Testimonium I
第I項PL 18, 143AQuatuor sunt, inquit Eusebius, genera dicendi: copiosum, in quo Cicero dominatur: breve, in quo Sallustius regnat; siccum, quod Frontoni ascribitur; pingue et floridum, in quo Plinius Secundus quondam, et nunc nullo veterum minor noster Symmachus luxuriatur.
PL 18, 143A話し方の種類は四つある、とエウセビウスは言う。豊かなもの、これではキケロが支配する。簡潔なもの、これではサッルスティウスが君臨する。乾いたもの、これはフロントのものとされる。肥えて華やかなもの、これではかつてプリニウス・セクンドゥスが、そして今は、昔の人の誰にも劣らぬ我々のシュンマクスが、豊かに茂る。
Testimonium II
第II項PL 18, 143AO linguam miro verborum fonte fluentem,Romani decus eloquii, cui cedat et ipse.Tullius! has fundit dives facundia gemmas.Os dignum aeterno tinctum quod fulgeat auro,Si mallet laudare Deum, cui sordida monstraPraetulit, et liquidam temeravit crimine vocem.
PL 18, 143Aああ、言葉の不思議な泉から流れ出る舌よ、ローマの雄弁の誉れよ、この舌にはトゥッリウス自身も譲るであろう。豊かな弁舌は、これらの宝玉を注ぎ出す。永遠の金に染められて輝くにふさわしい口よ、もし神を称えることを選んだなら。だがこの口は、神よりも汚らわしい怪物たちを選び、澄んだ声を罪過で汚した。
Haud aliter quam si rostris quis tentet eburnisCoenosum versare solum, limoque madentesExcolere aureolis si forte ligonius ulnas.Non vereor ne me nimium confidere quisquamArguat, ingeniique putet luctamen inire.Sum memor ipse mei, satis et mea frivola novi.
PL 18, 143Aそれはあたかも、象牙の鋤先〔rostris の字義は「嘴」〕で泥だらけの土を耕そうと試みる者のよう、あるいは、泥にまみれた腕で金の小さな鍬〔底本は ligonius。ligonibus と読む〕を振るうのにも等しい。私は恐れない、誰かが私を、あまりに自信過剰だと責め、才知の争いに踏み込もうとしていると思うことを。私は自分を忘れてはいない。自分の取るに足らぬ作がどの程度かも、十分に知っている。
Non ausim conferre pedem, nec spicula tantaeIndocilis fandi conjecta lacessere linguae.Illaesus maneat liber, excellensque volumenObtineat partam dicendi fulmine famam.
PL 18, 143B私は、足を交えて挑もうとは思わない。これほどの舌が投げつけた槍に、語ることに不慣れな私が挑みかかることもしない。その書は無傷のままであれ、卓越した巻は弁論の雷で得た名声を保て。
Testimonium III
第III項PL 18, 143BSum plane temerarius,Qui nocti mihi conscius,Quam vitae in tenebris ago,Puppim credere fluctibusTanti non timeam viri,Quo nunc nemo disertior.
PL 18, 143B私は明らかに無謀である。夜〔の暗さ〕を自覚していながら——人生の闇の中で私が過ごす夜を——船を、波に託すことを、これほどの人の〔波に〕恐れない私は。今、この人より雄弁な者はいない。
Exsultat, fremit, intonat,Ventisque alloquii tumet,Cui mersare facillimum estTractandae indocilem ratis.
PL 18, 143B彼は躍り上がり、轟き、雷鳴のように響き、語りの風を受けて膨れ上がる。その彼にとって、沈めることは実にたやすい、船を操る術を知らぬ者を。
Testimonium IV
第IV項PL 18, 143CTalia principibus dicta interfantibus, illeProsequitur, magnisque tubam concentibus inflat.Allegat morem veterum.
PL 18, 143Cそのような言葉が、君主たちの語りの合間に述べられると〔interfantibus の係りは定かでない。「君主たちの語りの合間に」と取った〕、彼はそれに続け、大いなる調べでラッパを吹き鳴らす。彼は古人の慣習を引き合いに出す。
Testimonium V
第V項PL 18, 143CSymmachus Aproniano successit, inter praecipua nominandus exempla doctrinarum, atque modestiae, quo instante Urbs sacratissima otio copiisque abundantius solito fruebatur, et ambitioso ponte exsultat atque firmissimo, quem condidit ipse, et magna civium laetitia dedicavit, ingratorum, ut res docuit apertissima: qui consumptis aliquot annis domum ejus in Transtiberino tractu pulcherrimam incenderunt, ea re perciti, quod vilis quidam plebeius finxerat illum dixisse sine indicio ullo, vel teste: Libentius se vino proprio calcarias exstincturum, quam id venditurum pretiis quibus sperabatur.
