プロバ4世紀中ごろ

Cento Vergilianus de laudibus Christi › 全文

Cento Vergilianus de laudibus Christi 全文

Faltonia Betitia Proba · PL 19, 803A–818A

Prooemium, Prooemium

序 冒頭PL 19, 803A
1

Proaemium.Jamdudum temerasse duces pia foedera pacis,Regnandi miseros tenuit quos dira cupido:Diversasque neces, regum crudelia bella,Cognatasque acies pollutas caede parentum:Insignes clypeos, multoque ex hoste tropaea:Sanguine conspersos tulerat quos fama triumphosInnumeris totiens viduatas civibus urbes,Confiteor, scripsi, satis est meminisse malorum.

PL 19, 803A

序。指導者たちが平和の敬虔な契りをとうの昔に汚したことを、〔この詩はウェルギリウスの詩句を継ぎ合わせたケントー〕王位への恐ろしい欲望が捕らえた哀れな者たちが、さまざまな殺戮、王たちの残酷な戦い、親族の軍勢が、親たちの殺戮で汚されたこと、名高い盾と、多くの敵から得た戦勝記念碑、血をまき散らされた凱旋を、噂は伝えた、そのたびに数えきれぬ市民を奪われて寡婦のようになった都市を、打ち明けよう、私は書いた。悪を思い出すだけで十分だ。

2

Invocatio Dei.Nunc, Deus omnipotens, sacrum, precor, accipe carmen,Aeternumque tui septemplicis ora resolveSpiritus, atque mei resera penetralia cordis:Arcana ut possim vatis proba cuncta referre.Non nunc Ambrosium cura est mihi quaerere nectar,Nec libet Aonio de vertice ducere musas.Non mihi saxa loqui vanus persuadeat horror,Laurigerosque sequi tripodas, et inania vota,Jurgantesque deas procerum, victosque penates:Nullus enim labor est verbis extendere famam,Atque hominum studiis parvam disquirere laudem.

PL 19, 803A

神への呼びかけ。いま、全能の神よ、願う、聖なる歌を受け取れ、そして汝の七重の永遠の口を開け、霊の〔tui septemplicis … Spiritus の係りは定かでない。「汝の七重の霊の」と取った〕。そして私の心の奥の間を開け、詩人〔vates〕プロバ〔proba。作者の名と取った。「確かな」の意とも読める〕が奥義のすべてを語れるように。今、私は神々の飲むネクタル〔Ambrosium。神々の食物アンブロシアの〕を求めるつもりはなく、アオニアの頂〔ムーサたちの山〕からムーサたちを導き出すことも好まない。空しい畏怖が、岩が語ると私に思い込ませることはなく、月桂樹を戴く三脚台に従うことも、空しい祈願に従うこともない、貴人たちの言い争う女神たち、打ち負かされた家の守り神たちにも〔従わない〕。実に、言葉で名声を広げることは私の務めではなく、人々の熱意によってささやかな称賛を探し求めることも。

3

Tractandorum propositio.Castalio sed fonte madens imitata beatos,Quae sitiens hausi sanctae libamina pacis,Hinc canere incipiam: praesens Deus, erige mentem.Virgilium cecinisse loquar pia munera Christi:Rem nulli obscuram repetens ab origine pandam,Si qua fides animo, si veros fusa per artusMens agitat molem, et toto se corpore miscetSpiritus, et quantum non noxia corpora tardant,Terrenique hebetant artus, moribundaque membra.

PL 19, 803B

論じる事柄の提示。だが、カスタリアの泉〔詩の霊感の泉〕に濡れ、福なる者たちを模倣して、渇いて私が汲んだ聖なる平和の献酒を、ここから歌い始めよう。臨在する神よ、私の精神を起こせ。ウェルギリウスがキリストの敬虔な賜物を歌ったと、私は語ろう。誰にも隠れない事柄を、起源からたどり直して明らかにしよう、もし心に何らかの信があるなら、もし本物の肢体にゆきわたった精神がこの塊を動かし、全身に自らを混ぜ合わせるのが霊であるなら〔Spiritus の係りは定かでない。miscet の主語と取った〕。そして害ある体々が遅らせない限りにおいて、地に属する肢体と死にゆく四肢が鈍らせない限りにおいて。

Pars prima. De Vetere Testamento, Prooemium

第1部 旧約について 冒頭PL 19, 803C
1

Deprecatio ad Deum.O Pater, o hominum, rerumque aeterna potestas,Da facilem cursum, atque animis illabere nostris:Tuque ades, inceptumque una decurre laborem,Nate Patris summi, vigor et coelestis origo:Quem primum colimus, meritosque novamus honores,Jam nova progenies, omnis quem credidit aetas.Munera vera cano, satis est potuisse videri.Jampridem memini veterum monumenta virorumMoseum ante omnes totum cecinisse per orbemQuae sint, quae fuerint, et quae ventura trahanturOmnia, ut ipse tener mundi concreverit orbis.Felix qui potuit rerum cognoscere causas,Unde hominum, pecudumque genus, vitaeque volantum,Et quae marmoreo fert monstra sub aequore pontus,Et si quid simul ignis habet, vel mobilis humor.Haud aliter prima crescentis origine mundiIlluxisse dies, aliumve habuisse tenoremCrediderim; major rerum mihi nascitur ordo,Si qua fidem tanto est operi latura vetustas.Namque (fatebor enim) levium spectacula rerumSemper equos, atque arma virum, pugnasque canebam,Et studio incassum volui exercere laborem;Omnia tentanti potior sententia visa estPandere res alta terra et caligine mersas.Inque dies aliquid jamdudum invadere magnumMens agitat mihi, nec placida contenta quiete est.Ore favete omnes, laetasque advertite mentes,Matres, atque viri, pueri, innuptaeque puellae.

PL 19, 803C

神への祈願。おお父よ、おお人間と万物の永遠の権能よ、行く手を平らかにせよ、我々の心に降り来たれ。汝もまた来て、始めた業を共に走り抜けよ、至高の父の子よ、天の力にして源よ。我々は汝をまず崇め、ふさわしい栄誉を新たにする、今や新しい子孫〔nova progenies。子を言う〕である汝、あらゆる時代が信じた汝を。私は真の賜物を歌う、そう見えうるだけで十分だ。私は覚えている、古の人々の記録として、モーセ〔Moseum の係りは定かでない。モーセを言うと取った〕が万人に先んじて全世界に歌ったことを、今あるもの、かつてあったもの、これから引き寄せられてくるもののすべてを、また若き世界の円環そのものがいかに固まり育ったかを。幸いなるかな、万物の原因を知りえた者は、人間と家畜の種族、飛ぶものたちの命がどこから来たか、また白く輝く海面の下に海が抱く怪物どもを、そして火や流れ動く水が併せ持つものがあれば、それをも。育ちゆく世界の最初の始まりに、日々はまさにこのように輝き、別の経過をたどりはしなかったと私は信じよう。より大いなる万物の秩序が私に生まれる、もし昔の時代が、これほどの業に信を与えうるならば。実を言えば(打ち明けよう)、私は軽薄なものの見世物を、常に馬と、武器と、人の戦いとを歌っていた、熱意をもって空しい労苦に励もうとしたのだ。あらゆるものを試みた私に、よりよい考えと思えたのは、深い大地と暗闇に沈んだ事柄を開き示すことだった。日ごとに、何か大いなることに取りかかれと、前から私の心は駆り立て、穏やかな静けさに満足しない。皆、口を慎め、喜びの心を向けよ、母たち、男たち、少年たち、嫁がぬ乙女たちよ。

2

De creatione Mundi.Principio coelum, ac terras, camposque liquentesLucentemque globum lunae, solisque laboresIpse Pater statuit: vos, o clarissima mundiLumina, labentem coelo quae ducitis annum.Nam neque erant astrorum ignes, nec lucidus aether,Sed nox atra polum bigis subvecta tenebat,Et chaos in praeceps tantum tendebat ad umbras,Quantus ad aetherem coeli suspectus Olympum.

PL 19, 804B

世界の創造について。初めに天と地と、流れる平原〔海〕を、輝く月の球と、太陽の労苦とを、父みずからが定めた。諸君、おお世界の最も輝く光たちよ、天に滑りゆく年を導く者たちよ。そのとき星々の火はなく、輝く天空もなく、ただ黒い夜が二頭立ての戦車に乗って天の極を占めていた。混沌は、ただ影の中へ真っ逆さまに伸びていた、天の仰ぎ見る高さが、天空の天〔Olympus。天を言う〕に及ぶほどに。

3

De divisione lucis a tenebris.Tunc Pater omnipotens, rerum cui summa potestas,Aera dimovit tenebrosum, et dispulit umbras,Et medium luci atque umbris jam dividit orbem.Sidera cuncta notat, tacito labentia coelo,Intentos volvens oculos, qua parte caloresAustrinos tulerit, quae terga obverterit axi,Obliquus qua se signorum verterit ordo.

PL 19, 804B

光と闇の分離について。そのとき全能の父は、万物の最高の権能をもつ者として、暗い大気を押しのけ、影を散らし、光と影のために、いま世界の中ほどを分ける。静かな天を滑りゆく星々のすべてに印を付ける、目をじっと巡らせて、どの方角に南の暑さをもたらし、どの背を天軸に向け、斜めの星座の列がどこで向きを変えるかを。

4

De quatuor temporibus anni.Postquam cuncta videt coelo constare serenoOmnipotens, stellis numeros et nomina fecit,Temporibusque parem diversis quattuor annum,Aestusque, et pluvias, et agentes frigora ventos.Atque haec ut certis possemus discere signis.Vere tument terrae, et genitalia semina poscunt:Ac medio tostas aestu terit area fruges,Et varios ponit fetus autumnus, et atraVenit hiems, teritur Sicyonia bacca trapetis,Atque in se sua per vestigia volvitur annus.Tempore jam ex illo fecundis imbribus aetherMagnus alit magno commixtus corpore fetus.

PL 19, 804C

一年の四つの季節について。すべてが晴れた天にそなわったのを見て、全能者は星々に数と名を与え、異なる季節で等しく四つに分かれた年を、暑さと、雨と、寒さを運ぶ風とを定めた。我々が確かな徴によってこれらを学べるように。春には大地がふくらみ、命を生む種を求める。盛夏には、焼けた穀物を脱穀場が打ち砕き、秋はさまざまな実りを置き、黒い冬が来る。シキュオンの実〔オリーブの実〕は搾り臼で砕かれ、年は自分の足跡をたどって、自らの中へ巡り戻る。その時からすでに、実り豊かな雨で天空は、大いなるものとして、大いなる体と交わって、実りを育てる。

5

Dies primus.Et jam prima novo spargebat lumine terras,Ducebatque diem stellis aurora fugatis.Tunc durare solum, et discludere Nerea pontoIncipit, et rerum paulatim sumere formas,Et variae pelagi facies, immania ceteAequora verrebant caudis, aestumque secabant,Nec non et vasti circuibant aequora ponti.Jam sole infuso, jam rebus luce retectisExsultans, roremque simul dispargit amarum.

