Caput I
第I章PL 19, 379DQuis queritur sera virtutis dote juvari?Quis promissa Dei lento procedere passu?Quis fine humano metitur judicis urnamPerpetui, tardumque putat, quod saecula debentAccelerare diem, meritis qui praemia reddat?Nobilis ingenti testatur gloria facto.Nam qua stagnanti praelabitur agmine ripasTardus Arar, pigrumque Diuvix explicat amnem.Qua fratrum Rheno progignitur Aedua pubes,Conjugium memini summa pietate, fideque;
PL 19, 379D徳の賜物による助けが遅いと、誰が嘆くのか。神の約束がゆっくりした歩みで進むと、誰が嘆くのか。永遠の裁き手の壺〔urna。くじの壺〕を、人間の終わりで測り、遅いと思うのか。世々が速めなければならないその日、功に報いを返す日を。高貴な栄光は、大いなる出来事によって証しされる。あの所で、よどむ流れの列で岸辺を過ぎてゆくのはのろいアラル川(ソーヌ川)、怠惰な流れを長い時をかけてかろうじて繰り広げる〔底本は Diuvix。ミーニュの脚注は地名とは解せないとして diu vix と読む。これに従った〕。レヌス(ライン川)に沿う兄弟たちの地で、ハエドゥイ族の若者たち〔民〕が生まれ育つ所〔fratrum Rheno の係りは定かでない〕、私は、最高の情愛と信義に満ちた夫婦を思い出す。
Lex divina tamen meritum cumulabat amoris:Et votum ambobus, socium praecedere morte,Moerorique pio curam mandare sepulcri.Sed prior uxorem decreti pagina legit.Tum vir sollicitus largo jubet ore cavari,Post mortem fiunt quae membris, hospita saxa:Susciperet veniens, aeternaque foedera jungens,Ut quos viventes tenuisset lectulus idem,Post percepta Dei, bustum commune levaret.Sensit vota sui conjux praesaga mariti,
PL 19, 381Aさらに神の法が、愛の功を積み重ねていた。二人の願いは、連れ添う者の死に先んじること、そして敬虔な悲しみに墓の世話を託すことであった。だが、先に定めの頁〔死の定め〕が妻を選んだ。そこで夫は憂えて、広い口を掘らせるよう命じ、死後に体のためとなる、客を迎える石〔墓〕を。来る彼自身を受け入れ、永遠の契りを結ぶようにと、生きるあいだ同じ寝台に抱かれていた二人を、神の命じたことを受けたのちには、共通の墓が高く掲げるようにと。妻は予感して、夫の願いを感じ取り、
Magnaque temporibus tribuit miracula castis.Nam cum defunctis jungantur brachia membris,Et repetita manus constringat vincula trunco,Ne quibus humanae complentur munera vitae,Accidat informis fluitatio dissociatis.Immensum dictu, quo tempore vita peracta est,Jungendus sociae prospecta sede maritus.Postquam morte viri reserata est janua lethi,Horrendumque larem jam lux ingrata retexit:Deprensa est laevam protendens femina palmam,
PL 19, 381A貞潔な人々の時に大きな奇跡を与えた。死者の体に腕が合わされ、再び取られた手が胴に結びを締めるときも、それは、人の生の務めを果たす四肢が離ればなれになって、形のない漂いに陥らぬようにするためである。語るも途方もないことに、〔夫の〕命が終わった時に、夫は、連れ添う妻の定められた場所に合わされるべく見据えられていた。夫の死によって、死の戸口が開かれ、好ましからぬ光が恐ろしい住処をまた開いたとき、女は左の手のひらを差し伸べているのを見いだされた。
Invitans socium gestu viventis amoris.Quis dedit affectum tumulo? quis vincula solvit?Unde sepulta videt venturae conjugis umbram?Tu facis haec, tu, Christe Deus, tua signa moventur,Paulatimque doces sopita resurgere membra:Tu, quem venturum sancti cecinere prophetae,Incorrupta Dei soboles, rectorque regentis.Quo sine nil magnum Genitor deliberat ingens,Cujus ad imperium certis mare constitit oris,Nec licet immenso terris excurrere ponto,