PL 18, 143Cシュンマクスはアプロニアヌスの後を継いだ。学識と節度の第一の模範の一人として名を挙げられるべき人であり、その在任中、いとも聖なる都は、常にまさる平穏と豊かな物資を享受し、また、自らが築き、市民の大きな喜びのうちに献堂した、華やかで堅固きわまりない橋を誇った。その市民が恩知らずであったことは、事実がまったく明らかに教えた。数年を経て、彼らは、トランスティベリムの地区にある彼の最も美しい邸宅に火を放った。ある卑しい平民が、何の証拠も証人もなしに、彼が「期待される値で売るよりは、自分のぶどう酒で石灰窯の火を消す方が、むしろよい」と言ったと作り話をしたことに、激したからである。
Testimonium VI
第VI項PL 18, 143DCui Symmachus ille, mirabili eloquio et scientia praeditus, tamen paganus, praeconio laudum in consistorio recitato, subtili arte, qua valuit, aram Victoriae in senatu restitui, Christiano, ut noverat, principi intimavit. Quem statim a suis affectibus pulsum in centesimo lapide rhedae non stratae impositum, ea die manere praecepit.
PL 18, 143Dその〔君主〕〔Cui の指す君主の名は抜粋に無い〕に対し、あのシュンマクス——驚くべき雄弁と学識を備えながら、なお異教徒であった——は、宮廷会議で賛辞を朗読したのち、自らが力を発揮した巧妙な技によって、元老院に勝利の女神の祭壇を再建するよう、キリスト教徒であると知っていた君主に告げた。この君主は、彼を直ちに親しい者たちのもとから〔a suis affectibus は「〔君主の〕好意から」とも読める〕追い、百番目の里程標のところで敷物のない車に乗せ、その日はそこにとどまるよう命じた。
Testimonium VII
第VII項PL 18, 144AQuinti Symmachi rotunditatem, Caii Plinii disciplinam, maturitatemque vestigiis praesumptuosis insecuturus.
PL 18, 144Aクィントゥス・シュンマクスの丸み〔文体の完成〕、ガイウス・プリニウスの学識と円熟を、僭越な足跡でたどろうとして。
Testimonium VIII
第VIII項PL 18, 144AIngentes praeconiorum titulos moribus meis applicas. Sed si pudoris nostri fecisses utcunque rationem, Symmachianum illud te cogitare par fuit: Ut vera laus ornat, ita falsa castigat.
PL 18, 144Aあなたは、称賛の大きな称号を、私の人柄に当てはめる。だが、我々の慎みを幾分でも考慮してくれたなら、あのシュンマクスの言葉を思い起こすのが筋であった。「真の称賛が飾るように、偽りの称賛は罰する」と。
Testimonium IX
第IX項PL 18, 144ASed ne tu mihi comparare tentes,Quos multo minor ipse plus adoro,Paulinum, Ampeliumque, Symmachumque.
PL 18, 144Aだが、あなたは、私を比べようとしてはならない、私自身がはるかに劣る者として、いっそう敬っている人々、パウリヌス、アンペリウス、そしてシュンマクスと。
Testimonium X
第X項PL 18, 144ASymmachus in verbis parcus, sed mente profundus:Prodigus in sensu, verbis angustus: abundansMente, sed ore minor: fructu non fronde beatus:Sensus divitias verbi brevitate coarctat.
PL 18, 144Aシュンマクスは言葉に控えめだが、精神は深い。思いには惜しみなく、言葉には乏しい。豊かであり、精神において、だが口は及ばない。葉ではなく実に恵まれている。思いの富を、言葉の短さの中に押し込める。
Testimonium XI
第XI項PL 18, 144BDeinde retinetis facundissimi Symmachi eximium dictum. Specto feliciter virtutis ejus augmenta, qui differo laudare principia.