PL 19, 805A

第一日。そして早くも、先頭の曙が新たな光で大地を照らし、星々を追い払って、曙は日を導いた。そのとき大地は固まり、ネレウス〔海〕を海原から分かち、始め、万物は少しずつ形を取り、海のさまざまな姿が現れ、巨大な鯨たちが尾で水面を掃き、うねりを切り裂いた。また広大な海の水面を巡り回ってもいた。すでに太陽が注がれ、すでに万物が光に露わになって、歓喜しつつ、同時に苦い露をまき散らす。

6

Dies secundus.Postera jamque dies primo surgebat Eoo,Fudit humus flores, et frondes explicat omnes,Sanguineisque inculta rubent aviaria baccis,Non rastris hominum, non ulli obnoxia curae.

PL 19, 805A

第二日。次の日が早くも最初の東方の光とともに昇り、大地は花を咲かせ、あらゆる葉を広げた。手入れのない鳥たちの棲む茂みは、血のような色の実で赤らみ、人の鍬のおかげでなく、いかなる世話にも頼らずに。

7

Dies tertius.Tertia lux gelidam coelo dimoverat umbram,Avia tunc resonant avibus virgulta sonoris,Et liquidas corvi presso dant gutture voces,Nec gemere aeria cessabat turtur ab ulmo.

PL 19, 805B

第三日。三日目の光が冷たい影を天から払いのけたとき、人の通わぬ茂みは、声よき鳥たちで鳴り響き、カラスたちは締めた喉から澄んだ声を出し、キジバトは高いニレの木からうめくのをやめなかった。

8

Dies quartus.Quarto terra die variarum monstra ferarum,Omnigenumque pecus, nullo custode per herbam,Educit silvis: subito (mirabile visu!)Tunc demum movet arma leo, tunc pessima tigrisSquamosusque draco, et fulva cervice leaenaSaevire, ac formae magnorum ululare luporum.Caetera pascuntur virides armenta per herbas,Nec gregibus liquidi fontes nec gramina desunt.

PL 19, 805B

第四日。四日目に大地は、さまざまな獣の驚異を、あらゆる種類の家畜を、番人もなく草原へ、森から産み出す。すると突然(見ても不思議な)そのとき初めて獅子は武器を動かし、そのとき凶悪きわまるトラ、鱗の竜、黄褐色の首の雌獅子が荒れ狂い、大きな狼たちの姿がうなり声をあげる。ほかの畜群は緑の草を食み、群れには澄んだ泉も草も欠けることがない。

9

Dies quintus et sextus.Jamque dies, alterque dies processit, et omneHoc virtutis opus divinae mentis et artisProspiciens Genitor, perfectis ordine rebus,Expleri mentem nequit, ardescitque tuendoTerrarum, tractusque maris, coelumque profundum,Alituum, pecudumque genus, secumque volutatQui mare, qui terras omni ditione tenerent,Neu segnes jaceant terrae, juvat usque morari.

PL 19, 805C

第五日と第六日。一日が、さらにもう一日が進み、そして神の心と技による力ある業のこのすべてを見渡す生みの親〔Genitor。父なる神〕は、万事が順序よく仕上がると、心を満たすことができず、眺めるほどに燃え立つ、大地を、海の広がりを、深い天を、鳥たちと家畜の種族を。そして心の中で思い巡らす、誰が海を、誰が大地を、全き支配のもとに保つかを。大地が怠惰に横たわらぬよう、なお思い巡らすのが楽しい。

10

De formatione primi hominis.Talia versanti subito sententia sedit,Felicemque trahit limum fingitque premendoPingue solum primis extemplo a mensibus anni.Jamque improviso tantae pietatis imagoProcessit, nova forma viri pulcherrima rerum,Os humerosque Deo similis, cui mentem, animumqueMajor agit Deus, atque opera ad majora remittit.

PL 19, 805C

最初の人の形作りについて。このように思い巡らす者に、突然、ある決意が定まり、豊かな泥土を引き寄せ、押し固めて形作る、肥えた土を、年の初めの月々から直ちに。たちまち不意に、これほどの慈しみの像が現れた。万物のうち最も美しい、新しい男の姿が。顔と肩は神に似て、その者に精神と心をより大いなる神が動かし、より大いなる業へと送り返す。

11

De formatione Evae.Quaeritur hinc alius, nec quisquam ex agmine tantoAudet adire virum, sociusque in regna vocari.Haud mora, continuo placidam per membra quietemDat juveni, et dulci declinat lumina somno.Atque illi medio in spatio jam noctis opacaeOmnipotens Genitor costas et viscera nudat.Harum unam juveni, laterum compagibus actis,Eripuit, subitoque oritur mirabile donum,Argumentum ingens clara cum luce refulsitInsignis facies, et pulchro pectore virgoJam matura viro, jam plenis nubilis annis.Olli somnum ingens rupit pavor, ossaque et artusConjugium vocat, et stupefactus numine pressit,Excepitque manu, dextramque amplexus adhaesit.

PL 19, 805D

エバの形作りについて。そこで別の者が求められるが、これほどの群れのうちの誰もその男に近づこうとせず、国の仲間として呼ばれることもしない。ただちに、すぐさま、静かな安らぎを体じゅうに若者に与え、甘い眠りで目を伏せさせる。そして暗い夜の真ん中のとき、すでに全能の生みの親は、肋骨と内臓をあらわにする。そのうち一本を、わき腹の継ぎ目を押し開いて、若者から取り出した。すると突然、驚くべき賜物が生じ、大いなるしるしが明るい光とともに輝いた。際立つ顔かたちの、美しい胸のおとめが、もう男に熟し、年も満ちて嫁ぐ頃になっていた。彼の深い眠りを大きな驚きが破り、骨と四肢を〔ossa et artus の係りは定かでない。「骨と四肢(の持ち主)を」と取った〕伴侶と呼び、神威に打たれて〔彼女を〕抱き寄せ、手で迎え、右手を抱いてすがりついた。

12

Deum protoplastum et Evam benedixisse.His demum exactis, torquet qui sidera mundiJussit: eo dicente premit placida aequora pontus,Et tremefacta solo est tellus, silet arduus aether.Vivite felices, interque virentia cultaFortunatorum nemorum sedesque beatas.Haec domus, haec patria est, requies ea certa laborum.His ego nec metas rerum, nec tempora pono.Imperium sine fine dedi, multosque per annosNon rastrum patietur humus, nec vinea falcem.At genus immortale manet, nec tarda senectusDebilitat vires animi, mutatque vigorem.

PL 19, 806A

神が最初に造った者〔protoplastum。アダムを言う〕とエバを祝福したこと。これらがついに成し遂げられると、世界の星々を回す者が命じた。その語るとき、海は穏やかに水面を抑え、大地は足もとから震え、高い天空は沈黙する。「幸せに生きよ、緑の耕地の間で、幸いな者たちの森と祝福された住まいの中で。ここが家、ここが故郷、これこそ労苦の確かな安息だ。彼らに私は、事物の限りも時の限りも定めない。私は果てなき支配を与えた。幾年ものあいだ、大地は鍬を受けず、ブドウ畑は鎌を受けない。不死の種族は存続し、遅い老いが心の力を弱めることも、活力を変えることもない」。

13

Quid prohibitum primis parentibus.Vos contra quae dicam animis advertite vestris;In medio ramos, annosaque brachia tendensEst in conspectu ramis felicibus arbor,Quam neque fas igni cuiquam, nec sternere ferro,Relligione sacra numquam concessa moveri.Hac quicumque sacros decerpserit arbore fetus,Morte luet merita: nec me sententia vertit:Nec tibi jam prudens quisquam persuadeat auctorCommaculare manus, liceat te voce moveriFeminea, nec te ullius violentia vincat,Si te digna manet divini gloria juris.

PL 19, 806B

最初の親たちに何が禁じられたか。「これに対して私の語ることを、汝らの心に向けよ。中ほどに、枝と年老いた大枝を伸ばし、実り豊かな枝をつけた木が目の前にある。その木は、誰であれ火で〔損なう〕ことも鉄で倒すことも許されず、聖なる定めにより、決して動かすことを許されない。この木から聖なる実を摘み取る者は誰であれ、当然の死で償う。私の決定は翻らない。また、賢げな助言者の誰一人、汝を説いて手を汚させてはならず、女の声に心を動かされてもならない〔liceat te voce moveri には否定が無い。禁止の続きと取った〕、いかなる者の暴力も汝に勝ってはならない、神の法の栄えが、汝にふさわしく残るなら」。

14

De deliciis Paradisi.Postquam cuncta pater, coeli cui sidera parent,Composuit, legesque dedit, camposque nitentesDesuper ostentat, tantarum gloria rerum:Ecce autem primi sub limine solis et ortusDevenere locos, ubi mollis amaracus illosFloribus, et dulci aspirans complectitur umbra.Hic ver purpureum, atque alienis mensibus aestas,Hic liquidi fontes, hic coeli tempore certoDulcia mella premunt, hic candida populus antroImminet, et lentae texunt umbracula vites:Invitant croceis balantes floribus hortiInter odoratum lauri nemus, ipsaque tellusOmnia liberius nullo poscente ferebat.Fortunati ambo, si mens non laeva fuissetConjugis infandae, docuit post exitus ingens.

