作者不詳不詳

Sermones S. Ambrosio hactenus ascripti › 全文

Sermones S. Ambrosio hactenus ascripti 全文

Anonymous · PL 17, 604A–734A

Sermo I. Dominica I Adventus

第1説教 待降節第1主日PL 17, 604A
1

1. Hoc tempus, fratres charissimi, non immerito Domini adventus vocatur, nec sine causa sancti patres adventum Domini celebrare coeperunt, sermones de his diebus ad populum habuerunt; id namque ideo instituerunt, ut se unusquisque fidelis praepararet et emendaret, quo digne Dei ac Domini sui nativitatem celebrare valeret.

PL 17, 604A

1. この時は、いとも愛する兄弟たちよ、主の到来〔adventus。待降節の名〕と呼ばれるのももっともであり、聖なる父たちが主の到来を祝い始め、この日々について民に説教をしたのも理由のないことではない。彼らがこれを定めたのは、信徒の一人ひとりが身を備え、改め、それによって、自らの神にして主の誕生をふさわしく祝えるようにするためであった。

2

Nam si aliquis vestrum seniorem suum in ejus domum suscepturus, ab omnibus sordibus et immundis rebus ipsam domum mundaret, et quaeque honesta et necessaria essent, secundum suam possibilitatem praepararet; et hoc facit mortalis suscepturus mortalem: quanto magis se mundare debet creatura, ut suo creatori apparenti in carne non displiceat?

PL 17, 604A

もし諸君のうち誰かが、自分の目上の者をその家に迎えようとして、その家をあらゆる汚れと不潔なものから清め、品位ある必要な物をことごとく、自分の力に応じて整えるなら——しかもこれは死すべき者が死すべき者を迎えようとしてすることである——被造物は、肉において現れる自らの造り主に不快を与えぬよう、どれほどいっそう自らを清めねばならないか。

3

Ille justus venit ad nos peccatores, ut ex peccatoribus faceret justos: pius venit ad impios ut nos faceret pios: humilis venit ad superbos, ut ex superbis faceret humiles. Quid plura? Ille natura bonus, venit ad homines, qui erant pleni omnibus malis.

PL 17, 605A

正しい者が、罪人である我々のもとに来たのは、罪人から正しい者たちを作るためであった。慈しみ深い者が不敬虔な者のもとに来たのは、我々を敬虔にするためであった。へりくだる者が高ぶる者のもとに来たのは、高ぶる者からへりくだる者を作るためであった。これ以上何を言おう。本性において善なる者が、あらゆる悪に満ちていた人々のもとに来たのである。

4

2. Quapropter hortamur vos ut his diebus abundantius eleemosynas faciatis, ad Ecclesiam frequentius conveniatis, confessionem peccatorum vestrorum purissime faciatis: et non solum ab omni immunditia, sed etiam ab uxoribus propriis studiosissime vos contineatis: odium nihilominus, iram et indignationem, clamorem et blasphemiam, superbiam atque jactantiam, cum omni carnali delectatione procul a vobis repellatis; ut cum dies Dominicae nativitatis advenerit, salubriter ipsum celebrare possitis.

PL 17, 605A

2. それゆえ我々は諸君に勧める。この日々には、いっそう豊かに施しを行い、いっそう頻繁に教会に集まり、諸君の罪の告白をこの上なく純粋に行え。あらゆる不潔からのみならず、自分の妻たちからさえ、熱心に身を慎め。憎しみ、怒りと憤り、叫びと瀆神、高慢と誇示を、あらゆる肉の快楽とともに、自分から遠く退けよ。主の誕生の日が来たとき、救いをもってそれを祝えるようにするためである。

5

Et sicut multi sunt solliciti de carnalibus divitiis, et de pretiosis vestimentis, ut honorabiliores caeteris videantur in illa die; ita vos sollicitiores estote de spiritalibus divitiis et vestimentis; quia sicut anima melior est carne, ita deliciae spiritales meliores sunt, quam carnales.

PL 17, 605B

また、多くの者が肉の富と高価な衣に心を砕き、その日に他の者より立派に見えようとするように、諸君は霊の富と衣にいっそう心を砕け。魂が肉より優れているように、霊の悦びは肉の悦びより優れているからである。

6

Et multo melius est animam ornare virtutibus, quam corpus pretiosis induere vestibus. 3. Haec admonitio, fratres, idcirco ad vos facta est, ut qui boni sunt, per hanc sint meliores; et qui malos se esse recolunt, certissime convertantur; ut pariter in die Dominicae nativitatis laetari spiritaliter mereantur: ipso praestante, qui cum Patre et Spiritu sancto vivit et regnat per infinita saecula saeculorum, amen.

PL 17, 605B

また、魂を徳で飾るほうが、体に高価な衣を着せるよりはるかに善い。3. 兄弟たちよ、この勧告が諸君に向けてなされたのは、善い者がこれによっていっそう善くなり、自分が悪いと思い返す者が確実に回心し、ともに主の誕生の日に霊において喜ぶにふさわしくなるためである。彼がそれを与えてくれる。彼は父と聖なる霊とともに、世々限りなく生き、治める。アーメン。

Sermo II. De natali Domini veniente

第2説教 近づく主の降誕についてPL 17, 605D
1

1. Satis abundeque dixisse me credo superiore Dominica quemadmodum compti vel nitidi natalem Domini suscipere debeamus, et supervenientem festivitatem ejus omni ambitione retinere.

PL 17, 605D

1. 前の主日に、我々がどのように身を飾り清らかにして主の降誕を迎えるべきか、またその間近に迫る祝日をあらゆる熱意をもって保つべきかについて、十分すぎるほど語ったと私は信じる。

2

Retinere, inquam, ut et si dies solemnitatis ejus transeat, apud nos tamen sanctificationis ipsius beatitudo permaneat; haec enim gratia natalis est Domini Salvatoris, ut in futurum ad praedestinatos transeat, in praeteritum remaneat ad devotos.

PL 17, 605D

保つ、と私は言う。その祝いの日が過ぎ去っても、その聖化の幸いが我々のもとにとどまるようにである。実に、救い主なる主の降誕の恩寵とは、将来に向けては予定された者たちのもとへ移り、過去に向けては敬虔な者たちのもとにとどまる、というものだからである。

3

Oportet ergo esse nos sanctitate puros, mundos pudicitia, nitidos honestate; ut quo diem festum advenire propinquius cernimus, eo accuratius incedamus.

PL 17, 606A

それゆえ我々は、聖性において純粋、慎みにおいて清く、品位において輝く者でなければならない。祝日が近づくのを間近に見るほど、いっそう注意深く歩むためである。

4

Si enim mulierculae solent aliquas ferias suscepturae, maculas vestium suarum aqua diluere; cur non magis nos excepturi natalem Domini, maculas animarum nostrarum fletibus abluamus?

PL 17, 606A

実に、女たちは、何らかの祝日を迎えようとするとき、自分の衣の染みを水で洗い落とすのが常である。ならば我々は、主の降誕を迎えようとしているのだから、なおさら、我々の魂の染みを涙で洗い流さないでよかろうか。

5

2. Et illae quidem si adeo infectae et obscurae sordibus fuerint, ut maculas sola aqua non purget, addunt mollitiem olei, saponis etiam acrimoniam: nos quoque si tam grave peccatum fuerit, ut id minime solis fletibus abluatur, addamus misericordiae oleo acrimoniam jejunii.

PL 17, 606A

2. 彼女たちとて、汚れで染まり暗くなりすぎて、水だけでは染みが落ちない場合には、油の柔らかさを加え、さらに石鹸の鋭さをも加える。我々も、罪があまりに重く、涙だけではとても洗い流せないなら、慈しみの油に、断食の鋭さを加えよう。

6

Nullum enim tam grave delictum est, quod non purgetur abstinentia, eleemosynis exstinguatur; ait enim sanctus propheta: Sicut aqua exstinguit ignem, ita eleemosyna exstinguit peccatum (Eccl. III, 33) .

PL 17, 606B

禁欲によって清められず、施しによって消されないほど重い罪〔delictum〕はないからである。聖なる預言者は言う。「水が火を消すように、施しは罪〔peccatum〕を消す」(集会の書3:33)。

7

Magna ergo est eleemosyna, quae ardentium criminum globos benevolentiae suae fonte refrigerat, et quodam irriguo largitatis obruit incendia delictorum; ut quamvis offensus Deus, quamvis criminibus provocatus, cogatur liberare eleemosynis, quem disposuerat punire peccatis.

PL 17, 606B

それゆえ施しは偉大である。施しは、燃え上がる罪過の塊を、その好意の泉で冷まし、気前のよさのいわば灌漑によって、罪〔delictum〕の火災を覆い消す。したがって神は、たとえ怒らされ、罪過に挑まれていても、罪のゆえに罰しようと定めていた者を、施しによって放免せざるをえなくされるのである。

8

Cogitur enim a nobis quodammodo, dum compellitur pro actibus nostris mutare sententiam et in uno eodemque homine nunc severitate judicis permoveri, nunc patris pietate blandiri. Pater enim nobis Deus est, cum bene agimus: judex noster est, cum peccamus.

PL 17, 606B

実に、神は我々によっていわば強いられている。我々の行いに応じて判断を改めさせられ、一人の同じ人のうちで、あるときは裁き主の厳しさに動かされ、あるときは父の慈しみに和らげられるからである。我々が善く行うとき、神は我々の父であり、我々が罪を犯すとき、神は我々の裁き主である。

9

Compellitur ergo operibus nostris Dominus, ut nobis suam misericordiam largiatur; atque ideo ipse in Evangelio sancto dicit: A diebus Joannis Baptistae regnum caelorum cogitur (Matth. XI, 12) . Quae sententia quem intellectum habeat, videamus.

PL 17, 606C

ゆえに主は、我々の業によって、その慈しみを我々に与えるよう強いられる。それゆえ主自身が聖なる福音書の中で言う。「洗礼者ヨハネの日々から、天の国は強いられる」(マタイ11:12)。この言葉がどのような意味を持つか、見よう。

10

3. Regnum coelorum non nisi Christus est Dominus, qui regnat in coelis. Cogi autem verbum tunc solet dici, cum res aliqua rarior assidua operatione densatur.

PL 17, 606C

3. 天の国とは、天で治める主キリストにほかならない。ところで「強いられる」という語〔cogi は「強いられる」のほか、「寄せ集められる、凝集する」の意でも言う。ここでは後者の意味で説かれる〕は、何かまばらなものが絶え間ない働きによって密にされるときに言われるのが常である。

11

Ex quo ergo Joannes Baptista Salvatoris annuntiavit adventum, ex eo regnum coelorum, quod prius fluidum et remissum apud Judaeos jacebat, credentium populorum coepit assiduitate densari, et omnis illa regni raritas praedicationum frequentatione solidari; tam enim rarum fuit apud Judaeos regnum, ut transiret ad gentes: tam fluidum, ut emanaret ad populos.

PL 17, 606C

それゆえ、洗礼者ヨハネが救い主の到来を告げたときから、ユダヤ人のもとでそれまで流れ出て緩んでいた天の国は、信じる諸々の民の絶え間なさによって密になり始め、国のあのまばらさはみな、説教が頻繁に行われることで固められ始めた。実に天の国はユダヤ人のもとであまりにまばらだったので諸国民へ移り、あまりに流れやすかったので諸々の民へ溢れ出たのである。

12

Nunc autem tanta credentium cogitur densitate, ut fixum et solidum maneat sine fine, sicut Scriptura dicit: Et regni ejus non erit finis (Luc. I, 33) .

PL 17, 606D

しかし今は、信じる者たちのこれほどの密度に凝集されており、終わりなく固くとどまる。聖書が言うとおりである。「その国に終わりはない」(ルカ1:33)。

13

Cogimus ergo regnum coelorum, et vim quodammodo facimus, sicut ait, evangelica lectio: Et vim facientes diripiunt illud (Matth. XI, 12) .

PL 17, 606D

ゆえに我々は天の国を強いる、すなわちいわば力を加える。福音書の朗読が言うとおりである。「力を加える者たちがそれを奪い取る」(マタイ11:12)。

14

Vim, inquam, facimus Domino, non compellendo, sed flendo: non provocando injuriis, sed lacrymis exorando: non blasphemando per superbiam, sed per humilitatem moerendo.

PL 17, 606D

私は言う、我々が主に力を加えるのは、強要することによってではなく、泣くことによってである。侮辱で挑むことによってではなく、涙で懇願することによってである。高慢によって瀆すことによってではなく、へりくだって嘆くことによってである。

15

O beata violentia! quae non indignatione percutitur, sed misericordia condonatur: beata, inquam, violentia, quae vim patienti bonitatem elicit, et utilitatem tribuit inferenti: mala res admittitur, et de injuria nemo causatur: vis admittitur, et religio propagatur.

PL 17, 607A

おお、幸いな暴力よ。怒りによって打たれるのでなく、慈しみによって赦される暴力。幸いな暴力、と私は言う。力を被る者から善意を引き出し、力を加える者に益を与える暴力。悪事が行われるが、不当な扱いを訴える者は誰もいない。力が行われるが、信心が広まる。

16

Quisquis enim violentior Christo fuerit, religiosior habebitur a Christo. Aggredimur ergo in itinere Dominum si quidem ipse est via (Joan. XIV, 6) , et more latronum bonis eum suis exspoliare nitimur, cupimus illi auferre regnum, thesauros, et vitam: sed ille tam dives et largus est, ut non abnuat, non resistat; et cum omnia dederit, nihilominus omnia ipse possideat.

PL 17, 607A

実に、キリストに対していっそう暴力を振るった者は、キリストによっていっそう敬虔と見なされる。我々は道の途上で主を襲う——主自身が道である(ヨハネ14:6)のだから——そして盗賊のように主の財を奪い取ろうとし、主から国と財宝と生命を取り去ろうと望む。だが主はたいへん豊かで気前がよいので、拒まず、抵抗せず、すべてを与えながら、なおすべてを自ら所有する。

17

Aggredimur, inquam, illum non ferro, non fuste, non saxo: sed mansuetudine, ac bonis operibus, et castitate. 4. Haec sunt arma fidei nostrae, quibus in congressione certamus.

PL 17, 607A

私は言う、我々が主を襲うのは、剣でも棒でも石でもなく、柔和と善い業と貞潔によってである。4. これらが我々の信仰の武器であり、これによって我々は衝突において戦う。

18

Ut autem his armis uti in vi inferenda possimus, ante corporibus nostris vim quodammodo faciamus: expugnemus membrorum vitia, ut virtutum praemia consequamur; prius enim ipsi regnare debemus in nobis, ut regnum possimus diripere Salvatoris.

PL 17, 607B

だが、力を加えるのにこれらの武器を用いることができるよう、まず我々の体にいわば力を加えよう。肢体の悪徳を攻め落とし、徳の報いを得よう。まず我々自身が自分の内で治めねばならない。そうして救い主の国を奪い取ることができるのである。

19

Ait ergo Evangelium: Et vim facientes diripiunt illud (Matth. XI, 12) . Raptores igitur sumus, raptores autem non nisi aliena diripiunt. Agnosco veram esse sententiam: Christum enim Ecclesia rapuit Synagogae, et alienae gentis regnum vim faciendo possedit.

PL 17, 607B

それゆえ福音書は言う。「力を加える者たちがそれを奪い取る」(マタイ11:12)。したがって我々は奪う者であり、奪う者とは他人の物を奪い取る者にほかならない。この言葉が真であることを私は認める。教会は会堂からキリストを奪い取り、他国の民の国を、力を加えて我がものとしたからである。

20

Nam Salvator missus sub Lege, natus sub Lege, nutritus juxta Legem, dum a Judaeis negligitur, a gentibus occupatur: et dum a sacerdotibus perditur, a peccatoribus invenitur, sicut ipse ait: Publicani et meretrices praecedunt vos in regnum coelorum (Matth. XXI, 32) .

PL 17, 607B

実に救い主は、律法のもとに遣わされ、律法のもとに生まれ、律法に従って育てられたが、ユダヤ人に顧みられなくなると、諸国民に捉えられる。祭司たちによって失われると、罪人たちによって見いだされる。主自身が言うとおりである。「徴税人と遊女が、汝らに先立って天の国に入る」(マタイ21:32)〔引かれた句はマタイ21:31〕。

21

Raptores igitur sumus. 5. Mirandum non est, quippe qui a tali auctore descendimus; scriptum est enim de patriarcha nostro Benjamin: Lupus rapax (Gen. XLIX, 27) ; rapit enim quod suum non est.

PL 17, 607C

したがって我々は奪う者である。5. それは驚くに当たらない。我々はそのような祖から出た者だからである。我々の族長ベニヤミンについて、こう書かれている。「奪う狼」(創世記49:27)。彼は自分のものでないものを奪うのである。

22

Ita et nos velut filii rapacis lupi alienarum pastorem ovium nostra intentione praeripimus, sicut ipse dicit: Non sum missus, nisi ad oves perditas domus Israel (Matth. XV, 24) . Rapitur itaque Christus, cum a Judaeis dimittitur, et ab alienigenis praedicatur.

PL 17, 607C

こうして我々も、奪う狼の子らのように、他人の羊の牧者を、我々の熱意によって先んじて奪う。主自身が言うとおりである。「私は、イスラエルの家の失われた羊のもとにしか遣わされていない」(マタイ15:24)。ゆえにキリストは、ユダヤ人に手放され、異国の者たちに宣べ伝えられるとき、奪われるのである。

23

Rapitur Christus, cum occiditur a Judaeis, et sepelitur a nobis. Rapitur Christus a vigilantibus discipulis, a dormientibus perditur pharisaeis; sicut mentiendo ipsi confessi sunt, dum custodias ponerent sepulturae, post resurrectionem Domini, dicentes: Quia discipuli ejus nocte venerunt, et furati sunt eum, nobis dormientibus (Matth. XXVIII, 64) .

PL 17, 607C

キリストは、ユダヤ人に殺され、我々に葬られるとき、奪われる。キリストは目覚めている弟子たちに奪われ、眠っているファリサイ派の人々には失われる。主の復活ののち、墓に番兵を置いたとき、彼ら自身が偽って告白したとおりである。「彼の弟子たちが夜に来て、我々が眠っている間に彼を盗んだ」(マタイ28:64)〔引かれた句はマタイ28:13〕。

24

Unde spiritaliter intelligimus quia Christum omnes dormientes perdunt, vigilantes inveniunt; atque ideo Apostolus dicit: Surge, qui dormis, et exsurge a mortuis, et illuminabit te Christus (Ephes. V, 14) .

PL 17, 607D

ゆえに霊的な意味で、我々はこう悟る。キリストを失うのは眠っているすべての者であり、見いだすのは目覚めている者たちである、と。だから使徒は言う。「眠る者よ、起きよ。死者の中から立ち上がれ。そうすればキリストが汝を照らす」(エフェソ5:14)。

25

Vides ergo mortuum esse, qui ita dormit, ut non custodiat Salvatorem; et ideo illi pharisaei velut mortui non potuerunt servare viventem.

PL 17, 607D

こうしてあなたは、救い主を見守らずに眠る者が死んでいることを見る。それゆえあのファリサイ派の人々は、死者のように、生きている者を守ることができなかった。

26

Propterea, fratres, non dormiamus, sed vigilemus circa ipsum Dominum nostrum Salvatorem; ut appositis jugiter custodiis, nemo illum auferat a sepultura pectoris nostri, nec dicamus aliquando: Venerunt, et dormientibus nobis, furati sunt eum.

PL 17, 608A

だから兄弟たちよ、眠らず、我々の主なる救い主のまわりで目を覚ましていよう。絶え間なく見張りを置いて、誰も彼を我々の胸の墓から取り去らないように。そして、「彼らが来て、我々が眠っている間に彼を盗んだ」といつか言うことのないようにしよう。

27

Habemus enim inimicos, qui Christum de cordibus nostris, si obdormierimus, auferre nitantur. Unde pervigili cura servemus eum in sepulcro animarum nostrarum; ibi perquiescat, ibi dormiat; ibi cum voluerit, resurgat.

PL 17, 608A

実に我々には敵がおり、我々が眠り込むなら、キリストを我々の心から奪い去ろうとするのである。それゆえ、寝ずの配慮をもって、我々の魂の墓に彼を守ろう。そこで安らぎ、そこで眠り、そこで、望むときに復活するように。

28

6. Ergo, fratres, natalem Domini suscepturi, ab omni conscientias nostras faece mundemus; ac curemus nos non sericis vestibus, sed operibus pretiosis.

PL 17, 608A

6. それゆえ兄弟たちよ、主の降誕を迎えようとして、あらゆる澱から我々の良心を清めよう。絹の衣ではなく、尊い業で我々を整えよう。

29

Vestimenta enim nitida membra operire possunt, conscientiam ornare non possunt; nisi quod majoris verecundiae est nitidum membris incedere, et pollutum sensibus ambulare.

PL 17, 608A

輝く衣は肢体を覆うことはできても、良心を飾ることはできない。ただ、肢体は輝いて歩きながら、思いは汚れて歩くのは、いっそう恥ずべきことである。

30

Interioris igitur hominis prius ornemus affectum, ut exterioris quoque sit amictus ornatus; spirituales maculas abluamus, ut in nobis carnalia fulgeant vestimenta. Nihil autem prodest fulgere vestimentis, et sordere flagitiis.

PL 17, 608B

ゆえに、内なる人の心情をまず飾り、外なる人にもまた、飾られた装いがあるようにしよう。霊の染みを洗い流し、我々のうちで肉の衣が輝くようにしよう。衣で輝きながら、恥ずべき行いで汚れているのは、何の益にもならない。

31

Ubi enim tenebrosa conscientia est, totum corpus subobscurum est. Habemus autem quo conscientiae maculas abluamus, sicut scriptum est: Date eleemosynam, et omnia munda sunt vobis (Luc. XI, 41) .

PL 17, 608B

実に、良心が暗いところでは、体全体が薄暗い。しかし我々には良心の染みを洗い落とすものがある。書かれているとおりである。「施しをせよ。そうすれば、すべてが汝らにとって清い」(ルカ11:41)。

32

Bonum eleemosynae mandatum, per quod manibus operamur, corde mundamur, praestante Domino nostro Jesu Christo, qui cum Patre et Spiritu sancto vivit et regnat in saecula saeculorum, amen.

PL 17, 608B

施しの掟は善い。それによって我々は手で働き、心で清められる。我々の主イエス・キリストがそれを与えてくれるのである。彼は父と聖なる霊とともに、世々限りなく生き、治める。アーメン。

Sermo III. In die natalis Domini I

第3説教 主の降誕の日に 1PL 17, 608C
1

1. Domini nostri Jesu Christi, fratres, nativitatem celebrantes, videamus sensum hujus evangelicae lectionis, quae modo lecta est; dicit enim sanctus Evangelista Augusti Caesaris edicto censum professum esse mundum universum, et ob hoc ascendisse Joseph a Galilaea de civitate Nazareth in Judaeam in civitatem David, quae vocatur Bethleem; ut ibi profiteretur cum Maria uxore praegnante, et pro utroque solveret censum, ut pote de eadem familia (Luc. II, 1 et seq.) .

PL 17, 608C

1. 兄弟たちよ、我々の主イエス・キリストの誕生を祝いつつ、今しがた朗読された福音書の朗読の意味を見よう。聖なる福音書記者は言う。アウグストゥス・カエサルの勅令により、全世界が人口調査の登録をした。このためヨセフはガリラヤのナザレの町からユダヤのダビデの町、ベツレヘムと呼ばれる町へ上り、そこで身重の妻マリアとともに登録し、同じ家系の者であるから二人のために人頭税を納めたのである(ルカ2:1以下)。

2

Tanta quippe fuit pax, Filio Dei apparente in carne, per duodecim annos, ut omnes, secundum Esaiae vaticinium, contunderent gladios suos in aratra, et lanceas suas in falces (Esai. II, 4) .

PL 17, 608D

実に、神の子が肉において現れたとき、十二年のあいだ、平和はたいへん大きく、イザヤの預言のとおり、人はみな剣を鋤に、槍を鎌に打ち直したほどであった(イザヤ2:4)。

3

Ideo vero Filius Dei, auctor pacis, tempore pacis nascitur; ut omnes sequaces suos pacem amare doceret. Nam sicut Caesar Augustus misit Cyrinum ad exigendum censum; ita Deus verus Augustus misit praedicatores in mundum ad censum fidei exigendum.

