泉〔である彼〕が、わずかな水を欲した。体の質料を飲んで潤されるべきものとして帯びていたからである〔qua … epotandam の係りは定かでない。このように取った〕。
Hic mulier illius regionis indigena, quae profundo latices hauriebat e puteo, modicae cunctatur munus aquae tribuere, cognoscens voce prophetica numeroso, vel alieno de conjuge sui criminis vitam, immortalia sibi Dominum fluenta largiri orat, quorum numquam deficiente substantia, sitis deficeret abolenda, ignorans prorsus, ac nesciens, nullum tanto munere potiturum, nisi qui gurgite Jesu Christi submersus, undis spiritalibus, anima fuerit, non corpore satiatus.
PL 19, 693Bそこで、その地方の土着の女、深い井戸から水を汲んでいた女は、わずかな水の賜物を与えることをためらう。そして、預言の声によって、数多い、あるいは他人の夫という点から自分の罪過の生活を知らされると、主が不死の流れを自分に与えるよう願う。その流れの実体は決して尽きることがないので、消されるべき渇きが尽きるだろうというのである。彼女は、これほどの賜物を得る者は、イエス・キリストの渦に沈められ、霊の波によって、体ではなく魂が満たされた者でなければ誰もないことを、まったく知らなかった。
Dumque hujus tonans ore salvator sacri moenibus resideret in templi, populum miseratus errantem, in rectum tramitem amica vitae monitione convertens, ecce ducebatur abstracta coetu magnae multitudinis praeceps adultera ad eum deformis, legitimae consuetudinis instituto lapidum jactibus obruenda.
PL 19, 693Bそして、口で雷を轟かす救い主〔hujus tonans ore salvator。hujus の係りは定かでない〕が聖なる神殿の城壁の内に座していたとき――迷う民を憐れみ、命への友愛の訓戒によって正しい道へ向け直していた――見よ、大群衆の集まりから引き離された姦通の女が、真っ逆さまに、醜く、彼のもとへ引かれてきた。正当な慣習の定めにより、石の投げつけで打ち倒されるべき者として。
Quam pio judici saevus accusantium furor ingessit, damnare cupiens, liberavit. Nam conditione proposita ut puniendi sceleris auctor existeret, qui sceleris nihil haberet, nullus suo judicio purus inventus est, qui feriret impuram.
PL 19, 694B告発者たちの猛々しい怒りは、その女を慈しみ深い裁き主に突きつけ、断罪しようと願ったが、かえって解放した。罪を罰する手を最初に下すのは、罪を何も持たない者であれ、という条件が示されたとき、汚れた女を打つほどに自分の判断で清いと見いだされた者は、一人もいなかったからである。
Nec enim ex alterius oculo festucam quis audebat evellere, cum trabem sciret in proprio permanere. Mox igitur totum rapidae seditionis incendium conscientiae fuit immunditie restinctum, omnisque tacite confitendo reus inventus est accusator.
PL 19, 694B実に、他人の目から塵を取り除こうと敢えてする者は誰もいなかった。自分の目に梁が残っているのを知っていたからである。そこでたちまち、荒々しい騒乱の火事はすべて、良心の汚れによって消された。そしてどの告発者も、黙って告白することで、罪ある者と見いだされた。
Tunc clemens Domini, mitisque sententia manifesti criminis moecham non judicans absolvit, sed miserans non punivit, reversuram scilicet ad poenam, si reverteretur ad culpam.
PL 19, 695Bそのとき、主の寛大で穏やかな宣告は、明白な罪過を犯した姦通の女を裁いて赦免したのではなく、憐れんで罰さなかった。咎に戻るなら、刑罰に戻ることになるはずの者を。
Nam quisquis canino ritu illuvies, quas evomuit, appetit, et relambit, nec veterem studet habere veniam, nec futuram, hujus lucra deperdens, quam inaniter acquisivit, illius damna sentiens, ad quam pervenire non meruit.
PL 19, 695B実に、犬のように、自分が吐き出した汚物をまた求めて舐め返す者は誰でも、古い赦しも、将来の赦しも得ようとせず、空しく手に入れたこれ〔古い赦し〕の利得を失い、到達するにふさわしくなかったあれ〔将来の赦し〕の損害を感じる。
Hac etiam Dominus e regione discedens, caecum conspicit naturalem, qui miserae matris ex utero lapsus ipse miserior, in lucem sine luce pervenit.
PL 19, 695B主はこの地方からも去るとき、生まれつき目の見えない者を見る。彼は哀れな母の胎から滑り出て、自らさらに哀れであり、光の中に光なく来たのである。
Tunc humani sator ille principii, mundique conditor, atque perfector, oris sui fabricam non passus manere minus impletam, speculari deficiente materia, lutum, naturale scilicet instrumentum, genarum claustris illiniens, quod in homine minus esse conspexerat, de veteri bonus opifex caemento supplevit.
PL 19, 695Bそのとき、人の始まりの造り主、世界の創造者にして完成者であるあの者は、その顔の造り〔oris sui fabricam。盲人の顔と取った。創造者の口(言葉)が造ったもの、とも読める〕が、見るための素材を欠いたまま、より不完全にとどまることを許さなかった。瞼の閉ざされたところに泥を塗り、自然の道具であるそれによって、人において欠けているのを見たものを、善き工匠として古い材料から補った〔ミーニュの脚注に従い、impletam で切って speculari deficiente materia を続けて読んだ〕。
Nec prius tamen ille sumpsit aspectum, quam Domini praeceptis admonitus, Siloae salubrem venisset ad laticem, et tutus consanguinei medicamento jam limi, unda oculos lavisset infusa.
PL 19, 696Bしかし彼は、主の命令に諭されてシロアムの癒しの水に来て、すでに血縁の泥という薬に〔底本は tutus。ガランディは fotus と読むべきとする〕守られて、注がれた水で目を洗う〔lavisset。ミーニュの脚注によれば、編者が habuisset を改めた読み〕までは、視力を得なかった。
Mox itaque sanis ex vultibus acies gemellae fulserunt tandem, dignae conspicere, quem prorsus ignotum habuere primitus diem. Omnes igitur haec spiritualiter legentes oportet advertere, quid mystica doceant hujus facti miracula.
PL 19, 696Bこうしてたちまち、健やかな顔から双子の視力がついに輝いた。初めはまったく知らなかった昼を見るにふさわしい目である。ゆえに、これを霊的に読むすべての者は、この出来事の奇跡が神秘的に何を教えるかを心に留めるべきである。
Caeca sumus enim proles fetibus Evae creati miserrimae, per tenebras genuinae caliginis longis erroribus incedentes.
PL 19, 696B実に我々は盲目の子孫であって、哀れなエバの産んだ子として造られ、生まれながらの闇の暗黒の中を、長い迷いを抱えて歩いている。
Sed postquam Deus habere dignatus est humanae carnis effigiem, data nobis est terra salutaris ex virgine, quae fontibus sacri lavata baptismatis, renascentibus aperuit lumina claritatis.
PL 19, 697Aしかし、神が人の肉の姿を帯びることをよしとした後、おとめから、救いの土が我々に与えられた。それは聖なる洗礼の泉で洗われ、新たに生まれる者たちに、明るさの光を開いた。
Bethaniam deinde solitis gressibus clementer advenerat. Ibi Lazarus humana finem conditione sortitus, sepulcrali sub lapide quartae jacebat lucis cursu jam fetidus. Cujus ad tumulum Domino veniente, collectae flebant pio luctu germanae.
PL 19, 697Bそれから主は、いつもの歩みで、慈しみ深くベタニアに来ていた。そこでラザロは、人間の条件として終わりを定められ、墓の石の下に、四日目の光の巡りとともにすでに悪臭を放って横たわっていた。主がその墓に来ると、集まった姉妹たちが、情愛深い嘆きで泣いていた。
Flebat turba consistens, flevit et ipse simul Omnipotens, non deitate, sed corpore, qui frigentis artus exanimes, qua parte moriturus fuerat, addolebat. Impendit namque lacrymas, ut amicus, ostendit gloriam suae majestatis, ut Deus.
PL 19, 697B立ち止まっている群衆は泣いた。全能者自身も同時に泣いた。神性によってではなく体によって。彼は、死ぬはずであった側において、冷えた息絶えた肢体〔底本は frigentis artus exanimes。ミーニュの脚注は古い写本の frigentis cortus を退け、詩に従い artus exanimes を採る〕のために痛んだのである。実に彼は、友として涙を費やし、神として自らの威光の栄光を示した。
Quid adhuc, Martha, non credis? et tu, Maria, quid ingemis, quae Christum dubia trepidatione cunctamini, an unum possit ab inferis hominem suscitare, qui totius mundi turbas innumeras rediviva faciet animatione resurgere.
PL 19, 698Bマルタよ、なぜあなたはなおも信じないのか。そしてマリアよ、あなたはなぜ嘆くのか。二人とも〔cunctamini は複数形〕、キリストが一人の人を陰府から起こせるかどうかと、疑いの恐れでためらっている。世界全体の数えきれない群衆を、命を戻す活力によって復活させる者であるのに。
Igitur Dominus ut imperiosae vocis jussu mirabili exclamans, Lazare, prodi foras, magna repente formidine tartara patuere concussa, inferni penetrale contremuit, lethale chaos expavit, et lex profundo mortis abscessu, animaque sui corporis iterum membris infusa, rupto monumenti tutamine, vivum cernitur cadaver astare : postque justa solemnia, post impletam funeris sepulturam, tamquam fuerit denuo editus, et creatus, ipse sibi moriens et posthumus exstitit, et superstes abscessit.
PL 19, 698Bそこで主が、命令する声の驚くべき号令で叫ぶ〔底本は exclamans。ミーニュの脚注は意味上 exclamat を求める〕。「ラザロよ、外へ出よ」。すると、たちまち大きな恐れによって、タルタルスが揺さぶられて開き、冥界の奥は震え、致死の混沌は恐れた。そして死の深みからの退去によって〔底本は et lex profundo mortis abscessu。本文が崩れているらしい。ミーニュの脚注は、ガランディの et lex profundae mortis abscessit(深い死の法は退いた)と、別の ex profundo mortis abscessu を挙げる。後者に従って読み、lex は訳さなかった〕、自分の体の肢体に再び魂が注がれ、墓の守りが破られて、生きた亡骸が立っているのが見える。そして正式の儀式の後、葬りが終わった後、あたかも新たに産み出され造られたかのように、自らにとって死にゆく者でもあり、死後に生まれた者でもあり、生き残った者として立ち去った。
Utque Dominus, saecularis ambitus caduca contemnens, Dominum sese celsissimum magis humilitate monstraret, non altis curribus, qui pompae mortalis honor ostenditur, quadrijuga celeritate subvectus, iter explicuit orbita sulcante pulvereum, nec ardua frementis equi terga compressit, qui phaleris, et ostro conspicuus ora concutit inquieta, spumosum cruenti pondus auri mandentia : sed vilissimi lento potius aselli gestamine Domino fuit honos ille sufficiens.
PL 19, 699Bそして主は、世の野心のはかないものを軽んじ、最も高い主であることをむしろ謙遜によって示すために、高い戦車――死すべき見せびらかしの栄誉〔底本は honor。ミーニュの脚注によれば、古い刊本は amor〕として示されるもの――に、四頭立ての速さで運ばれて、車輪の跡が土ぼこりの道を切りひらきながら進むのでもなく、馬飾りと緋色で目立ち、落ち着かない口を揺らして、血に染まる金の泡立つ重みを噛む、威勢よくいななく馬の高い背に乗るのでもなかった。むしろ最も卑しい驢馬の子の遅い運びが、主にとってあの栄誉に十分であった。
Cujus ungula non pretio magna, sed merito tanti sessoris claruit sub fasce nobilior, non illius impar, qui modico Christum quamvis cerneret in praesepi, Dominum esse cognovit, hujus gratia nituit subjugalis, cui mediam gradienti per semitam plebs omnis subdidit vestimenta.
PL 19, 700Bその蹄は、値によってではなく、これほどの乗り手の功績によって偉大であり、荷の下でいっそう高貴に輝いた。かつて飼い葉桶の中の小さなキリストを見ながらも主であると認めたあの獣〔illius は飼い葉桶のそばの獣を指すと取った〕に劣らず、この荷役の獣は、この者〔キリスト〕の恩寵によって輝いた。その獣が道の真ん中を進むとき、民はみな衣をその下に敷いた。
Dicite, cuncti nunc populi, qui gentilibus hactenus subjacetis erroribus, cui gloria fuerit similis aliquando regnanti? cui palmis, ac frondibus frequentis umquam turbae plena festivitas occurrit modulans hymnis coelestibus cantilenam? nisi Domino Jesu Christo, qui sidereum cum Patre moderat imperium princeps in principe sempiterno.