PL 19, 806C

楽園の喜びについて。天の星々が従う父が、すべてを整え、法を与え、輝く野を上から示した。これほどの事柄の栄光である。見よ、こうして二人は、初めの太陽の敷居のもと、日の出の地に至った。そこでは柔らかなマヨラナ〔amaracus〕が彼らを花と、甘い陰の息づかいで包み込む。ここには輝く春があり、他の月にも夏がある。ここには澄んだ泉があり、ここには天が定めた時に〔蜜蜂が〕甘い蜜を搾り、ここでは白いポプラが洞窟に覆いかぶさり、しなやかなブドウの蔓が日陰を編む。サフラン色の花が、鳴いている者たち〔balantes。「香る」の意の語とも読める〕を庭へ誘う、香り高い月桂樹の林の中で、大地そのものが誰が求めずともすべてをいっそう惜しみなく産していた。二人とも幸福であったろう、もし心が悪い方へ向かわなければ、忌まわしい妻の。のちの大きな結末がそれを教えた。

15

Tentatio per Serpentem.Jamque dies infanda aderat per florea rura:Ecce inimicus atrox immensis orbibus anguisSeptem ingens gyros, septena volumina versat,Nec visu facilis, nec dictu affabilis ulli,Obliqua invidia ramo frondente pependit,Vipeream inspirans animam, cui tristia bellaIraeque invidiaeque, et noxia crimina cordi.Odit et ipse pater, tot sese vertit in ora,Arrectisque horret squamis, et ne quid inausum,Aut intentatum scelerisve dolive relinquat,Sic prior aggreditur dictis, seque obtulit ultro:Dic, ait, o virgo (lucis habitamus opacis,Riparumque toros, et prata recentia rivisIncolimus), quae tanta animis ignavia venit?Strata jacent passim sua quaeque sub arbore poma,Pocula sunt liquidi fontes, coelestia dona.Attrectare nefas, id rebus defuit unum.Quis prohibet causas penitus tentare latentes?Vana superstitio, rerum pars altera adempta est,Conditio; mea si non irrita dicta putares,Auctor ero audendi sacrata resolvere jura.Tu conjunx, tibi fas animum tentare precando.Dux ego vester ero, tua si mihi certa voluntas,Exstruimusque toros, dapibusque epulamur opimis.

PL 19, 806D

蛇による誘惑。花咲く野にいまわしい日が来ていた。見よ、巨大な輪をなす敵意に満ちた恐ろしい蛇が、七つの大きな輪、七重のとぐろを巻き、見るに易しからず、誰にも語りかけやすくもない。ねじれた妬みを抱いて、葉の茂る枝から垂れ下がり、毒蛇の気息を吐く者。その心には痛ましい戦い、怒り、妬み、有害な罪過が宿る。父みずからも憎む者で、多くの顔に身を転じ、鱗を逆立てて身を震わせ、罪や策略のうちで、敢えてせぬもの、試みずに残すものが何一つないように、こうして先に言葉で近づき、みずから進み出た。「言え」と蛇は言う。「おおおとめよ(我々は暗い森に住み、岸辺の隆起と、小川で潤う新しい草地に住んでいる)、これほどの怠惰が心にどうして来たのか。果実は、それぞれの木の下に至るところ散らばって横たわり、澄んだ泉は杯となる。天の賜物だ。触れるのは禁じられたこと、ただこれだけが物事に欠けていた。奥に隠れた原因を究めるのを、誰が禁じるのか。空しい迷信だ。事物の別の半分が奪われている。その定めがだ。私の言葉を無駄でないと思うなら、私が、聖なる掟を解くことに踏み切る助言者となろう。妻である汝には、願い求めて夫の心を試みることが許されている。私が汝らの導き手となろう、汝の意志が確かなら。そして我々は褥を築き、豊かな食べ物で宴を張る」。

16

Eva seducta seducit virum.Sic ait, et dicto citius, quod lege teneturSubjiciunt epulis oculi venerabile lignum,Instituuntque dapes, contactuque omnia foedant.Praecipue insistit pesti devota futurae,Miraturque novas frondes, et non sua poma.Causa mali tanti, summo tenus attigit ore,Majus adorsa nefas, majoremque orsa furorem.Heu misero conjunx aliena ex arbore germenObjicit, atque animum subita dulcedine movit.

PL 19, 807A

惑わされたエバが夫を惑わす。蛇はこう語り、言葉より速く、掟で拘束されているものを二人の目は、畏れ敬うべき木を食事にさし出し、宴を始め、触れることですべてを汚す。とりわけ、来るべき災いに身を捧げた〔女〕が迫り、新しい葉と、自分のものではない果実に見入る。これほどの悪の原因である者は、唇の先までしか触れなかったが、さらに大きな不義を企て、さらに大きな狂気を始めた。ああ、哀れな夫に、妻は他人の木から芽〔実〕を差し出し、突然の甘さで心を動かした。

17

Vident se nudos, et faciunt sibi perizomata.Continuo nova lux oculis effulsit; at illiTerrentur visu subito, nec plura morati,Corpora sub ramis objectu frondis inumbrant,Consertum tegmen, nec spes opis ulla dabatur.At non haec nullis hominum Sator, atque deorumObservans oculis, caedes et facta tyranniPraesensit, notumque furens quid femina possit.Continuo invadit: Procul, o procul este, profani,Conclamat, coelum ac terras qui numine firmat.

PL 19, 807B

彼らは自分たちが裸であるのを見て、腰の覆いを作る。たちまち新しい光が目に輝いた。だが二人は突然の光景におびえ、もはやためらわず、枝の下で体を、葉を前に当てて隠し、編んだ覆いを作った。助けの望みはどこにも与えられなかった。しかし人と神々の種蒔く者〔父〕は、これを見ぬ目ではなく、目で見守って、僭主の殺戮と所業を前もって察し、怒り狂う女に何ができるかを知っていた。ただちに迫る。「遠くへ、おお遠くへ去れ、不敬な者たちよ」と、神威で天と地を固める者が呼ばわった。

18

Adam abscondit se.Atque illi longe gradientem et dira frementemUt videre, metu versi retroque ruentesDiffugiunt, silvasque et sicubi concava furtimSaxa petunt, piget incepti, lucemque nec aurasRespiciunt, taedet coeli convexa tueri.

PL 19, 807C

アダムが身を隠す。二人は、遠くを歩み、恐ろしくうなる者を見ると、恐れて向きを変え、後ろへ駆け、散り散りに逃げ、森を、またどこかうつろな岩をひそかに探す。企てが悔やまれ、光も空気ももはや顧みず、天のまるい穹窿を見るのも厭わしい。

19

Increpat Adam Dominus.Nec longum in medio tempus, cum creber ad auresVisus adesse pedum sonitus, Genitorque per umbramTalibus affatur dictis, atque increpat ultro:Infelix, quae tanta animum dementia cepit?Quis furor ille novus? quo nunc, quo tenditis? inquit.Regnorum immemores, quae mentem insania mutat?Dicite, quae lucis miseris tam dira cupido?Maturate fugam, totoque absistite luco,Nec revocare gradum, si quando adversa vocarint,Est licitum: flammis ambit torrentibus amnisPer medium stridens, torquetque sonantia saxa.Attollitque globos flammarum, et sidera lambit.

PL 19, 807C

主がアダムを叱責する。間もなく、しきりに耳へ足音が近づくと思われ、生みの親が影の中からこのような言葉で語りかけ、さらに叱責した。「不幸な者よ、これほどの狂気がどうして心を捕らえたのか。あの新しい狂気は何か。どこへ、今どこへ向かうのだ」と言った。「国を忘れた者たちよ、いかなる狂気が精神を変えたのか。語れ、哀れな者たちよ、光へのこれほど恐ろしい欲望は何か。逃げを急げ、森全体から離れよ、そして、もし逆の道が呼ぶことがあっても、歩みを戻すことは許されない。燃え立つ炎で川が取り巻き、間を軋みながら流れ、響く岩を転がしている。炎の玉を持ち上げ、星々までも舐める」。

20

Adam se excusat.Ille sub haec: Tua me, genitor, tua tristis imagoHis posuere locis, merui, nec deprecor, inquit,Omnipotens, sonitumque pedum, vocemque tremiscoConscius audacis facti, monitique sinistri.Femina fert tristes succos, tardumque saporem;Illa dolos dirumque nefas sub pectore versans,Insontem infando indicio, moritura puellaDum furit, incautum crudeli morte peremit.Suasit enim, scis ipse, nec est te fallere cuiquam,Ut vidi, ut perii, ut me malus abstulit error,Contigimusque manu quod non sua seminat arbos.

PL 19, 807D

アダムが弁解する。彼はこれに答える。「生みの親よ、汝の、汝の悲しげな像が私をこの場所に置いた。私は受けるに値した、赦しは乞わない」と言う、「全能者よ。足音と声に私は震える、大胆な行いと不吉な忠告を知る身として。女は苦い汁、遅れて来る味をもたらした。あの女は策略と恐ろしい悪事を胸に巡らし、無実の者を忌まわしい告発で、死に向かう娘が狂いつつ、用心のない者を残酷な死で滅ぼした。実際、彼女が勧めたのだ。汝自身が知っている、誰も汝を欺くことはできない。見るやいなや、滅びるやいなや、邪悪な過ちが私を連れ去った、そして我々は、木が自分では蒔かぬものに手で触れてしまった」。

21

Maledictum Serpenti.Tunc Pater omnipotens solio sic infit ab alto:Accipite ergo, animis atque haec mea figite dicta:Tuque prior, scelere ante alios immanior omnes,Quem nec longa dies, pietas nec mitigat ulla,Hortator scelerum coluber, mala gramina pascesDesidia, latamque trahens inglorius alvum.Cede locis, nullis hominum cogentibus, ipseTenvis ubi argilla, et dumosis calculus arvis.

PL 19, 808A

蛇への呪い。そのとき全能の父は高い玉座からこう語り始める。「ならば受けよ、私のこの言葉を心に刻め。まず汝、悪事において万人のうち最も残忍な者よ、長い日々も、いかなる慈しみも和らげぬ者よ、罪をそそのかす蛇よ、汝は悪しき草を食らうだろう、怠惰のうちに、広い腹を引きずり、名もなく。この地から去れ。人の誰が強いずとも、汝自身が、粘土がやせ、茨の野に小石の転がる所へ」。

22

Maledictum Adam.At tibi pro scelere (exclamat), pro talibus ausis,Omne aevum ferro teritur, primusque per artem(Heu, miserande puer!) terram insectabere rastris,Et sonitu terrebis aves: horrebit in arvisCarduus, et spinis surget paliurus acutis,Lappaeque, tribulique, et fallax herba veneni;At si triticeam in messem, robustaque farraExercebis humum, frustra exspectabis acervum,Concussaque famem in silvis solabere quercu.Insuper his subeunt morbi, tristisque senectus,Et labor, et dirae rapit inclementia mortis.