PL 17, 608D

神の子、平和の創始者が、平和の時に生まれるのも、まさしくこのためである。自分に従う者たちすべてに、平和を愛することを教えるためである。カエサル・アウグストゥスが人頭税を取り立てるためにキリニウスを遣わしたように、真のアウグストゥスである神は、信仰の人頭税を取り立てるために、説教者たちを世に遣わした。

4

Reddamus ergo, fratres, censum fidei et bonae actionis. Nullus remaneat, omnes ascendamus de Galilaea, id est, de volubilitate mundi in Judaeam, id est, rectae confessionis regionem; quatenus Bethleem, id est, domus panis esse mereamur, illius videlicet, qui dicit: Ego sum panis vivus, qui de coelo descendi (Joan. VI, 41) .

PL 17, 609A

それゆえ兄弟たちよ、信仰と善い行いの人頭税を納めよう。残る者は誰もないように。我々はみな、ガリラヤ、すなわち世の移ろいやすさから、ユダヤ、すなわち正しい告白の地へ上ろう。そうしてベツレヘム、すなわちパンの家となるにふさわしくなろう。それはすなわち、「私は、天から降った生きたパンである」(ヨハネ6:41)〔「生きたパン」の句はヨハネ6:51〕と言うあの者の〔家〕である。

5

2. Narrat praeterea Evangelium quia cum genuisset beata semper virgo Maria Christum, pannis ipsum involutum posuerit in praesepio: quae nec mysterio vacant; voluit enim Christus pannis involvi, ut nos a laqueis mortis absolveret.

PL 17, 609A

2. さらに福音書は語る。福なる、常におとめであるマリアがキリストを産むと、産着にくるんで飼い葉桶に寝かせた、と。これは奥義を欠いていない。キリストが産着にくるまれることを望んだのは、我々を死の罠から解き放つためであった。

6

Et bene dicit: Ibant; ut ostendat quod in via nascitur: hoc autem, quia viam nobis se ostendere venerat. Voluit in angusto praesepio poni, qui venerat nobis regni coelestis latitudinem praeparare.

PL 17, 609A

そして福音書が「彼らは行った」〔ibant〕と言うのは、正しい。彼が道の途上で生まれることを示すためである。それは、彼が我々に道を示すために来たからである。狭い飼い葉桶に置かれることを望んだのは、我々に天の国の広さを備えるために来た者である。

7

Non in sericis vel in auratis pannis, sed in vilibus involvi voluit, qui nobis immortalitatis stolam reddere venerat. Iis astringi se permisit, qui nostros pedes et manus ad opera bona agenda solvere properabat. Quid ad haec dicendum est, fratres?

PL 17, 609B

絹や金の布ではなく、粗末な布にくるまれることを望んだのは、我々に不死の衣を返すために来た者である。我々の足と手を解いて善い業を行わせようと急いでいた者が、それらに縛られることを自らに許した。兄弟たちよ、これに対して何を言うべきか。

8

Exclamandum est cum Psalmista: Quid retribuam Domino pro omnibus, quae retribuit mihi (Psal. CXV, 12) ?

PL 17, 609B

詩篇作者とともに叫ぶべきである。「主が私に返したすべてのことのゆえに、私は主に何を返そうか」(詩篇115:12)。

9

Ille quidem invenit calicem, quem retribuet: nos vero reddamus quod possumus, id est, eleemosynas, vigilias, lacrymas, pacem: dimittamus in nos peccantibus, ut nostra nobis dimittantur a Deo peccata.

PL 17, 609B

彼は実際、返すべき杯を見いだした〔続く詩篇115:13「救いの杯を私は受け」を踏まえる〕。だが我々は、できるものを返そう。すなわち、施し、徹夜の祈り、涙、平和である。我々に罪を犯す者を赦そう。我々の罪が神によって赦されるためである。

10

3. Pastores vero qui, nascente Dei Filio, supra gregem suum vigilabant, et angelos videbant, sanctos praedicatores significant: qui quo majorem curam habent animarum, eo frequentius angelica allocutione revelari merentur.

PL 17, 609B

3. 神の子が生まれるとき、自分の群れの上で見張りをし、天使たちを見た牧者たちは、聖なる説教者たちを表す。魂への配慮が大きいほど、彼らは天使の語りかけによっていっそう頻繁に示されるにふさわしくなるのである。

11

Angelo vero apparente, pastores turbantur; quia humanae naturae est ad angelorum aspectum pavere, et bonorum est angelorum consolationem adhibere timentibus.

PL 17, 609C

天使が現れると、牧者たちは動揺する。天使を見て恐れるのは人間の本性に属し、恐れる者たちに慰めをもたらすのは善い天使たちのすることだからである。

12

Unde mox pastores alloquitur, dicens: Nolite timere, et subdit quare: Ecce, inquit, evangelizo vobis gaudium magnum, quod erit omni populo (Luc. II, 10) . Pulchre dicit: Omni populo; quia de omni populo venerunt ad fidem.

PL 17, 609C

それで天使はすぐに牧者たちに語りかけて言う。「恐れるな」。そして理由を付け加える。「見よ、私は汝らに大きな喜びを告げる。それはすべての民のものとなる」(ルカ2:10)。「すべての民のものとなる」と言うのは見事である。あらゆる民から信仰に来たからである。

13

4. Uno itaque angelo cum pastoribus loquente, subito multitudo angelorum apparens hanc vocem emisit: Gloria in altissimis Deo, et in terra pax hominibus bonae voluntatis (Luc. II, 14) .

PL 17, 609C

4. こうして一人の天使が牧者たちに語っていると、突然、天使の大群が現れて、この声を発した。「いと高き所には神に栄光、地には善意の人々に平和」(ルカ2:14)。

14

In quo facto moraliter monemur, ut uno fratre legente, vel docente, vel quodlibet opus bonum agente, multitudo fidelium in laudem Dei prorumpat, et ad imitandum bonum quod cernit, assurgat.

PL 17, 609C

この出来事で我々は道徳的な意味で戒められる。一人の兄弟が朗読し、あるいは教え、あるいは何らかの善い業を行っているとき、信徒たちの群れが神への賛美に溢れ出し、目にする善を見倣おうと立ち上がるようにせよ、と。

15

Apparente vero Filio Dei in carne, gloria in altissimis Deo canitur, et pax in terra esse hominibus bonae voluntatis annuntiatur. Simus ergo et nos, fratres, bonae voluntatis, quatenus in pace vivere mereamur.

PL 17, 609D

神の子が肉において現れると、いと高き所で神に栄光が歌われ、地では善意の人々に平和があると告げられる。ゆえに兄弟たちよ、我々もまた善意の者であろう。平和のうちに生きるにふさわしくなるためである。

16

5. Sensum tamen Evangelicae lectionis et propter brevitatem diei, et prolixitatem divini officii sub brevitate perstringimus; ut vos monere possimus de his, quae ad vestram specialiter salutem pertinent.

PL 17, 609D

5. しかしながら、福音書の朗読の意味を、日の短さと、神聖な務め〔典礼〕の長さのゆえに、我々は手短にまとめる。諸君に、特に諸君自身の救いにかかわることを勧められるようにするためである。

17

Monendi enim sumus, ut afflictionem quae nobis propter dissonantiam regum supervenit, nostris reputare studeamus peccatis.

PL 17, 610A

というのも我々は、王たちの不和〔dissonantia regum。どの王たちの争いを指すかは本文に言われない〕のゆえに我々に降りかかった苦難を、我々の罪のせいと考えるよう努めるべく、戒められねばならないからである。

18

Ut ergo et ab ista persecutione, et ab aeterna damnatione liberari mereamini, unusquisque quidquid in se reprehensibile recognoscit, in hac die in qua Filius Dei nascitur, corrigat, id est, qui fuit adulter, voveat Deo castitatem; qui avarus, largitatem; ebriosus, sobrietatem; qui superbus, humilitatem; qui detractor, charitatem voveat, et reddat, secundum illum psalmi versiculum: Vovete, et reddite Domino Deo vestro (Psal. LXXV, 12) .

PL 17, 610A

それゆえ諸君がこの迫害からも、永遠の断罪からも解放されるにふさわしくなるよう、神の子が生まれるこの日に、各人は、自分のうちで咎められるべきものを認めるなら、それを正せ。すなわち、姦淫した者は神に貞潔を誓い、貪欲な者は気前のよさを、酒に溺れた者は節度を、高慢な者はへりくだりを、中傷する者は愛を誓い、それを果たせ。詩篇の句に従ってである。「汝らの神である主に誓い、果たせ」(詩篇75:12)。

19

Nos fideliter voveamus, ille dabit possibilitatem solvendi. 6. Valde quippe honestum est, fratres, ut nullus sit qui non hodie Domino aliquid offerat. Regibus vel amicis susceptis munera damus, et creatori omnium ad nos venienti nihil dabimus?

PL 17, 610A

我々は信をもって誓おう。彼が果たす力を与えるであろう。6. 兄弟たちよ、実に、今日、主に何かを献げない者が一人もないのは、まことにふさわしいことである。王たちや友を迎えるときには贈り物をする。我々のもとに来る万物の造り主に、何も与えないでよかろうか。

20

Nihil enim a nobis magis requirit, quam nosmetipsos. Offeramus ergo ei nos ipsos, quatenus et a praesentibus malis, et ab aeternis cruciatibus, ipsius ineffabili pietati liberati, in coelestis regni beatitudine suscepti, perpetuo valeamus gaudere; praestante ipso Domino ac redemptore nostro Jesu Christo, cui est omnis honor et gloria cum Patre et Spiritu sancto per infinita saecula saeculorum, amen.

PL 17, 610B

実に、彼が我々に何よりも求めるのは、我々自身である。それゆえ彼に我々自身を献げよう。そうして、現在の悪からも、永遠の苦しみからも、その言い表せない慈しみによって解放され、天の国の幸いのうちに迎え入れられて、とこしえに喜べるようにしよう。我々の主、贖い主イエス・キリストがそれを与えてくれるのである。彼に、父と聖なる霊とともに、すべての栄誉と栄光が世々限りなくある。アーメン。

Sermo IV. De natali Domini Salvatoris II

第4説教 救い主である主の降誕について 2PL 17, 610C
1

1. Verum est quod ait sanctus Joannes Baptista de Domino Salvatore, dicens: Illum oportet crescere, me autem minui (Joan. III, 30) .

PL 17, 610C

1. 洗礼者ヨハネが主なる救い主について言ったことは真実である。「彼は大きくならねばならず、私は小さくならねばならない」(ヨハネ3:30)。

2

Si quidem hoc primum etiam ipsis temporibus approbatur; ecce enim in nativitate Christi dies crescit, et Joannis nativitate decrescit: illo oriente lux proficit, hoc nascente minuitur.

PL 17, 610C

実に、このことはまず時節そのものによっても確かめられる。見よ、キリストの誕生では日が伸び、ヨハネの誕生では日が縮む。彼が昇るとき光は増し、後者が生まれるとき光は減る。

3

Ipsa enim quodammodo tempora famulantia partibus suis detrimentum patiuntur, cum servus gignitur: cum autem Dominus nascitur, consequuntur augmentum.

PL 17, 610C

時節そのものまでが、いわば仕える者として、僕が生まれるときにはその部分に損失を被り、主が生まれるときには増しを得るのである。

4

Profectum plane facit dies, cum mundi Salvator oritur: defectum patitur, cum ultimus propheta generatur; scriptum est enim: Lex et prophetae usque ad Joannem (Luc. XVI, 16) .

PL 17, 610D

実に日は、世の救い主が昇るときには増し、最後の預言者が生まれるときには欠ける。書かれているからである。「律法と預言者はヨハネまでである」(ルカ16:16)。

5

Atque ideo necesse erat ut obscuraretur Legis observatio, ubi evocatio, ubi Evangelii gratia refulgebat; et cessaret prophetia veteris Testamenti, cum novi Testamenti gratia succedebat. Ergo in nativitate Domini proficit dies.

PL 17, 610D

それゆえ、召し出しのあるところ、福音の恩寵が輝くところ〔底本は ubi evocatio, ubi Evangelii gratia refulgebat。evocatio には動詞が無い。ミーニュの脚注は、ubi evocatio は写本三つに無く、ルグドゥヌム版は gratia refulgebat を gloria refulgebat(栄光が輝く)とするとする。ubi evocatio を欠く写本に従えば「福音の恩寵が輝くところでは」となる。ここでは二つの ubi を並べて「召し出しのあるところ、福音の恩寵が輝くところ」と解した〕では、律法の遵守が暗くなる必要があり、新約の恩寵が代わって来るときには、旧約の預言が止む必要があった。こうして主の誕生で日が増すのである。

6

2. Non mirum si proficit dies, in qua novus justitiae sol coruscat: non mirum si proficit dies, quam splendidissima lux veritatis illuminat: ait enim evangelista de Christo Domino: Erat lux vera, quae illuminat omnem hominem (Joan. I, 9) .

PL 17, 611A

2. 日が増すのは不思議ではない。その日には正義の新しい太陽が輝くのだから。日が増すのは不思議ではない。その日を真理の最も輝かしい光が照らすのだから。福音書記者が主キリストについて言うからである。「すべての人を照らす真の光があった」(ヨハネ1:9)。

7

Igitur si erat lux vera, quae illuminat hominem, cur non illuminaret mundum? Atque ideo dies, quae lucem humano generi peperit, prius ipsa ejusdem lucis fulgore resplenduit, et conclusa jam spatia sua noctium tenebras Dominicae lucis nitore discussit.

PL 17, 611A

さて、人を照らす真の光があったのなら、なぜ世を照らさなかったであろうか。ゆえに、人類に光を産んだ日は、まず自らその光の輝きで光り輝き、すでに閉じ込められていたその領域の中で、夜の闇を主の光の輝きで追い払ったのである。

8

Occupaverat enim totam diem noctium longitudo, nisi in ipsa diei brevitate Christi refulsisset adventus: qui sicut ortu suo humani generis peccatorum tenebras discussit; ita et die nativitatis suae caliginum tenebras amputavit, et uno eodemque ortu lucem pariter intulit et hominibus et diebus.

PL 17, 611A

実に夜の長さが昼の全体を占めていたであろう。もしその昼の短さそのものの中で、キリストの到来が輝かなかったなら。彼は、その昇りによって人類の罪の闇を追い払ったように、その誕生の日によって霧の闇を断ち切り、同じ一つの昇りによって、人々にも日々にも等しく光をもたらしたのである。

9

Unde non est mirum si crescit dies, quae gemino fulgoris splendore vestitur. 3. Sed videamus adhuc quomodo Dominus Salvator crescat, Joannes Baptista decrescat.

PL 17, 611B

ゆえに、日が増すのは不思議ではない。二重の輝きの光に装われているのだから。3. だがなお、主なる救い主がどのように大きくなり、洗礼者ヨハネがどのように小さくなるかを見よう。

10

Diximus in superioribus quod Joannes quidem figuram Legis prophetarumque gestaverit: necesse erat ergo ut deficeret Lex, Evangelio coruscante; et minueretur Judaicus populus, populo christiano surgente.

PL 17, 611B

先に我々は、ヨハネは律法と預言者の象りを担っていたと述べた。それゆえ福音が輝くときに律法は衰え、キリスト教の民が起こるときにユダヤの民は減る必要があった。

11

Quis enim dubitat nativitate Domini, Synagogae esse conventicula vacuata, plebes multiplicatas Ecclesiae, et mirum in modum quotidie Christum per christianos suos crescere, Joannem minui per Judaeos? hos diei Dominici splendore fulgere, illos obscuritate noctium laborare?

PL 17, 611B

実に、主の誕生によって、会堂の集まりが空になり、教会の民が増えたこと、そして驚くべきことに、日ごとにキリストがキリスト者たちを通して大きくなり、ヨハネがユダヤ人を通して小さくなっていることを、誰が疑うだろうか。この者たち〔キリスト者〕は主の日の輝きで輝き、あの者たち〔ユダヤ人〕は夜の暗さに苦しんでいる、と。

12

Nox enim super Judaeos quodammodo major incubuit, ex quo dixerunt de nece Salvatoris: Sanguis hujus super nos, et super filios nostros (Matth. XXVII, 25) . Majoribus plane sunt noctium tenebris obscurati, ex quo conati sunt diem veritatis occidere.

PL 17, 611B

実に夜は、彼らが救い主の殺害について「その血は我々の上にも、我々の子らの上にもあれ」(マタイ27:25)と言って以来、ユダヤ人の上にいわばいっそう重くのしかかった。真理の昼を殺そうと企てて以来、彼らは確かにいっそう大きな夜の闇に覆われたのである。

13

4. Hoc autem quod dicimus, ut verius approbare possimus, utriusque nativitatem breviter exponamus.

PL 17, 611C

4. 我々が述べていることをいっそう確かに証明できるよう、両者の誕生を手短に説明しよう。

14

Ecce enim cum nascitur Christus, exsultant angeli, pastores pervigilant, Magi adveniunt, stella praecedit; et cuncta quae sunt in coelis terrisque pulcherrima, ipsi Domino deferuntur.

PL 17, 611C

見よ、キリストが生まれると、天使たちは歓喜し、牧者たちは寝ずに見張り、博士たちが来て、星が先に進む。天と地にある最も美しいものがすべて、主自身に捧げられる。

15

Deferuntur enim illi gloria per angelos, claritas per stellam, religio per magos, simplicitas per pastores: et quod apud ipsum solum futura essent haec omnia, ideo nascenti illi universa famulantur.

PL 17, 611C

すなわち彼に、天使たちによって栄光が、星によって栄光〔claritas〕が、博士たちによって信心が、牧者たちによって純朴が捧げられる。これらすべてが彼のもとにのみあるはずであったので、彼が生まれるとき万物が仕える。

16

Cum autem Joannes concipitur, Zacharias obmutescit, solemnis conticescit sacerdos, Elizabeth mater absconditur, significans post ortum suum Legis silentium, amissionem sacerdotii, latebras Synagogae.

PL 17, 611C

だがヨハネが宿されるとき、ザカリアは口がきけなくなり、祭儀を司る祭司は黙し、母エリサベトは身を隠す。これは、彼の誕生ののち、律法が沈黙し、祭司職が失われ、会堂が隠れることを示す。

17

Dubium autem non est quod Joannes natus pharisaeis justitiam Legis abstulerit, quod conceptus patri abstulit vocis obsequium. Crescit igitur Dominus semper, Joannes Baptista minuitur.

PL 17, 611D

ヨハネが生まれたとき、ファリサイ派の人々から律法の正義を取り去ったこと、彼が宿されたとき、父から声の務めを奪ったことには、疑いがない。こうして主は常に大きくなり、洗礼者ヨハネは小さくなる。

18

5. Non ideo minuitur, quod meritis aliquid derogetur: sed quoniam Salvatoris quotidie accumulatur gloria, illius minor fieri videtur. Lucerna denique vocatur Joannes, dicente Domino: Ille erat lucerna ardens (Joan. V, 35) .

PL 17, 611D

5. 彼が小さくなるのは、功績から何かが減らされるからではない。救い主の栄光が日ごとに積み重なるので、彼がそれより小さくなるように見えるのである。実にヨハネはともしびと呼ばれる。主が言うからである。「彼は燃えるともしびであった」(ヨハネ5:35)。

19

Lucernae igitur obscuratur lumen, cum radius solis effulget; et defectionem quamdam lampadis suae patitur, cum clarioris lucis splendore superatur. Quis enim sapiens lucernam requirat in sole?

PL 17, 612A

ともしびの光は、太陽の光線が輝き出るとき暗くなる。いっそう明るい光の輝きに打ち勝たれるとき、そのともしびはいわば衰えを被る。太陽の中でともしびを求める賢い者がいるだろうか。

20

Non quidem exstinguitur, sed necessaria non habetur; hoc est, quis ad Joannis poenitentiae baptismum veniat, cum possit Salvatoris baptismo salvari?

PL 17, 612A

消されるわけではないが、必要とはされない。すなわち、救い主の洗礼によって救われうるのに、誰がヨハネの悔い改めの洗礼に来るだろうか、ということである。

21

Non quidem illud reprehenditur, sed hoc magis utile et necessarium judicatur; quia in eo remissio peccatorum tribuitur.

PL 17, 612A

それが咎められるのではなく、こちらのほうがいっそう有益で必要と判断されるのである。こちらでは罪の赦しが与えられるからである。

Sermo V. De natali Domini III

第5説教 主の降誕について 3PL 17, 612B
1

1. Qua gratia, vel quibus laudibus hunc diem natalis Domini praedicem, prorsus ignoro; in tanta enim festivitate ad magnificandum Deum humana loquela non sufficit.

PL 17, 612B

1. 主の降誕のこの日を、どのような優美さで、どのような賛辞で称えるべきか、私はまったく分からない。これほどの祝日に、神を崇めるには、人間の言葉は足りないからである。

2

Nam si tunc cum nascebatur Christus, angelorum voce laudatus est: numquid non magis nunc humana laudandus est voce, cum regnat?

PL 17, 612B

実に、キリストが生まれたときに天使たちの声で賛美されたのなら、今、治めているときには、なおさら人間の声で賛美されるべきではないか。

3

Supergreditur enim illius temporis festivitatem nostra solemnitas: siquidem tunc stupuerunt illi tantum nascentem Dominum; nos illum suspicimus nascentem, resurgentem pariter et regnantem.

PL 17, 612B

我々の祭日は、あの時の祝いを超える。あのとき彼ら〔天使たち〕は、生まれる主にただ驚いたが、我々は主を、生まれ、また復活し、また治める者として仰ぎ見るからである。

4

Tanto igitur fecundior laudatio esse debet hujus temporis, quanto sunt majora miracula.

PL 17, 612C

ゆえにこの時の賛美は、奇跡が大きいだけ、いっそう実り豊かでなければならない。

5

2. Sed quoniam dignam praedicationem exhibere non potest humana fragilitas, ad Angelorum nos praeconia conferamus; et quia merito eos aequiparare non possumus, devotione comitemur; hoc est, in ea festivitate, eadem qua illi laetitia, nos sententia persultemus, dicentes: Gloria in excelsis Deo, et in terra pax hominibus bonae voluntatis (Luc. II, 14) .

PL 17, 612C

2. だが、人間の弱さではふさわしい宣揚を示せないので、天使たちの宣言に我々も加わろう。彼らにふさわしく並ぶことはできないのだから、信心をもって付き従おう。すなわち、この祝日に、彼らと同じ喜びをもって、同じ言葉で歓呼しよう。「いと高き所には神に栄光、地には善意の人々に平和」(ルカ2:14)と言って。

6

Digna plane et justa sententia, quae in nativitate Christi et Deo honorem repraesentat in coelis, et hominibus pacem repraesentat in terris; ante Salvatoris enim ortum nec coelestia reverentiam deferebant, nec terrena requiem possidebant.

PL 17, 612C

これはまことにふさわしく正しい言葉である。キリストの誕生において、天に神の栄誉を、地に人々への平和をもたらす言葉だからである。救い主が生まれる前は、天の者たちも畏敬を捧げず、地の者たちも安らぎを得ていなかった。

7

Sed videte quid dicat ipsa sententia: Pax hominibus bonae voluntatis (Ibid.) . Non quibuscumque hominibus, sed bonae voluntatis hominibus; ut intelligas pacem Christi non debiti esse, sed meriti; non enim eam meretur conditio, sed voluntas.

PL 17, 612D

だがこの言葉自身が何と言うかを見よ。「善意の人々に平和」(ルカ2:14)。どんな人々にでもではなく、善意の人々に、である。あなたが悟るためである。キリストの平和は当然の負債ではなく功績に属するのであり、それに値するのは境遇ではなく意志だからである。

8

3. Hac persultarunt angeli in illa nocte, qua pastores nascentem Dominum super gregem suum vigilias observantes, prae omnibus primi didicerunt; ipsi enim primi ortum Salvatoris ante omnes homines, nuntiantibus angelis agnoverunt.