PL 19, 701A言え、今やすべての民よ、これまで異邦人の迷いに服してきた諸君よ。かつて統治した誰に、これほどの栄光が並んだであろうか。誰に、ヤシと枝をもって、群衆の満ちた祝祭が、天の賛歌で歌を奏でながら出迎えたことがあるか。主イエス・キリストのほかにない。彼は父とともに星の権能を治める。永遠の君のうちの君として。
Liber V, Prooemium
第5巻 冒頭PL 19, 703AInter has divitum copias sine fine virtutum pascha coeperat esse jam proximum, quo gloriosa Christi potentia mortalem vellet ponere, resumptura carnem perpetuo jam vivacem, non alteram, sed eamdem, quam remuneratione lucis impletam ab infernis excitans levavit ad sidera.
PL 19, 703Aこれら力ある業の限りない数々のただ中で、過越がすでに間近になり始めていた。そのとき、キリストの栄光ある力は、死すべきもの〔mortalem。名詞を欠く。肉を言うと取った。ミーニュの脚注によれば古い写本は mortalem vel exponere sumptura carnem とあり、ジュレが直した〕を置き、すでに永久に生き続ける肉を再び取ろうとしていた。それは別の肉ではなく、光の報いに満たされた同じ肉であり、冥界から呼び起こして星々へ上げたものである。
Turbatusque pauxillulum mortis vicinia, ut homo formidans, talibus ad Patrem verbis fiducia piae religionis exclamat; Dei Filium se demonstrans; Pater, salva me de ista hora, sed propter hoc veni in istam horam. Pater, honorifica nomen tuum.
PL 19, 703A死の近さにほんの少し動揺し、恐れる人のように、敬虔な信心の確信をもって、次の言葉で父に向かって叫び、神の子であることを示す。「父よ、この時から私を救え。だが私はこのためにこの時に来たのだ。父よ、汝の名に栄誉を帰せ」。
Nimium divine locutus est, et potenter, qui cum semet honorificari deposceret, et patris nomen honorificandum esse signavit. Deus est enim nomen illi, quod pater, et filius communi pariter majestate possident indivisum.
PL 19, 704Aあまりに神にふさわしく、また力強く語った。自らが栄誉を受けることを求めながら、同時に父の名が栄誉を受けるべきことを示したのである。実に、神とは、父と子とが等しい威光によって分かたずに共有する名である。
Venit autem vox de coelo: Et honorificavi, et iterum honorificabo. Quid apertius testimonio paternae professionis impleto? quod clarius coelestis est assertionis oraculo?
PL 19, 704A天から声が来た。「私は栄誉を帰した、そして再び栄誉を帰そう」。父が公言した証しが果たされたことより明らかなものがあろうか。天の宣言の託宣より明るいものがあろうか。
Tamen Judaea gens perfida, quae pondus tantae veritatis audiverat, nequaquam signis ita manifestis impulsa, Domini Jesu Christi deitatem credidit approbatam. Quidam enim strepitum fuisse tonitrui astruebant, alii locutum ei angelum disputabant.
PL 19, 704Bそれでもユダヤの背信の民は、これほどの真理の重みを聞いていながら、これほど明らかなしるしにもまったく動かされず、主イエス・キリストの神性が証されたと信じなかった。ある者は雷の轟きがあったのだと主張し、他の者は天使が彼に語ったのだと論じた。
O plebs vere caeca, corde durissima! de qua prophetans ita locutus est Esaias: Obcaecavit oculos eorum, et induravit cor eorum, uti ne videant oculis, et intelligant corde, et convertantur, et sanem eos.
PL 19, 705Aああ、まことに盲目の民、心のいとも頑なな民よ。これについて預言して、イザヤはこう語った。「彼らの目を盲いさせ、彼らの心を頑なにした。目で見て、心で悟り、立ち帰って、私が彼らを癒すことのないように」。
Neque enim tonitrus Christum, aut angelus, creatura, suum generavit auctorem, cui clamanti confidenter ad Patrem, illi respondisset, ut Pater, sed ab ore Dei specialiter Patris, qui Filium vere cognovit, reloquens vox processit, ut hac saltem ratione compuncta turba nimis incredula sero coelitem deduceret ad fidem.
PL 19, 705B実に、雷も天使も、被造物であって、自らの創始者であるキリストを生んだのではなく、父に向かって確信をもって叫ぶ彼に、父として応えたのでもない〔底本は illi respondisset。文が定かでない。ミーニュの脚注は ille responderet とも読むべきかとする〕。そうではなく、特に父なる神の口から、子を真に知る者の口から、応えて語る声が出たのである。心を刺されたあまりに不信仰な群衆が、遅まきながらせめてこの理由によって、天の者を信仰へと導き入れるためである〔coelitem deduceret ad fidem は定かでない。群衆が天の者を信じるに至る、の意と取った〕。
Hoc est itaque, Patrem Filio respondere, suae voci consimiliter consonare, quoniam verbo genitus verbum Patris est Christus, et parilis conjectura sermonis Patrem revelavit in Filio, Filium revelavit in Patre.
PL 19, 706Aつまり、父が子に応えるとは、自らの声に同じように響き合うことである。キリストは言葉によって生まれた、父の言葉であるから。言葉の等しい符合〔conjectura は定かでない。符合の意と取った〕が、父を子において啓き、子を父において啓いたのである。
Tunc annui sacramento convivii cum paschales epulas celebraret ex more, ut humilitatem diligi suo potius edoceret exemplo, surrexit, ac linteo se praecinxit, doctorque discipulis Dominus sese, famulis pedes abluens, inclinavit, tantumque suae deposuit fastigium potestatis, ut ab hujus obsequii dignitate nec Judam fecisset exsortem, quem nefandae noverat proditionis auctorem.
PL 19, 706Bさて、年ごとの宴の秘跡〔sacramentum〕に際し、習わしのとおり過越の御馳走を祝っていたとき、へりくだりが愛されるべきことをむしろ自らの模範によって教えるために、立ち上がり、亜麻布を腰に巻いた。師である主は、弟子たちに、すなわち僕たちに、その足を洗いつつ身をかがめ、自らの権能の高みをこれほどまでに降ろしたので、忌まわしい裏切りの張本人と知っていたユダをさえ、この奉仕の尊さにあずからぬ者とはしなかった。
Sed nihil hunc gloriae consecutus es, traditor exsecrande, ut mundus videreris vestigiis, qui polluebaris in animis, tamquam sepulcrum exterius dealbatum, quod foedis cadaverum sordibus intus horret impletum.
PL 19, 706Bだが、呪うべき裏切り者よ、汝はこの栄誉から何も得なかった〔hunc の係りは定かでない。この栄誉から、の意と取った〕。足は清く見えても、汝は心において汚れていた。外側は白く塗られ、内側は死体の忌まわしい汚れに満ちて恐ろしい墓のようである。
Nec doli Dominum latuere dispositi, sed illum futuri caput esse sceleris designavit, cui panem traderet panis ipse tradendus ad necem. Tunc manifestatus est sermo Davidicus dicens: Qui edebat panes meos, ampliavit adversum me supplantationem.
PL 19, 707B主には、企てられた策略も隠れなかった。自ら死に渡されるべきパンである者が、誰にパンを渡すかによって、来たるべき罪の首謀者をその者と示した。そのとき、ダビデの言葉が明らかになった。「私のパンを食べていた者が、私に対して足をすくうことを増し加えた」。
Posteaquam corporis sui Dominus Jesus Christus, et sanguinis duo vitae munera consecravit, propriisque discipulis spiritalem cibum, potumque porrexit, quo coelestibus epulis saginatae famem, sitimque sentire nequeant animae jam fideles.
PL 19, 707B主イエス・キリストが、自らの体と血という、命の二つの賜物を聖別し、自らの弟子たちに霊の食物と飲み物を差し出した後のことである。それは、天の御馳走に養われた、すでに信じる魂が、飢えも渇きも感じえないようにするためであった〔Posteaquam の文は主文を欠く。次の節の「すぐに」以下に続くと取った〕。
Mox in Judae corda, nequissimam sedem ubi livor invenerat, tetri spiritus introivit immanitas, inque Dominum tela corripiens exsecranda, servilis belli concitavit insaniam, pactus scelus grande negotii sub qualibet mercede.
PL 19, 708Bすぐに、妬みが座を見いだしていたユダの心、いとも邪悪な座へ、忌まわしい霊の凶暴さが入り込み、主に向けて呪うべき武器を取って、奴隷の戦いの狂気をかき立て、いかなる報酬でも、大きな罪の取引を約束した。
Nec enim culpa manet in pretio, sed crimen convalescit in facto. Tantumdem sacrilegii, triginta caecus argenteis, parvum sumens munus admisit, quantum, si cuncta simul regna terrarum, marisque divitias, et omnem vagis cum nubibus oram lucraret aetheream, flagitii perpetraret.
PL 19, 708B実に、咎は代価にとどまらず、罪過は行為において強まる。盲目の彼は、三十枚の銀貨というわずかな賜物を受けて、地上のあらゆる王国と、海の富と、さまよう雲とともに天空の全域とを一挙に獲得するとしても、それによって犯したであろう悪行と同じだけの瀆聖を犯した。
Neque enim totius mundi bona sufficerent Christi fuso comparari cum sanguine, qui mundi pater est universi, qui hunc quoque nefandum nasci concessit.
PL 19, 708B実に、全世界の財をもってしても、流されたキリストの血に比べるには足りない。キリストは全世界の父であり、この忌まわしい者が生まれることをも許した者である。
Atque utinam matris arida sterilitate damnatus, diem natalitium non vidisset, nec aethereae lucis jucunda conspiceret, aeterno torpore nil permanens, miseroque foret illa sors melior vitam nescire traditam, quam sentire subtractam, aut confestim ut meruit procreari, meruisset et mori, fieretque psalmi principalis exemplum, quatenus ita prorsus toto deperiret a saeculo tamquam pulvis, quem projicit ventus a facie terrae, nullamque memoriam sui nominis reliquisset infelix.
PL 19, 709Bああ、いっそ彼が、母の乾いた不妊に定められて、生まれの日を見ず、天空の光の喜ばしさを目にせず、永遠の麻痺〔torpore。ミーニュの脚注によれば、編者が tempore(時)を改めた読み〕のうちに何ものとしても留まらなかったなら。哀れな者にとっては、与えられた命を知らぬほうが、奪われた命を感じるよりも、その運命のほうが良かったであろう。あるいは、生まれるにふさわしくなるやいなや死ぬにもふさわしくなり、冒頭の詩篇の例となって、風が地の面から吹き払う塵のように、この世から完全に滅び、不幸にも自らの名の記憶を何一つ残さなかったなら。
Tune igitur audax, cruente, ferox, rebellis, tune fallax, crudelis, inique, venalis, et perfide, tune traditor, latro, fere proditor, immitis, et impie, praevius ductor, ac signifer, hostis comitaris horribilis aciem, quam sacrilegam, gladiis, et fustibus violenter armatam, cum minaciter moveas, mendacibus osculis foedus incommodas, mellaque venenis adjungis, et saeva Domino proditione blandiris?
PL 19, 710Bそれでは汝は、大胆で、血に飢え、荒々しく、反逆し、欺き、残酷で、不正で、金で買われた、背信の者、裏切り者、盗賊、野蛮な〔fere は ferus の呼格と取った〕謀反人、無慈悲で不敬虔な者でありながら、先導者として、旗手として、恐ろしい敵として、あの瀆聖の隊列に付き従うのか。剣と棒で暴力的に武装したそれを、脅かしつつ動かしながら、偽りの口づけで盟約を損ない〔foedus incommodas は定かでない。盟約を損なう、の意と取った〕、蜜に毒を添え、残酷な裏切りで主に媚びるのか。
Cur socium fallaciter profiteris, et amicae fraudis salutatione perstringeris? Numquam noxios aut pax conjurat in gladios, aut lupus oscula porrigit agno truculenta.
PL 19, 710Bなぜ汝は、欺いて仲間を装い、友を装う欺きの挨拶によって咎められるのか〔perstringeris の意は定かでない。ミーニュの脚注も amicae fraudis salutatione perstringeris の意が取れないとする。字面のまま受動に訳した〕。害をなす者たちを剣に向けて、平和が誓い合わせることは決してなく、狼が子羊に荒々しい口づけを差し出すこともない。
Igitur operator sanctus viris traditus exsecrandis, opem solitam non reliquit, sed auriculam puero violenter abscisam, quam Petri gladius amputavit, ne quo se tempore pius a pietate suspenderet, protinus restituit, ac sanavit.
PL 19, 711Aこうして、呪うべき者たちに引き渡された聖なる働き手は、いつもの助けを見捨てなかった。ペトロの剣が切り落とした、僕の乱暴に切り取られた小さな耳を、慈しみ深い者として、いかなる時にも慈しみから身を引くことのないように、ただちに元に戻して癒したのである。
Nec enim rationi convenerat, humanam Deo suffragari vindictam, qui sibi patris defensione transmitti plus duodecim millia legiones angelicas poterat postulare, si mallet de sceleratis poenas exigere, quam suae caedis injuriam relaxare.