PL 19, 381B生きた愛の身振りで、連れ合いを招き入れるように。誰が墓に情を与えたのか。誰が縛りを解いたのか。どうして葬られた女が、来る夫の影を見るのか。汝がこれを成す。汝、神なるキリストよ。汝のしるしが動く。そして眠れる体が起き上がることを、少しずつ教える。聖なる預言者たちが来ると歌った汝は、神の朽ちない子、統べる者の統率者。汝なしには、偉大な父〔Genitor〕は何も大いなることを定めない。その命令に従って、海は定まった岸辺に留まり、果てしない海原が陸に溢れ出ることは許されない。
Planaque montanos includunt littora fluctus:Qui vario stabilem dotasti munere terramIn nostros usus, largus pietate paterna.Te vade, mortales committunt semina sulcis,Et novus arenti procedit caespite partus:Tu manare jubes foecundo nectare vites,Tu gratos epulis hominum, medicosque salutiArboribus succos, tu trudis dulcia mella.Tu servire jubes homini genus omne animantum,Insuper et gravibus lucos curvescere pomis,
PL 19, 382A平らな浜辺が山のような波を閉じ込めている。汝は、動かぬ大地に多様な賜物を授け、我々の用のために、父のような慈しみで惜しみなく与えた。汝を保証として、死すべき者たちは種を畝に託し、乾いた土から新たな芽が生え出る。汝は、ブドウの木に豊かな甘露を流れさせ、汝は、人の食卓に喜ばれ、また救いのために薬となる樹々の汁を、また甘い蜜を、押し出させる。汝は、あらゆる種類の生き物が人に仕えるよう命じ、さらに森が重い果実で身をたわめるようにした。
Atque novos reditus nullo de semine nasci.Tu varios amnes nostro prodesse labori,Et renovare sacris benedictum fontibus aevum:Te duce, velivolis patuerunt aequora rostris,Divisosque fretis lustravit navita portus.Tu, postquam certis sunt acta elementa figuris,Ne torpere rudi coelestis machina vultuInciperet, vario signasti munere mundum:Et quidquid coelo radiat, tua dextera finxit.His aulam Domini placuit contexere signis.
PL 19, 382Aまた、種なしに新たな実りが生まれるようにした。汝は、さまざまな川が我々の労苦の助けとなり、祝福された世を聖なる泉で新たにするよう定めた。汝を導き手として、海原は帆走る船首に開かれ、水夫は海で隔てられた港々を巡った。汝は、元素が定まった形に整えられたのち、天の構造が粗い相貌のまま鈍く留まり始めることのないよう、多様な賜物で世界に印を刻んだ。天で輝くものはすべて、汝の右手が形作った。これらのしるしで、主の館を織り上げることを望んだ。
Jam freta ne nullis agerentur inhospita terris,Assiduumque alacer numeraret navita portum:Crebra satis tumido defigitur insula ponto.Nec tamen insano metuit circumdata fluctu,Exiguoque fretis innitens orbe resistit,Te duce confidens, cujus venerabile pactumNexum lege pari summumque, imumque peraequat,Nec sinit impositos quoquam transcendere fines.Ac ne plana nimis tellus, vel nuda jaceret,Vitibus aptandos jussisti assurgere colles
PL 19, 382B海が、いかなる陸もなく人を迎えぬまま駆られることのないように、水夫が勇んで、絶えず港を数えられるように。島々が、膨らむ海にいくつも据えられる。それでも島は、荒れ狂う波に囲まれても恐れず、わずかな円の上に海に寄りかかって抗する。汝を導き手として信頼している。汝の敬うべき盟約は、同じ法で結ばれ、高きも低きも等しくし、置かれた境をどこにおいても越えることを許さない。また地が平らすぎたり、裸で横たわったりしないよう、ブドウの木にふさわしい丘が立ち上がるよう汝は命じた、
Grandibus, et largos umbracula texere lucos.Tum ne vastus agat silvis torpentibus horror,Innumeros foetus proceris saltibus addis,Incola ne nemori, neu desit praeda petenti.Tum volucres multas, et mille examina vocumMortali harmonia lucis resonare canoris.Sic annum placuit variis intexere formis,Et vice jucunda mortalibus addere fructum:Neu semper prolixa dies nimis ureret orbem,Neve brevis justum raperet nascentibus ignem:
PL 19, 383A大きなブドウの木のために。また広い森が木陰の屋根を織るようにした。また森が鈍く立ち尽くして、荒涼とした戦慄に支配されぬように、汝は高い森林に数えきれぬ生き物の子を加える。森に住む者が欠けず、求める者に獲物が欠けぬようにするためである。また多くの鳥と、千の群れなす声が、森を、死すべき者のための調和で、歌声高く響かせる。こうして一年を、さまざまな姿で織り上げることを望み、心地よい巡りによって、死すべき者たちに実りを加えた。長すぎる昼が、いつも世界を焼きすぎぬように、短い昼が、生まれ出るものから正当な熱を奪わぬように。
Ac ne perpetuo quateret labor omnia nisu,Dat requiem fessis hominum nox roscida curis:Utque humana salus securum duceret aevum,Sponte salutares de caespite surgitis herbae.Has Pater ipse serit nutu, non vomere dives.Non ego ferrato tegerer si viscera muro,Ferrea vox, linguaeque forent mihi mille canenti,Munera cuncta queam vestrae pietatis obire.Sed pater ille tuus secreta in sede locatus,Nec cuiquam visu facilis, cunctisque tremendus,
PL 19, 383Bまた労苦が絶え間ない努力で万物を揺さぶることのないよう、露おく夜が、憂いに疲れた人々に休息を与える。また人の救いが安らかな世を導くように、救いの草は、自ずから土から生え出る。父自身が、鋤にではなく合図によって豊かに、それらを蒔く。たとえ私が鉄の壁で内臓を覆われ、声が鉄で、歌う私に千の舌があったとしても、汝と汝の父〔vestrae。父と子〕の慈しみの賜物をことごとく語り尽くすことはできまい。だが汝の父は、秘められた座に据えられ、誰にも見ることが易しくなく、すべての者に畏れられる。
Te misit Dominum terris, vitaeque magistrum.Et quisquis natum justo veneratur honore,Ambobus sua vota dicat, vitamque perennem.Tu casti, rectique tenax, et flectere legesPost crimen facilis, si quem vecordia praecepsDepulit a vobis praescripto limite vitae.Te Genitor nostra paterentur ut ora tueri,Induit humana facie, membrisque caducis.Quis tentaret enim fragiles attollere visus,Si talem trepidis voluisset sistere terris,
PL 19, 383B汝を、地の主として、生の教師として遣わした。子を正しい栄誉をもって敬う者は誰であれ、二者に自らの願いを献げ、永遠の生命を〔求めよ〕。汝は貞潔と正しさを固く守る者、また罪過のあとには法を曲げることにも寛い。向こう見ずな愚かさが汝と父〔vobis〕が定めた生の境から人を押し出したときに。我々の顔が汝を見ることができるように、父は、汝に、人の顔と、朽ちる四肢をまとわせた。実に誰が、脆い視線を上げようと試みるだろうか、もし父が汝を、そのような者として恐れる地に立たせようとしたなら。
Qualis es, ingenti cum torques fulmina dextra,Praesentemque jubes directa pavescere poenam:Vel cum placatus campis sitientibus imbresDividis, et dubias sulcis producis aristas?Ne tamen insignem res nulla ostenderet ortum,Virgine concipieris: non sufficit esse pudicam,Nec quae nupta queat Domino conjungere fratrem,Ne procul ex utero contagio turpis abesset.Mox ubi processu felix maturuit aetas,Indociles animos monitis servare paternis
PL 19, 383C汝が大いなる右手で稲妻を投げるとき、また狙いを定めて、目前の刑罰を恐れさせるときのような者として、あるいは和らいで渇いた野に雨を分け与え、畝に不確かな穂を生じさせるときのような者として。それでも、何ものも卓越した生まれを示さぬことのないように、汝はおとめから宿される。慎ましい女であるだけでは足りず、嫁ぎ、主に兄弟を結びつけうる女でもない。汚れた感染が胎から遠く離れていることのないように〔abesset は adesset の誤りか〕。やがて、時が進んで幸いな年が熟すと、汝は、教えを受け入れぬ心を、父の戒めのうちに守らせようと