PL 17, 613A

3. 天使たちはあの夜、この言葉で歓呼した。その夜、牧者たちは自分の群れの上で見張りを続けながら、生まれる主を、万人に先んじて最初に知ったのである。実に彼らは、天使たちが告げて、すべての人に先立って救い主の誕生を最初に知った。

9

Unde non mirum est quod redemptionem saeculi ante pastores saeculi potuerunt scire, quam principes; non enim angeli nuntiaverunt regibus, non judicibus, sed hominibus rusticanis.

PL 17, 613A

ゆえに、世の贖いを、牧者たちが世の君主たちよりも先に知りえたのは〔二つめの saeculi は pastores のあとに置かれるが、5.0.11 の「この世の君主たち」に合わせて principes に掛けて取った〕不思議ではない。天使たちは王たちにも裁き人たちにも告げず、田舎の人々に告げたからである。

10

Non ergo jam mirandum si Christi gratiam ante scire meruerit innocentia, quam potestas: et prius cognoscere veritatem simplex rusticatio, quam superba dominatio; quod enim cognoverunt pastores, principes cognoscere nequiverunt.

PL 17, 613A

ゆえに、キリストの恩寵を権力より先に潔白さが知るにふさわしかったこと、真理を高ぶった支配より先に素朴な田舎暮らしが知ったことは、もはや驚くに当たらない。牧者たちが知ったものを、君主たちは知ることができなかったのである。

11

Unde et beatus Apostolus ait: Quem nemo principum saeculi ejus cognovit (I Cor. II, 8) , et reliqua.

PL 17, 613A

だから福なる使徒は言う。「この世の君主たちのうち、誰も彼を知らなかった」(一コリント2:8)云々。

12

Ergo in nativitate Domini angeli pariter cum pastoribus sunt laetati, excelsam Deo dicentes gloriam; nam vicinis quodammodo et junctis choris Dei gloriam praedicaverunt.

PL 17, 613A

こうして主の誕生で、天使たちは牧者たちとともに喜び、高き所に神の栄光を唱えた。いわば隣り合い、結び合った合唱隊で、神の栄光を宣べたのである。

13

4. Unde et credo eosdem angelos in ejusdem Domini eadem festivitate simili nobiscum laetitiae vicinitate gaudere; nam qui solent propter Christi ortum alloqui pastores, non possunt propter ejusdem Christi gaudium non inquirere sacerdotes.

PL 17, 613B

4. だからこそ私は、同じ天使たちが、同じ主の同じ祝日に、我々と同じく近くにあって喜んでいると信じる。キリストの誕生のゆえに牧者たちに語りかけるのが常であった者たちが、同じキリストの喜びのゆえに祭司〔sacerdos〕たちを訪ねずにはおれないからである。

14

Siquidem et quod tunc ad illos super gregem suum vigilias observantes nocte intempesta locuti sunt, hujus temporis mysterium designabat.

PL 17, 613B

実に、彼らがあのとき、真夜中に自分の群れの上で見張りを続ける者たちに語ったことは、この時の奥義を示していた。

15

Nam illo facto hoc utique monstrabatur, gregem populum, noctem saeculum, sacerdotes esse pastores, qui jugi super plebem sollicitudine vigilantes propter Christum ab angelis minime deseruntur.

PL 17, 613B

あの出来事によって、確かにこのことが示されていた。群れとは民、夜とは世、祭司〔sacerdos〕たちとは牧者であり、彼らは民の上に絶え間ない配慮をもって見張り、キリストのゆえに天使たちから決して見捨てられない、ということである。

16

5. Hodierna igitur die secundum carnem natus est Dominus, ita secreto, ita silentio, ut ortum ejus saeculum penitus ignoraret. Ignoravit enim saeculum; quia et extra conscientiam patris natus est, et extra ordinem naturae conceptus.

PL 17, 613C

5. 今日、主は肉において生まれた。あまりに秘かに、あまりに静かに、世がその誕生をまったく知らなかったほどである。世は知らなかった。父〔ヨセフ〕の関知の外で生まれ、自然の秩序の外で宿されたからである。

17

Nam Joseph conceptum suscepit filium, quem non genuit: Maria partum posuit, quem sexus consuetudine non creavit. Sic igitur natus est Dominus, ut ortum ejus nemo futurum suspicaretur, nemo crederet, nemo sentiret.

PL 17, 613C

ヨセフは、自分が生ませたのではない、宿された子を受け入れた。マリアは、性の習いによって造ったのではない子を産んだ。このように主は生まれた。その誕生を、誰も、起こると推測せず、信じず、気づかなかった。

18

Quemadmodum crederent hoc futurum, quod posteaquam factum est, factum esse vix credunt? 6. Nam quod ita latenter et secreto Salvator descensurus esset in Virginem, jam ante David propheta testatus est, dicens: Descendet sicut pluvia in vellus (Ps. LXXI, 6) .

PL 17, 613C

起こったあとでさえ、起こったことをほとんど信じられないのに、どうして起こるだろうと信じえたであろうか。6. 実に、救い主が、これほど人知れず秘かにおとめのもとへ降るであろうことは、すでにダビデが預言者として証言していた。「彼は羊毛の上の雨のように降る」(詩篇71:6)。

19

Quid enim tam silenter et sine strepitu fit, quam cum imber in lanae vellus infunditur? Nullius aures sono verberat, nullius corpus humore repercussi roris aspergit: sed sine inquietudine omnium totum imbrem per multiplices effusum partes toto corpore in se trahit, unius meatus scissuram nesciens, solida mollitie plures praebens meatus: et quod clausum videtur per densitatem, est patulum per tenuitatem.

PL 17, 613D

雨が羊毛に注がれるときほど、静かに、音もなく起こることがあろうか。それは誰の耳も音で打たず、跳ね返った露の湿りで誰の体にも飛沫を飛ばさない。何者をも騒がせることなく、多くの部分に注がれた雨をそっくり全身で己に引き入れ、ひとつの通り道の裂け目を知らず、固い柔らかさで多くの通り道を差し出す。密であるゆえに閉じて見えるものが、細やかさゆえに開いているのである。

20

7. Recte ergo Mariam velleri comparamus, quae ita concepit Dominum, ut toto eum hauriret corpore, nec ejusdem scissuram corporis pateretur: sed esset mollis ad obsequium, solida ad sanctimonium.

PL 17, 614A

7. ゆえに、マリアを羊毛にたとえるのは正しい。マリアは主をこのように宿し、全身で受け入れ、その体の裂け目を許さず、奉仕には柔らかく、聖性には固かった。

21

Recte, inquam, Maria velleri comparatur, de cujus fructu salutaria populis vestimenta texuntur.

PL 17, 614A

私は言う、マリアが羊毛にたとえられるのは正しい。その実から、民のための救いの衣が織られるからである。

22

Vellus plane Maria est; siquidem de molli sinu ejus agnus egressus est, qui et ipse matris laniciem, hoc est, carnem gestans, molli vellere cunctorum operit vulnera populorum.

PL 17, 614A

マリアはまさに羊毛である。その柔らかい胎から子羊が出て来たからである。子羊は自らも母の羊毛、すなわち肉をまとって、柔らかな羊毛で、すべての民の傷を覆う。

23

Omne enim peccati vulnus Christi lana suffunditur, Christi fovetur sanguine; et ut sanitatem recipiat, Christi indumento vestitur.

PL 17, 614A

罪のあらゆる傷は、キリストの羊毛で覆われ、キリストの血で癒やされる。健やかさを取り戻すため、キリストの衣をまとうのである。

Sermo VI. De natali Domini IV

第6説教 主の降誕について 4PL 17, 614C
1

1. Bene quodammodo sanctum hunc diem natalis Domini solem novum vulgus appellat, et tanta sui auctoritate id confirmat, ut Judaei etiam atque gentiles in hac voce consentiant.

PL 17, 614C

1. 民衆が主の降誕のこの聖なる日を「新しい太陽」と呼ぶのは、ある意味で正しい。民衆はそれを自らの大きな権威で確かめるので、ユダヤ人や異邦人までがこの呼び名で一致する。

2

Quod libenter amplectendum nobis est; quia oriente Salvatore non solum humani generis salus; sed etiam solis ipsius claritas innovatur, sicut ait Apostolus: Ut per ipsum restauraret omnia, sive quae in coelis, sive quae in terra sunt (Ephes. I, 10) .

PL 17, 614C

これは我々が喜んで受け入れるべきことである。救い主が昇るとき、人類の救いだけでなく、太陽そのものの明るさも新しくされるからである。使徒が言うとおりである。「彼によって、天にあるものも地にあるものも、万物を回復するため」(エフェソ1:10)。

3

Si enim obscuratur sol, cum Christus patitur; necesse est illum splendidius solito lucere, cum nascitur. Et si Judaeis mortem operantibus offundit tenebras (Luc. XXIII, 45) , cur non Mariae parturienti vitam, exhibeat claritatem?

PL 17, 614C

実に、キリストが苦しむとき太陽が暗くなるのなら、キリストが生まれるときには、太陽がいつもより輝かしく照らすはずである。太陽はユダヤ人たちが死をもたらすときには闇を注いだ(ルカ23:45)のに、なぜ、生命を産むマリアには、明るさを示さないのか。

4

Aut quare non credamus quod, nascente Christo, sol ad obsequium lucidior advenerit, cum Magos ad indicium clarior stella praecesserit?

PL 17, 614C

あるいは、キリストが生まれるとき、太陽が奉仕のためにいっそう輝いて到来したと、なぜ我々は信じないのか。博士たちに知らせるために、いっそう輝く星が先んじて進んだのに。

5

Et si stella per diem alieni temporis officium ministravit; cur non credamus quod sol quoque nocturnis horis aliquantulum adventu maturiore decerpserit?

PL 17, 614D

また、星が昼に、他の時の務めを果たしたのなら、太陽もまた夜の時間をいくらか、早い到来によって削り取ったと、なぜ我々は信じないのか。

6

Ex eo denique factum puto, ut nox decresceret, dum sol festinus ob dominicae nativitatis obsequium ante mundo lucem protulit, quam nox cursum sui temporis consummaret.

PL 17, 614D

実に、夜が短くなったのは、このことによると私は思う。太陽が主の降誕への奉仕のために急ぎ、夜がその時の歩みを終える前に、世に光をもたらしたからである。

7

2. Quin potius ipsam noctem fuisse non dico, nec aliquid obscuritatis habuisse, in qua pastores pervigilant, exsultant angeli, astra deserviunt. Nec mirari debemus quod in nativitate Christi nova omnia facta sunt, cum novum hoc ipsum fuerit, quod Virgo peperit.

PL 17, 615A

2. いやむしろ、牧者たちが寝ずに見張り、天使たちが歓喜し、星々が仕えるその夜は、夜であったとさえ私は言わず、何かの暗さを持っていたとも言わない。キリストの誕生ですべてが新しくなったことを不思議に思うべきではない。おとめが産んだこと自体が新しいことだったのだから。

8

Si autem praeter solitum nativitas exstitit, et praeter solitum obsequia sunt delata. Ergo oriente Domino, pastores pervigilant, exsultant angeli, sol obsequitur, stella famulatur.

PL 17, 615A

誕生が通常を超えて起こったのなら、奉仕もまた通常を超えて捧げられた。ゆえに、主が昇るとき、牧者たちは寝ずに見張り、天使たちは歓喜し、太陽は従い、星は仕える。

9

Et quidem angeli vel pastores gaudia sua voce vel sermonibus prosequuntur: elementa autem ista gaudia sua, quia voce non poterant, officio protestantur. Sol igitur praeter consuetudinem in hac festivitate matutinus illuxit. Nec mirum.

PL 17, 615A

たしかに天使たちや牧者たちは、自分の喜びを声や言葉で表す。だがこれらの要素は、声を持たないので、自分の喜びを務めによって証しする。それゆえ太陽は、この祝日に、常ならず朝早くに輝いた。不思議ではない。

10

Si enim ad Jesu Nave orationem defixus stetit in die (Josue X, 13) , cur non ad Jesu Christi nativitatem festinus promoveret in nocte?

PL 17, 615B

実に、ヌンの子ヨシュア〔Jesus Nave。ラテン語ではヨシュアもイエスと同じ名で、次の「イエス・キリスト」と対にしている〕の祈りに応じて、太陽が昼のうちに動かず止まった(ヨシュア記10:13)のなら、イエス・キリストの誕生に応じて、夜のうちに急いで進み出ないことがあろうか。

11

3. Solem igitur novum hanc diem vulgus appellat; et cum dicit novum, utique et veterem esse demonstrat: veterem autem dixerim hujus mundi solem, qui defectionem patitur, qui parietibus excluditur, qui nubibus obscuratur: veterem dixerim solem, qui vanitati subjacet, qui corruptionem metuit, qui judicium pertimescit.

PL 17, 615B

3. それゆえ民衆はこの日を新しい太陽と呼ぶ。「新しい」と言うとき、確かに古い太陽があることも示している。この世の太陽を私は古いと言おう。それは欠けを被り、壁に遮られ、雲に暗くされ、空しさに服し、朽ちることを恐れ、裁きを恐れる。

12

Scriptum est enim: Sol convertetur in tenebras, et luna in sanguinem (Joel II, 31). Veterem, inquam, dixerim, qui sceleribus interest hominum, facta adulteria non refugit, homicidium non declinat.

PL 17, 615B

実に書かれている。「太陽は闇に、月は血に変わる」(ヨエル2:31)。私は言う、人々の悪事に居合わせ、行われた姦淫を避けず、殺人から逸れない太陽こそ古い、と。

13

Et cum omne genus hominum nolit esse medium, cum aliquod crimen admittitur, hic solus in cunctis facinoribus stat.

PL 17, 615B

また、あらゆる人々が、何らかの罪過が犯されるときその中にいることを望まないのに、この太陽だけは、すべての悪行の中に立つ。

14

4. Ergo quia hunc veterem esse manifestum est, novum quem nisi Christum Dominum reperiemus? de quo scriptum est: Orietur vobis sol justitiae (Malac. IV, 2) ; de quo etiam ex persona peccatorum dicit propheta: Sol non est ortus nobis, et justitiae lumen non luxit nobis (Sap. V, 6) .

PL 17, 615C

4. ゆえに、この太陽が古いことが明らかであるなら、新しい太陽を、我々は主キリスト以外の誰に見いだすだろうか。彼について書かれている。「汝らのために正義の太陽が昇る」(マラキ4:2)。彼についてはまた、罪人たちの人格から預言者が言う。「太陽は我々のために昇らず、正義の光は我々に輝かなかった」(知恵の書5:6)。

15

Hic enim sol, cum diaboli tenebris universus mundus esset oppressus, et caligo referta criminibus saeculum possideret, dignatus est ultimo tempore, hoc est, incumbente jam nocte, ortum suae nativitatis infundere.

PL 17, 615C

実にこの太陽は、全世界が悪魔の闇に押さえつけられ、罪過に満ちた暗がりが世を支配していたとき、終わりの時に、すなわち夜がすでに迫っているとき、その誕生の昇りを注ぐことを良しとした。

16

Primo quidem ante lucem, hoc est, antequam illuminaret justitiae sol, velut matutinum quoddam prophetarum misit oraculum, sicut scriptum est: Mittebam prophetas meos ante lucem (Jerem. VII, 25) .

PL 17, 615C

まず光の前に、すなわち正義の太陽が照らす前に、いわば朝の告げのように預言者たちの託宣を遣わした。書かれているとおりである。「私は私の預言者たちを光の前に遣わしていた」(エレミヤ7:25)。

17

Postea vero ipse cum suis radiis, hoc est cum apostolorum suorum fulgore resplenduit, ac tanta mundi caliginem veritatis luce discussit, ut in diaboli tenebris nullus offenderet. 5. Hic est igitur sol novus, qui claustra penetrat, inferna reserat, corda rimatur.

PL 17, 615D

その後、彼自身がその光線とともに、すなわち使徒たちの輝きとともに光り輝き、世の暗がりを真理の光でこれほど追い払ったので、悪魔の闇の中でつまずく者は誰もいなくなった。5. これがその新しい太陽である。それは閉ざされた所を貫き、冥界を開き、心を探る。

18

Hic novus est sol, qui Spiritu sancto vivificat mortua, corrupta reparat, suscitat jam defuncta: vel qui calore suo purgat sordida, exurit fluida, decoquit vitiosa.

PL 17, 615D

これは、聖なる霊によって死んだものを生かし、朽ちたものを回復し、すでに逝った者を呼び起こし、あるいは自らの熱で汚れを清め、流れるものを焼き、悪いものを煮つめて澄ます新しい太陽である。

19

Ipse, inquam, est qui in cunctis actibus nostris perspicit omnia opera nostra, et non tam condemnat crimina, quam emendat.

PL 17, 616A

私は言う、我々のあらゆる行いの中で我々のすべての業を見通し、罪過を断罪するというよりむしろ正すのは、彼である。

20

Hic plane est sol justus et sapiens, qui non sine discretione, sicut istius mundi sol bonis ac malis similiter circumfertur: sed quodam judicio veritatis, sancto lucet, occidit peccatori.

PL 17, 616A

これこそ、正しく賢い太陽である。この世の太陽が善人にも悪人にも同じように巡るのとは違い、区別なしにではなく、真理の裁きによって、聖なる者には輝き、罪人には沈む。

21

Hoc autem inter utrumque interest solem, quod ille judicium metuit, hic judicium comminatur: quod ille corruptionis minister est, hic aeternitatis est Dominus: quod ille creatura est, hic creator.

PL 17, 616A

この二つの太陽の違いはこうである。一方は裁きを恐れ、他方は裁きを告げる。一方は朽ちるものに仕える者であり、他方は永遠の主である。一方は被造物であり、他方は造り主である。

22

6. Tamen istum mundi solem, priusquam oriatur, adhuc ante lucem propter necessarios usus hominum solet lucerna praecedere. Habet autem et Christus sol lucernam suam, quae eum praecessit, sicut dicit Propheta: Paravi lucernam Christo meo (Ps. CXXXI, 17) .

PL 17, 616A

6. しかしこの世の太陽は、昇る前、なお光の前に、人々の必要な用のために、ともしびが先立つのが常である。キリストなる太陽もまた、自らに先立ったともしびを持つ。預言者が言うとおりである。「私は私のキリストのためにともしびを備えた」(詩篇131:17)。

23

Quae autem ista lucerna sit, ostendit Dominus, dicens de Joanne Baptista: Ille erat lucerna ardens et lucens (Joan. V, 35) .

PL 17, 616B

このともしびが何であるかを、主は洗礼者ヨハネについて言って示す。「彼は燃えて輝くともしびであった」(ヨハネ5:35)。

24

Ipse autem Joannes, ut praecedens lucernae lumen exiguum ait: Ecce post me venit, cujus non sum dignus solvere corrigiam calceamentorum ejus, ipse vos baptizabit in Spiritu sancto et igni (Luc. III, 16) .

PL 17, 616B

ヨハネ自身も、先立つともしびの小さな光として言う。「見よ、私の後に来る者がいる。その履物の紐を解く値打ちも私にはない。その者が、汝らに聖なる霊と火で洗礼を授ける」(ルカ3:16)。

25

Simul etiam intelligens lumen suum solis radiis offuscandum, ante praedicit: Illum oportet crescere, me autem minui (Joan. III, 30) .

PL 17, 616B

同時に、自分の光が太陽の光線に曇らされることを悟って、前もって告げる。「彼は大きくならねばならず、私は小さくならねばならない」(ヨハネ3:30)。

26

Sicut enim lucernae claritas destruitur solis adventu, ita et Joannis poenitentiae baptismum superveniente Christi gratia vacuatum est. 7. Videamus igitur hic sol noster novus quo fonte nascatur.

PL 17, 616B

実に、ともしびの明るさが太陽の到来で消されるように、ヨハネの悔い改めの洗礼も、キリストの恩寵が臨んで空しくされた。7. そこで、我々のこの新しい太陽が、どの源から生まれるかを見よう。

27

Sicut est verum, Deo oritur auctore: divinitatis ergo est filius; divinitatis, inquam, incorruptae, integrae, illibatae.

PL 17, 616C

それが真実であるとおり、神を創始者として昇る。ゆえに神性の子である。私は言う、朽ちず、損なわれず、汚されない神性の。

28

Intelligo plane mysterium; ideo enim secunda nativitas per immaculatam Mariam, quia prior per divinitatem constiterat illibata; ut cui prior nativitas gloriosa exstitit, ejus secunda contumeliosa non fieret: hoc est, ut quemadmodum virgo illum divinitas ediderat, ita eum et virgo Maria generaret.

PL 17, 616C

私は奥義をよく理解する。第二の誕生が汚れなきマリアによるのは、第一の誕生が汚れなき神性によって成り立っていたからである。第一の誕生が栄光あるものであった彼に、第二の誕生が恥辱あるものとならないように、すなわち、おとめである神性が彼を産み出したとおり、おとめマリアもまた彼を産むようにするためである。

29

Habere etiam apud homines patrem scribitur, sicut legimus in Evangelio dicentibus pharisaeis: Nonne hic est filius Joseph fabri, et mater ejus Maria est (Matth. XIII, 55) ? In hoc quoque adverte mysterium. Faber pater dicitur Christi.

PL 17, 616C

彼には、人々のもとで父がいるとも書かれている。福音書で、ファリサイ派の人々が言うのを我々は読む。「これは大工ヨセフの子ではないか。その母はマリアではないか」(マタイ13:55)。ここにも奥義に注意せよ。大工がキリストの父と言われているのである。

30

Et plane faber Pater Deus, qui totius mundi opera fabricatus est: et plane faber, sed qui in diluvio Noe arcam fabricare disposuit. Faber, inquam, est qui ordinavit Moysi tabernaculum, arcam Testamenti instituit, templum Salomonis erexit.

PL 17, 616C

そして実に、父なる神は大工であり、全世界の業を造り上げた。まことに大工であるが、洪水のとき、ノアに箱舟を造るよう定めた大工である。私は言う、モーセのために幕屋を整え、契約の箱を設け、ソロモンの神殿を建てたのは大工である。

31

Fabrum dixerim, qui mentes rigidas emollit, cogitationes superbas rescindit, humilia facta sublimat. Hic autem faber circa arbores curvo utitur ferramento, sicut in Evangelio legimus, dicente Joanne: Jam securis ad radicem arborum posita est.

PL 17, 616D

私は、頑なな精神を柔らかくし、高ぶる思いを断ち切り、へりくだった行いを高く上げる者を、大工と言おう。この大工は、木々に対して曲がった鉄具を用いる。ヨハネがこう言うのを我々は福音書で読む。「すでに斧は木々の根元に置かれている」。

32

Omnis arbor non faciens fructum excidetur, et in ignem mittetur (Matth. III, 10). Hoc enim agit totum, ut utiles coelestis fabricae arbores in structura componat, infructuosas vero evulsas radicitus flammarum consumat incendio.

PL 17, 616D

「実を結ばない木はみな切り倒され、火に投げ込まれる」(マタイ3:10)。彼はこのすべてを、天の建造に有用な木々を構造の中に組み入れ、実を結ばない木を根こそぎ引き抜いて炎の火で焼き尽くすためになすのである。

Sermo VII. De kalendis Januariis

第7説教 一月のカレンダエ(元日)についてPL 17, 617B
1

1. Est mihi adversus plerosque vestrum, fratres, querela non modica: de his loquor qui nobiscum natalem Domini celebrantes, gentilium se feriis dederunt, et post illud coeleste convivium superstitionis sibi prandium praepararunt; ut qui ante laetificati fuerant sanctitate, inebriarentur postea vanitate, ignorantes quod qui vult regnare cum Christo, non possit gaudere cum saeculo: et qui vult invenire justitiam, debeat declinare luxuriam.

PL 17, 617B

1. 兄弟たちよ、私には諸君の多くに対して、少なからぬ不満がある。私が語るのは、我々とともに主の降誕を祝いながら、異邦人の祭日に身をゆだね、あの天の宴のあとで、迷信の昼食を自分たちのために用意した者たちのことである。先には聖性によって喜んでいたのに、あとで空しさに酔うことになり、キリストとともに支配することを望む者が、世とともに楽しむことはできず、正義を見いだすことを望む者が、贅沢を避けなければならないことを知らないのである。

2

Alia enim ratio est vitae aeternae, alia desperatio lasciviae temporalis: ad illam virtute ascenditur, ad istam perditione descenditur.