PL 19, 711B実に、神に人の復讐が味方することは、道理に合っていなかった。神は、自らの殺害の不当を免ずるよりも、罪人たちから刑罰を取り立てることを望むなら、父の守りによって、一万二千以上の天使の軍団を自分に送らせるよう求めることもできたのである。
Jubet ergo, nudi mucronis aciem vagina condi custode, quoniam ipse videlicet suam pro cunctis animam ponere, non venerat alicujus eripere.
PL 19, 711Bそれゆえ彼は、抜き身の刃の切っ先を、番人である鞘に収めるよう命じる。すなわち、彼自身はすべての者のために自らの魂を置くために来たのであり、誰かの魂を奪うために来たのではないからである。
Ipsi namque tunc Petro, confidenti voce pollicito, velle sese cum Domino mori, Jesu respondit, ac dixit: Amen, amen, dico tibi, quoniam non cantabit hodie gallus, donec ter tu me abneges, non infidelitatis tunc arguens, sed metum futurae trepidationis aperiens.
PL 19, 712A実に、そのとき、主とともに死にたいと確信ある声で約束したペトロ自身に、イエス〔底本は Jesu。Jesus と読む。ミーニュの脚注は、写本の書き手がギリシア文字を用いたとする〕は答えて言った。「アーメン、アーメン、私は汝に言う、今日、汝が三度私を否むまでは、鶏は鳴かない」。不信仰を咎めてではなく、来たるべき動揺への恐れを明らかにしていたのである。
Mox ad Caiphae deductus est aedes, qui religionis ritu Judaicae princeps illa quidem tempestate fuerat sacerdotum, sed in cathedra pestilentiae cum resideret, et in peccatorum via consisteret, principatum videbatur scelerum possidere.
PL 19, 712Bやがて〔主は〕カイアファの家に連れて行かれた。カイアファは、ユダヤの宗教の儀礼においてはその時代、たしかに大祭司であったが、疫病の座に座し、罪人たちの道に立っていたので、罪の首位を占めているように見えた。
Concilium siquidem violenter accendi, et falsis coeperat testibus excitari. Volabant in Dominum mille mendacia, vanis accusantium favillis emortua, non fidei calore viventia aperiebant.
PL 19, 712B実に、会議は暴力的に燃え立たされ、偽りの証人たちによって掻き立てられ始めていた。主に向かって千の偽りが飛んだ。告発する者たちの空しい燃えさしによって死んでおり、信の熱によって生きたものとしては現れなかった〔底本は aperiebant。ミーニュの脚注は apparebant かとする。それに従って訳した〕。
Mox omnia motu propriae levitatis exhausta, sicut ignis insaniens per stipulas aridae siccitatis excurrens, cui vires alta cremandi cacumina materies non ministrat infirma, sed in cinerem protinus revoluta perdit inanem flamma victoriam.
PL 19, 713Bすぐにすべては、自らの軽さの動きによって尽き果てた。乾き切った藁の間を走る荒れ狂う火のようである。弱い燃料は、その火に高い頂を焼く力を与えず、炎はただちに灰となって転がり落ち、むなしい勝利を失う。
Postquam nullum dolis iter arrisit, fraus viribus cedens vertit in furorem, atque in Dominum manus erigere plebs armatur impatiens.
PL 19, 713B策略に道が開けなかった後、欺きは力に屈して怒りに転じ、群衆はこらえきれず武装して、主に向かって手を上げた。
Heu mihi! quantis lacrymarum roribus impeditus, quantis animi motibus sauciatus erectas in Dominum rabidi tumultus insania manus horreo memorare sacrilegas!
PL 19, 713Bああ、私は、どれほどの涙の露に妨げられ、どれほどの心の動きに傷つけられながら、荒れ狂う騒乱の狂気が主に向けて上げた瀆聖の手を、語ることを恐れることか。
Denique nec caput colaphis propulsare, nec faciem sputis aspergere, nec palmarum ictibus verberare plebs exsecrabilis conquievit. Ille tamen omnia patienter excipiens, nostrae saluti se tradidit, ac pro nobis suum corpus suppliciis deputavit.
PL 19, 714B実に、呪うべき群衆は、頭を拳で突き、顔に唾を吐きかけ、手のひらの打撃で打つことをやめなかった。しかし彼はすべてを忍耐して受け、我々の救いのために自らを渡し、我々のために自らの体を責め苦に当てた。
Per illos enim colaphos habemus capitis sospitatem, illa sputa nostrorum vultuum sunt lavacra; his alapis libertatem sumus consecuti perpetuam.
PL 19, 714B実に、あの拳によって我々は頭の無事を得、あの唾は我々の顔の洗いである。この平手打ちによって我々は永遠の自由を得た。
At senior, cui veritatis auctor cuncta praedixerat, cuique manere nequibat infectum, quod Christus signaverat affuturum, usque in aedes principis sacerdotum Domini vestigia subsecutus, quod ex ejus esset etiam ipse discipulis, ter est agnitus, ter negavit, et gallus, diei nuntius, cantavit, impletoque divinae sanctionis oraculo, pristini quoque sensus reversi sunt Petro, qui memoriam culpae recolligens, oblivionis in se castigavit errorem, gemituque continuo prosequente, peccata fugiunt, delicta discedunt et lacrymarum imbres effusi dulcem veniam fletibus amarissimis contulerunt.
PL 19, 714Bしかし、真理の創始者がすべてを予告しておいた年長の者〔ペトロ〕は、すなわちキリストが起こると示したことがその身において成されぬままではありえなかった者は、主の足跡に従って大祭司の家にまで入った。彼もまた主の弟子の一人であることを三度見抜かれ、三度否んだ。日の使者である鶏が鳴き、神の定めの託宣が成就すると、以前の思いがペトロに戻った。彼は咎の記憶を呼び戻し、自らにおける忘却の誤りを責め、絶え間ない嘆きがそれに続くうちに、罪は逃げ、罪は去り、降り注いだ涙の雨は、いとも苦い涙によって甘美な赦しをもたらした。
Apostolicis igitur eruditi exemplis debemus vim poenitentiae, meritumque dignoscere vitalibus remediis adnitentes, ut ab animarum fatigatione nostrarum mortiferos mereamur morbos excludere.
PL 19, 715Bだから使徒の模範に教えられて、我々は悔い改めの力と値打ちを見分けねばならない。命を与える薬を求めて励みつつ、我々の魂の疲弊から、死をもたらす病を締め出すにふさわしくなるためである。
Si enim noxiis cogitationum venenis aut actu, vel etiam contagiis fuerimus turpium sauciati sermonum, ad saluberrimam poenitentiae mox nitamur confugere medicinam, quatenus dolentes ex culpa, non doleamus ex poena; lacrymantes ex vulnere, non lacrymemus ex morte.
PL 19, 715Bもし我々が、思いの有害な毒により、あるいは行いにより、あるいは恥ずべき言葉の感染によってさえ傷つけられたなら、悔い改めのいとも健全な薬へ逃れようと直ちに努めよう。咎によって痛む我々が、刑罰によっては痛まぬように。傷によって涙を流す我々が、死によっては涙を流さぬように。
Nec tamen poenitentiam futuris paremus erroribus, sed praeteritis adhibeamus admissis. Sub indulgentiae namque fiducia delinquentes difficile veniam consequuntur optabilem, quam sibi plerique praesumpta securitate pollicentur, ut peccent.
PL 19, 715Bしかし、悔い改めを来たるべき過ちのために備えるのではなく、過ぎた犯しに用いよう。実に、寛容への確信のもとに罪を犯す者は、望ましい赦しを得ることがむずかしい。多くの者は、前もって取った安全を頼んで、罪を犯せるように、その赦しを自分に約束するのである。
Nam et David propheta mirabilis dum indulgentiam praeteriti postularet erroris, ut hanc facilius impetraret, per ignorantiam se deliquisse talibus prae se signavit: Delicta juventutis meae, et ignorantiae meae ne memineris, Deus.
PL 19, 715B実に、驚嘆すべき預言者ダビデも、過ぎた過ちへの寛容を求めたとき、それをより容易に得ようとして、無知によって罪を犯したことを、次の言葉で自ら示した。「神よ、汝は私の若さの罪と私の無知を思い出すな」。
Quid ergo quaecumque flagitia juvenalis aetas admiserit, in senectutem debent relaxanda servari? Absit, in nobis ut ita maneat, consenescant.
PL 19, 715Cでは、若い年齢がどんな悪行を犯したにしても、それは老年に至って赦されるべく取っておかれるべきなのか。決してそうではない。我々のうちにそのまま残り、年老いてしまうことがないように〔底本は ut ita maneat。ミーニュの脚注は ut ita maneant または ut ista maneant と読むべきかとする〕。
Sed cum divina clementia patienti longanimitate mitissimam judicii suspenderet ultionem, nulla non ex istis indutus spes impunitatis obtundat.
PL 19, 715Cしかし、神の寛大が忍耐強い辛抱をもって裁きのいとも穏やかな報復を差し止めているとき、これらのどれからも身にまとった免罰の望みが〔我々を〕鈍らせることのないように〔底本は indutus、nulla non。文意が取りにくい。ミーニュの脚注は indultae(写本の読み)、indutos、inductos、inducta を挙げる。字面に沿って解した〕。
Sed tamquam famuli diu fugitivi sero saltem nostrum revertamur ad Dominum, ab ipso vel senes lubricae juventutis veniam postulantes, quamvis conveniat unumquemque peccantem confestim, ne serpentis morbi primitiae, velut radices amari germinis, altius negligentis agricolae remissione submersae, nullo valeant evelli penitus jam labore.
PL 19, 716A長く逃亡していた僕のように、遅くともせめて、我々の主のもとに帰ろう。老いてからでも彼に、移ろいやすい若さの赦しを請いながら。もっとも、罪を犯す者は誰でも直ちに〔帰る〕のが適う。這い進む病の初めが、苦い芽の根のように、怠慢な農夫の怠りによって深く沈み、もはやどんな労苦によっても根こそぎ抜けなくならないように。
Idem denique propheta, ne pro juvenalibus delictis ut negligens videretur, serius supplicare addidit ignorantiam; quo apud pium judicem facilius sibi relaxari meruisset errorem.
PL 19, 716B実に、同じ預言者は、若い日の罪のために怠慢だと見られぬよう、あまりに遅く嘆願したとして、無知を付け加えた。それによって、慈しみ深い裁き主のもとで、過ちが自分に容易に赦されるにふさわしいとされるようにである。
Igitur et Petrus Apostolus Christum negare non studuit, sed in oblivionis casum simpliciter et ignoranter incurrit, Namque sese mori velle cum Domino plena devotione promiserat, alienus ab ejus videri consortio sub quolibet periculo non ferebat.
PL 19, 716Bだから使徒ペトロもキリストを否もうと努めたのではなく、素朴に、知らずに、忘却の転落に陥ったのである。実に彼は、主とともに死にたいと十全の献身をもって約束しており、いかなる危険のもとでも、主の交わりから隔たった者と見られることに耐えなかった。
Praemiserat enim inter caetera magnificum suae credulitatis exemplum, quod eum a Christo nec exitus posset segregare formido, ad quem media festinando per maria, rapidos dudum praecipitavit in fluctus, nulla vicinae mortis trepidatione deterritus.
PL 19, 716B実に彼は、ほかの事柄の中で、自らの信仰の壮大な例を先に示していた。すなわち、最期への恐れでさえ彼をキリストから引き離しえないことを。海の真ん中を通ってキリストのもとへ急ぎつつ、かつて奔流の中に身を投げ、迫る死の恐れに少しも怯まなかったのである。
Interea dies, novum visura flagitium, nocturnis moestior umbris illuxit, quae tenebrarum remota caligine Hebraei coetus infanda reserabat vulgo consilia.
PL 19, 716Bその間に、新たな悪行を見ようとしている日が、夜の影よりもいっそう悲しげに明けた。その日は暗がりを取り去って、ヘブライ人の集団の語るも忌まわしい謀議を群衆に明かした。
Tunc Judas, draco novissimus, et priori similis homicida venefico (nam sicut ille, Adam vitae subtracto, sic et iste, Christo morti contradito, generationis humanae factus est persecutor), ad Pilati Dominum conspiciens deduci praetorium, eumque vinclis astrictum, qui resolvit vincula peccatorum, diriguit miser, et horruit, pecuniamque, funeream mercedem scilicet cruoris innoxii, restituens saevis dispensatoribus, ac refundens, pretio criminis sese vacuavit ille, non crimine.
PL 19, 716Cそのとき、最後の竜であり、先の毒を盛る者に似た殺人者であるユダは——先の者がアダムを命から取り去ったように、この者もキリストを死に引き渡して、人間の世代の迫害者となったからである——主がピラトの総督官邸へ連れて行かれ、罪の縄目を解く者である彼が縄で縛られているのを見て、惨めな者はこわばり、震えた。そして、罪なき血の葬送の報酬である金を、残忍な管財人たちに返して投げ出し、罪の代価からは自らを空にしたが、罪過からは空にならなかった。
Quid enim poterit securitati conferre trepidatio mortis, ibi concepta, nullus ubi timor consequitur jam medelam, secundum psalmi continentiam proloquentis: Illic trepidaverunt timore, ubi non erat timor (Psal. XIII, 5) , hoc est, in ipso judicio, ubi correctionis tempus, et spatia non habet infructuosa formido, aut in inferni jam faucibus constituto, quae potest opitulari confessio, cum legatur: In inferno autem quis confitebitur tibi (Psal. VI, 6) ?