PL 19, 808B

アダムへの呪い。「だが汝には、悪事のゆえに(と叫ぶ)、このような企てのゆえに、生涯は鉄で擦り減らされ、汝は技によって最初に(ああ、哀れな少年よ)大地を鍬で追うことになる、そして音で鳥たちを脅かす。畑ではアザミが逆立ち、鋭い棘をもつハマナツメが生える。ゴボウの実と、ハマビシと、毒をもつ偽りの草も。しかし小麦の収穫を、丈夫なスペルト麦を求めて地を耕しても、積み上がる穀物を待つのは空しく、森で、揺すったカシの木で飢えをなぐさめることになる。そのうえ、これらに病と、悲しい老いと、労苦が加わり、恐ろしい死の無慈悲さが連れ去る」。

23

Maledictam Evam.Haec tibi semper erunt, tuque, o saevissima conjunx,Non ignara mali, caput horum et causa malorum,Magna lues commissa tibi: heu perdita nescis,Nec quae circumstant te deinde pericula cernis.Nunc morere, ut merita es, quod tota mente petisti.Nec mea jam mutata loco sententia cedit.

PL 19, 808B

エバが呪われたこと。「これらは常に汝に降りかかる。また汝、おお最も残酷な妻よ、悪を知らぬわけではなく、これらの悪の頭にして原因よ、大いなる災いが汝に託された。ああ、滅びた者よ、汝は知らず、以後、汝を取り巻く危険も見えていない。今、死ね、汝にふさわしいように。心を尽くして求めたことだ。私の決定はもはや変わらず、その場から退くこともない」。

24

Expulsos Adam et Evam e paradiso.At juvenem primum saevus circumstetit horror,Diriguere oculi, nec se celare tenebrisAmplius, aut notas audire et reddere voces.Haud mora, festinant, rapidis jussique ferunturPassibus, et pariter gressi per opaca viarumCorripiunt spatium medium limenque relinquuntFlentes, et paribus curis vestigia figunt.Tum victum in silvis baccas, lapidosaque cornaDant rami, et vulsis pascunt radicibus herbae.

PL 19, 808C

アダムとエバが楽園から追い出されたこと。まず若者を、激しい戦慄が取り巻き、目はこわばり、もはや闇に身を隠すことも、よく知った声を聞いて応えることもできなかった。ただちに急ぎ、命じられて、速い足取りで運ばれ、並んで歩み、道の暗がりをひたすら進んで中間の距離を過ぎ、境界を後にする。泣きながら、同じ憂いで足跡を残す。そのとき、森で食物として枝は実と、石のように固いサンシュユの実を与え、草は引き抜かれた根で彼らを養う。

25

Evam peperisse duos filios.Interea magnum sol circumvolvitur annum,Matri longa decem tulerant fastidia menses,Unde homines nati, durum genus, inde per artemHaud herbae campo apparent, haud arbore frondes,Inque novos soles audent se gramina tutoCredere, et in lentis uvam demittere ramisInstituunt, udoque docent inolescere succo.

PL 19, 808D

エバが二人の息子を産んだこと。その間に太陽は大いなる年をめぐり、十か月が母に長い嫌悪をもたらしていた。ここから人間が、固い種族が生まれ、そこから技によって野に草は現れず、木に葉も現れないのに、新しい太陽に向けて、草は安全に身を委ね、柔らかな枝にブドウの房を垂れさせ、始め、潤う汁で育つことを教える。

26

Abel a fratre occiditur.Tunc gemini fratres adolent dum altaria taedis,Alter et alterius praelato invidit honori,(Horresco referens) consanguinitate propinquumExcipit incautum, patriasque obtruncat ad arasSanguine foedantem quos ipse sacraverat ignes.

PL 19, 808D

アベルが兄弟に殺される。そのとき双子の兄弟が祭壇に松明で供え物を焼いていると、一方は、他方の栄誉が優先されたことを妬み、(語るも身の毛がよだつ)血縁で近い者を、用心のない彼を迎え、父祖の祭壇のそばで斬り殺し、みずから聖別した火を血で汚しつつ〔斬り殺す〕。

27

Post occisum Abel Deus irascitur humano generi.Tunc Genitor virus serpentibus addidit atris,Mellaque decussit foliis, ignemque removit,Praedarique lupos jussit, pontumque moveri.Et passim rivis currentia vina repressit.Mox et frumentis labor additus, ut mala culmosEsset rubigo, et victum seges aegra negaret.Tunc laqueis captare feras, et fallere viscoInventum, et duris urgens in rebus egestasMovit agros, curis acuens mortalia corda.Deterior donec paulatim decolor aetas,Ferrea progenies durum caput extulit arvis,Et belli rabies, et amor successit habendi.Justitia excedens terris vestigia fecit.Nec longum in medio tempus: furor iraque mentemPraecipitant, gaudent perfusi sanguine fratrum.Condit opes alius, defossoque incubat auro,Nec doluit miserans inopem, dextramque tetendit.

PL 19, 809A

アベルが殺された後、神が人類に怒る。そのとき生みの親は黒い蛇に毒を加え、葉から蜜を振り落とし、火を取り去り、狼に略奪を命じ、海を荒れさせた。また、小川に至るところ流れていたぶどう酒を止めた。やがて穀物にも労苦が加えられた、悪いさび病が茎を襲い、病んだ作物が食べ物を拒むように。そのときわなで獣を捕らえ、鳥もちで欺くことが考案され、苦しい境遇に迫る窮乏が畑を動かし、憂いで死すべき者の心を研ぎ澄ませた。ついに、しだいに悪くなり色あせた時代、鉄の種族が、畑から固い頭をもたげ、戦の狂乱と所有欲が取って代わった。正義は地を去って跡を残した。その間は長くなく、狂乱と怒りが精神を駆り立て、兄弟たちの血にまみれて彼らは喜ぶ。ある者は富を隠し、埋めた金の上にうずくまり、貧しい者を憐れんで痛むこともなく、右手を差し伸べることもなかった。

28

De Diluvio.Tunc Pater omnipotens graviter commotus ab altoAethere se mittit, tellurem effundit in undasDiluvio miscens, coelumque in tartara solvit.Sternit agros, sternit sata laeta, boumque laboresDiluit, implentur fossae, et cava flumina crescunt.Et genus omne neci pecudum dedit, omne ferarum.

PL 19, 809B

洪水について。そのとき全能の父は激しく心を動かし、高い天空から身を送り、大地を波の中へ注ぎ込み、洪水と混ぜ合わせ、天をタルタルスへ解き放つ。畑を倒し、喜びの作物を倒し、牛たちの労苦を洗い流す。溝は満ち、うつろな川は増す。そして家畜のあらゆる種族を、獣のあらゆる種族を死に渡した。

29

Noe servatur.Tum pietate gravem, ac meritis, mirabile dictu!Qui fuit in terris et servantissimus aequi,Eripuit letho, tantis surgentibus undis,Ut genus unde novae stirpis revocaret, haberet.

PL 19, 809B

ノアが救われる。そのとき、敬虔と功績に重みのある者を(語るも不思議なこと)、地上で最も公正を守った者であった彼を、これほどの波が立ち上るなか、死から救い出した、そこから新しい血統の種族を呼び戻すことができるように。

30

Post diluvium Deus legem dat hominibus: Judaei bello agitantur.Diluvio ex illo, patribus dat jura vocatisOmnipotens, magnisque agitat sub legibus aevum.Quid memorem infandas caedes? quid facta tyranni?Nesciaque humanis precibus mansuescere corda?Aegyptum, viresque Orientis, et ultima bella,Magnanimosque duces, totasque ex ordine gentes,Quo cursu deserta petiverit et tribus et gensMagna virum meriti tanti non immemor umquam.Quique sacerdotes adsint altaria juxta,Quique pii vates pro libertate ruebant.Qui bello exciti reges, quae littore RubroComplerint campos acies, quibus arserit armisRex genus egregium magno inflammante furoreAgmen agens equitum, et florentes aere catervas.Caetera facta patrum, pugnataque in ordine bellaPraetereo, atque aliis post me memoranda relinquo.

PL 19, 809C

洪水の後、神は人々に律法を与える。ユダヤ人は戦に駆り立てられる。あの洪水の後、全能者は召し集めた父祖たちに掟を与え、大いなる法のもとで時代を導く。語るべきか、忌まわしい殺戮を。僭主の所業を。人の願いでは和らぐことを知らぬ心を。エジプトを、東方の軍勢を、果ての戦いを、度量の大きな将たちを、順に並ぶすべての諸国民を、どの道筋で荒れ野を目指したか、部族と民とが、これほどの功績を決して忘れぬ、人々の大いなる民が。祭壇のそばに侍る祭司たちを、自由のために突き進んだ敬虔な預言者たちを。戦に奮い立った王たち、紅海の岸辺で戦列が野を満たしたこと、どんな武器で燃え立ったか、王、優れた血筋の者が、大いなる怒りに燃えて騎兵の軍勢と、青銅に輝く隊列を率いて。父祖たちのほかの所業と、順に戦われた戦いを私は省き、私の後に他の者が語るよう残しておく。

Pars secunda. De Novo Testamento, Prooemium

第2部 新約について 冒頭PL 19, 809D
1

Invocatio ad Deum.Nunc ad te, et tua, magne Pater, consulta revertor.Majus opus moveo, vatum praedicta priorumAggredior, quamvis angusti terminus aeviAccipiet, tentanda via est, qua me quoque possimTollere humo, et nomen fama tot ferre per annos,Quod tua progenies coelo descendit ab alto,Attulit et nobis aliquando optantibus aetasAuxilium adventumque Dei: cum femina primumVirginis os habitumque gerens, mirabile dictu!Nec generis nostri puerum, nec sanguinis edit.Sed quia terrifico cecinerunt omine vatesAdventare virum populis terrisque superbumSemine ab aethereo, qui viribus occupet orbem,Imperium Oceano, famam qui terminet astris.

PL 19, 809D

神への呼びかけ。今、汝のもとへ、大いなる父よ、汝の計らいのもとへ私は戻る。私はより大きな業に着手する。先の預言者たちの告げたことに取りかかる。たとえ狭い生涯の限りが受け止めるとしても、試みるべき道がある。それによって私も地から身を持ち上げ、名を評判によって幾年もの間運べるような。汝の子孫が高い天から降り、時代が、願う我々にもついに助けと神の到来をもたらしたからだ。そのとき初めて女がおとめの顔と姿をもって(語るも不思議なこと)、我々の血統でも血筋でもない男の子を産んだ。しかし預言者たちは恐るべき前兆を伴って歌った、諸々の民と地に誇らしい男が来ようとしていると、天空の種から、力で世界を占める者が、その支配は大洋〔Oceanus〕を、名声は星々を限りとする者が。

2

De Nativitate Jesu Christi.Jamque aderat promissa dies, quo tempore primumExtulit os sacrum divinae stirpis origoMissa sub imperio, venitque in corpore virtusMista Deo, subiit chari Genitoris imago.