PL 17, 617C

永遠の生命の道理と、束の間の放縦の自暴自棄とは、別のものである。前者へは徳によって上り、後者へは滅びによって下るのである。

3

2. Atque ideo qui vult esse divinorum particeps, non debet esse socius idolorum; idoli enim portio est inebriare vino mentem, ventrem cibo distendere, saltationibus membra torquere: et ita pravis actibus occupari, ut cogaris ignorare quod Deus est.

PL 17, 617C

2. したがって、神のものにあずかる者になろうとする者は、偶像の仲間であってはならない。精神をぶどう酒で酔わせ、腹を食物でふくらませ、踊りで手足をねじ曲げ、邪な行いにふけって、あなたが神のあることを知らずにいるよう強いられるほどになるのは、偶像の分け前だからである。

4

Unde sanctus Apostolus haec praevidens dicit: Quae portio justitiae cum iniquitate? aut quae societas luci cum tenebris? aut quae pars fideli cum infideli? quis autem consensus templo Dei cum idolis (II Cor. VI, 14) ?

PL 17, 617C

それゆえ聖なる使徒は、これを予見して言う。「正義と不法とに何のあずかりがあるか。光と闇とに何の交わりがあるか。信じる者と信じない者とに何の分け前があるか。神の神殿と偶像とに何の一致があるか」(二コリント6:14)。

5

Ergo si nos sumus templum Dei, cur in templo Dei colitur festivitas idolorum? cur ubi Christus habitat, qui est abstinentia, temperantia, castitas, inducitur comessatio, ebrietas, atque lascivia?

PL 17, 617D

では、我々が神の神殿であるのなら、なぜ神の神殿で偶像の祝祭が営まれるのか。禁欲、節制、貞潔であるキリストが住むところに、なぜ酒宴と泥酔と放蕩が持ち込まれるのか。

6

Dicit enim Salvator: Nemo potest duobus Dominis servire (Matth. VI, 24) , hoc est, Deo et mammonae. Quomodo igitur potestis religiose epiphaniam Domini procurare, qui jam kalendas, quantum in vobis est, devotissime celebrastis?

PL 17, 617D

救い主は言うからである。「誰も二人の主人に仕えることはできない」(マタイ6:24)。すなわち、神とマモンとに仕えることはできない。それなのに、すでにカレンダエ〔一月のカレンダエ。一月一日、異教の新年の祝い〕を、諸君としてはできるかぎり熱心に祝ってしまった者たちが、どうして主の公現を敬虔に営むことができようか。

7

3. Janus enim homo fuit unius conditor civitatis, quae Janiculum nuncupatur, in cujus honorem a gentibus kalendae sunt januariae nuncupatae; unde qui kalendas januarias colit, peccat; quoniam homini mortuo defert divinitatis obsequium.

PL 17, 617D

3. ヤヌスは、ヤニクルムと呼ばれる一つの町を建てた人間であった。その栄誉のために、諸国民によって一月のカレンダエがそう呼ばれたのである。それゆえ一月のカレンダエを崇める者は罪を犯す。死んだ人間に、神性への奉仕を捧げているからである。

8

Inde est quod ait Apostolus: Dies observatis, et menses, et tempora, et annos; timeo ne sine causa laboraverim in vobis (Galat. IV, 10) .

PL 17, 618A

使徒がこう言うのは、このためである。「汝らは日と月と時と年とを守っている。私は汝らのために無駄に労したのではないかと恐れる」(ガラテヤ4:10)。

9

Observavit enim diem et mensem, qui his diebus aut non jejunavit, aut ad Ecclesiam non processit: observavit diem, qui hesterna die non processit ad Ecclesiam, processit ad campum.

PL 17, 618A

実に、これらの日に断食をしなかった者、あるいは教会へ進み出なかった者は、日と月を守ったのである。昨日、教会へ進み出ず、野〔campus。野原とも、競技や見世物の場とも取れる〕に出た者は、日を守ったのである。

10

Ergo, fratres, omni studio gentilium festivitatem et ferias declinemus; ut quando illi epulantur et laeti sunt, tunc nos simus sobrii atque jejuni; quo intelligant laetitiam suam nostra abstinentia condemnari.

PL 17, 618A

それゆえ兄弟たちよ、あらゆる熱意をもって異邦人の祝祭と祭日を避けよう。彼らが宴を催して浮かれているときこそ、我々は節度を守り断食していよう。そうして彼らが、自分たちの楽しみが我々の禁欲によって断罪されていることを悟るようにするのである。

11

4. Non solum autem gentilium, sed et Judaeorum consortia vitare debemus, quorum etiam confabulatio est magna pollutio.

PL 17, 618A

4. また、異邦人の交わりだけでなく、ユダヤ人の交わりをも我々は避けなければならない。彼らとの語らいですら、大きな汚れである。

12

Hi etenim arte insinuant se hominibus, domos penetrant, ingrediuntur praetoria, aures judicum et publicas inquietant; et ideo magis praevalent, quo magis sunt impudentes. Hoc autem non recens in ipsis, sed inveteratum et originarium malum est.

PL 17, 618B

彼らは巧みに人々に取り入り、家々に入り込み、総督官邸に出入りし、裁判官たちの耳と公の〔人々の〕耳を悩ませる。そして、厚かましければ厚かましいほど、いっそう力を得る。これは彼らにとって最近の悪ではなく、古くからの生来の悪である。

13

Nam olim etiam Dominum Salvatorem intra praetorium persecuti sunt, et praesidis eum judicio condemnarunt (Matth. XXVII, 2 et seq.) . In praetorio ergo a Judaeis innocentia opprimitur, secretum proditur, religio condemnatur.

PL 17, 618B

というのは、昔にも、彼らは主である救い主を総督官邸の中まで追い詰め、総督の裁判によって断罪したからである(マタイ27:2以下)。こうして総督官邸において、ユダヤ人により、無垢は圧迫され、秘められたものは裏切られ、宗教は断罪される。

14

Cum enim Christus occiditur, omnis in eo veritas et justitia condemnatur; quoniam ipse est innocentia, religio sanctitatis, atque mysterium.

PL 17, 618B

キリストが殺されるとき、彼におけるすべての真理と正義が断罪されるのである。彼自身が無垢であり、聖性の宗教であり、また奥義だからである。

Sermo VIII. De sancta Epiphania I

第8説教 聖なる公現について 1PL 17, 618C
1

1. Exsultandum nobis est, fratres charissimi, quod votis nostris vota succedunt, quod gaudiis gaudia cumulantur; ecce enim adhuc natalis Dominici solemnitate corda nostra persultant, et jam festivitate sanctae Epiphaniae gloriamur.

PL 17, 618C

1. いとも愛する兄弟たちよ、我々は喜び躍らなければならない。我々の願いに願いが続き、喜びに喜びが積み重ねられているからである。見よ、我々の心はなお主の降誕の祭日に躍っているのに、すでに聖なる公現の祝日を誇っている。

2

Gratias igitur agere debemus Domino, qui nos frequenter visitat, ut saepe laetificet: frequentiusque requirit, ut numerosius benedicat.

PL 17, 618D

したがって、我々は主に感謝しなければならない。主は我々をたびたび訪れて、しばしば喜ばせ、いっそう頻繁に我々を求めて、いっそう多く祝福するのである。

3

Quamvis igitur gentiles, licet vane, numerosa solemnitate laetentur propter diversitatem deorum suorum; tamen plures nobis festivitates praestat unius Dei visitatio, quam illis multorum daemonum superstitiosa praesumptio.

PL 17, 618D

異邦人は、むなしくではあるが、自分たちの神々が多様であるゆえに多くの祝祭を喜んでいるとしても、唯一の神の訪れが我々に与える祝日のほうが、多くの悪霊についての彼らの迷信じみた思い込みが彼らに与えるものより多い。

4

Nam sicut eos veritate religionis vincimus, ita votorum numero superamus. 2. Epiphaniae ergo hodie procuramus gaudia. Quaerat forte aliquis quid interpretetur hoc verbum, scilicet quia ἐπιφαίνειν Graece, latine dicitur apparere.

PL 17, 618D

実に、宗教の真理において彼らに勝るように、願いの数においても彼らを上回るのである。2. それゆえ今日、我々は公現(エピファニア)の喜びを営む。ある人はこの語が何を意味するのかを尋ねるかもしれない。すなわち、ギリシア語で ἐπιφαίνειν(エピファイネイン)と言うものを、ラテン語では apparere〔現れる〕と言うのである。

5

Ergo quia tunc primum apparuit Salvator in mundo, ipsa dies eodem vocabulo Epiphania nuncupata est.

PL 17, 619A

つまり、救い主がそのとき初めて世に現れたので、その日そのものが同じ名で公現(エピファニア)と呼ばれたのである。

6

3. Quomodo autem apparuerit requiramus, non quod in mundo ante non fuerit, cum mundus per ipsum factus sit (Joan. I, 10) : sed quod tunc primum signis atque miraculis credentium cordibus Christus Deus illuxerit, et in tenebrosas conscientias hominum fidei splendor advenerit.

PL 17, 619A

3. では、どのように現れたのかを尋ねよう。世界が彼を通して造られた(ヨハネ1:10)のだから、それ以前に世界にいなかったということではない。そのとき初めて、しるしと奇跡によって、神であるキリストが信じる者たちの心に光を放ち、人々の闇に覆われた良心に信仰の輝きが及んだということである。

7

Cum igitur Deus ubique sit, et universa possideat, tamquam non visus antea, apparuisse dicitur.

PL 17, 619A

神はどこにでもおり、万物を所有しているのに、それまで見られていなかったかのように、現れたと言われるのである。

8

Apparuit autem non tam oculis hominum, quam saluti: nam etsi prius natus ex Virgine oculis carnalibus videbatur, tamen non apparebat; quoniam virtutem ejus adhuc fidei acies ignorabat.

PL 17, 619A

彼が現れたのは、人々の目に対してというより、救いに対してである。というのは、おとめから生まれて以前から肉の目には見られていたとしても、現れてはいなかったからである。彼の力を、信仰のまなざしがまだ知らなかったためである。

9

Unde Judaeis per prophetam dicitur: Videntes videbitis, et non videbitis (Esai. VI, 9) , hoc est, Salvatorem quem cernerent oculis corporalibus, spiritali lumine non viderent.

PL 17, 619B

それゆえ預言者を通してユダヤ人に語られる。「汝らは見ながら見るが、見ないであろう」(イザヤ6:9)。すなわち、体の目で見ていた救い主を、霊の光では見なかったということである。

10

Postea enim quam divinitatem suam mirabilibus declaravit, humanis mentibus tamquam novus et inopinatus apparens, oculos quosdam cordis infudit; ut cognosceret sensus, quem non cognovit aspectus.

PL 17, 619B

実際、彼は驚くべきことによって自らの神性を示したのち、新しく思いがけない者として現れ、人々の精神に心の目のようなものを注いだ。視覚が知らなかった者を、感覚が知るようにするためである。

11

Unde fit ut nos Christum Dominum per fidem, quem numquam vidimus, contemplemur: Judaei quem perspexerunt oculis, palpaverunt manibus, hodie usque non videant. 4. Requiramus igitur quod signum operatus sit, ut divinitatem suam populis declararet.

PL 17, 619B

こうして、我々は一度も見たことのないキリスト、主を、信仰によって見つめる。ところがユダヤ人は、目で確かめ、手で触れたその者を、今日に至るまで見ない。4. では、彼が自らの神性を諸民に示すためにどのようなしるしを行ったかを尋ねよう。

12

Dicitur hoc primum fecisse miraculum, ut aquam mutaret in vinum (Joan. II, 11) . Magnum plane signum, et ad Dei credendam sufficiens majestatem. Quis enim non miretur in aliud quam erant, elementa esse translata?

PL 17, 619B

彼は、水をぶどう酒に変えるという奇跡を最初に行ったと言われる(ヨハネ2:11)。まことに大きなしるしであり、神の威光を信じさせるに十分である。実に、元素がもとあったものとは別のものへ移されたことに驚かない者があろうか。

13

Nemo enim potest mutare naturam, nisi qui dominus est naturae. 5. Credendum est jam ex hoc mortalem hominem in immortalitatem posse converti, quando vilis substantia in pretiosam est conversa substantiam.

PL 17, 619C

自然の主である者でなければ、誰も自然を変えることはできない。5. 卑しい実体が貴い実体に変えられたのだから、死ぬべき人間が不死へと変えられうることを、これからは信じなければならない。

14

Nolo enim, auditor, nomina tantum perspicias vini et aquae, sed, si vis potentiam comprobare, virtutem rerum aspice; facto enim hoc altius nescio quid demonstratur.

PL 17, 619C

聞く者よ、私は、あなたがぶどう酒と水の名を見るだけであることを望まない。力を確かめたいなら、事物の力を見よ。この出来事によって、何かより高いものが示されるからである。

15

Nam cum Dominus aquam vertit in vinum, non tam hoc operatur; ne discumbentibus desit ebrietas, sed ut credentibus fiat aeternitas.

PL 17, 619C

というのは、主が水をぶどう酒に変えたとき、食卓に着く者たちに酔いが欠けないようにとこれを行ったのではなく、信じる者たちに永遠が与えられるようにと行ったからである。

16

Siquidem propterea in mundum venerit Christus, non ut conviviorum cellaria procuraret, sed ut saluti hominum provideret: nec ut hydrias substantia boni odoris impleret, sed ut animas gratia sancti Spiritus irrigaret.

PL 17, 619C

実にキリストが世に来たのは、宴席の酒蔵を調えるためではなく、人々の救いを備えるためであり、水甕を良い香りの実体で満たすためではなく、聖なる霊の恩寵で魂を潤すためであった。

17

Ergo cum ille ex vili aqua vini optimi saporem voluit gustare convivas, magis voluit ex hac vili carne resurrectionis coelestis sapientiam gustare credentes.

PL 17, 619D

それゆえ、彼は卑しい水から最上のぶどう酒の味を客たちに味わわせようとしたが、それ以上に、この卑しい肉から天の復活の知恵を信じる者たちに味わわせようとしたのである。

18

6. Nam hoc signum totum utique resurrectionis mysterium continet; aqua enim vilis, pallida et frigida, in vinum versa, scilicet pretiosum, rubrum, vel ignitum, hoc significat hominis substantiam, mortalem conditione, vilem imbecillitate, pallentem morte, in resurrectione in gloriam commutandam, quae est aeternitate pretiosa, gloria colorata, spiritu immortalitatis ignita.

PL 17, 619D

6. このしるしは、復活の奥義のすべてを含んでいる。卑しく、青白く冷たい水が、貴く、赤く、あるいは燃えるようなぶどう酒に変えられたことは、次のことを意味する。人間の実体は、条件においては死すべきもの、弱さにおいては卑しいもの、死によっては青ざめたものであるが、復活において栄光へと変えられる。そのとき、永遠によって貴く、栄光によって彩られ、不死の霊によって燃え立つのである。

19

Hoc igitur dignum est credere Dominum operari voluisse, ut per hoc terrenum signum, futurum jam tunc a sapientibus coeleste mysterium videretur.

PL 17, 620A

したがって、主がこれを行おうとしたのは、この地上のしるしを通して、来たるべき天の奥義が、すでにそのとき賢者たちに見えるようにするためであったと信じるのがふさわしい。

20

Nam si mirabile est utique, quae defecerant convivis, vina supplesse; quanto est mirabilius vitam, quae est exhausta, hominibus reparasse!

PL 17, 620A

客たちに不足していたぶどう酒を補ったことが驚くべきことであるなら、尽き果てた生命を人々に回復したことは、どれほど驚くべきことか。

21

Et si gloriosum est aquam in vinum mutare, quanto est gloriosius peccata in justitiam commutare; et mores potius temperare, quam pocula!

PL 17, 620A

水をぶどう酒に変えることが栄光あることであるなら、罪を正義に変え、杯よりもむしろ習俗を調えることは、どれほど栄光あることか。

22

7. Audeo dicere illas hydrias non solum illi convivio, sed universo mundo pretiosam illam ministrare substantiam, nisi quod nobis melius administrant.

PL 17, 620B

7. あえて言うが、あの甕は、あの宴席にだけでなく、全世界に、あの貴い実体を供していた。ただ、我々にはいっそうよく供している。

23

Constat enim ex ipsis vasculis illos hausisse ebrietatem, nos haurire justitiam: illos percepisse vini poculum, nos calicem salutis accipere: et si dici fas est, apud illos pertransisse, quod biberant; apud nos vero permanere, quod sumpsimus.

PL 17, 620B

彼らがその小さな器から酔いを汲み、我々は正義を汲むことは明らかだからである。彼らはぶどう酒の杯を受け、我々は救いの杯を受ける。そして、こう言ってよければ、彼らのもとでは飲んだものが過ぎ去ったが、我々のもとでは受けたものがとどまる。

Sermo IX. De sancta Epiphania II

第9説教 聖なる公現について 2PL 17, 620C
1

1. Meminit sanctitas vestra, fratres, superioris praedicationis nostrae, qua descripsimus beatos apostolos uno viso miraculo, hoc est, aqua in vinum a Salvatore conversa, in eum protinus credidisse; ita enim ait Evangelista de Domino: Et manifestavit gloriam suam, et crediderunt in eum discipuli ejus (Joan. II, 12) .

PL 17, 620C

1. 兄弟たちよ、諸君の聖性〔聞き手への敬称〕は、我々の前の説教を覚えている。そこで我々は、福音書記者が主について「そして彼は自分の栄光を現し、その弟子たちは彼を信じた」(ヨハネ2:12)〔引かれた句はヨハネ2:11〕と述べているとおり、福なる使徒たちが一つの奇跡を見ただけで、すなわち救い主によって水がぶどう酒に変えられたことで、直ちに彼を信じたことを述べた。

2

Quod factum non ideo tantum scriptum est, ut illorum sub quibus factum est, fidei gloria monstraretur: sed et propter nos, qui eodem devotionis exemplo credulitatis gloria provocamur.

PL 17, 620D

このことが書かれたのは、それが行われた折の者たちの信仰の誉れを示すためだけではない。我々のためでもある。同じ献身の模範によって、我々は信じる誉れへと促されるのである。

3

Christus enim quod operatus est, non illis tantum operatus est, quos habebat tunc praesentes: sed et nobis postea secuturis; ut licet majores nostri tempore nos praecederent, tamen signorum gratia non praeirent.

PL 17, 620D

キリストが行ったことは、そのとき居合わせた者たちのためだけに行ったのではなく、のちに続く我々のためにも行ったのである。我々の先人たちは時においては我々に先立ったが、しるしの恩寵においては先んじなかった。

4

Quae enim illis exhibita est praesentium rerum in mirabilibus virtus, eadem virtus nobis est litterarum thesauro conservata; ut nobis praestaret pagina, quod in illis gerebat historia: immo nobis gereretur quidquid in nobis insinuante Scripturarum speculo dictaretur, et potentiam Domini, quam illi carnalibus oculis cernerent, nos spiritali lumine videremus.

PL 17, 621A

彼らに示された、現にあった事柄の驚くべき業における力、その同じ力が、書物の宝庫のうちに我々のために保たれている。歴史が彼らにおいて行ったことを、書の頁が我々に差し出すためである。いや、むしろ、聖書の鏡が示し入れて我々のうちに語られるものは何であれ、我々のために行われ、彼らが肉の目で見た主の力を、我々が霊の光で見るためである〔immo 以下の構文は取りにくい。insinuante Scripturarum speculo を「聖書の鏡が示し入れて」と取り、gereretur と videremus をともに ut に掛けた〕。

5

2. Et manifestavit, inquit, gloriam suam discipulis suis et crediderunt in eum discipuli ejus. Quam bene potentiam Domini subsequitur devotio servulorum; et quod magister docet opere, discipuli corde describunt!

PL 17, 621A

2. 「そして彼は自分の栄光を弟子たちに現し、その弟子たちは彼を信じた」と言う。主の力に僕たちの献身が続くことは、なんと見事なことか。師が業によって教えることを、弟子たちは心に書き記すのである。

6

Ecce vobis jam credentibus virtus operantis manifestatur, et fides credentium apostolorum manifesta praedicatur.

PL 17, 621A

見よ、すでに信じている諸君には業を行う者の力が現され、信じる使徒たちの信仰がはっきりと宣べ伝えられる。

7

Praedicanda plane apostolorum fides, quae viso uno signo, credidit in omnipotentiam Salvatoris: et apostoli dum mirantur aquam in vinum versam, ipsi ex omni faece peccatorum similiter sunt conversi, et ad instar facti miraculi ex vili superstitione gentilium in pretiosam devotionem credentium sunt translati.

PL 17, 621B

使徒たちの信仰は、まことに宣べ伝えられるべきである。一つのしるしを見ただけで、救い主の全能を信じたからである。使徒たちは、水がぶどう酒に変えられたことに驚くうちに、自らもあらゆる罪の澱から同じように変えられ、成し遂げられた奇跡にならって、異邦人の卑しい迷信から、信じる者たちの貴い献身へと移されたのである。

8

Et ut aqua in vinum versa, sapore, rubore, et calore conditur, ita scientiae, quod erat in his insulsum, accepit saporem: quod pallens, gratiae sumpsit colorem: quod frigidum, incaluit immortalitatis ardore.

PL 17, 621B

また、ぶどう酒に変えられた水が味と赤みと熱で整えられるように、彼らにおいて味気なかったものは知識の味を受け、青白かったものは恩寵の色を帯び、冷たかったものは不死の熱で温まった。

9

3. Magnificanda igitur apostolorum fides, quae ideo evangelico sermone descripta est, ut et illis esset ad laudem, et nobis proficeret ad exemplum.

PL 17, 621B

3. したがって、使徒たちの信仰は讃えられなければならない。それは、彼らには称賛となり、我々には模範として益となるように、福音書の言葉に記されているのである。

10

Sed quod pejus est, illis laus sua permanet, nos exempla non permovent; nam quanto posteriores sumus tempore, tanto et inferiores merito.

PL 17, 621B

しかし、いっそう悪いことに、彼らには彼らの称賛が残るが、我々は模範に心を動かされない。時において後であるほど、功績においても劣るからである。

11

Illi enim viso uno signo, statim Domino crediderunt, nos acceptis adhuc tot beneficiorum mirabilibus, dubitamus: dubitamus, inquam; quia praesentia nimis diligimus, dum futura non credimus: divitias amamus in saeculo, dum eas accipere cunctamur a Christo: iracundia immoderate extollimur, dum retributionis judicium non timemus.

PL 17, 621C

彼らは一つのしるしを見ただけで直ちに主を信じたが、我々は、恩恵の驚くべき業をこれほど多く受けてなお、疑っている。疑っているのである。現在のものを愛しすぎ、未来のものを信じないからである。世にある富を愛し、それをキリストから受けることをためらう。報いの裁きを恐れないので、怒りに節度なく高ぶる。

12

Caeterum qui novit scriptum esse: Quo judicio judicaveritis, eodem judicabitur de vobis (Matth. VII, 2) ; absque dubio lenis, moderatus et mitis est: et plus bonitate cogit, quam severitate compellit: amicus indulgentiae, familiaris est veniae; ut dum eam frequenter impertit, a Domino semper accipiat.

PL 17, 621C

しかし、「汝らが裁く裁きで、汝らについても裁かれる」(マタイ7:2)と書かれていることを知る者は、疑いなく穏やかで、節度があり、柔和である。厳しさで強いるよりも善良さで促し、赦し〔indulgentia〕の友であり、赦し〔venia〕と親しい者であって、それをしばしば与えるうちに、主から常に受けるようになる。

13

Si quidem prudentis sit rectoris ita terrenos honores agere, ut honorificentiam coelestis dignitatis acquirat. 4. Et si interdum vigorem dicendi in nobis corporis obtundat infirmitas, tamen studio devotionis vestrae fortiores efficimur.