PL 19, 717B実に、死への恐れは、そこ——もはや恐れが癒しを伴わない所——で抱かれたとき、安全に何をもたらしえようか。詩篇が語る内容のとおりである。「そこで彼らは恐れをもって震えた、恐れのなかったところで」(詩篇13:5)。すなわち、裁きそのもののうちで、実りのない恐れには矯正の時も間もないところで。あるいは、すでに冥界の喉に置かれた者に、どんな告白が助けになりえようか。こう読まれるのだから。「冥界では、誰が汝に告白するのか」(詩篇6:6)。
Judas enim publicus homicida, qui, quod audire non meruit, non suum tantum parentem, sed totius mundi jugulavit auctorem, poenitudinis frustra remedium vestigabat, quem post traditionis audaciam sententiae supplicium jam tenebat, et securis ad arboris radices applicita, quae fructum protulit exsecrandum, mali roboris germen inutile funditus amputando, saevis ignibus deputaret.
PL 19, 717B実にユダは公然たる殺人者であり、聞くに値しないことだが、自分の親ばかりか全世界の創始者を屠った者として、悔いの薬を空しく探し求めていた。裏切りの大胆さののち、判決の刑がすでに彼を捕らえており、斧が木の根元に当てられて、呪うべき実を結んだその木の、悪しき幹の役に立たぬ芽を根こそぎ断ち、残忍な火に委ねようとしていたのである。
Dementem subito correptus est in furorem, sibi mortiferum, nihilominus molitur interitum, quamvis sanior ille tunc fuerit, cum nefandae conjurationis in se flagitium vindicavit, vitamque gutturis exsecrandi, qua vox processit immitis, vendens omnium redemptionem, faucibus nodatis astringens, animam trabalibus laqueis expulit infelicem.
PL 19, 718B突然、狂った激情に捕えられ、自らに死をもたらす破滅をなおも企てた。もっとも、忌まわしい陰謀の悪行を自らに報いたその時には、彼はかえってより正気であった。そして、すべての者の贖いを売る無慈悲な声が出た、呪うべき喉の命〔底本は vitamque。ミーニュの脚注は viamque(通り道)かとする〕を、喉を結んで締め上げ、梁のように太い縄で不幸な魂を追い出した。
Parva siquidem poena pro tanto videretur illa flagitio, cui nulla suppliciorum aequari valeat magnitudo, tamen ipsum funesti genus exitii, morsque pendentis ab alto cadaveris coelum negat aspici, terram vetatque attingi, ut reus sceleris inauditi simul ab utrisque dignus elementis expelli, nec aere frueretur ad vitam, nec humo, generali compositus more hominis, animam dimitteret exhalantem.
PL 19, 718B実に、これほどの悪行に対しては、あの刑罰は小さく見えるであろう。どんな責め苦の大きさも、それに釣り合いえないのだから。それでも、死の悲惨なありようそのものと、高みから吊り下がる屍の死は、天を見ることを拒み、地に触れることを禁じる。前代未聞の罪の被告が、双方の元素から等しく追い出されるにふさわしく、命のために空気を享受することもなく、人の通例のように地に横たえられて、息を吐きつつ魂を送り出すこともないようにである。
Habet aliud dedecoris istas in species propriae dejectionis indicium. Quod enim in sublimi fastigio necem sortitus est perfidus, et desertor, patefecit, ex quanto culmine sit lapsus, nuper discipulus, modo jam reus; nuper apostolus, nunc apostata nominatus.
PL 19, 718B〔この死は〕この様のうちに〔istas in species は文法がかたい。「この様のうちに」と取った〕、自らの失墜の恥辱のもう一つのしるしを持つ。背信の逃亡者が高い頂で死を得たことは、どれほどの高みから落ちたかを明らかにした。先ごろは弟子、いまは被告。先ごろは使徒、いまは背教者と呼ばれる。
Cum vero Dominus ante tribunal praesidis staret intrepidus, ut agnus mitis productus ad jugulum, nihil dignum morte reperiens, quod ei populus accusator objiceret, regem sese dixisse, qui manifeste rex aderat, studio seditionis exclamant.
PL 19, 719B主が総督の法廷の前に恐れず立っていたとき、屠られるために引かれる柔和な子羊のようであった。民は告発者として、死に値することを何も見いだせず、突きつけるものがなかったので、騒乱への熱意から叫んだ。彼が自らを王と言った、と。実際には明らかに王としてそこにいたのに。
Nec mirari quispiam debet, si plebs, amica fallaciae, veritatem protraxerit in crimine, imperiumque sidereum, et divinam renuit potestatem, quae Creatoris ingrata suffragiis, lucos olim coluit, idolis obsecuta servivit.
PL 19, 719B欺きを愛する民が、真理を罪過へと引き出し、星々の支配と神の権能を拒んだとしても、誰も不思議に思うべきではない。その民は創造者の助けに恩知らずで、かつては森を崇め、偶像に従って仕えたのである。
Una quippe dementia, parque videtur insania, Baal praeposuisse tunc Domino, Barabbam praeposuisse nunc Christo, dumque pius occiditur, impiusque servatur, justitiae mutavit viam errans in utroque sententia; auctor mortis deputatus, ut viveret; auctor vitae deputatus, ut obiret.
PL 19, 720B実に、一つの狂気、等しい錯乱と見える。あのときバアルを主の上に置き、いまバラバをキリストの上に置いたことは。敬虔な者が殺され、不敬虔な者が救われる間に、いずれにおいても誤った判決が、正義の道を変えた。死の張本人は生きるよう定められ、命の張本人は死ぬよう定められた。
Ex hoc igitur cuncti, qui hactenus manetis in fide, Christum pro mundi salute passum fuisse jam credite, qui flagris sulcatus, opprobriis lacessitus, poenas omnes amplectitur, ne perire suis meritis dignus vel latro sustineret exitium.
PL 19, 720Bゆえに、これにより、いままで信仰にとどまっている諸君すべては、キリストが世の救いのために苦しんだとなお信ぜよ。彼は鞭に刻まれ、侮辱に挑まれ、あらゆる刑罰を抱く。自らの当然の報いによって滅びるに値する盗賊でさえ、破滅に耐えなくてよいようにである。
Heu! quam triste falcis acumen est, quae messem Judaicae posteritatis abscidit. Namque necem Domini postulantes, in se suosque filios, ejus sanguinem professi sunt permanere, dicentes furialiter, et clamantes: Sanguis hujus super nos, et super filios nostros.
PL 19, 720Bああ、ユダヤ人の子孫の収穫を刈り取った鎌の切っ先は、なんと悲惨なことか。実に、主の死を要求しつつ、彼らは自分と自分の子らの上にその血がとどまると公言し、狂ったように言い叫んだ。「この者の血は我々の上に、我々の子らの上にあれ」。
Omnem fructum sui germinis damnaverunt, donec ab eis haec macula illius aqua spiritaliter abluatur, cujus in eis cruor lethaliter dominatur aspersus.
PL 19, 721B彼らは自らの芽生えのすべての実を罰した。この汚れが、彼らから、霊的に、その者の水によって洗い流されるまで。その者の注がれた血が、彼らのうちに死をもたらすものとして支配しているのである。
Heu! nequitia tui, Pilate, facinoris, quam patrasti! qui tot in uno judicio, vel potius praejudicio crimina commisisti, quae si provida sanandus mente cognosceres, non solas manus ablueres, sed totum jugiter corpus sacro debueras aquae spiritalis lavacro perfundere.
PL 19, 721Bああ、ピラトよ、汝が為した所業の邪悪さよ。汝はひとつの裁き、というより予断において、これほど多くの罪過を犯した。もし汝が、癒されるべき者として思慮ある心でそれを知るなら、手だけを洗うのではなく、全身を絶えず霊の水の聖なる洗いに浸すべきであった。
Justum injuste diverberas, regem praeses examinas. Domino te praeponere, mortalis homo, non trepidas.
PL 19, 721B汝は正しい者を不当に打ち、総督として王を取り調べる。死すべき人よ、汝は主の上に自らを置くことを恐れない。
Quibus igitur luendi suppliciis jam teneris in vinculis, quia numerosa per vulnera cruci Dominum creaturae configis, Caesaremque magis offendere, quam Caesaris metuis conditorem?
PL 19, 721Bでは、償うべきどんな刑罰に、汝はすでに縛られているのか。数多の傷によって、被造物の主を十字架に釘づけ、カエサルの造り主を怒らせることよりも、カエサルを怒らせることを恐れるのだから。
Cumque militari Christus exsecutioni contraditus, mortis sententiae subjaceret, in ipso nihilominus cultu, quem regiae sub imaginis illusione suscepit, magni gerebantur sacramenta mysterii.
PL 19, 722Aキリストが兵士による執行に引き渡され、死の判決のもとに置かれたとき、王の像の嘲弄のもとで受けたその装いそのものにおいても、大いなる奥義の秘義が行われていた。
Quod enim coccineae chlamydis velamen indutus est, cruentum futurae mortis demonstrabat aspectum. Spinea caput ejus corona circumdedit, quoniam spinas omnium peccatorum, quae humanum genus passim invaserant, pia solus humilitate portavit.
PL 19, 722B緋色の外套の覆いを着せられたことは、来たるべき死の血に染まった姿を示していた。茨の冠が彼の頭を取り巻いたのは、人類にあちこちで押し入った、すべての罪の茨を、ただ一人、慈しみ深いへりくだりをもって担ったからである。
Nam datam gestabat arundinem, mundano regno sceptrum vere consimile, quod pro motatione saepissima fragile, vacuum, leve cernitur, et caducum.
PL 19, 722B与えられた葦を持っていたが、これは世の王国の笏に実によく似たものである。世の王国は、きわめてしばしば変わるため、もろく、空虚で、軽く、はかないと見える〔底本は motatione。mutatione と読む〕。
Moxque vestibus alienis exutus, suis protinus est amictus, tamquam positurus in obitu corporis indumentum, quod se post paululum noverat recepturum, nihil jam sumpturus mutabile, quippe post mortem plena cum majestate suae carnis rediens, ac resurgens.
PL 19, 722Bやがて他人の衣を脱がされ、ただちに自分の衣を着せられた。死に臨んで体の衣を置こうとし、ほどなく再び受け取ると知っていたかのように、もはや何も変わりうるものを着ようとせず、実に死ののち、自らの肉の完全な威光をもって戻り、復活するのであった。
Nec illud a consortio divinitatis abscessit, quod datum sumit vinum felle permixtum, labiis tetigit, et ab ore projecit. Signum quippe fuit mirabile, amaram mortem Dominum degustare, confestimque virus ejus horribile reducis vultus aversione contemnere.
PL 19, 723B与えられた、胆汁を混ぜたぶどう酒を受け、唇に触れ、口から吐き出したことも、神性との交わりから離れたことではない。それは実に、主が苦い死を味わい、直ちにその恐ろしい毒を、戻る顔をそむけて蔑むという、驚くべきしるしであった。
Igitur alto patibuli defixus in ligno, iram discriminis exsecrandi pia religione mutavit, et abjecta crudelitate pax ascendit in crucem, violentaque saevi roboris instrumenta suis membris illustrans, poenam honore vestivit, supplicium salute dicavit, ipsaque pius in se tormenta sanctificans, signum damnationi propositum fecit beatitudine consecratum.
PL 19, 723Bこうして〔主は〕刑架の高い木に打ちつけられ、呪うべき危機の怒りを敬虔な信心によって変え、残酷さは棄てられて、平和が十字架に上った。暴虐な木の暴力の道具を自らの肢体で輝かせ、刑罰に栄誉をまとわせ、責め苦を救いに献げ、慈しみ深い者として責め苦そのものを自らにおいて聖別し、断罪のために掲げられたしるしを、福いによって聖別されたものとした。
Ut hic nullus animo peregrinetur ignaro, crucis speciem causam venerationis ostendere, quae Dominum meruit adoranda portare, per quatuor eam plagas orbis extendi, prudenti debet quisque ratione colligere.
PL 19, 724Bここで誰も、無知な心で見知らぬ者とならないように、十字架の姿が崇敬の理由を示すこと——それは崇められるべき主を担うにふさわしいとされたのだから——、それが世界の四方に延びていることを、誰もが賢明な理によって集めて理解すべきである。
Caput enim Christi distentis in crucem membris expositi axis Orientis accepit. Occiduus autem limes plantis arrisit. Arctous dextra claruit, medius laeva refulsit.
PL 19, 724B実に、十字架に四肢を伸べて曝されたキリストの頭を、東の軸が受けた。西の境は足の裏に微笑んだ。北〔Arctous〕が右手に輝き、中〔medius。正午の方位、南を言うと取った〕が左手に光った。
Cunctaque prorsus mundi substantia, Creatoris corpore jucundata, crucis in se lineam rectis obliquisque limitibus demonstravit impletam, quam primae lucis ab origine cernitur consecuta.