PL 19, 810A

イエス・キリストの誕生について。約束された日がすでに来ていた。その時、初めて神の血統の源が、聖なる顔をもたげ、支配のもとに遣わされた。力は体をとって来て、神と混じり合い、いとしい生みの親の像が現れた。

3

De Stella et Magis.Haud mora, continuo coeli regione serenaStella facem ducens magna cum luce refulsit.Agnovere Deum proceres, cunctique repenteMuneribus cumulant, et sanctum sidus adorant.Tum vero manifesta fides, clarumque paternaeNomen virtutis, Christique agnoscere vultumFlagrant, et quae det divini signa Decoris.

PL 19, 810B

星と博士たちについて。ただちに、すぐさま、静かな天の領域に松明を引く星が、大いなる光とともに輝いた。貴人たちは神を認め、皆たちまち贈り物を積み上げ、聖なる星を拝む。そのとき、まことに信仰は明らかとなり、父の力の輝かしい名と、キリストの顔を認めることを彼らは熱望し、神の美しさのしるしを与えるものを〔求める〕。

4

Metuisse Herodem nato Christo.Protinus ad regem magno clamore furentemFama volat, magnasque acuit rumoribus iras,Incenditque animum, matrisque allabitur aures.Illa dolos, dirumque nefas haud inscia rerumPraesensit, motusque excepit prima futurosPraescia venturi, furtim mandavit alendum,Dum curae ambiguae, dum mens exaestuat ira.

PL 19, 810B

キリストが生まれてヘロデが恐れたこと。ただちに、大声で怒り狂う王のもとへ噂が飛び、風聞で大きな怒りを研ぎ、心を燃え立たせ、母の耳に忍び寄る。彼女は、事情を知らないのではなく、策略と恐ろしい悪事を予感し、まっさきに来るべき動きを察し、来るべきことを予知して、ひそかに養うよう〔子を〕託した、憂いが揺れ、心が怒りで煮えたぎるあいだ。

5

Herodes jubet occidi infantes.At rex sollicitus stirpem et genus omne futurumPraecipitare jubet, subjectisque urere flammis,Multa movens, mittitque viros qui certa reportent.Haud secus ac jussi faciunt, rapidisque ferunturPassibus, et magnis urbem terroribus implent.Continuo auditae voces, vagitus et ingens,Infantumque animae flentes, ante ora parentumCorpora natorum sternuntur limine primo.

PL 19, 810C

ヘロデが幼子たちを殺すよう命じる。だが不安な王は、将来の血統と種族のすべてを滅ぼし、下から火をつけて焼くよう命じ、多くを思い巡らし、確かな報せを持ち帰る男たちを遣わす。命じられたとおりに彼らは行い、速い足で運ばれ、町を大いなる恐怖で満たす。たちまち叫びが聞こえ、大きな泣き声が、幼子たちの泣く魂が。両親の目の前で子らの体が戸口に倒される。

6

Fugit Virgo cum filio in Aegyptum.At mater gemitu non frustra exterrita tanto,Ipsa manu prae se portans, turbante tumultu,Infantem, fugiens plena ad praesepia tendit.Hic natum angusti subter fastigia tectiNutribat, teneris immulgens ubera labris.Haec tibi prima, puer, fundent cunabula flores,Mixtaque ridenti passim cum baccare tellusMolli paulatim colocasia fundet acantho.

PL 19, 810C

おとめが子とともにエジプトへ逃れる。しかし母は、これほどの嘆きに空しくなく驚き、騒乱が荒れ狂うなか、自分の手で前に抱えて、幼子を連れ、逃げて、家畜の満ちた囲いへ向かう。ここで彼女は、狭い屋根の頂の下で子を養った。柔らかな唇に乳房を含ませて。子よ、この揺りかごが最初に、汝のために花を注ぎ、大地は至るところ、笑うバッカルの香草〔baccar〕と混ぜて、柔らかいアカンサスとともに、少しずつサトイモ〔colocasia〕を生み出すだろう。

7

Christus disputat in templo in medio seniorum.Et jam finis erat, perfecto temporis orbe,Ut primum cessit furor, et rabida ora quierunt,Ante annos animum gestans coelestis origo.

PL 19, 810D

キリストが神殿で長老たちの中で議論する。時の円環が満ちて、もう終わりが来ていた。怒りがひとたび退き、荒ぶる口が静まるや否や、年齢に先立つ心をもつ、天の源である者が。

8

Mirantur omnes Christum.Per medias urbes graditur, populosque propinquos.Illum omnis tectis, agrisque effusa juventusAttonitis inhians animis prospectat euntem,Turbaque miratur matrum, quis spiritus illi,Quis vultus, vocisve sonus, vel gressus eunti est.

PL 19, 810D

皆がキリストに驚嘆する。彼は町々の真ん中を、近隣の民の中を歩む。若者たちは皆、家々から、野から流れ出て、驚きの心で口を開けて、歩む彼を見渡し、母たちの群れは驚く、彼にどんな気息があるか、どんな顔か、声の響きか、歩く足取りか。

9

Testimonium Joannis de Christo.Continuo vates, namque hic certissimus auctor,Ut procul a gelido secretum flumine vidit,Tempus, ait, Deus, ecce Deus, cui maxima rerumVerborumque fides: tu non eris alter ab illo,Fortunate puer, coeli cui sidera parent.Sic equidem ducebam animo, rebarque futurum,Exspectate venis, spes et solatia nostri.

PL 19, 811A

キリストについてのヨハネの証し。ただちに預言者が、これは最も確かな証人だから、冷たい川から離れて隠れた彼を見ると、「時だ」と言う、「神だ、見よ神だ、事と言葉の最大の信は彼にある。汝は彼に次ぐ別の者にはならない、幸いな少年よ、天の星々が従う者よ。私は確かにこう心に思い、そうなると考えていた、待ち望まれた者よ、汝は来た、我々の望みにして慰めよ」と。

10

Christus baptizatur a Joanne, et Spiritus sanctus descendit de coelo.Haec ubi dicta dedit, fluvio mersare salubriAccepit venientem, ac mollibus extulit undis,Exsultantque vada, et subito commota columbaDevolat, atque super caput astitit, inde repenteRadit iter liquidum, celeres neque commovet alas.

PL 19, 811A

キリストがヨハネから洗礼を受け、聖なる霊が天から降る。こう語り終えると、救いの川に浸すために来た者を迎え入れ、柔らかな波から引き上げた。浅瀬は躍り、突然、ハトが身を翻して舞い降り、頭の上にとどまり、それから突然、澄んだ道をかすめ飛び、素早い翼も動かさない。

11

Multos baptizatos cum Christo.Huc omnis turba ad ripas effusa ruebat,Certatim largos humeris infundere rores.

PL 19, 811B

多くの人がキリストとともに洗礼を受けたこと。ここへ群衆がみな岸辺に押し寄せ、競って肩に豊かな水滴を注ぎかけさせた。

12

Vox de coelo audita est, hic est, etc.Tunc Genitor natum dictis compellat amicis:Nate, meae vires, mea magna potentia solus,Et praedulce decus magnum rediture parenti,A te principium, tibi desinit. Accipe, testor,O mea progenies: qua sol utrumque recurrensAspicit Oceanum, perfecto laetus honoreOmnia sub pedibus vertique regique videbis.Tu regere imperio populos, matresque virosque.Jampridem resides animos, desuetaque corda,Ignarosque viae mecum miseratus inertesAggredere, et votis jam nunc assuesce vocari.Dixerat, ille patris magni parere parabatImperiis, instans operi, regnisque futuris.Heu pietas, heu prisca fides, quas dicere gratesIncipiam? si parva licet componere magnis.Nec mihi jam patriam antiquam spes ulla videndi,Nec spes libertatis erat, nec cura salutis.

PL 19, 811B

天から声が聞こえた。『これは…』など。そのとき生みの親は子に親しい言葉で呼びかける。「子よ、私の力、ただ一人、私の大いなる権能よ、父のもとへ大いなる栄誉として帰るべき、いとも甘美な栄えよ、汝から始まり、汝において終わる。受けよ、私は証しする、おお私の子孫よ。太陽が回帰して両方の大洋を見渡すかぎり、栄誉を成し遂げて喜び、すべてが足もとで転じ、治められるのを汝は見るだろう。汝は支配によって諸々の民を、母たちも男たちも治めよ。久しく鈍っていた心を、慣れを失った心を、道を知らぬ無気力な者らを、私とともに憐れんで、取りかかれ。今から願いに呼ばれることに慣れよ」。父は語り終えた。彼は大いなる父の命令に従う備えをし、業と来るべき国に励んでいた。ああ、慈しみ〔pietas〕よ、ああ古き信義よ、どのような感謝を〔この行から節の終わりまでの語り手は定かでない。詩人の言葉と取った〕述べ始めようか。小さなものを大きなものに比べてよいなら。私にはもはや古い故郷を見る望みはなく、自由の望みも、救いへの関心もなかった。

13

Omnia rident, adveniente Domino.Hic mihi responsum primus dedit ille petenti,Concretam exemit labem, purumque reliquitAethereum sensum, meque in mea regna remisit.Illum ego per flammas, agerem si syrtibus exsul,Per varios casus, per mille sequentia tela,Quo res cumque cadant, unum pro munere tantoExsequerer, strueremque suis altaria donis.Hujus in adventu tantarum munera laudumIpsi laetitia voces ad sidera jactantIntonsi montes. Respondent omnia valles.

PL 19, 811C

主が来ると、万物は喜ぶ。この者が、求める私に最初に答えを与え、固着した汚れを取り去り、清い天空の思いを残し、私を私の国へ送り返した。彼に私は炎の中を通って、たとえ砂州で追われる身となっても、さまざまな災難を、追いすがる千の矢をくぐり、事がどう転ぶにせよ、これほどの賜物のゆえに、ただ彼一人に従っていこう。彼自身の賜物で祭壇を築こう。彼の到来にあたり、これほどの賞賛の贈り物を、自ら喜びのあまり、声を星々へ投げ上げる、刈られぬ山々が。谷々はみな応える。

14

Tentatur Christus.Tempore non alio magnum et memorabile nomenSerpentis furiale malum meminisse necesse est.Ausus quin etiam, fama est obscurior annis,Compellare virum, et veniendi poscere causas.Hunc ubi tendentem adversum per gramina vidit,Substitit, infremuitque ferox, dictuque potentemSaucius ac serpens affatur voce superba:Verane te facies? verus mihi nuntius affers?Qui genus? unde domo? qui nostra ad limina tendis?Fare, age, quid venias, nam te dare jura loquuntur.Aut quis te juvenum, confidentissime, nostrasJussit adire domos? pacique imponere morem?Non equidem invideo, miror magis, accipe porro,Quid dubitem, et quae nunc animo sententia surgat.Est domus alia, voca zephyros, et labere pennisArdua tecta petens ausus te credere coelo,Si modo, quem memoras, pater est, cui sidera parent.