PL 17, 621C

まことに、地上の官職を、天の位の栄誉を得るように務めることこそ、思慮ある統治者のすることであろう〔この一文は前後とのつながりが定かでない。rector(統治者)が誰を指すかも示されないので、一般論と取った〕。4. 時に体の弱さが我々の語る力を鈍らせることがあっても、諸君の献身の熱意によって、我々はいっそう強くされる。

14

Nam quo vos studiosius auditis, eo nos libentius praedicamus; et virtus nobis loquendi additur, cum vos intelligendi accommodatis auditum. Quis enim non conetur illic verbi coelestis semina jacere, ubi illud puri cordis fecunda terra suscipiat?

PL 17, 621D

諸君が熱心に聴くほど、我々は喜んで説く。諸君が理解しようと耳を貸すとき、語る力が我々に加えられる。清い心の豊かな地がそれを受け入れるところで、天の言葉の種を蒔こうと努めない者があろうか。

15

Quis, inquam, non illic verbum Salvatoris collocare velit, ubi illud non saecularium sollicitudo praefocet, sed disciplinarum spiritalium virtus enutriat?

PL 17, 622A

重ねて言う。世のことの思い煩いが救い主の言葉を窒息させず、霊の訓練の力がそれを育てるところに、その言葉を据えようと望まない者があろうか。

16

Ergo, fratres, quia in sancta Epiphania exsultavimus videntes miracula Salvatoris, debemus facere quod illius temporis discipuli tunc fecerunt. 5. Quod autem dixi vidisse nos modo, quod olim gestum est: vidimus plane, videmusque quotidie.

PL 17, 622A

それゆえ兄弟たちよ、聖なる公現において救い主の奇跡を見て喜んだのだから、そのときの弟子たちがしたことを、我々もしなければならない。5. 昔に行われたことを、いま我々が見たと私が言ったのは、まことに我々が見たからであり、また日ごとに見ているからである。

17

Ea enim sunt Christi mirabilia, ut non antiquitate praetereant, sed gratia convalescant: non oblivione sepeliantur, sed ut virtutibus innoventur.

PL 17, 622A

キリストの驚くべき業は、古さによって過ぎ去るのではなく、恩寵によっていよいよ強まり、忘却に葬られるのではなく、力によって新たにされる。

18

Apud omnipotentiam enim Dei nihil est abolitum, nihil praeteritum: sed pro sui magnitudine omnia illi in praesenti sunt, totum illi tempus est hodie. Unde et sanctus Propheta dicit: Mille anni ante oculos tuos tamquam dies una (Psal. LXXXIX, 4) .

PL 17, 622A

神の全能のもとでは、何も廃れず、何も過ぎ去らない。その偉大さゆえに、すべては神にとって現在であり、時のすべてが神にとって今日である。それゆえ聖なる預言者も言う。「千年は汝の目の前では一日のようである」(詩篇89:4)。

19

Quod si omne saeculorum tempus una dies est Domino, eadem die qua mirabilia Salvator Patribus operatus est, operatus et nobis est. Vidimus igitur et nos sicut majores nostri mirabilia Domini, cum pari ea cum illis stupore suspeximus.

PL 17, 622B

もし世々の時のすべてが主にとって一日であるなら、救い主は父祖たちに驚くべき業を行ったその同じ日に、我々にも行ったのである。したがって、我々も先人たちと同じように主の驚くべき業を見た。彼らと同じ驚きをもってそれを仰ぎ見たからである。

20

Gustavimus et nos sicut illi de ipsis hydriis; siquidem illi de his poculum vini biberunt, nos salutis calicem sumpserimus.

PL 17, 622B

我々も彼らと同じように、まさにその甕から味わった。彼らはその甕からぶどう酒の杯を飲み、我々は救いの杯を受けたのである。

21

6. Debemus ergo facere, viso signo Domini, quod nostri fecere priores; si enim eadem in nobis divinitatis refulsit gratia, eadem et fidei apud nos debet esse devotio.

PL 17, 622B

6. それゆえ、主のしるしを見たからには、我々の先人たちがしたことを我々もしなければならない。同じ神性の恩寵が我々に輝いたのなら、同じ信仰の献身が我々のもとにもなければならない。

22

Dicit enim evangelista de Domino, hoc miraculo perpetrato: Et manifestavit gloriam suam, et crediderunt discipuli ejus in eum (Joan. II, 11) . Credere ergo debemus, sicut et tunc apostoli crediderunt.

PL 17, 622B

福音書記者は、この奇跡が成し遂げられたのちの主について言う。「そして彼は自分の栄光を現し、その弟子たちは彼を信じた」(ヨハネ2:11)。したがって、そのとき使徒たちが信じたように、我々も信じなければならない。

23

Dicit autem alius: Et nos christiani sumus, et credimus in Dominum Salvatorem. Sed credere opus est opere, non sermone: non lingua, sed corde; ne et nobis dicatur: Plebs haec labiis me honorat, cor autem eorum longe est a me (Esai. XXIX, 13) ?

PL 17, 622C

ところが、ある人は言う。「我々もキリスト教徒であり、救い主である主を信じている」。しかし、信じることは業によってなすべきであって、言葉によってではない。舌によってではなく、心によってである。そうでなければ、我々にもこう言われてしまう。「この民は唇で私を敬うが、その心は私から遠く離れている」(イザヤ29:13)。

Sermo X. De sancta Epiphania III

第10説教 聖なる公現について 3PL 17, 622D
1

1. Plerique in hac sancta Epiphaniae die hactenus a Domino mirabilia facta esse commemorant, ut rogatus ad nuptias aquae substantiam in vini speciem commutaret (Joan. II, 9) , ac liquorem fontium in meliorem usum sui benedictione transferret: ministros hausisse aquam de puteis, vinum in hydriis invenisse; atque utiliore dispendio perdidisse quod impleverant, reperisse quod deerat: tuncque primum hoc mirabili signo divinitatis suae declarasse virtutem.

PL 17, 622D

1. 多くの者は、この聖なる公現の日に、主によって次のような驚くべき業が行われたことを、今日まで記念している〔hactenus(これまで)の係りは定かでない。commemorant(記念している)に掛けて取った〕。すなわち、婚礼に招かれて水の実体をぶどう酒の姿に変え(ヨハネ2:9)、泉の水を祝福によってより良い用途へ移したこと。給仕たちは井戸から水を汲み、甕の中にぶどう酒を見いだしたこと。より有益な損失によって、満たしたものを失い、欠けていたものを見いだしたこと。そしてそのとき初めて、この驚くべきしるしによって、自らの神性の力を示したこと。

2

Nonnulli autem in hac sancta die ab Joanne baptizatum eum in Jordane testantur, atque in lavacri ejus gratia interfuisse loquendo Deum Patrem, sanctum quoque Spiritum descendisse.

PL 17, 623A

また、ある者たちは、この聖なる日に、彼がヨルダンでヨハネから洗礼を受け、その洗いの恩寵に際して、父なる神が語りつつ立ち会い、聖なる霊も降ったと証言している。

3

Nec mirum si in Domini lavacro mysterium non defuit Trinitatis, cum nostrum lavacrum Trinitatis compleat sacramentum; neque enim poterat Dominus non primum circa se exhibere, quod erat postea humano generi praecepturus, cum omnia non sui causa, sed nostrae gratia salutis efficeret.

PL 17, 623A

主の洗いに三位一体の奥義が欠けなかったのは不思議ではない。我々の洗いが三位一体の秘跡を満たすのだからである。実に主は、後に人類に命じようとしていたことを、まず自らに関して示さないわけにはいかなかった。すべてを自分のためではなく、我々の救いのために行ったからである。

4

2. At numquid propter se baptizari voluit, cum peccatum non haberet, sicut dicit Petrus: Qui iniquitatem non fecit, nec inventus est dolus in ore ejus (I Petr. II, 22) ?

PL 17, 623A

2. では、彼は自分のために洗礼を受けようとしたのか。彼には罪がなかったのである。ペトロが言うとおりである。「彼は不法を行わず、その口に偽りは見いだされなかった」(一ペトロ2:22)。

5

Sed propter nos utique, qui multorum criminum peccatis obnoxii, opus habebamus ut in Christi baptismo purgaremur; atque ideo venit Dominus ad lavacrum, non ut purificetur ipse aquis: sed ut nobis aquarum fluenta purificet; ex quo enim ille se se in aquas mersit, ex eo omnium credentium peccata delevit.

PL 17, 623B

そうではなく、多くの罪過の罪に責めを負う我々のために、すなわち、キリストの洗礼によって清められる必要のあった我々のためである。だから主が洗いに来たのは、自らが水によって清められるためではなく、我々のために水の流れを清めるためであった。彼が水の中に身を沈めた時から、すべての信じる者の罪を消し去ったのである。

6

Necesse est autem ut omnium peccata deleverit, qui omnium peccata suscepit; sicut ait evangelista: Hic est agnus Dei, hic est qui tollit peccata mundi (Joan. I, 29) . Mirum ergo in modum unus mergitur, et salus omnium reparatur.

PL 17, 623B

すべての者の罪を引き受けた者は、すべての者の罪を消し去ったに違いない。福音書記者がこう言うとおりである。「これは神の子羊、世の罪を取り除く者である」(ヨハネ1:29)。こうして驚くべきしかたで、一人が沈められ、すべての者の救いが回復される。

7

3. Adest ergo Deus Pater, cum baptizatur Dominus: adest Spiritus sanctus. Videte Salvatoris benevolentiam, qua solus se in passione contumeliis subdidit, in lavacro solus gratiam non quaesivit, vult participes esse gloriae.

PL 17, 623B

3. 主が洗礼を受けるとき、父なる神がそこにいる。聖なる霊もそこにいる。諸君、救い主の善意を見よ。彼は受難においては独りで侮辱に身をさらしたが、洗いにおいては独りで恩寵を求めることをせず、栄光の分かち手を持つことを望むのである。

8

Adest ergo sicut dixi, Pater, adest et Spiritus sanctus: et quia Deus videri non potest, Spiritus in columba, Pater descendit in voce: quodque solum ad astruendam fidem hominibus necessarium erat, exhibet Salvatorem.

PL 17, 623C

私が言ったとおり、父がそこにいて、聖なる霊もそこにいる。神は見られえないので、霊はハトのうちに、父は声のうちに降る。そして、人々に信仰を確立するために必要な唯一のこと、すなわち救い主を示すのである。

9

Fides enim nostra nisi auditu non constat et visu; ideo se Spiritus in columba oculis subdit, Pater in voce se auribus subministrat; nam nisi propter nostram credulitatem ista fieri oportuisset, potuit Pater et Spiritus tamquam invisibilis Deus ad Verbum Filium invisibili prolapsione descendere.

PL 17, 623C

我々の信仰は、聞くことと見ることによらなければ成り立たない。それゆえ霊はハトとなって目に身をさらし、父は声となって耳に身を供する。もし我々が信じるためにこれらが行われる必要がなかったなら、父と霊は、見えない神として、見えない降下によって、言葉である子のもとへ降ることもできたであろう。

10

Igitur propter nostram fidem aperto coelo, Spiritus ad Christum, Pater ad Filium, vox descendit ad Verbum; Verbum enim Christus est, de quo scribitur: In principio erat Verbum (Joan. I, 1) .

PL 17, 623C

それゆえ、我々の信仰のために天が開かれ、霊はキリストのもとへ、父は子のもとへ、声は言葉のもとへ降った。キリストは言葉だからである。彼について書かれている。「初めに言葉があった」(ヨハネ1:1)。

11

Bene, inquam Pater vox, et Filius Verbum dicitur, quia Verbum nonnisi de voce procedit. Conveniunt itaque sibi vox et Verbum, et saluti hominum provident societate mysterii.

PL 17, 623D

父が声と呼ばれ、子が言葉と呼ばれるのは、まことに適切である。言葉は声からでなければ出ないからである。それゆえ声と言葉は互いにふさわしく、奥義の結びつきによって人々の救いを備える。

12

4. Qua autem ratione Spiritus sanctus ad Christum in specie columbae descenderit, videamus: utrum sit aliqua similitudo columbae vel Domini, sicut est vocis et Verbi. Est plane non parva; columbam enim etiam ipsum Dominum dixerim; quia est alacer, mitis et simplex.

PL 17, 623D

4. 聖なる霊が、どのような理由でキリストのもとへハトの姿で降ったのかを見よう。声と言葉の間にあるような、ハトと主との間の何らかの類似があるのだろうか。まことに小さくない類似がある。主自身をハトと呼んでもよいであろう。機敏で、柔和で、素直だからである。

13

Columba est, quia sanctos suos esse praecepit ut columbas, dicens: Estote simplices sicut columbae (Matth. X, 16) .

PL 17, 624A

彼はハトである。自分の聖なる者たちがハトのようであれと命じて、こう言ったからである。「ハトのように素直であれ」(マタイ10:16)。

14

Quod autem columba Christus sit, Propheta dicit ex persona ipsius, describens post passionem reditum ejus ad coelum: Quis dabit mihi pennas sicut columbae, et volabo, et requiescam (Psal. LIV, 7) ?

PL 17, 624A

キリストがハトであることについては、預言者が彼の人格から語り、受難ののち天へ帰ることを描いて言う。「誰が私にハトのような翼を与えるのか。私は飛んで、憩おう」(詩篇54:7)。

15

Cum ergo Christus Dominus initiaret Ecclesiae sacramenta, e coelo supervenit columba. Intelligo mysterium, agnosco etiam sacramentum; columba enim ipsa est, quae nunc ad Ecclesiam Christi in baptismo venit, quae quondam ad arcam Noe in diluvio properavit (Gen. VIII, 9) , tunc illi securitatem annuntians olivae ramo, modo huic aeternitatem conferens divinitatis indicio.

PL 17, 624A

主キリストが教会の秘跡を始めたとき、天からハトが降ってきた。私は奥義を悟り、秘跡をも認める。このハトは、いま洗礼において教会に来るもの、かつて洪水のときノアの箱舟へ急いだもの(創世記8:9)にほかならないからである。そのときは箱舟にオリーブの枝によって安全を告げ、いまは教会に神性のしるしによって永遠を授ける。

16

Tunc signum pacis ore afferens, modo ipsa pacem Christum sui substantia superfundens. 5. In Jordane igitur baptizatus est Dominus.

PL 17, 624A

そのときは平和のしるしを口にくわえて運び、いまはこのハト自身が、平和であるキリストを自らの実体によって注ぎかける〔sui substantia(自らの実体によって)の意味は取りにくい。霊であるハトが、自らをもってキリストを注ぐと取った〕。5. 主はヨルダンで洗礼を受けた。

17

Multa mirabilia in hoc flumine saepius facta esse Scriptura commemorat, inter caetera dicens: Et Jordanis conversus est retrorsum (Psal. CXIII, 3) .

PL 17, 624B

聖書は、この川で多くの驚くべきことがしばしば行われたことを記念しており、とりわけこう言う。「ヨルダンは後ろへ向きを変えた」(詩篇113:3)。

18

Puto autem esse mirabilius quod Domino Jesu Christo ibi posito, factum est; ante enim retrorsum aquae conversae fuerant, modo retrorsum peccata conversa sunt: et sicut tunc impetus fluminis alveum sui cursus perdidit; ita et nunc impetus peccatorum dominium sui erroris amisit.

PL 17, 624B

しかし私は、主イエス・キリストがそこにいたときに起こったことのほうが、いっそう驚くべきことだと思う。以前は水が後ろへ向きを変えたが、今度は罪が後ろへ向きを変えたのである。そのとき川の勢いが自らの流路の河床を失ったように、いま罪の勢いは、自らの迷いの支配を失った。

19

Quod quidem in propheta Elia jam illo in tempore factum puto; sicut enim Elias in Jordane divisionem fecit undarum (IV Reg. II, 14) , ita et Christus Dominus in eodem Jordane separationem operatus est peccatorum: ille stare fluenta praecepit, hic crimina.

PL 17, 624B

これは、すでにあの時代に預言者エリヤにおいて行われたと私は思う。エリヤがヨルダンで水の流れを分けた(列王記四2:14〔エリヤが水を分けたのは列王記四2:8。2:14 はエリシャがエリヤの外套で水を分けるくだり〕)ように、主キリストも同じヨルダンで罪の分離を行ったのである。エリヤは流れにとどまれと命じ、キリストは罪過に命じた。

20

Et sicut sub Elia fluctus primordia fontium, de quibus exierant, petierunt; ita et sub Christo Domino homines ad originem suam de qua in infantia fuerant exorti, sunt reversi

PL 17, 624C

そしてエリヤのもとで波がそこから出てきた泉の源を目指したように、主キリストのもとで人々は、幼いころにそこから生まれ出た起源へと帰ったのである。〔底本は文末に終止符を欠く〕

Sermo XI. De sancta Epiphania IV

第11説教 聖なる公現について 4PL 17, 624D
1

1. Ad omnes vos, fratres, praedicationem meam in die sancta Epiphaniae pervenisse credo, et ad vos praecipue catechumenos: in qua descripsimus tunc, nonnullis asserentibus aquam in vinum fuisse conversam: plerisque autem testantibus illa quoque die in Jordane Dominum baptizatum.

PL 17, 624D

1. 兄弟たちよ、公現の聖なる日の私の説教は、諸君すべてに、とりわけ洗礼志願者である諸君に届いたと信じる。その説教で我々は、ある者たちはこの日に水がぶどう酒に変えられたと主張し、多くの者たちは同じ日に主がヨルダンで洗礼を受けたと証言していることを述べた。

2

Quod licet a diversis alterutrum factum esse credatur; ego tamen utrumque factum esse confirmo, et aliud signum de alio contineri.

PL 17, 625A

これは、人によってどちらか一方だけが行われたと信じられているとしても、私は両方が行われたと確言する。そして一つのしるしが他のしるしに含まれていると言う。

3

Utrumque enim factum est; nam cum baptizatus est Dominus, et mysterium lavacri instituit, et humanum genus velut vilem aquam in aeternam substantiam divinitatis sapore convertit.

PL 17, 625A

実際、両方が行われた。主が洗礼を受けたとき、洗いの奥義を定め、また人類を、卑しい水のように、神性の味によって永遠の実体へと変えたからである。

4

Similiter et cum hydrias plenas liquore fontium vertit in vinum, utrumque operatus est, et speciem magis necessariam nuptiis praestitit, et demonstravit corpora hominum per lavacrum Spiritus sancti spiritali replenda esse substantia.

PL 17, 625A

同じように、泉の水で満ちた甕をぶどう酒に変えたときにも、両方を行った。婚礼にいっそう必要な姿を供し、また人の体が聖なる霊の洗いによって霊の実体で満たされるべきことを示したのである。

5

Quod alibi ipse Dominus manifestius declaravit (Matth. IX, 11) , dicens in utres novos vinum novum esse condendum; in novitate enim utrium lavacri puritas, Spiritus sancti gratia significatur in vino.

PL 17, 625B

このことを主自身は、別の箇所でいっそうはっきり示している(マタイ9:11〔引かれた句はマタイ9:17〕)。新しいぶどう酒は新しい革袋に入れなければならないと言うのである。革袋の新しさには洗いの清さが、ぶどう酒には聖なる霊の恩寵が示されている。

6

2. Igitur vos catechumenos diligentius oportuit hoc audisse, quibus magis est necessarium, ut sensus vester, qui ignorantia Trinitatis ut aqua nunc friget, agnitione mysterii incalescat ut vinum, et animarum vestrarum liquor vilis et tenuis in pretiosam et fortem gratiam transfundatur; ut vini vice sapiamus quod bonum est, redoleamus quod suave est, et possimus dicere illud Apostoli: Quoniam Christi bonus odor sumus Deo (II Cor. II, 15) ; catechumenus enim, priusquam baptizetur, sicut aqua jacet, friget et pallet: fidelis autem sicut vinum fortis et rubeus est.

PL 17, 625B

2. それゆえ、洗礼志願者である諸君こそ、これをいっそう注意深く聞くべきであった。諸君には、いっそう必要なことだからである。諸君の思いは、三位一体を知らないために、いまは水のように冷たいが、奥義を認識することで、ぶどう酒のように熱を帯びなければならない。諸君の魂の卑しく薄い液は、貴く強い恩寵へと注ぎ移されなければならない。ぶどう酒のように、我々が善いものの味を放ち、甘美なものの香りを放ち、使徒のあの言葉を言えるようになるためである。「我々は神にとってキリストの良い香りである」(二コリント2:15)。洗礼志願者は、洗礼を受けるまでは水のように横たわり、冷たく、青ざめている。しかし信じる者はぶどう酒のように強く、赤い。

7

Catechumenus, inquam, sicut aqua nullius saporis, nullius odoris, nullius est pretii, nec sufficiens ad usum, nec delectabilis ad reficiendum, nec tolerabilis ad servandum.

PL 17, 625C

洗礼志願者は、私は言うが、水のように味もなく、香りもなく、価値もなく、用に足りず、元気づけるにも心地よくなく、保存するにも耐えない。

8

Nam sicut aqua cum servatur diutius, in deterius versa intra semetipsam putrescit et fetet; ita et catechumenus cum diutius catechumenus permanet, in deterius conversus intra semetipsum vilescit et deperit.

PL 17, 625C

水は長く保たれると、悪いほうへ変じて、自らのうちで腐り、臭う。それと同じように、洗礼志願者も長く洗礼志願者のままでいると、悪いほうへ変じて、自らのうちで卑しくなり、滅びる。

9

Ait enim Dominus: Nisi quis renatus fuerit ex aqua et Spiritu sancto, non intrat regnum coelorum (Joan. III, 3) : qui autem non intrat regnum, necessario remanet in inferno.

PL 17, 625C

主は言う。「水と聖なる霊とから新たに生まれなければ、誰も天の国に入らない」(ヨハネ3:3〔引かれた句はヨハネ3:5〕)。天の国に入らない者は、必ず冥界にとどまる。

10

3. Recte autem vino comparatur fidelis; sicut enim ex cunctarum creaturarum substantia omnis res vetustate deperit, solum vinum proficit vetustate; ita ex omni genere hominum cunctis antiquitate pereuntibus, solus christianus proficit vetustate.

PL 17, 625C

3. 信じる者がぶどう酒にたとえられるのは正しい。あらゆる被造物の実体のうち、すべてのものは古くなることで滅びるのに、ぶどう酒だけは古くなることで良くなる。同じように、あらゆる種類の人間のうち、すべての者が古さによって滅びるなか、キリスト教徒だけが古くなることで良くなる。

11

Et sicut vinum in dies singulos asperitatem suam decoquens, saporis dulcedinem, suavitatem odoris, acquirit; ita et christianus successu temporis delictorum suorum asperitatem decoquens, sapientiam sibi divinitatis, benevolentiam Trinitatis assumit.

PL 17, 625D

ぶどう酒が日ごとに自らの渋みを煮詰めて、味の甘さと香りの快さを得るように、キリスト教徒も時が進むにつれて自らの罪の荒々しさを煮詰め、神性の知恵と、三位一体の好意とを身に受ける。

12

4. Ergo in hac sancta die baptizatus est Dominus. Videte quam bene ordinaverit, ut et in natali suo natus sit, et in Epiphania renatus; ut nec longe a se salutis humanae vota distarent, et aeternas Salvatori jugiter gratias ageremus.

PL 17, 626A

4. それゆえ、この聖なる日に主は洗礼を受けた。諸君、見よ。主がいかに見事に定めたかを。主は自らの降誕の日に生まれ、公現において新たに生まれた。人の救いの祝い〔vota〕が互いに遠く隔たらないように〔vota は降誕と公現の二つの祝いを言うと取った〕、また我々が救い主に永遠に絶えず感謝するようにするためである。

13

5. Tunc et vota nostra celebrata sunt, quando Christo Ecclesia copulata est, sicut ait Joannes: Qui habet sponsam, sponsus est (Joan. III, 9) .

PL 17, 626A

5. そのとき、我々の婚礼〔vota〕も祝われた。キリストに教会が結ばれたからである。ヨハネが言うとおりである。「花嫁を持つ者は花婿である」(ヨハネ3:9〔引かれた句はヨハネ3:29〕)。

14

Propter has ergo nuptias saltare nos convenit; siquidem et David rex pariter et propheta cum multa cecinerit, ante arcam Testamenti saltasse dicatur; elevatus enim gaudio in saltationem prorupit (II Reg. VI, 14) .