PL 19, 725A世界の実体のすべては、創造者の体を喜び、十字架の線が、まっすぐなものと斜めのものの境界によって自分のうちに満たされていることを示した。それは最初の光の始まりから従ってきたと見える。
Cumque milites ejus sibi vestimenta dividerent, tunicam sortiti sunt, quis haberet, quoniam suta non fuerat, sed de superioribus texta per omnia, nefariumque duxerant speciem tanti violare miraculi; legant haec schismatici profecto doctores, et sciant, quod impietates exerceant catholicam lacerando concordiam.
PL 19, 725A兵士たちが彼の衣を自分たちの間で分けたとき、下着は誰が持つかをくじで決めた。それは縫われておらず、上から全体が織られていたからで、これほどの奇跡の姿を傷つけることを不敬と見なしたのである。分派をなす教師たちは、これを読め。そして、公同の一致を引き裂くことによって、彼らが不敬虔を行っていることを知れ。
Si enim militibus sacrilegis ac funestis durum visum est Christi carpere vestimentum, quale nefas admittunt, qui, ecclesiastica pace turbata, ipsum Dominum Christum schismatibus dividere non quiescunt!
PL 19, 725B実に、瀆聖で不吉な兵士たちにさえ、キリストの衣を引き裂くのが酷いと見えたのなら、教会の平和を乱して、主キリストその人を分派によって分けることをやめない者たちは、いかなる冒瀆を犯していることか。
Titulus quoque, trina linguarum significatione conscriptus, habens Hebraicis litteris, Graecis, ac Latinis: Hic est Rex Judaeorum, supra Dominum legebatur appositus. Quae sit etiam hujus ratio sacramenti, absurdum non videtur inquiri.
PL 19, 725B罪状札も、三つの言葉の表示で書かれ、ヘブライの文字、ギリシアの文字、ラテンの文字で次の句を記して、主の上に付されて読まれた。「これはユダヤ人の王である」。この秘義の理由が何であるかを問うことも、不条理とは思われない。
Nec enim fugit a magno mysterio, quidquid gestum manifestatur in Christo. Cur ergo tribus linguis hic titulus legebatur ascriptus, cum plures, ac varias multitudinum nationes nequaquam Hierosolymae defuisse, Apostolorum actuum magnitudo testetur, et possit aut una interpretis diversis lingua sufficere: aut si cunctorum voluit hoc oculis Pilatus exponere, plurimarum linguarum commerciis instructam vulgi notitiam reddidisset?
PL 19, 725B実に、キリストにおいて成されたと示されるものは何であれ、大いなる奥義から外れない。ではなぜ、この札は三つの言葉で付記されて読まれたのか。使徒言行録の壮大な叙述が、多くの様々な諸民族の群れがエルサレムに決していなかったわけではないと証しており、また通訳〔interpres〕の一つの言語が様々な者に足りえたであろうに。あるいはピラトがこれをすべての者の目にさらそうと望んだなら、多くの言語の交わりに通じた民衆の知識に与えることもできたろうに〔この文の係りは定かでない。字面に沿って訳した〕。
Sed quod non est humana dispositione perfectum, spiritaliter illud sentiamus impletum. Vera siquidem fides, catholicaque confessio, quae designabatur in Christo, unum populis Regem speciali verbo pronuntiat, qui supra creaturam dominatur universam, tam saeculari causae, quam rationi conveniens est divinae.
PL 19, 726Aしかし、人の采配によって成し遂げられたのではないことを、霊的に成就したものと受け取ろう。実に、キリストにおいて示された、真の信仰と公同の告白は、すべての被造物の上に君臨する一人の王を、諸々の民に特別な言葉で告げる。この王は、世の事柄にも神の道理にも適っている〔ミーニュの脚注はこの文(Vera siquidem …)を不明瞭とする。字面に沿って解した〕。
Primum quoniam Pilatus vel propter Caesaris metum, vel propter suae credulitatis admissum, qui se regem dixerit, quorum fuerit, definivit, ne puro regni nomine designato generaliter eum regem videretur exponere, atque adversus Caesarem praedicare, et tamquam in suum quoque rectorem decreta morte sacrilegus exstitisse.
PL 19, 726Bまず、ピラトは、カエサルへの恐れのためか、自らの信じ込みの過ち〔底本は admissum, qui。ミーニュの脚注は、ガランディの読み admissum, quod のほうが正しいとする。底本のまま、qui を自らを王と言った者〔キリスト〕と取った〕のためか、自らを王と言った者が誰の王であるかを定めた。王という名だけを示して、一般に彼を王と説明し、カエサルに逆らって宣言するかのように見え、死を決定して、自らの統治者に対してまで瀆聖者となったかのようにならないためである。
Dehinc quia rex Judaeorum Christus religiose nominatur, et omnis gentilitas idolorum cultibus occupata, cum Christiani dogmatis meruerit sacramenta sortiri, inter Abraham filios incipit Dei populus nuncupari.
PL 19, 726B次に、キリストが敬虔にユダヤ人の王と呼ばれるので、偶像の礼拝にとらわれたすべての異邦の民は、キリスト教の教えの秘義を分け与えられるにふさわしいとされたとき、アブラハムの子らの中で神の民と呼ばれ始めるのである。
Cui legitur promisisse, quod eum faceret, sicut et fecit, omnium gentium patrem. Jesus ergo dictus est Rex Judaeorum, non tantum praesentium, sed etiam futurorum, qui naturalis germinis inutilem relinquentes horrorem, mox in oleam fecundae suavitatis unguento sancti chrismatis inserendi perdent amaritudinem sterilis oleastri.
PL 19, 727A〔神が〕このアブラハムに、彼をすべての諸国民の父とする、と約束したと読まれ、実際そのとおりにした。したがってイエスは、ユダヤ人の王と呼ばれたのである。今いる者だけでなく、将来の者たちの王でもある。その者たちは、自然の芽の役に立たぬ荒々しさを捨て、やがて実り豊かな甘さのオリーブに、聖なる塗油の香油によって接ぎ木されようとして、不毛な野生のオリーブの苦さを失うであろう。
Quin etiam plebs feralis, et noxia, nullis animum satiata suppliciis, cruentos ex utroque latere circa Dominum viros eadem statuit damnatione confixos, ut injectas vulnerum plagas talium acerbaret injuria personarum, licet meriti similitudinem non habet similitudo sententiae.
PL 19, 727Bさらに、致命的で有害な民は、どんな責め苦にも心を満たされず、血にまみれた男たちを、主の両側に、同じ断罪で釘づけにして立てた。そのような人物たちの不名誉が、加えられた傷の打撃を一層苦くするようにである。ただし判決の類似は、功罪の類似を持たない。
Inter latrones namque justo pendente carnifices, trium videtur esse par poena, sed duorum dispar est causa. Illi siquidem multo pro crimine rei sunt mundo: huic ipse reus est mundus, cujus sanguine liberatus est a peccato.
PL 19, 727B実に、死刑執行人たちが盗賊たちの間に正しい者を吊るしたとき、三人の刑罰は等しいように見えるが、二人と一人の理由は等しくない。かの二人は、多くの罪過のゆえに世に対して罪ある者であるが、この者に対しては、世そのものが罪ある者であり、その血によって罪から解放されたのである。
In illo tamen Dominus patibulo constitutus, potestatis suae jura non perdidit, qui de sublimis crucis examine, velut de regali throno, judex aequus utrumque prospiciens, et amborum merita divini cordis lance perpendens, hunc elegit, illum reliquit, non praeterita, quae luebant, facta discutiens, sed praesentes mentium diversitates intendens.
PL 19, 728Aしかし主は、その刑架に置かれても、自らの権能の権利を失わなかった。高い十字架の秤〔examen は秤の意と取った〕から、王座からのように、公正な裁き主として両者を見渡し、二人の功罪を神の心の秤皿で量って、この者を選び、あの者を捨てた。償っていた過ぎた行いを吟味するのではなく、現在の心の違いに目を向けたのである。
Unus enim, a quo ferocis atrocitas instituti nec in discrimine declinavit, saevis Dominum lacerabat injuriis, dictis mordacibus exsecrandus, tamquam caper hirsutus venenosi dentis attactu palmiti suavissimae vitis inimicus, ita loquebatur illudens: Si tu es Christus, salvum te fac, et nos.
PL 19, 728B実に一人は、荒々しい企ての残酷さが危機にあってさえ退かなかった者で、噛みつく言葉ゆえに呪われるべき者として、残忍な侮辱で主を引き裂いていた。毒のある歯で触れて、いとも甘いブドウの若枝の敵となる毛深い雄山羊のように、嘲ってこう言った。「汝がキリストなら、汝自身と我々を救え」。
Alius vero spe meliore modestior, qui dum suae parcit linguae, pepercit et poenae supplicio, Dominum verbis precantibus alloquitur, deflectens lumina, tantum libera quae gerebat, in terram, quoniam tensi vulnerum nexus ab humilitatis officio volentes inclinari palmas arcebant.
PL 19, 728Bもう一人は、より良い望みのもとでよりつつましく、自らの舌を控えたとき、刑罰の責め苦をも免れ、願う言葉で主に語りかけた〔ミーニュの脚注によれば、古い写本はここに欠落があり、諸版は ac Dominum verbis precantibus と読む〕。自由であったただ一つのもの〔目〕を、地に向けて伏せた。釘づけられた傷の結び目が、喜んでへりくだりの務めに屈もうとする手のひらを妨げていたからである。
Nam postquam socium, qui jam desociari meruerat, justi sermonis increpatione redarguit, suaeque culpam protervitatis agnovit, Dominum sic precabatur: Memor esto mei, dum veneris in regnum tuum.
PL 19, 729A実に、すでに仲間であることを失うに値していた仲間を、正しい言葉の叱責で責め、自らの傲慢の咎を認めた後、主にこう祈った。「汝が汝の国に来るとき、私を思い出せ」。
Quem pius illico Dominus, ut errantem per avia deserta pastor ovem, cum gratulatione recolligens, allocutus est dicens: Amen dico tibi, hodie mecum eris in paradiso.
PL 19, 729B慈しみ深い主は、荒れた道なき所をさまよう羊を牧者が集め直すように、ただちに彼を喜びをもって引き戻し、語りかけて言った。「アーメン、私は汝に言う、今日、汝は私とともに楽園にいる」。
O mirabilis, et divina promissio! paradisum se dicit intrare, qui properabat ad inferna descendere, quatenus edoceret, nullum tempus existere, quo Dominus non sit ubique praesens.
PL 19, 729Bああ、驚くべき神の約束よ。冥界へ降ろうと急いでいた者が、楽園に入ると言う。主がいたる所に臨在していない時は一つもないことを教えるためである。
Ut enim latronis animum jam beati mortis formidine vacuaret, non tantum, inquit, Hodie mecum eris in paradiso, ubi flore perpetuo blanda per agros ridet amoenitas, et irriguis voluptas fontibus enutrita, pulchrosque molliter per hortos infusa, totum grata suavitate laetificat, interque beatos frondibus ramos, ac nullis ultra pomorum decipientibus insidiis serpens ingemuit ille tartareus, antiquum sine lapsu degere jam colonum.
PL 19, 729B実に、盗賊の心を、すでに福なる者として、死の恐れから解くために、彼は言う。「ただ…ではなく〔non tantum。文が欠けているらしい。ミーニュの脚注(ガランディ)は Non tantum «Meminero tui», sed hodie … と補うべきかとする〕、今日、汝は私とともに楽園にいる」。そこでは、尽きぬ花のもと、野を通じて甘美な心地よさが笑い、潤す泉に養われた快楽が、美しい庭々に柔らかく注いで、全体を快い甘さで喜ばせている。福なる枝々の緑の間に、もはやどんな果実の欺く罠もなく、あのタルタルスの蛇は、昔の住人がもはや堕落なく暮らすのを嘆いた。
Ambo igitur variis currentes motibus latrones, iter diversi callis invadunt, ac locis remotioribus imminentes, discretam factis violentiam perpetrarunt. Ille fores inferni intravit, iste supernas irrupit.
PL 19, 730Bこうして二人の盗賊は、様々な動きで走り、別々の小道の道に踏み入り、より遠い所に迫りつつ、行いにおいて分かたれた暴力を働いた。一人は冥界の門に入り、一人は上なる門を破った。
Ille caligini profundae submersus, claustra penetravit gehennae. Iste lumen clarae lucis ingrediens, coelorum regna diripuit.
PL 19, 730B一人は深い闇に沈められ、ゲヘナの閂を貫いた。一人は明るい光の光に入って、天の王国を奪い取った。
Interea subito totus est obscuratus mundus, tenebris repentinae caecitatis oppressus, ac moesta nebularum mole perfusus funereas dies celebravit exsequias. Sed sol radiis remotus absconditis, tetra velatus palla, delituit, orbemque luctibus alienae noctis infecit.