PL 18, 144Bさらに、諸君は、いとも雄弁なシュンマクスの傑出した言葉を覚えている。「私は、彼の徳が増し加わるのを幸いな思いで見守る。その始まりを称えるのは後に延ばしながら」。
Testimonium XII
第XII項PL 18, 144BDum in Romana urbe Valentinianus et Theodosius morarentur, festivitates pro Victoria celebrantes, tunc suam bonitatem circa Symmachum exconsulem Theodosius imperator ostendit. Is enim Symmachus inter senatores praecipuus habebatur, eratque Romani eloquii eruditione mirabilis, cujus multi quoque reperiuntur libri. Scripsit autem Maximi laudem, eamque recitavit: unde postea reus esse majestatis videbatur. Quamobrem mortem metuens, confugit in ecclesiam. Verum imperator, cum esset perfectissimae Christianitatis, et non solum suae fidei sacerdotes honoraret, sed etiam Novatianos, qui proxime ejus fidei decreta servarent, Leontio tunc episcopo Romano Ecclesiae Novatianorum rogante beneficium conferens, Symmachum absolvit a crimine. Cumque veniam Symmachus meruisset, Apologeticum, id est, satisfactionalem librum ad Theodosium conscripsit imperatorem. Haec ille. Quae etiam exstant apud Sozomenum Hist. Eccles. lib. V, cap. 14; et Nicephor. lib. XII, cap. 21.
PL 18, 144Bウァレンティニアヌスとテオドシウスがローマ市に滞在し、勝利を祝う祭りを営んでいたとき、テオドシウス帝は、前執政官シュンマクスに対して自らの善意を示した。実にこのシュンマクスは、元老院議員のなかで第一人者と見なされ、ローマの雄弁の学識において驚くべき人で、その書も多く見いだされる。彼はマクシムスへの賛辞を書き、それを朗読した。そのため、のちに大逆罪の被告と見なされた。それゆえ、死を恐れて、教会に逃げ込んだ。しかし皇帝は、きわめて完全なキリスト教徒であり、自らの信仰の祭司〔sacerdos〕たちを敬うのみならず、その信仰の教令をほぼ守るノウァティアヌス派をも敬ったので、そのときノウァティアヌス派の教会のローマ司教レオンティウスが願い出たのに恩恵を施して、シュンマクスをその罪過から放免した。シュンマクスは赦しを得たので、皇帝テオドシウスに宛てて『弁明』、すなわち釈明の書を書いた。以上が彼の言葉である。同じことはソゾメノス『教会史』第5巻第14章、ニケフォロス第12巻第21章にもある。
Testimonium XIII
第XIII項PL 18, 144D弁論の勝利のヤシを、勝利の女神は友から奪う。それはアンブロシウスのもとへ移る。女神の怒りは、いっそうその味方をする。
Testimonium XIV
第XIV項PL 18, 144DRhadagaisus Scytha, cum ducentis millibus Gothorum a Scythia veniens, Italiam invadit. Ex hoc murmur multorum blasphemantium infremit in Christum. Christianitatis tempora culpantes, felicitatem attollunt: inter quos praecipue Symmachus orator furebat, qui etiam scriptis et epistolis suis agebat de idololatria, et de repetenda ara Victoriae. Quorum latrantium ora injecto eis veritatis osse obstruxerunt Augustinus libro de Civitate Dei, et Orosius Historia sua. Prudentius quoque poeta luculento metrici operis libello blasphemias Symmachi refellit.
PL 18, 144Dスキタイ人ラダガイススは、二十万のゴート人とともにスキタイから来て、イタリアに侵入する。これを機に、冒瀆する多くの者のつぶやきが、キリストに向かってどよめく。彼らはキリスト教の時代を咎め、繁栄を持ち上げる。その中でも、とりわけ弁論家シュンマクスが猛り立ち、自らの著作と書簡のなかで、偶像崇拝について、また勝利の女神の祭壇を取り戻すことについて論じていた。吠えるその者たちの口に、真理の骨を投げ込んで塞いだのが、『神の国』の書のアウグスティヌスと、自らの『歴史』のオロシウスである。詩人プルデンティウスもまた、韻文作品の輝かしい小冊子で、シュンマクスの冒瀆を論駁した。
Testimonium XV
第XV項PL 18, 145AQ. Symmachus, vir consularis, et Urbi praefectus eloquentissimus et doctissimus, Ausonii frater: qui causam gentilium deorum luculentissima oratione defendit apud Theodosium et Valentinianum imperatores: quae oratio libro quinto ( in hac edit. decimo) epistolarum inseritur. Contra quam ardentissime scripsit D. Ambrosius, et Aurelius Prudentius, qui circa haec tempora floruit, duobus elegantissimis libris, versu heroico. Scripsit autem Epistolas quoque familiares elegantissimas, mirae brevitatis ac rotunditatis, Ciceronis Academiae primus accola: quae pro Caroli et Casparini epistolis certe sunt junioribus legendae, et quas nostri saeculi duo clarissima lumina Pomponius Laetus et Angelus Politianus mire laudarunt. Habent enim elegantiam concinnam cum brevitate amabili, et hujus temporis gesta nonnulla explicant. Lege, lector, et laetaberis.