PL 17, 626A

それゆえ、この婚礼のために我々が踊るのはふさわしい。王であり同時に預言者であるダビデも、多くを歌った人であるのに、契約の箱の前で踊ったと言われる。喜びに高められて、踊りに躍り出たのである(サムエル記下6:14)。

15

Praevidebat enim in Spiritu per Mariam de germine suo Ecclesiam Christi thalamo sociandam, de quo ait: Et ipse tamquam sponsus procedens de thalamo suo (Psal. XVIII, 6) .

PL 17, 626A

彼は霊において、自らの子孫からマリアを通して、キリストの寝室に教会が結ばれることを予見していたのである。そのキリストについて彼は言う。「彼は、花婿のように自らの寝室から出てくる」(詩篇18:6)。

16

Atque ideo prae caeteris prophetarum auctoribus plus cantavit; quia laetior cunctis per haec gaudia suos posteros conjugabat: et ad propria vota omnes gentes solito dulcius invitans, nos quoque docuit quid ipsis facere deberemus in nuptiis, cum ipse ante nuptias tota exsultatione laetatus sit.

PL 17, 626B

だから彼は、預言者たちの他の著者たちにまさってより多く歌った。これらの喜びを通して、誰よりも喜ばしく自らの子孫を結びつけ、諸国民のすべてを、いつもより甘美に自らの婚礼〔vota〕へ招きながら、我々にも、この婚礼そのものにおいて〔ipsis の指すものは定かでない。婚礼を指すと取った〕何をなすべきかを教えたのである。彼自身が、婚礼の前に全き歓喜をもって喜んだのだから。

Sermo XII. De sancta Epiphania V

第12説教 聖なる公現について 5PL 17, 626C
1

1. Evangelica scriptura refert, sicut lectum nuper audivimus, Dominum ad Jordanem baptismi causa venisse, et in eodem flumine mysteriis se coelestibus consecrari voluisse.

PL 17, 626C

1. 福音書は、先ごろ朗読されるのを我々が聞いたとおり、主が洗礼のためにヨルダンへ来て、同じ川で天の奥義によって自らを聖別されることを望んだと伝えている。

2

Quod mirari non debemus, cur hoc baptismatis ipsius dominus et magister fecerit, quia ipse ait: Qui fecerit sic, et docuerit, maximus vocabitur in regno coelorum (Matth. V, 19) .

PL 17, 626C

洗礼そのものの主であり師である者がなぜこれを行ったのかを、我々は不思議に思ってはならない。彼自身が言うからである。「そのように行い、また教える者は、天の国で最も大いなる者と呼ばれる」(マタイ5:19)。

3

Facere igitur prius voluit, quod faciendum omnibus imperabat; ut bonus magister doctrinam suam non tam verbis insinuaret, quam actibus exerceret, et ad finem nos gustu pariter confirmaret et sensu.

PL 17, 626C

それゆえ彼は、すべての者に行えと命じたことを、まず自ら行おうとした。善き師として、自らの教えを言葉で示すよりも、行いによって実践し、最後には味わいと感覚との両方によって我々を確かにするためである。

4

2. Hoc autem totum hodierno die gestum esse manifestum est: quod ita verum esse ipsa possumus colligere ratione; ratio enim exigit, ut post diem natalis Dominici, licet interpositis annis, eodem tamen tempore haec festivitas sequeretur, quam et ipsam festivitatem natalem appellandam puto.

PL 17, 626D

2. このすべてが今日の日に行われたことは明らかである。それが真であることは、道理そのものによって我々は結論できる。道理は、主の降誕の日のあと、年月を挟んでも同じ時期に、この祝日が続くことを求めるからである。この祝日そのものも降誕の祝日と呼ばれるべきだと私は思う。

5

Tunc enim natus hominibus, hodie renatus est sacramentis: tunc per Virginem editus, hodie per mysterium generatus.

PL 17, 627A

そのとき彼は人々のために生まれ、今日は秘跡によって新たに生まれた。そのときはおとめを通して世に出され、今日は奥義を通して生み出された。

6

Ita enim disposuit Dominus non longe inter se hominum vota distare, ut in uno tempore quem genitum gratulabantur in terra, sanctificatum laetarentur in coelis; ut qui partum Virginis, angelis annuntiantibus, possidebant; Dei filium, coelis testantibus, retinerent: certique essent homines quia ipse esset Filius Dei, quem Virgo pepererat, divinitas agnoscebat; novi enim partus nova merentur obsequia.

PL 17, 627A

主はこう定めた。人々の祝い〔vota〕が互いに遠く隔たらないように、すなわち同じ時期に、地上では生まれた者として祝っていた者を、天においては聖別された者として喜ぶように。おとめの出産を天使たちの告知によって持っていた者が、天の証しによって神の子を保つように。そして人々が、おとめが産んだ者こそ神の子であり、神性がその者を認めていたことを、確かに知るように〔certique essent … divinitas agnoscebat の構文は取りにくい。quem を pepererat と agnoscebat の両方に掛けて取った〕。新しい出産は新しい奉仕に値するからである。

7

Ibi cum secundum hominem nascitur, mater eum Maria sinu circumfovit: hic cum secundum mysterium gignitur, Pater eum Deus voce complectitur; ait enim: Hic est filius meus, in quo bene complacui, ipsum audite (Matth. III, 17) .

PL 17, 627A

あそこでは、彼が人として生まれるとき、母マリアが彼を懐に抱いて温めた。ここでは、彼が奥義によって生み出されるとき、父なる神が声で彼を抱く。父は言うからである。「これは私の子、私の心にかなう者。彼に聞け」(マタイ3:17)。

8

Mater ergo partui molli blanditur gremio, Pater Filio pio testimonio famulatur: mater, inquam, eum adorandum Magis ingerit, Pater colendum gentibus manifestat: sinu igitur retinetur a matre, cum nascitur: sed Pater ei sinus sui fotum jugiter subministrat.

PL 17, 627B

母は産んだ子を柔らかな膝でなだめ、父は子に慈しみ深い証しで仕える。母は彼を博士たちに礼拝すべき者として差し出し、父は諸国民に崇めるべき者として示す。母の懐に抱かれるのは生まれたときだが、父は自らの懐の温もりを絶えず彼に供する。

9

Legimus enim eum sine intermissione in Patris gremio quiescentem, dicente Evangelista: Deum nemo vidit umquam, nisi unigenitus Filius, qui est in sinu Patris (Joan. I, 18) .

PL 17, 627B

実際、彼が間断なく父の懐に憩っていることを我々は読む。福音書記者が言うとおりである。「神を見た者はいまだかつていない。父の懐にいる独り子のほかは」(ヨハネ1:18)。

10

3. Libenter ergo in sinu sanctorum quiescit Dominus; unde et Joannis Evangelistae sinum, ut in eo accumberet, libenter elegit.

PL 17, 627B

3. それゆえ主は、聖なる者たちの懐に喜んで憩う。だから、福音書記者ヨハネの懐をも、そこに身を横たえるために喜んで選んだのである。

11

Sinus ergo in quo Christus requiescit, non corporis gremio praeparatur, non vestimentorum ambitione componitur, sed coelestium virtutum operatione colligitur. Nam Christi sinus erat in Joanne Evangelista fides, in Deo Patre divinitas, in Maria matre virginitas.

PL 17, 627B

キリストが憩う懐は、体の膝で用意されるのでもなく、衣の広がりで整えられるのでもなく、天の徳の働きによって集められる。キリストの懐は、福音書記者ヨハネにおいては信仰、父なる神においては神性、母マリアにおいてはおとめの身であった。

12

Ibi sinus Christi est, ubi habitaculum est virtutum: ibi reclinat caput suum (Joan. XIII, 25) , ubi domicilium coelestium invenit praeceptorum.

PL 17, 627C

キリストの懐は、徳の住まいのあるところにある。天の戒めの住居を見いだすところに、彼は自らの頭をもたせかける(ヨハネ13:25)。

13

Nam ideo peccatoribus et infidelibus dicit: Vulpes foveas habent, et volucres coeli nidos: Filius autem hominis non habet ubi caput reclinet (Matth. VIII, 20) . Igitur Dominus Jesus hodie venit ad baptismum, et corpus suum sanctum voluit aqua dilui.

PL 17, 627C

だからこそ彼は、罪人たちと信じない者たちにこう言う。「キツネには穴があり、空の鳥には巣がある。しかし人の子には頭を横たえる所がない」(マタイ8:20)。さて、主イエスは今日、洗礼に来て、自らの聖なる体が水で洗われることを望んだ。

14

4. Dicat fortasse aliquis: Qui sanctus est, quare voluit baptizari? Audi ergo: Ideo baptizatur Christus, non ut sanctificetur ab aquis, sed ut ipse aquas sanctificet et purificatione sui purificet fluenta illa quae tangit; consecratio enim Christi consecratio major est elementi.

PL 17, 627C

4. ある人はこう言うかもしれない。「聖なる者が、なぜ洗礼を受けようとしたのか」。ならば聞け。キリストが洗礼を受けるのは、水によって聖とされるためではなく、自ら水を聖とし、自らの清さによって、触れるその流れを清めるためである。キリストの聖別は、元素のよりいっそう大きな聖別だからである。

15

Cum enim Salvator abluitur, jam tunc in nostrum baptismum tota aqua mundatur, et purificatur fons, ut secuturis postmodum populis lavacri gratia ministretur. Praecedit ergo Christus per baptismum, ut christiani post eum confidenter populi subsequantur.

PL 17, 627D

救い主が洗われるとき、すでにそのとき水のすべてが我々の洗礼のために清められ、泉〔fons。洗礼の水を湛える泉、すなわち洗礼盤を言う〕が清められる。のちに続く諸民に洗いの恩寵が供されるためである。それゆえキリストは洗礼によって先立ち、キリスト教徒の諸民が、のちに彼に確信をもって従うのである。

16

5. Intelligo ergo mysterium; ita enim et columna ignis praecessit per mare Rubrum, ut intrepidum iter Israel filii sequerentur (Exod. XIII, 21) : et ipsa prior per aquas gressa est; ut venientibus post se viandi semitam praepararet.

PL 17, 627D

5. こうして私は奥義を悟る。火の柱も同じように紅海を渡って先立ち、イスラエルの子らが恐れずに道を辿れるようにしたのであり(出エジプト記13:21)、その柱自身が先に水の中を進んで、後から来る者たちに歩む道を備えたのである。

17

Quod factum, sicut Apostolus dicit (I Cor. X, 2) , mysterium baptismi fuit: baptismus plane quodammodo fuit, ubi homines nubes operiebat, unda portabat.

PL 17, 628A

使徒が言うとおり(一コリント10:2)、これが行われたことは洗礼の奥義であった。人々を雲が覆い、波が運んだところで、それはある意味でまさしく洗礼であった。

18

Sed haec omnia operatus est Christus Dominus idem qui et modo, qui sicut tunc per mare filios Israel in ignis columna praecessit, ita nunc per baptismum christianos populos in corporis sui columna praecedit.

PL 17, 628A

しかし、これらすべてを行ったのは主キリストであり、いまも同じ者である。かつて海を通って火の柱によってイスラエルの子らに先立ったように、いまは洗礼を通して、自らの体の柱によってキリスト教徒の諸民に先立つ。

19

Ipsis, inquam, est columna, quae tunc lumen sequentium oculis praestitit, modo lucem credentium cordibus subministrat: tunc in fluctibus undarum solidavit semitam, modo in lavacro fidei vestigia corroborat; per quam fidem, sicut filii Israel, qui intrepidus ambulaverit, persecutorem Aegyptium non timebit.

PL 17, 628A

私は言うが、彼らにこそ柱がある。その柱は、そのとき従う者たちの目に光を与えたが、いまは信じる者たちの心に光を供する。そのときは波の流れの中に道を固め、いまは信仰の洗いの中に足跡を強める。その信仰によって、イスラエルの子らのように恐れずに歩む者は、追っ手のエジプト人を恐れない。

Sermo XIII. Super his verbis Evangelii: Simile est regnum coelorum fermento

第13説教 福音書の言葉「天の国はパン種に似ている」についてPL 17, 628B
1

1. Et ipsi scitis, fratres, quod ex qua die vobiscum esse coepi, non cessavi omnibus vos Dominicis admonere mandatis, et partim hortando, partim increpando, praecepta vobis divinitatis ingerere; ita ut plerumque pius pater fuerim, nonnullis autem durus magister exstiterim.

PL 17, 628B

1. 兄弟たちよ、諸君自身が知っているとおり、私が諸君とともにいるようになった日から、私は主の戒めのすべてによって諸君を戒めることをやめず、一部は励まし、一部は叱りながら、神の掟を諸君に説いてきた。そのため、多くの場合は情愛深い父であったが、ある者たちには厳しい師となった。

2

Patrem enim me sibi gratulatus est, quisquis sermonem meum libenter amplexus est: durum autem magistrum sensit, qui conscientiam suam praedicatione mea percussam esse condoluit.

PL 17, 628C

私の言葉を喜んで受け入れた者は誰でも、私を父として喜んだ。しかし、私の説教によって自分の良心が打たれたことを悲しんだ者は、厳しい師と感じた。

3

Sed nihil mea interest, dummodo sive pietate, sive censura Christus annuntietur in vobis; quamvis et ipsa censura sit pietas, quae ideo circa negligentiores filios adhibetur, ut timere discant, quod amare neglexerant.

PL 17, 628C

しかし、情愛によってであれ戒めによってであれ、キリストが諸君のうちに告げ知らされるのであれば、私にはどちらでもよい。もっとも戒めそのものも情愛である。それは、より怠慢な子らに対し、愛することを怠っていたものを恐れることを学ぶようにと加えられるのである。

4

Non quod omnes filios non aequaliter diligat pater, sed quod indulgentia patris sit pro diversitate morum exhibere pietatis affectum; ut blandum filium exhortatione provocet, contumacem vero austeritate conveniat, de utriusque tamen correctione securus; quoniam hunc amore verberat, illum severitate castigat, sicut ait beatus Apostolus: Omnis quidem disciplina in praesenti non videtur esse gaudii, sed moeroris: postea vero fructum pacificum exercitatis per eam reddet justitiae (Hebr. XII, 11) .

PL 17, 628C

父がすべての子を等しく愛さないからではなく、気質の違いに応じて情愛の心を示すことが父の寛容だからである。従順な子は励ましで促し、頑なな子は厳しさで諭し、それでもどちらの矯正についても安心している。一方を愛で打ち、他方を厳しさで懲らしめるのである。福なる使徒が言うとおりである。「すべての訓練は、さしあたっては喜びではなく悲しみと見える。しかし後には、それによって鍛えられた者に、正義の平和の実を返す」(ヘブライ12:11)。

5

Igitur quoniam tot tractatibus meis profecisse vos credo, libet quaedam vobis divinarum disserere litterarum; ut intelligam quod id quod dixero, fidei vivacitate capiatis.

PL 17, 628D

さて、私の多くの講話によって諸君が進歩したと信じるので、聖書のいくつかを諸君に論じたい。私の言うことを、諸君が信仰の活力で受け取ることを、私が知るためである。

6

2. Ait Dominus in sancto Evangelio: Simile est regnum coelorum fermento, quod acceptum mulier abscondit in farinae satis tribus, donec fermentatum est totum (Luc. XIII, 21) . In alio vero loco ita ait: Cui simile aestimabo regnum Dei?

PL 17, 628D

2. 主は聖なる福音書でこう言う。「天の国はパン種に似ている。女がそれを取って、三サトンの粉の中に隠すと、全体が膨らんだ」(ルカ13:21〔引かれた句はマタイ13:33〕)。また別の箇所では、こう言う。「神の国を何に似せよう」。

7

Simile est fermento, quod acceptum mulier abscondit in farina, donec fermentatum est totum (Matth. XIII, 33) . Fermenti vim atque virtutem omnibus notam esse non dubium est.

PL 17, 629A

「パン種に似ている。女がそれを取って、粉の中に隠すと、全体が膨らんだ」(マタイ13:33〔引かれた句はルカ13:20–21〕)。パン種の効力と力がすべての人に知られていることは疑いない。

8

Nam cum sit magnitudine parvum, specie simplex, natura commune; tantam fortitudinem intrinsecus gerit, ut cum reconditum fuerit in farina, succus ejus hoc totam massam faciat esse, quod ipsum est; et ita se per universum cumulum aspersionis suae vigore diffundit, ut omnem ipsam magnitudinem pollinis faciat fermentum: ac sic res ipsa fortitudine sua molem sibi proprii vigoris acquirit.

PL 17, 629A

パン種は、大きさは小さく、見かけは単純で、本性は平凡でありながら、内にこれほどの強さを抱えている。粉の中に隠されると、その汁が全体の塊を自らと同じものにしてしまう。自らを振りかけた力によって全体の山に広がり、粉の大きさ全体をパン種にしてしまう。こうしてそれ自体が、自らの強さによって、自らの活力の塊を獲得するのである。

9

Hoc autem faciunt mulieres, ut viris suis salubriorem panem, et cibum utilem diligenter exhibeant. Sed quoniam Lex spiritalis est (Rom. VII, 14) , et Evangelium spiritaliter parabolarum narratione subsistit; videamus quid sit fermentum, quae mulier, quid farina.

PL 17, 629A

女たちがこれを行うのは、夫たちにより健やかなパンと有益な食べ物を丁寧に出すためである。しかし、律法は霊的であり(ローマ7:14)、福音書も譬えの語りによって霊的に成り立っているのだから、パン種とは何か、女とは誰か、粉とは何かを見よう。

10

3. Legimus in sancto Evangelio, dicente Domino Christo de se ipso: Nisi granum tritici cadens in terram mortuum fuerit, ipsum solum manet: si autem mortuum fuerit, multum fructum affert (Joan. XII, 24) .

PL 17, 629B

3. 我々は聖なる福音書で、主キリストが自分自身について言うのを読む。「一粒のコムギが地に落ちて死ななければ、それは一粒のままである。しかし死ねば、多くの実を結ぶ」(ヨハネ12:24)。

11

Ergo si triticum Dominus, et Dominus est fermentum; quia fermentum non nisi de tritico fieri solet: recte ergo fermento Dominus comparatur, quia cum esset specie homo, humilitate parvus, imbecillitate dejectus, tanta intrinsecus sapientiae virtute pollebat, ut doctrinam ipsius mundus ipse vix caperet: qui cum coepit per totum orbem divinitatis vigore transfundere, statim omne hominum genus in substantiam suam sua potestate protraxit; ut et jugum Spiritus sui sancti infunderet omnibus, et hoc christianos cunctos faceret esse, quod Christus est.

PL 17, 629B

それゆえ、主がコムギであるなら、主はパン種でもある。パン種はコムギからでなければ作られないのが常だからである。したがって主がパン種にたとえられるのは正しい。主は見かけは人であり、へりくだりにおいて小さく、弱さにおいて低くされていたが、内には知恵の力が強く、世界そのものが彼の教えをほとんど受け止められないほどであった。彼が神性の力で全世界に行き渡らせ始めると、直ちにあらゆる人類を、自らの権能で自らの実体のうちへ引き入れた。自らの聖なる霊の軛をすべての者に注ぎ、すべてのキリスト教徒を、キリストと同じものとするためであった。

12

Nam cum homo Dominus Jesus unus et solus esset in mundo tamquam fermentum in massa reconditum, universos homines praestitit esse quod ipse est.

PL 17, 629C

主イエスは人として、世にただ一人、粉の塊の中に隠されたパン種のようであったが、すべての人を、自らと同じものにした。

13

Quisquis igitur illi fermento Christi adhaeserit, efficitur et ipse fermentum, tam sibi utilis, quam aliis idoneus universis; et de sua certus salute, et de aliorum acquisitione securus.

PL 17, 629C

したがって、キリストのあのパン種に結びつく者は誰でも、自らもパン種となる。自分にとって有益であるとともに、他のすべての人にも役立つ者となり、自らの救いについて確かで、他の人々を得ることについて安心している。

14

4. Sicut igitur fermentum cum in cumulum conspergendum est farinarum, confringitur, comminuitur, dissipatur, et ipsum omne dissolvitur; ut dispersam illam farinae multitudinem in unum sui vigore constringat, atque in solidum corpus redigat, quod in pulveris modum ipsa diminutione languebat; faciatque conjunctione sui utilem massam, quod propria dissolutione videbatur inutile; sic ergo et Dominus Jesus Christus, cum esset totius mundi fermentum, diversis passionibus confractus, laceratus et dissolutus est, et succus ejus pro salute nostra, qui est pretiosus sanguis, effusus est; ut admixtione sui omne genus humanum solidaret; quod per diversa antea resolutum jacebat; sic enim velut fermentum quoddam nos, qui farina ex gentibus videbamur esse, adhaesimus.

PL 17, 629C

4. パン種は、粉の山にふりかけられるとき、砕かれ、細かくされ、散らされ、すべてが溶ける。そうして、散らばった粉の多くを自らの力で一つに締めつけ、固い塊へと戻す。粉は粉末のように、まさにその細かさのゆえに力なく横たわっていた。そしてパン種は、自らが結びつくことによって、自らが溶けることで無益に見えたものを、有益な塊にする。したがって、主イエス・キリストも、全世界のパン種であったから、さまざまな受難によって砕かれ、引き裂かれ、溶かされ、その汁、すなわち貴い血が、我々の救いのために注ぎ出された。自らが混ざることによって、すべての人類を固めるためであった。人類は以前には、散り散りになって横たわっていたのである。こうして、諸国民の粉と見えていた我々は、パン種のようなものに結びついたのである。

15

Nos, inquam, qui per totum orbem dispersi et diminuti penitus jacebamus, vigore passionis Christi in ipsius corpus redacti sumus, sicut beatus Apostolus ait: Quoniam sumus corpus Christi et membra (Ephes. V, 30) .

PL 17, 630A

我々は、私は言うが、全世界に散らされ、まったく細かくなって横たわっていたが、キリストの受難の力によって、彼の体のうちへ戻された。福なる使徒が言うとおりである。「我々はキリストの体であり、その肢体である」(エフェソ5:30)。

16

Nos igitur qui ex nationibus in pulveris modum a terrae facie jactabamur, aspersione sanguinis Domini in massam soliditatis ejus accrevimus.

PL 17, 630A

このように、諸民族の者として粉末のように地の面から投げ散らされていた我々は、主の血の振りかけによって、その固さの塊へと成長したのである。

17

5. Mulier autem illa, quae dicitur abscondisse in farina fermentum, quae est, nisi sancta Ecclesia, quae quotidie doctrinam Christi in cordibus nostris conatur abscondere?

PL 17, 630A

5. 粉の中にパン種を隠したと言われるあの女は、聖なる教会でなくて誰であろうか。教会は日ごとに、キリストの教えを我々の心の中に隠そうと努めている。

18

Ipsa, inquam, est mulier, quae in alio loco etiam molere dicitur, sicut ait Dominus: Erunt duae molentes, una assumetur, et una relinquetur (Matth. XXIV, 41) .

PL 17, 630B

この女こそ、私は言うが、別の箇所では臼を挽くとも言われている。主が言うとおりである。「二人の女が臼を挽いている。一人は取られ、一人は残される」(マタイ24:41)。

19

Molit enim sancta Ecclesia per Legem, per apostolos, per prophetas, cum catechumenos facit, et asperitatem gentilitatis dissipat atque comminuit; ut emollitos eos in farinae modum aptos faciat fermento Dominici sanguinis adhaerere.

PL 17, 630B

聖なる教会は、律法によって、使徒たちによって、預言者たちによって臼を挽く。洗礼志願者を作り、異教の荒々しさを砕き、細かくするのである。それは、彼らを柔らかくして粉のようにし、主の血のパン種に結びつくのにふさわしくするためである。

20

Fermentum enim dixerim totam Domini passionem; fermentum enim salutis nostrae est symbolum ipsum, quod traditur, sine quo fermento, vel symbolo, nemo potest vitae aeternae substantiam promereri.

PL 17, 630B

私は、主の受難のすべてをパン種と呼ぼう。我々の救いのパン種とは、伝授される信条そのものである。このパン種、すなわち信条がなければ、誰も永遠の生命の実体にふさわしくなることはできない。

21

6. Et quia duas Evangelium describit molentes, atque unam Ecclesiam diximus salubriter molere; alteram quam nisi Synagogam accipere debemus?