PL 19, 730Bその間に、突然、全世界が暗くなり、突然の盲目の闇に押さえつけられ、雲の悲しい塊に浸されて、日は葬いの葬儀を営んだ。しかし太陽は光線を隠して遠ざかり、黒い外套に覆われて潜み、世界を他人の夜の悲しみで染めた。
Talem siquidem vultum patris orbata solatiis meruerunt elementa sortiri, ut cujus ortu laetata sunt, tristarentur occasu. Sicut enim, Domino nascente, lux claruit, ita, moriente, discessit. Tunc stella per diem fulsit, modo nec in nocte comparuit.
PL 19, 730B実に、父の慰めを奪われた諸元素は、このような顔つきを帯びるにふさわしかった。その者が生まれたときには喜んだのに、没するときには悲しむように。主が生まれたとき光が輝いたように、死ぬときには去った。あのときは星が昼に輝き、いまは夜にさえ現れなかった。
Sed quamquam coelo, terraque fugitivum lumen abscessit, non tamen diutius in hac remotione permansit per ipsa temporis intervalla suspensi, magno visum convenire mysterio.
PL 19, 731Bしかし、天と地から逃げた光が去ったとはいえ、この遠ざかりに、そのまま長くとどまったのではない。宙づりにされた時の間隔そのものにおいて、大いなる奥義に適うと見えた〔suspensi の係りは定かでない。字面に沿って訳した〕。
Nam sicut tribus horis mundi facies tenebris oppressa subjacuit, ita Dominum triduo clausum tumuli sepultura contexit.
PL 19, 731B実に、世の面が三時間のあいだ闇に押さえつけられたように、墓の埋葬が主を三日のあいだ閉ざして覆った。
Nec tellus sine clade tunc astitit, omnibus contremens fundamentis, quae talia sentiebat admitti, mundique rata venisse jam finem, dubio pependit natura sub termino, ne summus scilicet apex ad inferna descendens, omnem protinus molem secum jugiter inclinaret in mortem, atque proprium comitatus auctorem, praeceps in chaos mundus afflueret.
PL 19, 731Bそのとき大地も、惨禍なしには立っていなかった。すべての土台を震わせ、そのようなことが許されていると感じ、世の終わりがすでに来たと思って、自然は疑いの境の下に宙づりになった。すなわち、最高の頂が冥界に降りつつ、全体の塊を絶えず共に死へ傾け、自らの創始者に従って、世界が混沌へまっさかさまに流れ込むのではないか、と。
Sed illa pietas divinitatis immensa properabat clementer ad tartara, quo perdita restitueret, non instituta deperderet. Cumque talia cernerent evenire pericula, qui Dominum ligno crucis affixerant, nequaquam expaverunt.
PL 19, 732Bしかし神性のあの無限の慈しみは、寛大にタルタルスへ急いでいた。そこで失われたものを回復し、建てられたものを滅ぼさぬためである。そして、主を十字架の木に釘づけにした者たちは、そのような危険が起こるのを見ても、まったく恐れなかった。
O signa tot praesentis metus inaudita prodigia! Quin insuper cum potum sitiens postularet, unus de plebe saevissima spongiam calamo nexuit, et acetum ejus ori porrexit.
PL 19, 732Bああ、これほど多い、いま現れた恐れのしるし、前代未聞の不思議よ。さらに加えて、渇いて飲み物を求めたとき、いとも残忍な民の一人が、海綿を葦に結びつけ、酢を彼の口に差し出した。
O quam Judaeorum menti nequissimae liquor fuit ille conveniens! qui deteriora secuti, vel infirma pro culpa scilicet infidelitatis, Manzeres sunt vocati: sicut vina suavia, cum fuerint in acetum triste conversa, cunctis a mensarum populis repulsa jactantur, ita gens ista feralis, et impia, quae priscis temporibus Deo placuerat, nunc odibilis, ac nimis est exsecranda.
PL 19, 733Bああ、あの液体は、ユダヤ人のいとも邪悪な心にどれほどふさわしかったことか。彼らはより悪いものに従い、あるいは不信仰の咎のゆえに弱いものとして、マンゼレスと呼ばれた〔Manzeres の語義は定かでない〕。甘いぶどう酒が、悲しい酢に変わったときに、食卓の民〔底本は mensarum populis。ミーニュの脚注は mensarum poculis(食卓の杯)と読むかとする〕すべてに退けられ捨てられるように、いにしえの時代には神に喜ばれた、この致命的で不敬虔な民も、いまは憎まれ、きわめて呪われるべきである。
Ut ergo beatae Dominus omnia passionis implevit, animam protinus suam sancto de corpore volens ipse deposuit, eam voluntarie ipse rursus sumpturus, ut fecit, quoniam mortuus quidem fuerat, sed vivebat, membris obeuntibus, non divinitate defunctus.
PL 19, 733Bこうして主が福なる受難のすべてを成し終えたとき、直ちに、自ら進んで、聖なる体から自らの魂を置いた。自ら進んで再びそれを取るためであり、実際そうした。彼は確かに死んでいたが、生きていた。肢体は死に向かったが、神性は死ななかった。
Audiamus ex ejus persona, Joannes Evangelista quid referat: ait enim Dominus ad discipulos suos: Propter hoc me Pater diligit, quod ego pono animam meam. Iterum accipiam eam, et potestatem habeo iterum accipiendi eam. Hoc mandatum accepi a patre.
PL 19, 733B福音書記者ヨハネが何を伝えるかを、彼の人格から聞こう。主は弟子たちに言う。「このゆえに父は私を愛する、私が私の魂を置くからである。私は再びそれを受ける、私には再びそれを受ける権能がある。この命令を私は父から受けた」。
Quis itaque possit dubitare, vel non audiat eum, cui suam ponere licuit animam, cum liberet, potuisse quoque resumere, cum placeret, et hanc in sese magis operari virtutem, quam dignatus est in plurimis demonstrare?
PL 19, 734Bそれゆえ誰が疑いえようか、あるいは聞かないことがあろうか。自らの魂を、望むときに置くことが許された者が、よしとしたときに取り戻すこともできたこと、そして彼が、多くの者において示すことをよしとしたその力を、むしろ自分自身のうちに働かせていたことを。
Reserantur fores ecce tartareae, Christo veniente, dejectae, patet inferna retro jam semita, rumpuntur saxa, finditur terra, vacuantur sepulcra corporibus, reviviscit turba; et ne fides defecisset in credulis, agnoscitur resurgentium multitudo.
PL 19, 734B見よ、キリストが来て倒された、タルタルスの門が開かれる。冥界から引き返す道がいまや開いている。岩が裂け、大地が割れ、墓から体が空になり、群衆が生き返る。信じる者たちの中で信仰が途絶えることのないように、復活する者たちの多さが認められる。
Tunc illud quoque templum mirabile, plenum religionis antiquae, majoris templi culmina cecidisse conspiciens, velut alumnus tristis, et ingemens, proprium deflerat auctorem.
PL 19, 734Bそのとき、古い信心に満ちた驚くべきあの神殿も、より大いなる神殿の頂が落ちたのを見て、悲しむ養い子のように嘆きつつ、自らの創始者を悼んでいた。
Discisso protinus velo nudum cunctis pectus ostendit, interiora scilicet evidenter arcana gentibus reseranda significans, et populis fideliter affuturis: quoniam lex, quae sub Moysi velamine diu tecta permansit, Christo nobis adveniente, praeclaruit.
PL 19, 734B垂れ幕がただちに裂かれて、〔神殿は〕すべての者に裸の胸を示した。すなわち、内なる秘められたものが、諸国民と、信仰をもって現れる諸々の民に、開かれることを明らかに意味して。モーセの覆いの下で長く隠されていた律法が、キリストが我々に来たとき、きわめて明らかになったからである。
Dic age, mors tristis, et impia, nunc ubi tua sit feralis illa victoria, nunc ubi stimulus, exsecranda, tibi serviens ad sepulcra, quae a primo generationis interitu nullis umquam saturata funeribus humanum genus invadens, miserae soles fragilitati poenali semper ditione dominari?
PL 19, 734Cさあ言え、悲しく不敬虔な死よ。いまや、致命的なあの汝の勝利はどこにあるのか。いまや、呪われた汝よ、汝に仕えて墓へ向かう針はどこにあるのか。汝は最初の世代の滅びのときから、どんな葬儀にも満たされず、人類に襲いかかり、哀れな脆さを、刑罰の支配権でつねに支配するのが常であった。
Ecce nunc ad Christum pessima non venisti, sed ad te Christus ultro descendit, cui sine morte licuit mori, qui cuncta gignens, cuncta constituens, te solam lividam non creavit. Sriptura quippe venerabilis dicit: Dominus mortem non fecit (Sap. I, 13) .
PL 19, 735B見よ、いまや最悪の者である汝は、キリストのもとに来たのではない。汝のもとにキリストのほうから進んで降った。死なくして死ぬことが許された者、すべてを生み、すべてを定めながら、妬み深い汝だけは創らなかった者が。尊ぶべき書〔底本は Sriptura。Scriptura と読む〕は実に言う。「主は死を造らなかった」(知恵の書1:13)。
Originis igitur tuae si materiem cupis agnoscere, serpente patre conciperis, et culpa genitrice procrearis. Sed, indulgentia nunc regnante, consumeris.
PL 19, 735Bでは、汝の起源の素材を知りたいなら、汝は父なる蛇から宿され、母なる咎から産み出された。しかし、いま寛容が支配しているので、汝は滅ぼされる。
Interea Domini spiritus jam de corpore migrarat ad tempus, frigidaque crucis in robore Christi membra pendebant, et adhuc furor, arma non deserens, inimicae manus lanceam subministrat, ictuque nefario latus Domini plaga violavit infixa, altum vulnus aperiens, ac defossum, per quod sanguis pariter et aquae fluxerunt.
PL 19, 735Bその間に、主の霊はすでにしばらくのあいだ体から移っており、十字架の木にキリストの冷たい肢体が垂れ下がっていた。なお怒りは武器を捨てず、敵意ある手に槍を供し、忌まわしい一撃で、突き刺された傷が主の脇腹を傷つけ、深い、掘られた傷を開いた。そこから血と水が同時に流れた。
O quam catholico dogmati sociatur haec causa! O quantum Trinitatis fidei conveniunt haec sacrata! Corpus namque, sanguis, et aqua, tria vitae nostrae sunt munera.
PL 19, 736Bああ、この出来事は公同の教えとどれほど結びついていることか。ああ、これらの聖なるものは三位一体の信仰にどれほど適っていることか。体と血と水は、我々の命の三つの賜物だからである。
Omnes enim, qui, Christo duce nostro, in aquarum fonte renascimur, ejus corpus, et sanguinem sumentes edimus, ac potamus, ut sancti Spiritus templum esse mereamur.
PL 19, 736B実に、我々の導き手キリストのもとで水の泉において新たに生まれる者はみな、彼の体と血を受けて食べ、また飲む。聖なる霊の神殿となるにふさわしくなるためである。
Nam et Apostolus Paulus ita loquitur, dicens: An nescitis, quoniam templum Dei estis, et Spiritus sanctus habitat in vobis (I Cor. III, 16) ?
PL 19, 736B使徒パウロもこう語って言う。「汝らは、汝らが神の神殿であり、聖なる霊が汝らのうちに住むことを知らないのか」(一コリント3:16)。
Quod ut Dominus jubeat templum nos immaculatum gerere, supplicemus, quatenus angustos, et tenues tantus mansor sibi faciat idoneos, et capaces.
PL 19, 736B主が、我々がその神殿を汚れなく保つよう命じるように、我々は願おう。これほど大いなる住み手が、狭く乏しい我々を、自らにふさわしく、また受け入れる力あるものにしてくれるように。
Postquam igitur thesaurum corporis pretiosi depositum sacer locus ille suscepit, qui, Domino jacente, nobilis claruit, resurgente nobilior triumphavit, generatio fallaciae devota consuetum sub impio corde nefas excogitans, Christum nocturno silentio discipulis jactitat auferendum, ut sicut ipse praedixerat, diem vulgaretur surrexisse post tertium.
PL 19, 736Bさて、尊い体の宝が託されると、その聖なる場所は、主が横たわったときに高貴に輝き、復活したときにさらに高貴に勝ち誇った。欺きに身を捧げた世代は、不敬虔な心のもとで常の悪事を思いめぐらし、キリストは夜の静けさのなか弟子たちに奪われるのだ、と言い触らす。彼自身が予告したとおりに、三日目の後に復活したと言い広められるように〔ut の文意が取りにくい。字面に沿って訳した〕。
Haec itaque Judaei furtiva suspicione perterriti, plurimam petunt custodiam solertius adhiberi, tumulique fores, et januam fida nimis obsidione vallari.