Aggrederis, rectamque viam labentibus offers.Atque ut missa Deo penitus praecepta paterent,Imperium tu morti adimis, morboque solutoDesperata jubes apprendere munia vitae,Restituisque diem caecis, et ne quid inausumRestaret penitus, quo perfidus error obiret,Indicis sensum tumulis, et condita pridemMembra jubes iterum superas consurgere in auras,Agnoscuntque suum dilecta cadavera nomen.At postquam legem sectator idoneus hausit,
PL 19, 384A取りかかり、滑り落ちる者たちに正しい道を差し出す。神から遣わされた掟がすみずみまで明らかになるよう、汝は死から支配を奪い、病が解かれたとき、望みを失っていた生の務めをつかみ直すよう命じ、盲人に光を返す。また何一つ試みられずに残ることなく、背信の誤りが死を迎えるように、汝は墓に感覚を示し、すでに葬られていた四肢が再び上の空気の中へ起き上がるよう命じ、愛された死体は自分の名を聞き分ける。だが、ふさわしい従者が法を汲み取ると、
Ut se mortali coelestis spiritus aulaExueret, legi intentum, quo cuncta doceresPro summo toleranda Deo, recteque perennemContemptu mortis sibi quemque assumere vitam:Sic completa ferens Genitoris jussa, redistiAd summi secreta poli, qua lucidus aetherPigra vetat proprio succendere nubila coelo:Atque ut certa foret pereuntis copia turbae,Quae praecepta Dei miserandis auribus arcet,Nec nova defunctos jampridem jura tenerent:
PL 19, 384B天の霊が、死すべき館から自らを脱ぎ捨てるべきときに、法に専心し、汝があらゆることを教えるために、至高の神のために耐えるべきこと、また正しく死を侮って、各人が永遠の生命を自分のものとすることを。こうして父の命を成し遂げて、汝は至高の天極の奥へ帰った。光る天空が鈍い雲を自らの天で燃え上がらせることを禁じるところへ。滅びゆく群衆に確かな機会があるように、その群衆は、憐れむべき耳から神の掟を遠ざけ、新しい法が、すでに死んだ者を捕えないようにと。
Carceris inferni feralia, libera nobis,Innumeramque jubes tenebris emergere plebem.His tantum clausis, quos impia vita notarit:Et loca poenarum venturis dividis umbris,Quae tibi non credant, vel quae se credere fingant.Sancte Deus, summique Dei venerabile pignus,Ad cujus nomen violenta morte fugataePectoribus propriis, alienaque pectora nactaeExclamant, pallentque animae, jussaeque receduntSicut multa prius de te miracula produnt,
PL 19, 384B冥界の牢の、死の恐ろしい場所を、我々のために解き放ち〔libera nobis は「我々を解放せよ」とも読める〕、汝は、数えきれぬ民が闇から浮かび上がるよう命じる。閉じ込められたままなのは、不敬虔な生に印づけられた者たちだけである。汝は、来る影たち〔死者の霊〕に、刑罰の場所を割り当てる。汝を信じない者、あるいは信じるふりをする者に。聖なる神よ、至高の神の敬うべき子よ、汝の名を聞くと、暴力的な死によって追い立てられ、自らの胸から追われ、他人の胸を得た魂が叫び、青ざめ、命じられて退く。かつて汝についての多くの奇跡を、それらが明かしたとおりに——
Cum terram, coelumque inter suspensa tenentur,Obstricto per te quia nil permittitur hosti.At nunc tu dominum meritis, pietate parentem,Imperio facilem, vivendi lege magistrum,Edictisque parem, quae lex tibi condita sancit,Victorem, laetumque pares mihi Constantinum.Hoc melius foetu terris nihil ante dedisti,Nec dabis, exaequent utinam sua pignora patrem!
PL 19, 385A地と天のあいだに宙づりにされているときに。汝によって縛られた敵には、何も許されないからである。だが今、汝は、功において主人、慈しみにおいて父なる者を、統治において寛大な者、生き方の法において師なる者を、また、汝のために定められた法が命じる布告にも釣り合う者を、勝利者にして喜ばしいコンスタンティヌスを、私のために備えよ。この子〔実り〕にまさるものを、汝は先に地に与えたことがなく、与えることもない。願わくは、彼の子らが父に等しくあれ。