PL 19, 811D

キリストが試みられる。他ならぬこの時にこそ、大きく記憶すべき名、蛇の狂暴な悪を思い起こす必要がある。しかもそれは、年月で曖昧になった言い伝えだが、あえてその男に呼びかけ、来た理由を問いただした。草原をこちらへ向かってくる彼を見ると、蛇は立ち止まり、荒々しくうなり、言葉に力ある彼に傷ついた蛇は、高慢な声で語りかけた。「その姿は真実か。真の使いとして私に〔報せを〕もたらすのか。どの血筋か。どこの家から来たか。なぜ我々の敷居へ向かうのか。さあ話せ、なぜ来たのか。汝が掟を与えると人々は言うから。あるいはどの若者が、最も大胆な者よ、汝に我々の家々へ行くよう命じたのか。平和に習わしを課すよう。私は妬まない、むしろ驚く。さらに聞け、私が何を疑い、いま心にどんな考えが湧くのかを。別の家がある。西風を呼び、翼で滑り出よ、高い屋根を目指し、あえて天に身を委ねよ、もし本当に、汝の言う父が、星々を従える者であるなら」。

15

Christus diabolum alloquitur.Olli subridens sedato pectore fatur,Haud vatum ignarus, venturique inscius aevi:Dissimulare etiam sperasti, perfide serpens?Nec dubites, nam vera vides: opta ardua pennisAstra sequi, clausumque cava te condere terra.Quo, periture, ruis? majoraque viribus audes?Cede Deo, toto projectus corpore terrae.

PL 19, 812A

キリストが悪魔に語りかける。彼は微笑み、静まった胸で答える。預言者たちを知らぬのでも、来るべき世を知らぬのでもない彼は。「汝は偽ることまで望んだのか、背信の蛇よ。疑うな、汝は真実を見ているのだから。翼で高い星々を追うことを願え、そして閉じこもってうつろな地に身を隠せ。どこへ突進するのか、滅びゆく者よ。力に余ることをあえてするのか。神に屈せよ、体全体を地に投げ出して」。

16

Diabolus fugit audito Christo.Nec plura his: ille admirans venerabile donumFronte premit terram, et spumas agit ore cruento,Contentusque fuga caecis se condidit umbris.

PL 19, 812B

悪魔はキリストの言葉を聞いて逃げる。彼はこれ以上は語らず。〔悪魔は〕尊ぶべき賜物に驚嘆して額で地を押し、血ぬれた口から泡を吹き、逃げることで満足して、暗い影に身を隠した。

17

Dominum elegisse discipulos, et statim secutos populos.Interea magnas volitans it fama per urbes,Convenere viri, mens omnibus una sequendiIn quascumque velit pelago deducere terras.Multi praeterea, quos fama obscura recondit,Concurrunt fremitu denso, stipantque frequentes,Exsultantque animis: medium nam plurima turbaHunc habet, atque humeris exstantem suscipit altis.Quos ubi consertos audere in praelia vidit,Incipit, et dictis divinum inspirat amorem:Discite justitiam moniti, et succurrite fessisPro se quisque, viri, quae cuique est copia, laeti,Communemque vocate Deum, meliora sequamur,Quoque vocat, vertamus iter, via prima salutisIntemerata fides, et mens sibi conscia recti:Vobis parta quies perfecto temporis orbe.Nam qui divitiis soli incubuere repertis,Nec partem posuere suis, dum vita maneret,Pulsatusve parens, et fraus innexa clienti,Tunc cum frigida mors anima seduxerit artus,Inclusi poenam exspectant, quae maxima turba est,Infernisque ciet tenebris, veterumque malorumSupplicia expendunt, aliis sub gurgite vastoInfectum eluitur scelus, aut exuritur igni.Turbidus hic coeno, vastaque voragine gurgesAestuat, atque omnem cocyto eructat arenam.Hinc exaudiri gemitus, et saeva sonareVerbera, tum stridor ferri, tractaeque catenaeSemper, et obtenta densantur nocte tenebrae.

PL 19, 812B

主が弟子たちを選び、民がすぐ従ったこと。そのあいだ、噂は大きな町々を飛びめぐり、人々が集まった。皆に一つの思い、従おうという、彼が海を渡って導こうとするどの地へでも。そのほか、名も知れぬ噂に隠された多くの者が、どよめきとともに駆け集まり、ぎっしり取り巻き、心躍らせる。実に多くの群衆が彼を中央に置き、高い肩の上にそびえる彼を受け止める。彼らが寄り集まり、戦に踏み出そうとするのを見ると、彼は語り始め、言葉で神の愛を吹き込む。「諭されて正義を学べ、疲れた者を助けよ、人々よ、おのおの自分の力に応じて、喜んで、共通の神を呼べ。よりよいものに我々は従おう。呼ぶところへ道を向けよう。救いの第一の道は汚れない信仰と、正しさを自覚する精神だ。時の環が満ちたとき、汝らに安息が得られている。富を見いだして独りその上にうずくまり、命のあるあいだ身内に分け前を残さず、あるいは親を打ち、庇護される者に詐欺を仕掛けた者らは、冷たい死が魂から四肢を引き離すとき、閉じ込められて刑罰を待つ。これが最も多い群れだ。冥界の暗闇へ呼び出し、昔の悪の責め苦を償う。ある者は広い渦の下で染み付いた悪行が洗われ、あるいは火で焼き尽くされる。ここでは泥で濁り、巨大な深淵の渦が沸き立ち、コキュトスから砂をことごとく吐き出す。ここからうめきが聞こえ、荒々しく鞭が鳴り、鉄のきしみと、引きずられる鎖がいつも響き、立ちこめた夜に闇が濃くなる」。

18

Praecipitur, ne colantur idola.Praeterea quae dicam animis advertite vestris:Non ego vos posthac caesis de more juvencisRelligione patrum, truncis et robore natas,Mortalive manu effigies, nec templa deorumAudire, et repetens iterumque iterumque monebo:Sed periisse semel satis est, natumque patremqueProfuerit meminisse magis, si credere dignum est.Sed fugit interea, fugit irrevocabile tempus,Flammarumque dies, et vis inimica propinquat.

PL 19, 812D

偶像を崇めてはならないと命じられる。「さらに、私の語ることを汝らの心に向けよ。私は今後、汝らに、慣例どおり屠られた若い雄牛や、父祖の宗教や、幹と樫の木から生まれたもの、あるいは人の手による像や、神々の神殿に耳を傾けよと、繰り返し繰り返し勧めはしない〔第3–6行は、詩句を継ぎ合わせたケントーゆえに構文が緩く、大意で取った〕。ただ一度滅びたことで十分だ。子と父を思い起こす方が益となる、信じるに足りるなら。だが時は逃げ去る、取り戻せない時は逃げ去る、炎の日と敵意ある力が近づいている」。

19

De Judicio venturo.Attonitis haesere animis: nec plura moratusHic aliud majus miseris mortalibus aegrisJudicium canit, et tristes denuntiat iras,Venturum excidium, vasta convulsa ruinaOmnia tunc pariter rutilo miscerier igni,Palantesque polo stellas, coelique ruinam.Tunc vero tremefacta novus per pectora cunctisInsinuat pavor, et taciti ventura videbant.

PL 19, 813A

来るべき裁きについて。彼らは驚いた心で立ちすくんだ。彼はそれ以上ためらわず、さらに大きな別のものを、哀れで病む死すべき者たちに裁きとして歌い、悲しむべき怒りを告げる。来るべき破滅を、巨大な崩壊に引き裂かれてそのときすべてが赤く燃える火と一緒に混ざり合い、天の極にさまよう星々と、天の崩落を。そのとき実に、震え上がった皆の胸に新しい恐れが忍び込み、彼らは黙って来るべきことを見た。

20

Quid sibi faciendum foret, ut vitam aeternam possideret, petiit quidam a Domino.Haec super adventu cum dicta horrenda moneret,Ora puer prima signans intonsa juventa,Dives opum, studiis florens ignobilis oti;Quinque greges illi balantum, et bina redibantArmenta et dapibus mensas onerabat opimis.Continuo palmas alacres utrasque tetendit,Et genua amplectens, sic ore affatus amico est:O Deus, o famae merito pars maxima nostrae,Ad te confugio, et supplex tua numina posco:Omnia perfeci atque animo mecum ante peregi.Eripe me his, invicte, malis; quid denique restat,Quidve sequens tantos possim superare labores?Accipe daque fidem, mihi jussa capessere fas est.

PL 19, 813B

ある人が、永遠の生命を受け継ぐために何をなすべきかを主に尋ねた。彼が到来について、これらの恐ろしい言葉で警告していたとき、若さの最初のしるしを、剃らぬ頬に示す少年が、財に富み、卑しい閑暇の営みに栄える者で、彼のもとには五つの羊の群れが、二つの牛の群れが戻り、豊かな料理で食卓を満たしていた。すぐさま彼は、勢いよく両の手のひらを差し伸べ、膝を抱いて、親しげな口でこう語りかけた。「おお神よ、我々の名声の功績のうち最大の部分よ、私は汝のもとへ逃れ、ひれ伏して汝の神威を求める。私はすべてを成し遂げ、心の中でもあらかじめ果たしてきた。無敵の者よ、これらの悪から私を救い出せ。実に、まだ何が残っているのか、何に従えば、これほどの労苦を私は超えられるのか。信を受け取り、信を与えよ。私には命令を受けることが許されている」。

21

Respondit ei Dominus.Atque huic responsum paucis ita reddidit heros:O praestans animi juvenis, absiste precando,Nec te poeniteat, nihil o tibi, amice, relictum est.Hoc etiam his addam, tua si mihi certa voluntas,Disce, puer, contemnere opes, et te quoque dignumFinge Deo, et quae sit poteris cognoscere virtus.Da dextram misero, et fratrem ne desere frater;Si jungi hospitio properat, conjunge volentem,Casta pudicitiam servet domus; en age segnesRumpe moras, rebusque veni non asper egenis.Dixerat haec, ille in verbo vestigia torsitTristior, ora modis attollens pallida miris,Multa gemens, seseque oculis avertit, et aufert.