PL 19, 737Bこうしてユダヤ人たちは、これらのことに、盗みの疑いからおびえ〔底本は Haec。ミーニュの脚注は Hac(この疑いに)と読むべきかとする〕、はるかに多くの見張りをより注意深く置くよう求め、墓の戸と入口を、あまりにも堅い包囲で固めるよう求めた。
Si nondum post crucis acerba supplicia, post ferri plagas, et vulnera, post mortalem corporis sepulturam, cruentum, carnifices, implestis officium, nec odium post innocentis exitum saturastis injustum, Dominum qui potentiae singularis quoties animas eduxit ab inferis, suam potius revocaturum non probatis, in pejorem partem concilia vobis apta peragite, fovete sensibus dolos perfidiae nutrimentis armatos, sepulcri claustra signate, vigilias militares apponite, monumentum saxo praecludite, cunctaque malignis, ut facitis, dispositionibus instruentes, dicite, quis Dominum poterit custodire, cui cuncta reserantur, nihil obstruitur? regnat in coelis, imperat fretis, dominatur inferis.
PL 19, 737B死刑執行人たちよ、もし諸君が、十字架の苦い責め苦ののち、鉄の打撃と傷ののち、体の死すべき埋葬ののちにも、まだ血に染まった務めを果たし終えておらず、罪なき者の死ののちにも不当な憎しみを満たしていないなら、また、特別な力をもつ主が、幾たびも魂を陰府から引き出したのに、自らのもの〔自らの魂〕をなおさら呼び戻すであろうことを諸君が認めないなら〔この箇所はミーニュの脚注も「かなり不明で、おそらく崩れている」とする。多くの刊本は saturatis、ガランディは saturastis とする。字面に沿って解した〕、より悪い方向へ向けて、諸君にふさわしい謀議を遂行せよ。裏切りの養いで武装した策略を心に育てよ。墓の閂に封をせよ、兵士の見張りを置け、墓を石で閉ざせ。そして、すべてを諸君が行うように悪意ある采配で整えつつ、言え。すべてが開かれ、何ものにも妨げられない主を、誰が見張りうるのか。彼は天で王となり、海を従わせ、陰府を治める。
Quid itaque perfidis opus excubiis, et labore? quid finem niteris explorare, quam non vis, etiam cum probaris, admittere?
PL 19, 738Bでは、背信の見張りと労苦に何の用があるのか。汝は、証明されたときでさえ認めようとしない結末を、なぜ探ろうとするのか〔ミーニュの脚注によれば、ここは古い写本の読みが崩れており、ジュレが直した〕。
Interea coeperat illud triste post sabbatum dies irradiare felix, qui Domino dominanti gratissimus nomen ab ejus majestate sortitur, dictus hoc honore Dominicus, quippe qui tantum consecutus est dignitatis, ut primus meruerit intueri mundi nascentis originem, et resurgentis Christi virtutem.
PL 19, 738Bその間に、あの悲しい安息日の後、幸いな日が輝き始めていた。それは支配する主にいとも喜ばれ、その威光から名を受ける。この栄誉により「主の日」と呼ばれる。実に、生まれ出る世界の起源と、復活するキリストの力を最初に見るにふさわしいとされるほどの尊厳を得たからである。
Hic enim liber Geneseos, rerum manifestus assertor, die septimo sabbatorum a suis requievisse Deum dicit operibus.
PL 19, 739B実に、事柄を明らかに主張する創世記のこの書は、安息日の第七の日に、神が自らの業から休んだと言う。
Apparet ergo perspicue, quod caput orbis iste sit dies, a quo primario per ordinem definitus numeratur septimus sabbatorum, quem gloria regis aeterni, tropaeo quoque suae resurrectionis illustrans, primatum cum religione concessum dierum censuit retinere cunctorum.
PL 19, 739Bしたがって、この日が世界の頭であることは明らかである。この日から、順序に従って、最初のものとして数えて、安息日の第七の日が定められる。永遠の王の栄光は、自らの復活の勝利の記念によってもこの日を輝かせつつ、信心とともに与えられた首位を、すべての日の中で保つべきだと判断した。
Hujus lucis ortu conspicuo mater virgo cum caeteris mulieribus fideliter congregatis, quia munus pariter ferentes aromatum, dum venerunt ad sepulcrum, lacrymis ora sulcabat, pectus gemitibus commovebat.
PL 19, 739Bこの光の際立った出現のとき、母であるおとめは、ほかの信仰ある婦人たちとともに集まり、同じく香料の贈り物を携えていたので、墓に来たとき、涙で顔を刻み、嘆きで胸を揺らした。
Moxque locum conspiciunt sepulturae vacuum corpore jam patere, sed mira plenum redundare virtute.
PL 19, 740Aすぐに〔彼女たちは〕、埋葬の場所が、体はすでに空で開いているが、驚くべき力に満ちてあふれていることを見た。
De coelis namque angelus descenderat, et a tumuli foribus evoluto mirabilis residebat in saxo, vultu flammeus, vestimentis albatus, ut gemina videlicet diversitate resplendens, terrorem pariter, laetitiamque monstraret: terrorem profecto custodibus ignea facie comminatus, laetitiam quaerentibus Christum nivea vestis jucunditate blanditus.
PL 19, 740B実に天から天使が降り、墓の戸から転がされた石の上に、驚くべき姿で座っていた。顔は炎のよう、衣は白く、二つの異なるもので輝き、恐れと喜びを同時に示すためである。見張りの者たちには火のような顔で恐れをもって脅し、キリストを探す者たちには雪のような衣の快さで喜びをもって慰めた。
Ergo mulieres angelica revelatione firmatae, Dominum gaudent revixisse post mortem. Milites tali visione perterriti, vitam nequeunt retinere in ancipiti discrimine constituti, desertaque continuo statione praecipites urbem repetunt, miracula perferentes gratisque manifesta renuntiant; postquam fidem pretio vendiderunt, in fallaciam permutantur ignavam, moxque Christi discipulos nocturnae quietis insidiis aucupatos eum diripuisse confingunt.
PL 19, 740Bだから婦人たちは天使の啓示で強められ、主が死ののちに生き返ったことを喜ぶ。兵士たちはこのような幻に怯え、危うい危機に置かれて、命を保てず、持ち場をすぐに捨て、取り乱して町へ戻り、奇跡を携えて無償で明らかな事を知らせる。だが、信義を金で売ったのち、怠惰な欺きへと変わり、すぐに、キリストの弟子たちが夜の静けさに待ち伏せて彼を奪い去った、と作り上げる。
Dic, nefande custos, et improbe, fare, scelerata legio, quid mediteris astruere, quae studio pecuniae conquirendae foveam cui casus non vides et pericli, quantum supplicii merearis ignoras, cum mavis negligens videri, quam verax.
PL 19, 741B言え、忌まわしく邪な見張りよ、語れ、罪深い軍団よ、汝は何を主張しようと思案しているのか。金を得ようとする熱意のあまり、転落と危険の落とし穴を見ず〔foveam cui casus non vides et pericli の文は崩れているらしい。ミーニュの脚注も、どの刊本もこう読むが意味が取れないとする。字面に沿って解した〕、どれほどの刑罰に値するかを知らない。真実を語る者であるより、怠慢に見える者であるほうを選ぶのだから。
Constat enim, te fuisse pervigilem, sollicitum, perspicacem, numquam lumina somno flexisse, nisi labori vicibus perfovendo, proximus rite collega succederet, ita locum excubiis communisse, ut nullis adiri posse fraudibus appareret.
PL 19, 741B実に、汝は眠らず、注意深く、鋭敏であり、労苦を交代で和らげるべく、隣の仲間が当然のように交代するのでなければ、決して目を眠りに傾けず、見張りのために場所をあまりに固めたため、どんな欺きによっても近づけるとは見えなかったことは明らかである。
Nam si Christus, ut audes falsa voce componere, nocturnis operis, tempore quieto suorum manibus raptus est e sepulcro, cujus ibi lintea, cujus adjacent velamenta, circa cujus residet Angelica virtus ad exuvias? an beatum corpus ille, qui rapuit, prius exuit, et nudavit, celerius arbitratus detectum posse subduci, quam ligatum, sicut manebat, auferri?
PL 19, 741Bもしキリストが、汝が敢えて偽りの声で作り上げるとおり、夜の作業で、静かな時に、自分の者たちの手で墓から奪われたのなら、そこにある亜麻布は誰のものか、衣の覆いは誰のものか、誰のまわりに天使の力が、脱ぎ捨てられた衣のそばに座っているのか。それとも、奪った者は、福なる体を先に剥いで裸にしたのか、巻かれたままのものを運び去るより、むき出しにしたほうが早く持ち去れると考えて。
Mentita est iniquitas sibi (Ps. XXVI, 12) . Habet tamen ista res gratiam figurati sensus egregiam. Judaeis etenim Christum spiritaliter constat ablatum, quem nos tota mentis, et pectoris devotione portamus.
PL 19, 742B「不法は自らに偽った」(詩篇26:12)。しかしこの事柄は、象られた意味の卓越した魅力を持つ。実に、ユダヤ人たちからキリストが霊的に取り去られたことは確かであり、我々はこのキリストを、精神と胸のあらゆる献身をもって担っている。
Plange, Judaea, tuos itaque sacerdotes, plange ministros, et populum, quae pro tantis deserta flagitiis, non jam tuba gaudebis, non Uncto firmaberis, non sacrificiis perfrueris. Cujus spe namque virtutis tibi tuba perflabitur, cum regem videas interemptum?
PL 19, 742Bそれゆえ、ユダヤよ、嘆け、汝の祭司たちを嘆け、奉仕者たちを、民を嘆け。これほどの悪行のために見捨てられた汝は、もはやラッパで喜ばず、油注がれた者によって固められず、犠牲を享受しない。実に、王が殺されたのを見る汝のために、どのような力への望みでラッパが吹かれようか。
Quis Unctus jam ultra dabitur, cum ipsius Uncti amiseris principatum? Quae victima ferietur, cum victima fuerit pastor ipse mactatus? Discedat synagoga, proprio jam colore fuscata, Christus sibi pulchram niveo decore sociavit Ecclesiam.
PL 19, 742Bどんな油注がれた者が、もはやこの先与えられようか、汝が油注がれた者その人の支配を失ったのに。どんな犠牲が屠られようか、牧者その人が犠牲として屠られたのに。会堂は去れ、自らの色にすでに黒ずんで。キリストは、雪のような輝きをもつ美しい教会を、自らに結びつけた。
Haec honorem Mariae praestat ad gloriam, quae cum claritate conspicua semper mater esse cernatur, semper tamen virgo conspicitur.
PL 19, 742C〔この教会は〕マリアに、栄光のために栄誉を差し出す。マリアは、栄光〔claritas〕とともに際立って、いつも母であると見られ、しかしいつもおとめと見られる。
Huic sese Dominus illico post triumphum resurrectionis ostendit, ut pia genitrix, et benigna talis miraculi testimonium vulgatura, quae fuit nascentis janua, dum venisset in mundum, haec esset ejus et nuntia, deserentis inferna.
PL 19, 743Bこの女性に、主は復活の勝利のあと直ちに自らを現した。慈しみ深く情け深い生みの母が、このような奇跡の証言を広めるためである。世に来たとき、生まれる者の門であったその者が、冥界を去る彼の使者でもあるように。
Mox deinde convivio cum quibusdam, velut praeteriens viator, interfuit, atque in fractione panis eorum se sensibus, et oculis publicavit, quia quod verus ipse sit panis, luminibus innotescit, quos fides interior inserens, ac detegens, ad agnitionem Domini gratiae claritate perducit; frequenter etiam diversis temporibus, et momentis manifestum sese discipulis demonstravit.
PL 19, 743Bやがて何人かの者との宴に、通りすがりの旅人のように加わり、パンを裂くとき、彼らの感覚と目に自らを現した。彼自身が真のパンであることは、彼らの目に知らされる。内なる信仰が彼らのうちに入り込んで覆いを取り、恩寵の栄光〔claritas〕によって主の認識へ導く。また頻繁に、様々な時と瞬間に、弟子たちに明らかに自らを示した。
Nunc vescentibus inopinus apparens, nunc adusti piscis et favi cibos accipiens, quatenus edoceret evidentius, res esse corporis dapes, quas edendo videntibus approbavit, illa se membra nunc gerere, quae nuper gesserat ante mortem.
PL 19, 744Bあるときは食事をする者たちに思いがけず現れ、あるときは焼いた魚とミツバチの巣の食べ物を受けた。より明らかに教えるためである。すなわち、見る者たちの前で食べることによって確かなものとした御馳走が、体の事柄であること、また、先ごろ死の前に担っていたあの肢体を、いまも担っていることを。
Rursus idem, cum metuentes apostoli plebis, quae Dominum saepe negaverat, violentam sustinere saevitiam, clausis domus januis permanerent obstrusis, astans foribus improvisus, pacem cunctis dedit salutatione sermonis, ut afflictis laetitiam tribuens repentinam, quod prophetica voce signaverat, approbaret, quia cor contritum et humiliatum Dominus non relinquet.
PL 19, 744B再び同じ者は、使徒たちが、主を何度も否んだ民の暴力的な残忍さに耐えることを恐れて、閉ざされた家の戸の中にとどまっていたとき、思いがけず戸口に立ち、言葉の挨拶によってすべての者に平和を与えた。打ちひしがれた者たちに突然の喜びを与えて、預言の声で示したこと、すなわち、主は砕かれ低くされた心を見捨てない、ということを確かなものとするためである。
Moxque manus aperuit perforatas, plagam lateri nudavit infixam, ne phantasma crederent, si vulnerum indicia non viderent.