PL 17, 630B

6. 福音書は臼を挽く二人の女を記し、我々はその一人を、益あるように臼を挽く教会だと述べた。では、もう一人は会堂と解するほかないのではないか。

22

Molit enim et ipsa per Moysen et prophetas: sed inutiliter molit, sicut dicit Apostolus de Judaeis: Aemulationem Dei habent, sed non secundum scientiam (Rom. X, 2) . Inutiliter, inquam, molit Synagoga; quia massam suam Christi doctrina non temperat.

PL 17, 630B

会堂もまた、モーセと預言者たちによって臼を挽くが、無益に挽く。使徒がユダヤ人について言うとおりである。「彼らは神への熱心を持っているが、知識にしたがってはいない」(ローマ10:2)。会堂は、私は言うが、無益に挽く。自らの塊をキリストの教えで整えないからである。

23

Atque ideo evitandum praecepit Synagogae Dominus esse fermentum, dicens: Cavete vobis a fermento Pharisaeorum (Matth. XVI, 16) .

PL 17, 630C

それゆえ主は、会堂のパン種は避けるべきだと命じて言った。「ファリサイ派のパン種に気をつけよ」(マタイ16:16〔引かれた句はマタイ16:6〕)。

24

Temperatum est enim sanguinibus et crudelitatibus Judaeorum dicentium de Domino: Sanguis ejus super nos, et super filios nostros (Matth. XXVII, 25) . Unde ait Evangelium: Erunt duae molentes, una assumetur et una relinquetur (Matth. XXIV, 41) .

PL 17, 630C

それは、主について「その血は我々と我々の子らの上にあれ」(マタイ27:25)と言ったユダヤ人の血と残酷さで練られているからである。だから福音書は言う。「二人の女が臼を挽いている。一人は取られ、一人は残される」(マタイ24:41)。

25

Assumetur enim in requiem aeternam sancta Ecclesia, quae Domino cibum sanctitatis emoluit: relinquetur ad molas cruenta Synagoga, gyrum semper passura suae perfidiae.

PL 17, 630C

主に聖性の糧を挽いてきた聖なる教会は、永遠の安息へと取られる。血にまみれた会堂は、臼のもとに残され、自らの背信の旋回を永遠に受けることになる。

Sermo XIV. Dominica in Septuagesima

第14説教 七旬節の主日PL 17, 631A
1

1. Redimite vos ipsos, dum vos pretium habetis: quando, charissimi fratres, novum tempus inchoatis, vestram vitam renovare debetis.

PL 17, 631A

1. 諸君自身を贖え、諸君に代価があるうちに〔pretium(代価)は、自らを贖う手立てと猶予、すなわちこの悔い改めの時を言うと取った〕。いとも愛する兄弟たちよ、新しい時を始めるにあたり、諸君は自らの生活を新たにせねばならない。

2

In toto anno non dicitur ulla dies septuagesima, nisi ista: nec sexagesima, nisi sequens Dominica: neque quinquagesima, nisi abhinc tertia: nec quadragesima, nisi abhinc quarta Dominica; et quia nova nomina hoc tempus habet, ideo omnis christianus renovare vitam suam debet.

PL 17, 631A

一年の中で、七旬節と呼ばれる日はこの日のほかになく、六旬節と呼ばれるのは次の主日のほかになく、五旬節と呼ばれるのはここから三つ目の主日のほかになく、四旬節と呼ばれるのはここから四つ目の主日のほかにない。この時は新しい名をもつのであるから、あらゆるキリスト教徒は自らの生活を新たにせねばならない。

3

Hoc enim admonet Apostolus, dicens: Renovamini spiritu mentis vestrae (Ephes. IV, 23) ; item: Etsi exterior homo noster corrumpitur, tamen interior renovatur de die in diem (II Cor. IV, 16) .

PL 17, 631B

使徒はこのことを勧めて言う。「汝らの精神の霊において新たにされよ」(エフェソ4:23)。また「たとえ我々の外なる人が朽ちても、内なる人は日ごとに新たにされる」(二コリント4:16)。

4

2. Nam sicut renovatur, qui de malo transit ad bonum; ita renovatur, qui de bono transit ad melius. Qui de luxuria, vel qualibet immunditia transit ad castitatem, vitam suam renovavit.

PL 17, 631B

2. なぜなら、悪から善へ移る者が新たにされるように、善からさらに善へ移る者もまた新たにされるからである。放縦、あるいはいかなる不潔からでも貞潔へ移った者は、自らの生活を新たにしたのである。

5

Qui aliena rapere injuste consueverat, si sua coeperit misericorditer distribuere, vitam suam renovat.

PL 17, 631B

他人のものを不正に奪うのを常としていた者が、自分のものを慈しみをもって分け与え始めるなら、その者は自らの生活を新たにする。

6

Qui superbus ad humilitatem transierit, et qui amabat detrahere fratribus, si coeperit fratres diligere, sine dubio renovat vitam suam; quia qui erat membrum diaboli male vivendo, incipit esse in corpore novi hominis, id est, Domini nostri Jesu Christi, per fidem rectam et bonam operationem.

PL 17, 631B

高ぶる者が謙遜へ移り、兄弟たちを中傷するのを好んだ者が兄弟たちを愛し始めるなら、疑いなく自らの生活を新たにする。悪しく生きることによって悪魔の肢体であった者が、正しい信仰と善い業によって、新しい人の体、すなわち我々の主イエス・キリストの体の中にあり始めるからである。

7

Frequenter audistis, fratres charissimi, duos esse homines, id est, Adam et Christum: ille dicitur vetus, iste vocatur novus.

PL 17, 631C

諸君はしばしば聞いてきた、いとも愛する兄弟たちよ、人は二人ある、すなわちアダムとキリストである、と。前者は古い人と呼ばれ、後者は新しい人と呼ばれる。

8

Et ideo qui malus est, vetus est, imitando illum, qui fuit in paradiso superbus et inobediens: qui vero bonus est, novus est, sequendo illum qui dicit: Discite a me quia mitis sum, et humilis corde (Matth. XI, 29) ; et de quo Apostolus ait: Factus est obediens usque ad mortem (Phil. II, 8) .

PL 17, 631C

それゆえ、悪い者は古い者である。楽園で高ぶり不従順であったあの者に倣っているからである。善い者は新しい者である。「私から学べ。私は柔和で、心のへりくだった者である」(マタイ11:29)と言うあの者に従っているからである。また使徒はその者について言う。「彼は死に至るまで従順であった」(フィリピ2:8)。

9

Sed quia hoc tempus novum nomen habet, idcirco admonemus illos, qui veteres sunt male vivendo, ut sint novi bene conversando.

PL 17, 631C

しかし、この時は新しい名をもつのであるから、悪しく生きて古くなっている者たちには、善く振る舞って新しくなるよう、我々は勧める。

10

3. Admonemus illos qui jam novi sunt per bona opera, ut renovare studeant in hoc novo tempore per opera meliora: verbi gratia, novus qui est per castitatem cessando a malo opere, renovetur cessando ab ipsius operis delectatione.

PL 17, 631D

3. すでに善い業によって新しくなっている者たちには、この新しい時に、いっそうよい業によって新たにされるよう努めることを、我々は勧める。たとえば、悪い業を断つことによって貞潔の面で新しくなった者は、その業の快楽そのものを断つことによって新たにされよ。

11

Similiter qui humilis et obediens et misericors et patiens est, renovetur necesse est quotidie; ut proficiendo crescat in ipsis virtutibus, secundum illud quod scriptum est: Ibunt de virtute in virtutem (Psal. LXXXIII, 8) .

PL 17, 631D

同様に、へりくだり、従順で、慈しみ深く、忍耐強い者は、日々新たにされねばならない。前進して、まさにそれらの徳において成長するためである。「彼らは徳から徳へと進む」(詩篇83:8)と書かれているとおりである。

12

Nemo nostrum, charissimi, securus sit, quia baptizatus est; quoniam sicut non omnes qui in stadio currunt, accipiunt bravium (I Cor. IX, 28) , id est, destinatum praemium, sed ille qui prius currendo pervenit; ita non omnes qui habent fidem, salvantur: sed illi tantum qui in bono, quod inchoaverunt, opere perseverant.

PL 17, 631D

我々のうち誰も、洗礼を受けたからといって安心してはならない、いとも愛する者たちよ。競技場で走る者がみな「ブラビウム」(一コリント9:28)〔刷られた番号は引かれた句と合わない。引かれた句は一コリント9:24〕、すなわち定められた褒賞を受けるのではなく、先に走って到達した者が受けるように、信仰をもつ者がみな救われるのではなく、始めた善い業に堅く留まる者だけが救われるのである。

13

Et sicut ille qui adversus alterum pugnat, ab omnibus se abstinet; ita et vos ab omnibus vitiis abstinere debetis, ut diabolum, vestrum persecutorem, superare possitis.

PL 17, 632A

また、他の者と戦う者があらゆるものを断つように、諸君もまた、諸君の迫害者である悪魔に打ち勝てるよう、あらゆる悪徳を断たねばならない。

14

Miseri homines cum periculis vitae suae et immensis laboribus serviunt regi terreno pro beneficio cito transituro et perituro; quare vos non servitis regi coelestis regni beatitudine perfruenti, eamque laborantibus largienti?

PL 17, 632A

哀れな人間たちは、自らの命の危険と測り知れぬ労苦をもって、すぐに過ぎ去り滅びる恩恵のために地上の王に仕える。なぜ諸君は、至福を余すところなく享受し、それを労する者たちに与える天の国の王に仕えないのか。

15

Jam quia per fidem ad vineam, id est, ad sanctae Ecclesiae unitatem vocati estis a Domino; ita vivite, et ita conversamini, ut denarium, id est, regni coelestis felicitatem, Deo largiente, accipere valeatis (Matth. XX, 1 et seq.) .

PL 17, 632A

すでに信仰によって、ブドウ畑、すなわち聖なる教会の一体性へと、諸君は主に召されたのであるから、神が授けるデナリオン、すなわち天の国の幸いを受けられるよう、そのように生き、そのように振る舞え(マタイ20:1以下)。

16

4. Nemo desperet de magnitudine peccatorum suorum, dicendo: Multa sunt peccata mea, in quibus usque ad senectutem et decrepitam aetatem perseveravi, jam promereri non potero indulgentiam, maxime quia peccata me dimiserunt, non ego illa.

PL 17, 632B

4. 誰も、自分の罪の大きさに絶望してはならない。「私の罪は多い。老年と衰えた年齢に至るまでそれらに留まり続けた。もはや赦しを受けるに値することはできないだろう。とりわけ、罪が私を捨てたのであって、私が罪を捨てたのではないからだ」などと言ってはならない。

17

Absit ut talis de Dei misericordia desperet; quia alii prima hora, alii tertia, alii sexta, alii nona, alii undecima ad Dei vocantur vineam, id est, alii in pueritia, alii in adolescentia, alii in juventute, alii in senectute, alii in decrepita aetate ad Dei servitium pertrahuntur.

PL 17, 632B

そのような者が神の慈しみに絶望することがあってはならない。ある者は第一時に、ある者は第三時に、ある者は第六時に、ある者は第九時に、ある者は第十一時に、神のブドウ畑へと召されるからである。すなわち、ある者は幼年に、ある者は青年期に、ある者は壮年に、ある者は老年に、ある者は衰えた年齢に、神への奉仕へと引き寄せられる。

18

Et sicut nullus desperare debet in quacumque aetate sit, si ad Dominum converti voluerit: ita nullus pro sola fide securus esse debet, sed potius pertimescere hoc, quod dicitur: Multi enim sunt vocati, pauci vero electi (Matth. XX, 12) .

PL 17, 632B

そして、どの年齢にあっても、主に立ち帰ろうと望むなら誰も絶望してはならないように、信仰だけで安心してもならず、むしろ言われていることを深く恐れねばならない。「実に、召された者は多いが、選ばれた者は少ない」(マタイ20:12〔引かれた句はマタイ20:16、22:14〕)。

19

Quod vocati sumus per fidem, novimus: sed si sumus ad vitam aeternam electi, nescimus. Tanto ergo debet unusquisque esse humilior, quanto, si sit electus, ignorat.

PL 17, 632C

我々が信仰によって召されたことは知っている。しかし、永遠の生命へと選ばれているかどうかは知らない。それゆえ、各人は、自分が選ばれているかどうかを知らないだけ、いっそうへりくだらねばならない。

20

5. Concedat vobis omnipotens Deus, ut non sitis de illorum numero, qui mare Rubrum sicco vestigio transierunt, manna in deserto manducaverunt, et potum spiritalem biberunt, et propter murmurationem suam in eremo perierunt: sed de illorum, qui terram repromissionis intraverunt, et fideliter in Ecclesiae vinea laborando, denarium perpetuae beatitudinis percipere meruerunt; quatenus cum capite nostro Christo vos, qui ejus membra estis, possitis regnare per infinita saeculorum saecula.

PL 17, 632C

5. 全能の神が諸君に許すように。諸君が、紅海を乾いた足で渡り、荒れ野でマナを食べ、霊の飲み物を飲みながら、つぶやきのゆえに荒れ野で滅んだ者たちの数に入らず、約束の地に入り、教会のブドウ畑で忠実に働いて永遠の至福のデナリオンを受けるにふさわしいとされた者たちの数に入るように。それは、我々の頭であるキリストとともに、そのキリストの肢体である諸君が、世々限りなく支配することができるためである。

Sermo XV. Dominica in Sexagesima

第15説教 六旬節の主日PL 17, 633A
1

1. Adest tempus, carissimi fratres, quod sexagesima vocatur; et ideo necesse est ut vita vestra mutetur, mores corrigantur, mundus despiciatur, et coelestis patria ardentius diligatur.

PL 17, 633A

1. 時が来た、いとも愛する兄弟たちよ、それは六旬節と呼ばれる。それゆえ、諸君の生活が改まり、習いが正され、世界が軽んじられ、天の祖国がいっそう熱く愛されることが必要である。

2

Nam senarius numerus, a quo sexaginta, et sexagesima, et sexcenta, et sex millia derivantur, perfectionem significat. Hinc est quod ille, qui sexta die fecit hominem, in sexta aetate, et sexta feria, et sexta hora illum voluit redimere.

PL 17, 633A

実に、六という数、そこから六十、六旬節、六百、六千が派生するが、それは完全を表す。それゆえ、六日目に人を造ったあの者は、第六の時代に、第六の日〔金曜日〕に、第六の時に、その人を贖おうと欲したのである。

3

Unde qui jam septuagesimam celebrastis, et hodie sexagesimam celebratis, ac deinde quinquagesimam et quadragesimam, Deo propitio, celebraturi estis, istorum nominum mysteria vobis manifestare debemus.

PL 17, 633A

したがって、すでに七旬節を祝い、今日は六旬節を祝い、さらに神が好意を示すなら五旬節と四旬節を祝おうとしている諸君に、これらの名の奥義を明らかにせねばならない。

4

2. Quadragesima nimirum sex septimanas habet, cui addidit Telesphorus pontifex septimam hebdomadam, et vocatum est hoc tempus quinquagesima: deinde ab aliis addita est octava septimana, et vocatum est ipsum tempus sexagesima: postmodum vero addita est nona hebdomada, et dicta est septuagesima.

PL 17, 633B

2. 四旬節はたしかに六週をもつ。教皇テレスフォルスがそれに第七週を加え、この時は五旬節と呼ばれるようになった。そののち他の者たちによって第八週が加えられ、その時は六旬節と呼ばれた。さらにのち第九週が加えられ、七旬節と呼ばれた。

5

Quoniam sicut a quatuor quadragesima, et a sex sexagesima; ita a septem septuagesima dicitur. Unde si quis modo adderet decimam septimanam, non eam vocaremus decagesimam, sed octogesimam, servato numeri ordine; quia post septem, a quo septuagesima venit, sunt octo.

PL 17, 633B

四から四旬節、六から六旬節と言うように、七から七旬節と言うからである。それゆえ、もし今、第十週を加えるとしても、我々はそれを十旬節〔decagesima〕とは呼ばず、数の順序を保って八旬節〔octogesima〕と呼ぶであろう。七旬節の由来となる七のあとに来るのは八だからである。

6

3. Quadragesima ideo servatur; quia Moyses, et Elias, et Salvator quadraginta diebus et noctibus jejunasse leguntur.

PL 17, 633B

3. 四旬節が守られるのは、モーセとエリヤと救い主が四十日四十夜断食したと読まれるからである。

7

Quinquagesima ideo a quibusdam servatur, in qua sunt quinquaginta dies: quia si subtraxeris ab his septem Dominicas, non amplius remanent in abstinentia, nisi quadraginta et duo dies: et in ipsis duobus diebus alii jejunant, alii non, id est, in coena Domini, et in sabbato sancto.

PL 17, 633B

五旬節がある人々によって守られるのは、次の理由による。そこには五十日があるが、そこから七つの主日を引くと、断食の中に残るのは四十二日にすぎず、しかもその二日のうち、ある者は断食し、ある者はしない。すなわち主の晩餐の日と聖なる土曜日である。〔五十日から七つの主日を引けば四十三日になる。底本は四十二日とする〕

8

Sexagesima ideo celebratur, in qua sunt octo hebdomadae, id est, dies quinquaginta sex: si subtraxeris octo Dominicos dies, et octo quintas ferias, quadraginta dies solummodo remanent jejunii.

PL 17, 633C

六旬節が祝われるのは、そこに八週、すなわち五十六日があるからである。八つの主日と八つの木曜日を引くと、断食の日はちょうど四十日だけ残る。

9

Septuagesima vero, a qua usque in pascha sunt novem septimanae, id est, sexaginta tres dies; ideo ab aliquibus celebratur, quia si subtraxeris novem dies Dominicos propter Domini resurrectionem, et novem quintas ferias propter Dominicam coenam, et totidem sabbata, ne videamur sabbatizare cum Judaeis; non amplius quam triginta sex dies remanent ad jejunandum: quos omni devotione ipse vos observare concedat Christus Dominus noster, qui vivit et regnat cum Deo patre in unitate Spiritus sancti Deus, per cuncta saecula, amen.

PL 17, 633C

七旬節、そこから復活祭までは九週、すなわち六十三日あるが、それがある人々によって祝われるのは、主の復活のゆえに九つの主日を、主の晩餐のゆえに九つの木曜日を、また同じ数の土曜日を引くと——我々がユダヤ人とともに安息日を守っていると見られないためである——断食のために残るのは三十六日にすぎないからである。その三十六日を、諸君が全き献身をもって守るよう、我々の主なるキリストが許すように。彼は神として、父なる神とともに、聖なる霊の一体性において、すべての世々にわたって生き、支配する。アーメン。

Sermo XVI. Ubi Dominus sabbato manum aridam curavit

第16説教 主が安息日に萎えた手を癒したくだりについてPL 17, 634B
1

1. Diligenter, fratres, vos audisse credo, evangelicam lectionem quae nuper lecta est, ubi Dominus Jesus Christus ingressus sabbato Synagogam, hominis ibi habentis manum aridam spiritali medicina curavit, non appositis herbarum succis, non pigmentorum medicaminibus colligatis: sed verbo jubens, et in ira praecipiens refudit corpori sanitatem (Luc. VI, 6 et seq.) .

PL 17, 634B

1. 兄弟たちよ、先ごろ読まれた福音書の朗読を、諸君は注意深く聞いたと私は信じる。そこでは、主イエス・キリストが安息日に会堂に入り、そこにいた萎えた手をもつ人を、霊の薬によって癒やした。草の汁を塗らず、軟膏の薬を巻きつけもせず、言葉で命じ、怒りをもって命令して、体に健康を戻したのである(ルカ6:6以下)。

2

Ira, inquam, sicut ait Evangelista, restituit vigorem dexterae. Unde intelligimus qualis Dominicae benignitatis sit sanitas, cujus indignationis talis est medicina: aut quemadmodum placatus prodest, qui ita miseretur iratus.

PL 17, 634C

怒りによって、と私は言う、福音書記者が言うように、右手に力を回復させた。ここから我々は、主の善意による癒やしがどれほどのものかを悟る。その憤りの薬がこのようなものなのだから。また、怒っていながらこれほどに憐れむ者が、宥められたときにどれほど益をもたらすかを。

3

Verbo igitur jubet, ut arenti dexterae venarum succos infunderet. Non mirum est, si is arentem reparavit dexteram, qui tot corpora de arenti pulvere procreavit, et id verbi imperio restituit, quod in principio factura operationis instituit: velut auctorem suum plasma cognoscens, obsequitur ei portiuncula, cui totum se deberet in massa.

PL 17, 634C

こうして言葉で命じ、乾いた右手に血管の液を注ぎ入れた。これほど多くの体を乾いた塵から造った者が、乾いた右手を回復させたのは不思議ではない。創造の初めに造りの業で定めたものを、言葉の命令で戻したのである。造られたものが自らの作者を知るかのように、塊の中にあって自らのすべてを彼に負っていたその小さな部分は、彼に従う。

4

2. Sed videamus quae sit in Synagoga manus arida, quae nihil corpori prodest, quando operibus siccavit: quando etiam primum arida esse coeperit, requiramus; non enim unius hominis tantum per Salvatorem causa geritur, nec unius hominis imbecillitas procuratur, sed totius generis humani sanatur infirmitas.

PL 17, 635A

2. しかし、会堂における萎えた手とは何かを見よう。それは体に何の益ももたらさない、業によって干からびたものである。また、それがいつ最初に萎え始めたのかを探ろう。救い主によって扱われるのは一人の人の事柄だけではなく、一人の人の弱さが手当てされるだけでもなく、全人類の病が癒やされるからである。

5

Nulli autem dubium est dexteram vel totius corporis praeclariorem portionem hoc officii gerere; ut diurna alimenta suo corpori subministret, et providentia quadam ad fruendam vitam membra caetera pascat ac nutriat.

PL 17, 635A

しかるに、右手、あるいは全身のより優れた部分が次の務めを担うことを、誰も疑わない。日々の糧を自分の体に供し、一種の配慮によって、命を享受するためにほかの肢体を養い育てるという務めである。

6

3. Hanc igitur dexteram in Judaico populo scribas esse dixerim, vel doctores, qui velut praeclarior portio in pharisaeorum corpore a Domino constituti, neglexerunt et in caetera membra sua prophetarum oracula velut escam vitae aeternae porrigere: atque ideo doctrina eorum tamquam manus aruit imbecillis; quia fontem perennis sapientiae non quaesivit.

PL 17, 635A

3. それゆえ、この右手とは、ユダヤの民における律法学者たち、あるいは教師たちのことだと、私は言いたい。彼らはファリサイ派の体の中で、より優れた部分として主によって立てられたのに、預言者たちの託宣を永遠の生命の食物のようにほかの肢体に差し出すことをおろそかにした。それゆえ彼らの教えは、弱い手のように萎えた。永遠の知恵の泉を求めなかったからである。

7

Propterea denique factum est, ut quasi contracta dextera clavem scientiae tenere non posset, sicut ait Dominus: Vae vobis scribae et pharisaei, qui absconditis clavem scientiae, et reliqua (Luc. XI, 52) .

PL 17, 635B

そのために実に、縮んだ右手のように、知識の鍵を持つことができなくなった。主が言うとおりである。「災いだ、汝ら律法学者とファリサイ派よ。汝らは知識の鍵を隠し、云々」(ルカ11:52)。

8

Haec autem clavis Christus est Dominus, quo ad credulitatem fidei pectorum arcana reserantur. Ista clavis, sicut ait Dominus Petro: Tibi dabo claves regni coelorum (Matth. XVI, 19) .

PL 17, 635B

この鍵とはキリスト、主であり、彼によって胸の秘密が信仰の信じることへと開かれる。この鍵について、主はペトロに言った。「私は汝に天の国の鍵を与える」(マタイ16:19)。

9

Ergo aruit dextera Synagogae manus, relinquens Christum: quae prius erat in principibus Judaeorum, deterioravit; quisquis enim Christi fontem deserit, debilitatur protinus, et arescit.