PL 19, 813C

主は彼に答えた。そして彼に、英雄〔heros。主を言う〕はわずかな言葉でこう答えた。「おお心の優れた若者よ、願うのをやめよ、悔やむな。友よ、汝には何も残されていない。汝の意志が確かなら、これをさらに付け加えよう。少年よ、財を軽んじることを学べ、そして自分も神にふさわしい者に形づくれ。そうすれば徳が何であるかを知りうる。哀れな者に右手を与え、兄弟よ、兄弟を見捨てるな。もし客人として結ばれようと急ぐなら、望む者を迎え入れよ。家は貞潔を守れ。さあ、怠惰なぐずぐずを断ち、貧しい境遇の者たちに優しく来い」。主がこう語ると、彼は言葉の途中で足の向きを変えた、より悲しげに、不思議なほど青ざめた顔を上げ、しきりにうめき、目をそらし、立ち去った。

22

Christus insedit asello.Tunc etiam tardi costis agitatus aselliInsedit nimbo effulgens; tum plurima circumMatres atque viri, pueri velamina notaSubjiciunt, funemque manu contingere gaudent.Jamque propinquabat portis, templumque vetustisAntiqua ex cedro centum sublime columnisIngreditur, magna medius comitante caterva.

PL 19, 813D

キリストが子驢馬にまたがった。そのとき、のろい子驢馬の脇腹に揺られ、後光に輝いて座った。そのとき周りでは大勢の母たち、男たち、少年たちが、見慣れた衣を〔道に〕敷き、手綱に手で触れることを喜ぶ。彼はすでに門に近づき、古い杉でできた、百の柱で高くそびえる神殿に入る。大勢の群れに伴われ、その真ん中にいて。

23

Christum ementes et vendentes flagello e templo expulisse.Horrendum silvis, hoc illis curia templum,Hae sacrae sedes, miro quod honore colebant.Namque sub ingenti lustrat dum singula templo,Horrescit visu subito: insonuitque flagello,Significatque manu, et magno simul intonat ore:Quae scelerum facies, quaeve aera micantia cerno,Caesaris et nomen? quae mentem insania mutat?Hae nobis propriae sedes, hic tempore certoPerpetuis soliti patrum considere mensis.Obstupuere animis, gelidusque per ima cucurritOssa tremor, mensasque metu liquere priores.

PL 19, 813D

キリストが売り買いする者たちをむちで神殿から追い出したこと。森のように恐ろしく、彼らにとってこの神殿は議場、これは聖なる座所、彼らは驚くべき栄誉をもってそれを崇めていた。巨大な神殿の中で一つ一つを見回していると、突然その光景に身震いし、むちを鳴らし、手で合図し、同時に大きな声で雷のように叫んだ。「何という悪行の姿か、きらめく銅貨は何か、私が見るのは。カエサルの名もある。どんな狂気が精神を変えたのか。ここは我々に固有の座所、ここで定めの時に父祖たちは絶え間ない食卓に座るのが常であった」。彼らは心で驚き、冷たい戦慄が骨の底まで走った。恐れて、先の食卓を捨てて去った。

24

Discipuli periclitantur in mari.Inde ubi prima fides pelago, tranquilla per altaDeducunt socii naves, atque arte magistra,Hic alius funda latum transverberat amnemAlta petens, pelagoque alius trahit humida lina.Postquam altum tenuere rates, nec jam amplius ullaeOccurrunt terrae, crebris micat ignibus aether,Eripiunt subito nubes coelumque diemque:Consurgunt venti, et fluctus ad sidera tollunt.At sociis subita gelidus formidine sanguisDiriguit, cecidere animi, cunctique repentePortum aspectabant flentes, vox omnibus una,Spemque metumque inter dubii, seu vivere credant,Sive extrema pati, lethi discrimine parvo,Qualia multa mari nautae patiuntur in alto.

PL 19, 814A

弟子たちが海で危難に陥る。それから、海に最初の信頼を置き、静かな深みを仲間たちが船を進め、技を師として、ある者は投石器で広い流れを射抜く。高みを目指しながら。別の者は海で濡れた綱を引く。船が沖に出て、もはやどんな陸地も現れなくなると、天空はしきりに火花をきらめかせ、雲が突然、天も日も奪い、風が起こり、波を星々へ持ち上げる。仲間たちの血は、突然の恐怖で冷たくこわばり、心は萎え、皆たちまち港を泣きながら眺めた。皆の声は一つで、望みと恐れのあいだで迷い、生き延びると信じるべきか、あるいは最期を受けるのか、死とのわずかな境で、沖の海で船乗りが数多く経験するような目に遭いながら。

25

Christum ambulasse super aquas.Ecce Deus magno misceri murmure pontum,Emissamque hiemem sensit, cui summa potestasPar levibus ventis, et fluminis ocior undis.Prona petit maria, et pelago decurrit aperto,Nec longo distat cursu praeeunte carina.Agnoscunt longe regem, dextramque potentemNudati socii, et magno clamore salutantPostquam altos tetigit fluctus, et ad aequora venit,Hic vero horrendum, ac visu mirabile, forteSubsidunt undae, remo ut luctamen abesset,Collectasque fugat nubes, graditurque per aequorJam medium, nec dum fluctus latera ardua tingit.At media socios incedens nave per ipsos,Ecce gubernaclo rector subit ipse magister,Intremuit malus, gemuit sub pondere cymba.Vela cadunt, puppique Deus consedit in alta,Et tandem laeti notae advertuntur arenae.

PL 19, 814B

キリストが水の上を歩いたこと。見よ、神は海が大きなどよめきで混乱するのを、放たれた嵐を感じた。最高の権能をもつ彼は、軽い風に等しく、川の流れより速く、傾く海を目指し、開けた海原を駆け下り、先を行く船から長い距離は隔たらない。遠くから王を、力ある右手を身をあらわにした仲間たちは認め、大声で挨拶する、彼が高い波に触れ、水面に着いたあと、まさにそこで、恐ろしくも、見て不思議なことに、波は静まる、櫂での苦闘がなくなるように。集まった雲を追い散らし、水面の上を歩み、すでに中ほどまで進むが、波はまだ高い舷側を濡らさない。彼は船の中ほどで仲間たちの間を歩み、見よ、舵取りの舵に主導者みずから師となって就く。帆柱が震え、小舟は重みにうめいた。帆が下り、神は高い船尾に座を占めた。ついに喜びのうちに、見慣れた砂浜へ向かった。

26

De Coena Domini.Devexo interea propior fit vesper olympo.Tunc victu revocant vires, fusique per herbamEt dapibus mensas onerant, et pocula ponunt.

PL 19, 814C

主の晩餐について。そのあいだ、傾いた天〔olympo。Olympus〕に夕べが近づく。そのとき食事で力を取り戻し、草の上に身を伸ばして、料理で食卓を満たし、杯を置く。

27

Docet Sacramentum.Postquam prima quies epulis, mensaeque remotae,Ipse inter primos genitori instaurat honoresSuspiciens coelum, tunc facta silentia linguis.Dat manibus fruges, dulcesque a fontibus undas;Implevitque mero pateram, ritusque sacrorumEdocet, immiscetque preces, ac talia fatur:

PL 19, 814D

秘跡を教える。宴の最初の静けさが訪れ、食卓が片づけられると、彼みずから、まず最初に父への栄誉を新たにし、天を仰ぐ。そのとき舌は沈黙した。手に穀物と、泉からの甘い水を与え、ぶどう酒で杯を満たし、祭儀の儀礼を教え、祈りを混ぜ、このように語る。

28

Praedicit ab uno se traditum iri.Audite, o proceres, ait, et spes discite vestras:Nemo ex hoc numero mihi non donatus abibit,Promissisque patris, vestra, inquit, munera vobisCerta manent, pueri, et palmam movet ordine nemo:Et lux cum primum terris se crastina reddet,Unus erit tantum in meque, exitiumque meorum,Dum medium paci se offert de corpore nostro.Namque dies (ni fallor) adest, secludite curas:Mecum erit iste labor, nec me sententia fallit,Unum pro multis dabitur caput. Haec ita fatus,Conticuit, seramque dedit per membra quietem.

PL 19, 814D

一人によって自分が引き渡されると予告する。「聞け、貴き者たちよ」と彼は言う、「汝らの望みを学べ。この数のうち、私から賜物を受けずに去る者は一人もない。父の約束により、汝らの賜物は汝らに確かに残っている、少年たちよ。順を乱してヤシの枝を動かす者はいない。明日の光が最初に大地に戻るとき、ただ一人だけが、私と私の者たちの破滅に〔関わる〕であろう〔Unus erit tantum in meque … se offert の構文は定かでない。「関わる」と補って取った〕、我々の体の中から、平和のただ中へ身を差し出す者が。実に日は(私の思い違いでなければ)近い。憂いを遠ざけよ。この労苦は私とともにある。私の判断は誤らない。一つの頭が多くの者のために渡される」。こう語って、彼は黙し、遅い安らぎを体じゅうに与えた。

29

Apostolos fugisse.Diffugiunt comites, et nocte teguntur opaca;Multaque dura suo tristi cum corde volutant.Quid faciant? haerent infixi pectore vultus,Verbaque, nec placidam membris dat cura quietem.

PL 19, 815A

使徒たちが逃げたこと。仲間たちは散り散りに逃げ、暗い夜に身を隠す。悲しむ心の中で、多くの厳しいことを思い巡らす。何をすればよいのか。彼の顔が胸に刺さって離れず、言葉も離れず、憂いは体に安らぎを与えない。

30

Conquestio Petri ad condiscipulos.Tunc senior tales referebat pectore voces,Multa putans: ubi nunc nobis Deus ille magister?Quem sequimur? quove ire jubes? ubi ponere sedem?O dolor, atque decus tantarum gloria rerum!Jamjam nulla mora est, et nos rape in omnia tecum,Oramus, teque aspectu ne subtrahe nostro.

PL 19, 815A

ペトロが仲間の弟子たちに嘆く。そのとき年長者が胸の内からこのような言葉を返した。多くを思いつつ。「今や我々にとって師であるあの神はどこにいるのか。我々は誰に従うのか。汝はどこへ行けと命じるのか。どこに居所を定めるのか。ああ苦しみよ、そして栄誉よ、これほどの事柄の栄光よ。もう少しの猶予もない。我々をすべてにおいて汝とともに連れて行け、我々は願う。汝を我々の目から取り去るな」。

31

Sacerdotes cum populo contra Christum.Oceanum interea surgens aurora reliquit,Jamque sacerdotes late loca questibus implent,Cum populo et patribus, ferturque per agmina murmur:Quod genus hoc hominum? quaeve hunc tam barbara moremPermittit patria? poenas cum sanguine poscuntUndique collecti, et magno clamore sequunturInsontem, saevitque animis ignobile vulgus.