PL 19, 745Bすぐに穴の開いた手を開き、脇腹に刺された傷を現した。傷のしるしを見なければ、彼らが幻影と思うことのないようにである。
Quoniam vero Thomas aeque venerandus apostolus, quem Didymum vocabulo nuncupant, ibi non aderat, et talia sociis referentibus non credebat: ecce Dominus, eodem postmodum residente cum fratribus, immotis se denuo foribus praesentat, qui numquam spiritaliter ab ipsis abscesserat, coramque cunctis visus in medio, non dedignatur morem gerere trepidanti discipulo: palmisque rursus, et latere demonstratis, tactu vulnerum patitur se probari, magis hinc agnitus, quod ipse sit Christus, qui dubitantis animam placida fovit lenitate susceptam.
PL 19, 745Bディディモスと呼ばれる、同じく尊ぶべき使徒トマスは、そこにおらず、仲間たちがそのようなことを伝えても信じなかった。見よ、その後、同じトマスが兄弟たちとともに座しているとき、戸を動かさずに、霊的には彼らから離れたことのない主が、再び自らを現す。皆の前で中央に見られ、おびえる弟子の望みに従うことを恥とせず、手のひらと脇腹を再び示し、傷に触れることで自らが試されることを許した。これによって、彼自身がキリストであることをいっそう知られ、疑う者の魂を、穏やかな柔和さをもって受け入れて温めた。
Quisquis enim dolos artificis caeca sub imagine fraudis exercet, vanasque nebulas, et figuras ad decipiendas instruit mentes incautas, non vult, sua facta cognosci, quod lateat sub nubis velamento fallacis, oculosque compositis miseros simulacris illudens, odit sollicitos, si deprehendi coeperit, et amicos.
PL 19, 746B実に、盲目の欺きの像のもとで策士の策略を巡らし、虚ろな霧と姿を用いて、不用意な心を欺こうとする者は誰であれ、自分の行いが知られることを望まない。偽りの雲の覆いの下に隠れていたいからである。整えた幻像で惨めな者たちの目を弄びつつ、見つかり始めたなら、気遣う者たちをも友をも憎む。
Dominus autem verax in omnibus Christus etiam credere dubitanti mitissimus, non irascitur ambigenti, sed ut digitos quoque mergat in vulnera, facilitate concedit, sciens, hujus probationis exemplum non ad Thomae tantum, qui fuerat tam beatus, sed ad fidem deinceps pertinere multorum.
PL 19, 746B一方、すべてにおいて真実な主キリストは、信じることを疑う者に対してさえ、いとも柔和で、ためらう者に怒らず、指までも傷に沈めることを、快く許す。この試しの例が、これほど福なるトマスだけでなく、以後の多くの者の信仰にかかわることを知っているからである。
Post paucos item Dominus dies Petro piscanti cum sociis ad marinum sese littus ostendit, totaeque noctis labore perpili nullam cernens fessos habuisse capturam, dextrum retia dimitti jubet in pelagus, confestimque clauso gurgitis salo piscosae congregationis immersa, crepitantes sinus eduxere cum praeda, quam ante Domini gaudentes projecere vestigia.
PL 19, 747B数日後、また主は、仲間とともに漁をするペトロに、海辺で自らを現した。夜どおしの労苦に〔底本は perpili。ミーニュの脚注は pervigili または perpeti(パリ版 1589 は perpeti)と読むかとする〕疲れ果て、一匹も獲物がなかったのを見て、右側に網を海へ降ろすよう命じ、直ちに魚の群れの囲まれた海に沈んだ網の懐が、ぱたぱたと鳴りながら獲物とともに引き上げられた。彼らは喜びつつ、それを主の足跡の前に投げ出した。
Tale genus ergo miraculi non vulgari facto sentiri, sed typica debet intelligentia ponderari. Recta siquidem credamus praecepta dilucida nimis, atque perspicua, quibus omnes dextra sectantes, et saeculi fluctibus cruentis clauduntur vestigiis inclinati.
PL 19, 747Bこうしてこの種の奇跡は、ありふれた出来事として感じられるべきでなく、予型的な理解で量られるべきである。実に、右のものに従うすべての者が、世の血なまぐさい波の足跡に傾く者として閉ざされることのない、まっすぐな、いとも明晰で鮮明な戒めを、我々は信じよう〔この文はミーニュの脚注も崩れているらしいとする。字面に沿って解した〕。
Nam et piscis supra prunas appositus, eodemque panis in loco simul ab ipsis inventus, Catholica religione cernitur non carere.
PL 19, 748B実に、炭火の上に置かれた魚も、同じ場所に彼らが共に見つけたパンも、公同の信心を欠くとは見えない。
Nam piscis aqua videtur intelligi, qua nos ablui certum est, ac renasci, panis Christum significat salvatorem, cujus eodem corpore vescimur ad salutem. Ignis Spiritus sancti gerit imaginem, quo devoti consecramur ad fidem.
PL 19, 748B実に、魚は水と解されるように見える。我々はそれによって洗われ、新たに生まれると定まっている。パンは救い主キリストを意味し、我々は同じ彼の体を食して救いに至る。火は聖なる霊の像を帯び、それによって我々は献身した者として信仰へと聖別される。
In eadem namque specie demonstratus effulsit, cum beatos apostolos, sicut liber eorum Actuum protestatur, clara sui divinitate perfudit.
PL 19, 748B実に、同じ姿で現されて輝いた。福なる使徒たちを、彼らの使徒言行録の書が証するとおり、自らの神性の明らかさで満たしたときである。
Tunc ad epulas eos sumendas invitat placida solemnium praeceptione verborum, qui mensae Domini voce unanimes congregati, cibos sanctae benedictionis accipiunt, et Christum plena fidei veritate cognoscunt.
PL 19, 748Bそのとき〔主は〕、穏やかな、荘厳な言葉の命令によって、彼らを食事に招く。彼らは主の声によって心を一つにして食卓に集まり、聖なる祝福の食べ物を受け、信仰の十全な真実をもってキリストを知る。
Cum vero modicis insurrexissent dapibus competenter impleti, Petrum Dominus, an eum diligat clementer interrogat. Cui protinus annuenti, cupiens greges, ut pastor bonus, augere, tamquam fidelissimo nimis operario, vel probato suas oves, agnosque commendat.
PL 19, 748B彼らが少しの御馳走でふさわしく満たされて立ち上がったとき、主はペトロに、自分を愛するかどうかを、寛大に尋ねる。ただちに頷く彼に、良い牧者として群れを増やすことを望み、きわめて忠実な、あるいは試された働き手に対するように、自分の羊と子羊を委ねる。
Et haec tertio repetit, ac revolvit, ut recentiori culpae trina negatio pari dilectionis purgaretur ex numero.
PL 19, 749Bこれを三度繰り返し、巡らせる。新しい咎のゆえの三度の否認が、同じ数の愛によって清められるようにである。
Quod autem Petro specialiter alendi greges tribuit dignitatem, cum probetur omnes aeque diligere, non aliorum pertinet ad detrimentum, sed rationi videtur esse conjunctum; hoc animal namque mitissimum pro simplicitate naturae, justis comparatum, quos, cum venerit in majestate sua rex omnium, taliter a dextris astantes, sicut ipse docuit, alloquitur: Venite, benedicti Patris mei, possidete paratum vobis regnum a constitutione mundi, etc. Ingressuros igitur justos in regnum consequenter illi commendat, cui claves se daturum ejusdem regni promiserat.
PL 19, 749B彼がペトロに特別に群れを養う尊厳を与えたことは、すべての者を等しく愛すると証されているのだから、他の者に損害をもたらすのではなく、道理に結びついていると見える。実に、この動物〔羊〕は、本性の素朴さのゆえにきわめて柔和で、正しい者に比せられる。すべての者の王が威光をもって来るとき、右に立つ彼らに、自ら教えたとおり、このように語りかける。「来よ、私の父の祝福された者たちよ、世の創設から汝らのために備えられた国を所有せよ」など。したがって、国に入る正しい者たちを、その国の鍵を与えると約束した相手に、順当に委ねるのである。
Inde monitis eos beatis erudiens, et pacificae roborans traditione doctrinae, per omnes imperans terras religosae fidei praecepta dispergere, sacrique baptismatis unicam trinitatem cunctis gentibus prorogare, sic inquiens, ac decernens: Data est mihi omnis potestas in coelo, et in terra.
PL 19, 750Aそこから、福なる戒めで彼らを教え、平和をもたらす教えの伝えで強め、すべての地にわたって、敬虔な信仰の掟〔底本は religosae。religiosae と読む〕を散らし、聖なる洗礼の唯一の三位一体をすべての諸国民に広めるよう命じて、こう言い定めた。「天においても地においても、すべての権能が私に与えられた」。
Euntes nunc, docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti, docentes eos observare omnia, quaecumque mandavi vobis, etc.
PL 19, 750B「今、行って、すべての諸国民を教え、父と子と聖なる霊の名において彼らに洗礼を授け、私が汝らに命じたすべてを守るよう彼らを教えよ」など。
Cumque Divinitas omnia mandasset impleri, mox in Bethaniam iisdem pariter eductis egressus, coram beatis protinus viris, qui tanti visionem triumphi meruere sortiri, per oras evectus aethereas, arcem sidereae dominationis ascendit, et ad dextram patriae residet majestatis, totumque proprio regit, et gubernat arbitrio.
PL 19, 750B神性〔底本は Divinitas。egressus と性が合わない。ミーニュの脚注は、写本では dns(Dominus)であったかと推測する。主を言うと取った〕がすべてが成し遂げられるよう命じたとき、すぐにベタニアへ、同じ者たちを伴って出て行き、これほどの勝利の光景を受けるにふさわしい福なる人々の面前で、天空の縁を運ばれて、星々の支配の砦に昇り、父の威光の右に座し、全体を自らの裁量で治め、統べる。
Qui cuncta jugiter excelsa possidens, ac profunda post coelum descendit ad tartarum, post tartarum remeavit in coelum.
PL 19, 750B高いものも深いものもすべて絶えず所有しつつ、天ののちタルタルスに降り、タルタルスののち天へ戻った者である。
Ob hoc igitur voluit hisdem praesentibus ad astra migrare (quantum parvitatis meae dignatur sensibus aperire), ut iter eisdem, qua sequerentur, ostenderet, quibus ante passionem sibi dicentibus: Domine, nescimus quo vadis, quomodo possumus viam nosse? respondit evidenter, et dixit: Ego sum via, et veritas, et vita.
PL 19, 751Aそれゆえ彼は、同じ者たちの面前で星々へ移ることを望んだ(私の卑小な思いに、〔神が〕明らかにしてよしとする限りでは)。彼らが従うべき道を彼らに示すためである。受難の前に、その彼らが彼に言った。「主よ、我々は汝がどこへ行くのか知らない、どうして道を知りえようか」。彼は明らかに答えて言った。「私は道であり、真理であり、命である」。
Via, quoniam per eum Patris pervenitur ad gratiam. Veritas, quia credentibus tribuet, quae promittit. Vita, quoniam et morti non subjacent, quos adoptat.
PL 19, 751B道、なぜなら彼を通って父の恩寵に至るから。真理、なぜなら信じる者たちに、約束するものを与えるから。命、なぜなら彼が養子とする者は、死にも服さないから。
Laetis vultibus intuentes ergo discipuli Dominum supra nubes excelsum, corruscos siderum tractus propriis devicto mundo, calcare vestigiis, venerantur supplices et adorant, redituque gratissimo familiae ejus, gressibus aerei tramitis plagas, quas oculis viderunt, revolvunt cordibus, et reportant cuncti generis viris, ut gentes credant.
PL 19, 751B喜びの顔で、弟子たちは、雲の上に高く上げられた主が、世を打ち負かして、星々のきらめく道筋を自らの足で踏むのを見つめ、ひれ伏して敬い、礼拝する。そして彼の家の者たちのいとも喜ばしい帰還のうちに、空の道の歩みをもって、目で見た地域を心に巡らし、あらゆる種族の人々に持ち帰る。諸国民が信じるようにである。
Testes namque fideles, et magni divinae probantur esse virtutis, qui facta Domini Jesu Christi videntes, innumerabilium scripserunt pauca gestorum.
PL 19, 752A実に、主イエス・キリストの業を見て、数えきれぬ事績のうちの少しを書き記した者たちは、忠実な、そして神の力の大いなる証人であることが証される。
Nam si religiosis omnia potuissent chartis annecti nostri miracula Salvatoris, nec ipse forsitan mundus, sicut Joannes Evangelista testatur, qui scriberentur, volumina, caperet universa librorum.
PL 19, 752B実に、もし我々の救い主の奇跡のすべてが信心深い紙に記し付けられえたなら、福音書記者ヨハネが証するとおり、書かれるであろう書物の巻のすべてを、おそらく世界そのものも収めきれなかったであろう。