PL 18, 145AQ. シュンマクスは、執政官格の人にして首都長官、きわめて雄弁で学識に富み、アウソニウスの兄弟である。彼は、異教の神々の主張を、最も輝かしい弁論によって、皇帝テオドシウスとウァレンティニアヌスの前で弁護した。その弁論は、書簡集の第5巻(この版では第10巻)に収められている。これに対し、聖アンブロシウスと、この時代の頃に盛りであったアウレリウス・プルデンティウスが、最も熱烈に書いた。後者は、二巻のきわめて優雅な書を、英雄詩格の韻文で著した。彼はまた、きわめて優雅な私的書簡をも著した。驚くべき簡潔さと丸みを備え、キケロの学園の第一の住人である。これらの書簡は、カロルスやカスパリヌスの書簡の代わりに、確かに若者たちに読まれるべきであり、我々の世紀の二つの最も輝かしい光、ポンポニウス・ラエトゥスとアンジェロ・ポリツィアーノ〔Angelus Politianus〕が見事に称賛した。それらは、巧みに整った優雅さと愛すべき簡潔さをもち、この時代の出来事のいくつかを説明している。読者よ、読め、そうすれば喜ぶだろう。
Testimonium XVI
第XVI項PL 18, 145BFuit Symmacho vera facundia, solers ingenium et acutum: par sententiarum gravitas et venustas, si verba respicias, brevitas grata: sin altius sensum investiges, prolixa et multiplex eruditio. Adde sapientiae civilis solidam atque abstrusam cognitionem. Adde raram sub imperatoribus sanctimoniam morum, et Romanam in jure suggerendo libertatem. Non ille rerum publicarum moderatoribus, aut jureconsultis, imprimis magnorum principum consiliariis aut secretariis, tractandus levi manu.
PL 18, 145Bシュンマクスには、真の雄弁と、巧みで鋭い才があった。思想の重みと優美は等しく、言葉に目を向けるなら、好ましい簡潔さがあり、いっそう深く意味を探るなら、広く多岐にわたる学識がある。これに、市民としての知恵の堅固で奥深い知識を加えよ。さらに、皇帝たちのもとにあって稀な品行の清廉さと、法を進言するうえでのローマ人らしい自由闊達さを加えよ。国家の舵取りをする者たちや法学者たち、とりわけ大君主の顧問官や書記官が、軽い手で扱ってよい人ではない。
Testimonium XVII
第XVII項PL 18, 146ACui thymus eloquii, brevitas cui docta, gravis cuiSententiarum dignitas,Principibus cui digna viris prudentia rerum,Et felle non tincti sales,Cui Themidos Latiae decreta verenda placebunt,Vigorque sollers: Huc ades.
PL 18, 146A雄弁のタイムの香り、熟達した簡潔さ、重みある思想の品位を好む者、君主たる人々にふさわしい事の分別、苦味に染まらぬ機知、ラテンのテミス〔法の女神〕の畏るべき定めと、巧みな気力とを喜ぶ者は、ここに来よ。
Testimonium XVIII
第XVIII項PL 18, 146BDici non potest, quanti merito suo aestimandae sint Symmachi epistolae. Non sane ob accuratam illam, et maxime ei generi scriptionis aptam brevitatem solum, sed propter sententias politicas tales atque ea copia, ut vel inde prudens aliquis reipublicae cum gloria et emolumento administrandae usum discere possit. Nulla ex iis est quae non spiret genium quempiam viri in rebus egregii publici procurandis exercitati: nulla epistola est, quae non integrum dogma politici alicujus syntagmatis propagare queat.
PL 18, 146Bシュンマクスの書簡が、その価値に応じてどれほど高く評価されるべきか、言い表せない。それは、そのジャンルの書き物に最もふさわしい、あの入念な簡潔さのゆえだけではない。むしろ、政治に関する見解がこれほどのものであり、これほど豊富で、そこから、国家を栄光と利益をもって治めるための実際を、思慮ある者が学び取れるほどだからである。その中に、公の事務を取り仕切ることに練達した卓越した人物の、何らかの天分を息づかせていないものは一つもない。ある政治論考の完全な教説を伝えることができないような書簡は、一つもない。