PL 19, 815B

祭司たちが民とともにキリストに敵対する。そのあいだに曙が昇って大洋を後にし、祭司たちは遠くまで場所を訴えで満たす。民と長老たち〔patres〕とともに。群衆の間をささやきが走る。「これはどんな種類の人間か。どんなに野蛮な国がこのような習いを許すのか」。〔彼らは〕血を伴う刑罰を求める。四方から集まって、大声で追いかける、無実の者を。卑しい群衆は心荒れ狂う。

32

Christus hora sexta deducitur, ut crucifigatur.Sol medium coeli conscenderat igneus orbem,Tunc subito hunc acciri omnes populusque patresqueExposcunt, farique jubent, quo sanguine cretus,Quidve petat, quidve ipse ferat: praedamque tuentesFacta viri, mistus dolor et stupor urget inertes.Nescia mens hominum! certant illudere capto.Tum vero captis concurrunt undique telis:Tollitur in coelum clamor, cunctique repenteCorripuere sacram effigiem, manibusque cruentisIngentem quercum decisis undique ramisConstituunt, spinisque ligant ingentibus illum.Tendebatque manus, pedibus per mutua nexis,Triste ministerium! sequitur quos caetera pubes,Ausi omnes immane nefas, ausoque potiti.Ille autem impavidus, Quo vincula nectitis? inquit.Tantane vos generis tenuit fiducia vestri?Post mihi non simili poena commissa luetis.Talia perstabat memorans, fixusque manebat.

PL 19, 815B

キリストが第六時に連れ出され、十字架につけられる。燃える太陽は天の円の真ん中に昇っていた。そのとき突然、皆が、民も長老たちも、彼が召し出されるよう要求し、語らせる、どの血統の生まれか、何を求めるのか、自分は何をもたらすのか。戦利品を見つめるかのように、男の所業が〔襲う〕〔praedamque tuentes / Facta viri の係りは定かでない。大意で取った〕。苦痛と茫然が入り混じって無力な者らを圧する。人の心は無知だ。捕らえられた者を嘲ろうと競う。まさにそのとき、武器を取って四方から駆け集まる。叫びが天に上げられ、皆がたちまち聖なる像を捕らえ、血まみれの手で四方の枝を切り落とした大きなカシの木を立て、大きな棘で彼を縛りつける。彼は手を伸ばし、足は互いに結び合わされた。悲しい務め。残りの若者たちが、その者らに続く。皆が恐るべき不義をあえてし、あえてしたことを遂げた。だが彼は臆せず言う。「何のために縄を結ぶのか。汝らの血統への信頼がそれほど汝らを捕らえたのか。のちに汝らは、同じではない刑罰で、私に犯した罪を償うことになる」。こうしたことを語り続け、釘付けのままとどまった。

33

Fit terraemotus, et sol obscuratur.Interea magno misceri murmure coelumIncipit, et rebus nox abstulit atra colorem,Impiaque aeternam timuerunt saecula noctem.Terra tremit, fugere ferae, et mortalia cordaPer gentes humilis stravit pavor: inde repenteDat tellus gemitum, et coelum tonat omne fragore.

PL 19, 815D

地震が起こり、太陽が暗くなる。その間に天が大きなどよめきとともに混乱し始め、黒い夜が万物から色を奪い、不敬虔な世は永遠の夜を恐れた。大地は震え、獣は逃げ、死すべき者の心を諸国民のあいだで卑しい恐怖がひれ伏させた。そして突然大地がうめき、天はことごとくとどろきをあげる。

34

Christum descendisse ad inferos.Extemplo comites Erebi de sedibus imisUmbrae ibant tenues: tellus quoque et aequora pontiSigna dabant, sistunt amnes, terraeque dehiscunt.Quin ipsae stupuere domus, atque intima lethiTartara, et umbrosae penitus patuere cavernae.Sol quoque et exoriens (cuncti se scire fatentur)Tunc caput obscura nitidum ferrugine texit.

PL 19, 815D

キリストが陰府に降ったこと。ただちにエレボスの供の者たち、最も深い座所から薄い影たちが進んだ。大地も海の水面もしるしを与え、川は止まり、大地は裂ける。死の家々さえ驚き、死の最奥のタルタルスと、影多い洞窟の奥までが開かれた。太陽も、昇りつつ(皆が知っていると認める)、そのとき輝く頭を暗い鉄さび色で覆った。

35

Christum tertia die resurrexisse.Hosque inter motus, media inter talia verbaTertia lux gelidam coelo dimoverat umbram.Jamque pedem referens superas veniebat ad auras,Cum subito ante oculos ingenti mole sepulcrum,Corpus ubi exanimum positum, nec claustra, nec ipsiCustodes sufferre valent, avulsaque saxisSaxa vident, laxis laterum compagibus arctis.Fit sonus, ingenti concussa est pondere tellus,Horror ubique animos, simul ipsa silentia terrent.

PL 19, 816A

キリストが三日目に復活したこと。これらの動乱の中、こうした言葉のただ中で、三日目の光が、冷たい影を天から払いのけていた。彼はすでに足を戻し、地上の空気へ上って来ていた。そのとき突然、目の前に、巨大な塊の墓があり、そこには命なき体が置かれていた。閂も、番人たちその者も耐えることができず、岩から引き剥がされた石を見る。脇の緊密な継ぎ目はゆるんでいた。音が起こり、大地は巨大な重みで揺さぶられた。恐怖がいたるところで心を、また沈黙そのものがおびやかす。

36

Foribus clausis apparuisse Christum discipulis.Ecce autem primi volucrum sub culmine cantus:Ingreditur, linquens antrum, spoliisque superbusIbat ovans, pulsuque pedum tremit excita tellus,Vulneraque illa gerens foribus sese ingerit arctis.Atque hic ingentem comitum affluxisse novorumInvenit admirans numerum, cunctisque repenteImprovisus ait: Coram quem quaeritis adsum:Vicit iter durum pietas, et vivida virtus.Praecipites vigilate, viri, timor omnis abesto.

PL 19, 816B

戸が閉じられていたのに、キリストが弟子たちに現れたこと。そのとき見よ、屋根の下で鳥たちの最初の歌が〔聞こえる〕。彼は洞窟を後にして進み出、戦利品を誇って勝ち誇って歩み、足音に呼び覚まされた大地は震える。あの傷を帯びたまま、閉ざされた戸のうちに身を入れる。ここで彼は、新しい仲間の大群が流れ込んでいるのを見いだして驚き、皆に突然、不意に現れて言う。「汝らの探す者は、ここに目の前にいる。慈しみ〔pietas〕と生き生きした力〔virtus〕が厳しい道に打ち勝った。人々よ、急いで目を覚ませ、恐れはことごとく去れ」。

37

Instruit apostolos.Hi nostri reditus, exspectatique triumphi,Haec mea magna fides; o terque quaterque beati,Quae vobis, quae digna, viri, pro laudibus istisPraemia posse reor solvi? quae dona parari?Accipite ergo animis: quae vos a stirpe parentumPrima tulit tellus, eadem vos ubere laetoAccipiet, revocate animum moestumque timoremMittite, jam vosmet rebus servate secundis.

PL 19, 816B

使徒たちに教える。「これが我々の帰還、待ち望んだ勝利、これが私の大いなる信義である。おお、三度も四度も幸いな者たちよ。人々よ、汝らにどのようなふさわしい、これらの賞賛に見合う報いが支払えると私は思うのか。どんな贈り物が備えられるか。ならば心に受けよ。汝らを親たちの血統から最初に産んだ地は、同じ地が豊かな乳房で汝らを迎える。心を呼び戻し、悲しい恐れを捨てよ、そして今、順境のために自分自身を保て」。

38

Christum apostolis pacem reliquisse.Quod superest, laeti bene gestis ordine rebus,Pacem optate manu, pacem laudate sedentesMagnanimi: pacis solum inviolabile pignus.Et simul his dictis faciem ostendebat et ora,Ora manusque ambas, populataque pectora ferro:Immiscentque manus manibus, gaudentque tuentes,Nec vidisse semel satis est, juvat usque morari,Et conferre gradum, et dextrae conjungere dextram.

PL 19, 816C

キリストが使徒たちに平和を残したこと。「あとは、順序よく行われた事柄を喜んで、手で平和を願え、座して平和を賛美せよ、気高き者たちよ。平和こそ唯一の、侵されざる保証だ」。こう語ると同時に、彼は顔と口を示した、顔と両の手、そして剣で荒らされた胸を。彼らは手を手に重ね、見つめて喜び、一度見ただけでは足りず、なおとどまることを喜び、歩みを合わせ、右手に右手を結ぶ。

39

De Ascensione Christi.His demum exactis, spirantes dimovet aurasAera per tenerum, coeloque invectus apertoMortales visus medio in sermone reliquit.Infert se septus nebula, mirabile dictu!Ast illum solio stellantis gloria coeliAccipit, aeternumque tenet per saecula nomen.Ex illo celebratus honos, laetique minoresServavere diem, tot jam labentibus annis.I, decus, i, nostrum, tantarum gloria rerum,Semper honos, nomenque tuum, laudesque manebunt.Et nos et tua, dexter, adi pede sacra secundo,Annua quae differre nefas: celebrate faventesHunc socii morem sacrorum, hunc ipse teneto,O dulcis conjux: et si pietate merentur,Hac casti maneant in relligione nepotes.

PL 19, 816D

キリストの昇天について。これらがついに終わると、彼は息づく風を押しのけ、柔らかな大気を貫き、開かれた天に運ばれて、語りのさなかに、死すべき者たちの視界を後にした。雲に包まれて身を運ぶ。語るも不思議なことだ。そして星をちりばめた天の栄光が、彼を玉座に迎え入れ、永遠の名が世々に保たれる。その時から栄誉が祝われ、喜ぶ後の世代はその日を守ってきた、すでに多くの年が過ぎゆくなかで。行け、我々の栄誉よ、行け、これほどの事柄の栄光よ、汝の栄誉も名も賛美も、常にとどまるだろう。恵み深き者よ、順調な足取りで、我々と汝の祭儀のもとへ来たれ、毎年のもので、延期するのは不義だ。好意をもって仲間たちよ、この祭儀の習わしを祝え。あなた自身もこれを守れ、おお、いとしい夫よ。もし敬虔によって値するなら、この宗教のうちに、清い子孫たちがとどまるように。