PL 17, 635B

こうして、会堂の右手は、キリストを離れて萎えた。かつてユダヤ人の指導者たちの中にあったものは、悪くなった。キリストの泉を捨てる者は誰でも、たちまち衰え、干からびるからである。

10

4. Sed invenio ipsam manum quondam caeteris membris fuisse meliorem; sanctus enim Moyses dux judaici populi, velut clarior corporis sui dextera fuit, cum Legem porrigendam meruit a divinitate percipere.

PL 17, 635C

4. だが私は、その手自身がかつてほかの肢体より優れていたことを見いだす。聖なるモーセ、ユダヤの民の導き手は、民に差し出すべき律法を神性から受けるにふさわしいとされたとき、その体のより明るい右手のようであった。

11

Dextera, inquam, erat sanctus Moyses, qui filios Israel velut manu provida coelesti manna nutriit. Haec plane est dextera, quae Jannem et Mambrem magos nivei splendoris nitore convicit (II Tim. III, 8) .

PL 17, 635C

右手であった、と私は言う、聖なるモーセが。彼はイスラエルの子らを、先を見る手のように、天のマナで養った。ヤンネとマンブレという魔術師たちを、雪のような輝きの光で論駁したのも、まさにこの右手である(二テモテ3:8)。

12

Ita enim scriptum habes: Atque ideo magorum destructae sunt tenebrae, quia Moysi meritis lucens dextera coruscabat. 5. Sed videamus manus ista quando primum arida coeperit esse vel mortua.

PL 17, 635C

実際、あなたはこう書かれているのを見いだす。「それゆえ魔術師たちの闇は破られた。モーセの功績によって輝く右手が光っていたからである」〔出典は刷られていない。この句は聖書にこの形では見えない〕。5. しかし、この手がいつ最初に萎え、あるいは死んだものになったかを見よう。

13

Ego illam primum in Adam aruisse confirmo, cum contra vetitum Domini interdictae arboris poma decerpsit, ac tunc succum immortalitatis amisit. Et siccata quodammodo est, quando hominem ad imaginem Dei factum peccato suo solvi fecit in pulverem.

PL 17, 635C

私は、それが最初にアダムにおいて萎えたと断言する。主の禁令に背いて、禁じられた木の実を摘み取り、そのとき不死の液を失ったときである。また、神の像に造られた人を、自らの罪によって塵に解かれさせたとき、ある意味で干からびたのである。

14

Atque utinam sola manus peccato teneretur obnoxia! Quod est gravius, omne corpus morte damnatum est, cum dextera prima peccaverit. Nec mireris si membrum dexterae in Adam non mansit integrum; vigor enim ille aeternitatis exaruit.

PL 17, 635D

しかも、手だけが罪の責めを負っていたならよかったのに。さらに重いことに、右手が最初に罪を犯したので、体全体が死に定められた。右手の肢体がアダムにおいて無傷のままでなかったことを驚くな。永遠の活力が干からびたからである。

15

Nam sicut Moysi dextera custodientis mandata Domini niveo fulgore resplenduit; ita et Adae dextera praevaricantis praecepta mortifero pallore contracta est.

PL 17, 636A

モーセの右手は、主の戒めを守るとき雪のような輝きで光った。同じく、アダムの右手は、掟に背反するとき、死をもたらす蒼白さへと縮んだ。

16

6. Hanc igitur Adae manum Salvator curat in Synagoga, hoc est, totius generis humani imbecillitatem sanare festinat; dicit enim etiam illi: Extende manum tuam, qui eam idolis immolando contraxit.

PL 17, 636A

6. 救い主は、このアダムの手を会堂で癒やす。すなわち、全人類の弱さを癒やそうと急ぐ。偶像に犠牲を献げて手を縮めた者にも、彼は言うからである。「汝の手を伸ばせ」。

17

Dicit illi: Extende manum tuam, cujus dextera usuras accipiendo siccavit. Extende manum tuam, qui per eam res orphanorum viduarumque gestis invadere.

PL 17, 636A

「汝の手を伸ばせ」と、その右手が高利を取ることで干からびた者に彼は言う。「汝の手を伸ばせ」と、その手で孤児ややもめの財産を奪おうとする者に言う。

18

Sed et tu qui putas te manum habere puram et sanam, cave ne avaritia contrahatur: quin potius extende eam pro misericordia frequenter ad pauperem, pro hospitalitate saepius ad peregrinum: extende eam pro peccatis semper ad Dominum: esto misericors, esto largus.

PL 17, 636A

だが、自分は清く健やかな手をもっていると思うあなたも、貪欲によって縮められないよう注意せよ。むしろ、慈しみのために貧しい者へ頻繁にそれを伸ばし、もてなしのために旅人へさらに頻繁に伸ばせ。罪のために常に主へそれを伸ばせ。慈しみ深くあれ、惜しみなくあれ。

19

Observa quod ait propheta: Ne sit manus tua ad accipiendum porrecta, et ad erogandum contracta (Eccles, IV, 36). Sic enim manus tua sana esse poterit, si malis contrahatur, bonis vero operibus extendatur.

PL 17, 636B

預言者の言うことを心に留めよ。「汝の手を、受けるためには差し出され、与えるためには縮められたものとするな」(集会の書4:36)。実に、あなたの手は、悪に対しては縮められ、善い業に対しては伸ばされるなら、健やかでありうる。

Sermo XVII. De sancta Quadragesima I

第17説教 聖なる四旬節について 1PL 17, 636C
1

1. Ecce appropinquant dies sancti, et tempus acceptabile, fratres charissimi, de quo scriptum est: Ecce nunc tempus acceptabile, ecce nunc dies salutis (II Cor. VI, 2) ; ideo sollicitiores vos esse oportet in vigiliis, in jejuniis, in eleemosynis, et orationibus.

PL 17, 636C

1. 見よ、聖なる日々が近づき、受け入れられる時が来る、いとも愛する兄弟たちよ。それについて書かれている。「見よ、今は受け入れられる時、見よ、今は救いの日」(二コリント6:2)。それゆえ、諸君は徹夜の祈り、断食、施し、祈りにいっそう熱心でなければならない。

2

Qui usque modo eleemosynam fecit, amplius his diebus faciat; quia sicut aqua exstinguit ignem, ita eleemosyna exstinguit peccatum (Eccles. III, 33) .

PL 17, 636C

今まで施しをしてきた者は、これらの日々にはさらに多くせよ。水が火を消すように、施しは罪を消すからである(集会の書3:33)。

3

Qui usque modo jejunavit et oravit, modo amplius jejunet et oret; quia sunt quaedam peccata, quae non dimittuntur, nisi per orationem et jejunium.

PL 17, 636C

今まで断食し祈ってきた者は、今はさらに断食し祈れ。祈りと断食によらなければ赦されない罪があるからである。

4

Si quis iram tenet adversus alterum, dimittat ei ex corde; si quis ab aliquo injuste aliquid abstulit, reddat ei, a quo abstulit, si cupit Deum propitium habere (Matth. XVII, 20) .

PL 17, 636C

誰かに対して怒りを抱いている者は、心から彼を赦せ。誰かから不正に何かを奪った者は、神の好意を得たいと望むなら、奪った相手に返せ(マタイ17:20)〔この文に当たる句はマタイ17:20 に無い。17:20(ウルガタ)は前の節の「祈りと断食によらなければ」に当たる〕。

5

Nam quamvis omni tempore christianus a maledictionibus, et conviciis, et juramentis, et risu nimio, atque verbis otiosis se abstinere debet; maxime tamen sanctis his diebus, qui ad hoc constituti sunt, ut peccata totius anni in his quadraginta diebus per poenitentiam deleantur.

PL 17, 636D

たとえいつの時もキリスト教徒は、呪い、ののしり、誓い、過度の笑い、むだな言葉を慎まねばならないとしても、とりわけこの聖なる日々には慎まねばならない。この日々は、一年の罪がこの四十日の間に悔い改めによって取り除かれるために定められたものである。

6

2. Credite, et firmissime credite quia si in his diebus puram confessionem feceritis, et taliter, sicut diximus, poenitueritis, omnium peccatorum vestrorum remissionem cum Ninivitis, a misericordissimo Domino impetrabitis, qui in sacco et in cinere poenitendo liberari meruerunt: ita et vos si ex toto corde secundum illorum exemplum ad Deum clamaveritis, divinam super vos misericordiam provocabitis; in tantum ut laetiores et securiores diem Dominicae resurrectionis celebretis; et felices ad coelestem patriam post hanc vitam transeatis, praestante Domino nostro Jesu Christo, qui cum Patre et Spiritu sancto vivit et regnat per omnia saecula saeculorum, amen.

PL 17, 636D

2. 信じよ、固く信じよ。この日々に純粋な告白をし、今述べたように悔い改めるなら、諸君は、いとも慈しみ深い主から、ニネベの人々とともに、すべての罪の赦しを得る。彼らは粗布と灰の中で悔い改めて救われるにふさわしいとされた。同じく諸君も、彼らの模範に倣って心を尽くして神に叫ぶなら、諸君の上に神の慈しみを呼び起こすであろう。その結果、主の復活の日をいっそう喜び、いっそう安らいで祝い、この生ののちに、幸いな者として天の祖国へ渡るであろう。我々の主イエス・キリストがそれを与えるのである。彼は父と聖なる霊とともに、世々限りなく生き、支配する。アーメン。

Sermo XVIII. De sancta Quadragesima II

第18説教 聖なる四旬節について 2PL 17, 637B
1

1. Testimonium perhibet sanctus Apostolus de prophetis, dicens: Tempore, inquit, acceptabili exaudivi te et in die salutis adjuvi te (II Cor. VI, 2) . Et subsequitur ipse: Ecce nunc tempus acceptabile, ecce nunc dies salutis.

PL 17, 637B

1. 聖なる使徒は預言者たちから証しを引いて言う。「受け入れられる時に私は汝に聞き、救いの日に汝を助けた」(二コリント6:2)。そして彼自身が続ける。「見よ、今は受け入れられる時、見よ、今は救いの日」。

2

Unde et ego testificor vobis hos esse dies redemptionis, hoc esse tempus coelestis quodammodo medicinae, in quo tempore omnium vitiorum nostrorum labem et universa vulnera peccatorum sanare poterimus, si medicum animarum nostrarum fideliter exoremus, ut praecepta ejus tamquam suscepti idonei minime dispernamus.

PL 17, 637C

それゆえ私も諸君に証しする。これらの日々は贖いの日々であり、この時はいわば天の薬の時である。この時に我々は、我々の悪徳のすべての汚れ、罪のあらゆる傷を癒やすことができる。ただし、我々の魂の医者に忠実に懇願し、治療を受け入れた適格な者として、その指示を決して退けないならばである。

3

Tunc enim languidus aegritudinis suae invenit medicinam, si omni sollicitudine medici mandata servaverit; quia si aliud faciat, cum aliud jubetur, increscente morbo non medicus, sed praevaricator in culpa est.

PL 17, 637C

病む者は、あらゆる注意をもって医者の指示を守るなら、そのとき自らの病の薬を見いだす。別のことが命じられているのに別のことをするなら、病が募っても、咎を負うのは医者ではなく背反した者だからである。

4

2. Medicus autem est Dominus noster Jesus Christus, qui ait: Ego occidam et vivificabo: percutiam et sanabo (Deut. XXXII, 39) .

PL 17, 637C

2. 医者とは我々の主イエス・キリストである。彼は言う。「私は殺し、また生かす。私は打ち、また癒やす」(申命記32:39)。

5

Occidit enim quodammodo antequam vivificet Dominus; occidit enim primum in nobis homicidia, adulteria, scelera, furta, per baptismum: et sic nos tamquam novos homines aeternitatis immortalitate vivificat.

PL 17, 637C

主はある意味で、生かす前に殺す。まず我々の中の殺人、姦淫、悪行、盗みを洗礼によって殺し、こうして我々を新しい人として、永遠の不死によって生かすからである。

6

Morimur ergo peccatis videlicet per lavacrum: regeneramur autem vitae per Spiritum, sicut ait sanctus Apostolus: Quoniam mortui estis delictis vestris, et vita vestra abscondita est cum Christo.

PL 17, 637D

こうして我々は罪に死ぬ、すなわち洗いによって。そして生命へと霊によって再生させられる。聖なる使徒が言うとおりである。「汝らは自らの罪に死んだ。汝らの生命はキリストとともに隠されている」。

7

Consepulti enim estis cum illo per baptismum in mortem (Coloss. III, 3) ; occidimur enim quodammodo, cum desinimus esse, quod fuimus.

PL 17, 637D

「汝らは彼とともに洗礼によって死へと葬られたからである」(コロサイ3:3)〔引かれた句はコロサイ2:12。刷られた番号は前の節の句(コロサイ3:3)に当たる〕。我々はある意味で殺される、かつての自分であることをやめるときに。

8

Novo enim pietatis genere in uno eodemque homine mors operatur et vita; moritur enim concupiscentia peccatorum, vivificatur amore virtutum.

PL 17, 638A

新しい種類の慈しみによって、一人の同じ人の中で死と生が働く。人は罪の欲望に死に、徳への愛によって生かされるからである。

9

In uno namque eodemque homine impius et adulter occiditur, ut misericors renascatur et castus: interimitur idololatria, ut religio propagetur: fornicator et ebriosus exstinguitur, ut continens et sobrius procreetur.

PL 17, 638A

実に一人の同じ人の中で、不敬虔な者と姦淫する者が殺される。慈しみ深い者と貞潔な者として生まれ変わるためである。偶像崇拝は滅ぼされる。宗教が広められるためである。淫行する者と酔う者が消される。自制ある者と節度ある者が生み出されるためである。

10

3. Sic ergo mortificat Dominus, ut vivificari faciat: sic occidit, ut prosit: sic verberat, ut emendet. Haec est igitur circa homines suos ejus tota severitas; ut in his peccata puniantur, anima conservetur: abstollantur detestanda vitia, virtutes optimae nutriantur.

PL 17, 638A

3. こうして主は、生かすために死なせる。益をもたらすために殺す。矯正するために打つ。ゆえに、主が自らの人々に対して示すその厳しさのすべては、彼らにおいて罪が罰せられ、魂が保たれ、忌むべき悪徳が取り除かれ、最善の徳が養われるためである。

11

Usque adeo autem hac pia occisione Domini cernimus plerosque conversos in tantum ad melius profecisse, sic de piissimis optimos factos; ut cum videas eos, alios credas homines, cum non videas mutatas esse personas.

PL 17, 638B

これほどまでに、主のこの慈しみに満ちた殺害によって、回心した多くの者がよりよい方へ進み、最悪の者から最善の者へと造り変えられた〔底本は piissimis(いとも敬虔な者)。対になる optimos と「回心した」の文脈から pessimis(最悪の者)の誤りらしく、そう解した〕のを、我々は見る。その者たちを見れば、別の人間だと思うほどである。人物が変わったわけではないのに。

12

In tantum enim in nobis id quod prius eramus, perimitur, aufertur, exstinguitur: ut id quod postea sumus, denuo natum esse credamus: unde nativitas haec secunda prioris vitae finem jam factum fuisse significat.

PL 17, 638B

我々の中でかつての自分は滅ぼされ、取り去られ、消されるので、のちの自分は新たに生まれたと我々は信じるほどである。それゆえ、この第二の誕生は、前の生の終わりがすでに果たされたことを示す。

13

4. Quod autem ait: Ego percutiam et sanabo (Deut. XXXII, 39) ; percutit plane praeceptis suis Dominus peccatores, ut sanet: mandatis verberat, ut emendet: jejunia praecipit, indicit continentiam, judicium comminatur: et tristem gehennae metum incutiens, adhibet medicinam; ut dum futura pertimescimus, praesentia corrigamus.

PL 17, 638B

4. 彼が「私は打ち、癒やす」(申命記32:39)と言うことについて。主は、罪人たちを、その戒めによってまさに打つ。癒やすためである。命令によって鞭打つ。矯正するためである。断食を命じ、自制を課し、裁きをもって脅す。ゲヘナの悲しい恐れを植えつけて薬を施す。それは、来たるべきものを恐れることで、現在を正すためである。

14

5. Sic namque Paulum apostolum percutiendo sanum reddidit (Act. IX, 3 et seq.) ; cum enim esset persecutor, impius et blasphemus, et quidem ad devastandas Ecclesias Damascum properaret, subito fulgoris coelestis eum terrore percussit, ut evangelici splendoris eum luce perfunderet: et carnalium luminum orbitate mulctavit, ut spiritalium oculorum illuminaret aspectu: corporis eum debilitate perterruit, ut fidei devotione salvaret.

PL 17, 638C

5. 実にこのようにして、使徒パウロを打つことによって健やかにした(使徒言行録9:3以下)。彼は迫害者、不敬虔な者、冒瀆する者であり、教会を荒らすためにダマスコへ急いでいた。すると突然、天の閃光の恐れで彼を打ち、福音の輝きの光で彼を浸した。肉の目の光を失わせて罰し、霊の目の眼差しで照らした。体の弱さで恐れさせ、信仰への献身によって救ったのである。

15

Surgens ergo a terra Paulus, exterioribus quidem oculis non videbat homines, non aerem: sed mentis luminibus Christum videbat e coelo.

PL 17, 638C

こうして、地から起き上がったパウロは、外の目では人々も空気も見なかったが、精神の光で天のキリストを見ていた。

16

Denique in tantum profuit Domini ista percussio, ut de Judaeo christianus, de blasphemo apostolus, de Saulo Paulus existeret; et eo usque mutavit veterem cum moribus hominem, ut etiam mutaret et nomen.

PL 17, 638C

実に、主のこの打撃は、ユダヤ人からキリスト教徒が、冒瀆する者から使徒が、サウロからパウロが生まれ出るほど益をもたらした。古い人をその習いとともに変え、名までも変えるに至った。

17

6. Habentes igitur hujusmodi medicum, qui percutiendo sanat, mortificando vivificat, subdamur ei cum omni patientia ad curandum; ut quidquid in nobis probrosum, quidquid delictis sordidum, quidquid ulceribus fetidum esse perspexerit, incidat, amputet, exsecet; ut resectis omnibus diaboli vulneribus, hoc solum in nobis faciat remanere, quod Dei est.

PL 17, 638D

6. こうして、打ちつつ癒やし、殺しつつ生かすこのような医者をもつ我々は、癒やされるために、あらゆる忍耐をもって彼に服そう。我々の中の恥ずべきもの、罪にまみれて汚いもの、潰瘍で悪臭を放つものを彼が見て取るなら、何であれ切開し、切断し、切り取るために。悪魔の傷がすべて切り取られたのち、神のものだけを我々の中に残すようにするためである。

18

Istud autem praeceptum ejus est primum, ut his quadraginta diebus, jejuniis, orationibus, vigiliis operam commodemus; jejuniis enim lascivia corporis castigatur, orationibus devota saginatur anima, vigiliis diaboli insidiae depelluntur.

PL 17, 639A

その最初の戒めは、この四十日の間、断食、祈り、徹夜の祈りに励むことである。断食によって体の放縦が懲らしめられ、祈りによって敬虔な魂が肥え、徹夜の祈りによって悪魔の策略が退けられるからである。

19

Deinde cum istis mandatorum observationibus fuerit hoc tempus impletum, tunc purgata et fatigata tot observationibus anima, ad baptismum veniens, Spiritus sancti inundatione reficitur: et quidquid in ea diversarum aegritudinum ardor exsiccaverat, coelestis gratiae rore perfunditur; ut deponens veteris hominis corruptelam, novae indolem juventutis acquirat.

PL 17, 639A

そののち、この時がこれらの戒めの遵守で満たされたとき、これほど多くの遵守で清められ疲れた魂は、洗礼に至り、聖なる霊の溢れで回復される。さまざまな病の熱が干からびさせていたものは何であれ、天の恩寵の露で潤される。こうして古い人の腐敗を脱ぎ、新しい若さの素質を得る。

20

Et mirum in modum in uno eodemque homine delictis sanctitas, iniquitati justitia, senectuti succedit infantia: novoque nativitatis genere alter est, qui renascitur; quam ipse sit, qui peccavit.

PL 17, 639A

そして不思議なことに、一人の同じ人の中で、罪に聖性が、不法に正義が、老いに幼さが取って代わる。新しい種類の誕生によって、再び生まれる者は、罪を犯した者自身とは別の者である。

21

7. Sic namque Elias quadraginta dierum ac noctium curriculo continuato jejunio, totius mundi longam ac nimiam siccitatem meruit imbrium rore restinguere, et ardentem terrarum sitim coelestis pluviae largitate perfundere (III Reg. XIX, 8) .

PL 17, 639B

7. 実にエリヤも、四十日四十夜の道のりを断食を続けて、全世界の長く甚だしい干ばつを雨の露で消し、地の燃える渇きを天の雨の豊かさで潤すにふさわしいとされた(列王記三19:8)。

22

Quod quidem in figuram nostri factum esse cognoscimus, ut nos quoque horum quadraginta curriculo dierum jejunantes, spiritalem baptismatis pluviam tribubus nostris mereamur, nostramque jamdiu aridam terram coelestis desuper imber infundat, et longam gentilium siccitatem lavacri inundatio salutaris irroret.

PL 17, 639B

これは我々の象りとして行われたと、我々は知る。すなわち、我々もこの四十日の道のりのあいだ断食して、我々の諸部族に洗礼の霊の雨を受けるにふさわしくされ、長らく乾いた我々の地に天からの雨が注ぎ、異邦人たちの長い干ばつを救いの洗いの溢れが潤すようにである。

23

Siccitatem enim et ardorem animae suae patitur, quisquis baptismi gratia non rigatur. 8. Horum ergo dierum noctiumque jejunio Moyses sanctus meruit cum Deo loqui, stare, consistere, et de manu ejus Legis praecepta suscipere (Exod. XXIV, 18) .

PL 17, 639B

自らの魂の干ばつと熱を耐えるのは、洗礼の恩寵に潤されない者である。8. したがって、これらの日々と夜の断食によって、聖なるモーセは神とともに語り、立ち、とどまり、その手から律法の戒めを受けるにふさわしいとされた(出エジプト記24:18)。

24

Quamvis enim illum ab obtutibus Dei conditio humana subtraheret, jejuniorum tamen gratia proximum illum divinitatis consortio faciebat; haec enim in nobis virtutum portio Dei est, ut jejunemus frequenter, quoniam semper Deus ipse jejunat.

PL 17, 639C

人間の条件は彼を神の眼差しから遠ざけていたけれども、断食の恩寵が彼を神性との交わりに近づけたのである。我々の中で神のものとなる徳の部分とは、頻繁に断食することだからである。神自身が常に断食しているからである。

25

In quocumque igitur plus operum suorum inesse perspexerit, ipsi magis familiaris, intimus et amicus est, sicut Scriptura dicit: Et Moyses loquebatur cum Deo facie ad faciem, sicut quis loquitur cum amico suo (Exod. XXXIII, 11) .

PL 17, 639C

したがって、神は、自らの業がより多く内にあると見て取る者ならば誰とでも、その者といっそう親しく、親密で、友となる。聖書が言うとおりである。「モーセは、人が自分の友と語るように、顔と顔を合わせて神と語っていた」(出エジプト記33:11)。

26

9. Unde et Dominus Jesus Christus resurrectionis gloriam percepturus, virtutes suas quadraginta dierum noctiumque jejunio dedicavit (Matth. IV, 2) ; ut ostenderet non panem esse vitam hominum, sed Dei verbum.

PL 17, 639C

9. それゆえ、主イエス・キリストも、復活の栄光を受けようとして、四十日四十夜の断食によって自らの力を献げた(マタイ4:2)。人の命はパンではなく神の言葉であることを示すためである。

27

His itaque dierum quadraginta jejuniis reconciliatur Deus, aperiuntur coeli, inferna reserantur. Igitur et nos, fratres dilectissimi, jejunemus continue et devote hoc spatio temporis; ut propitietur nobis Dominus: pateant nobis coeli, inferna non valeant retinere.

PL 17, 639D

こうして、この四十日の断食によって神は和解し、天は開かれ、冥界が開かれる。それゆえ、最愛の兄弟たちよ、我々もこの期間、絶えず、敬虔に断食しよう。主が我々に宥められ、天が我々に開かれ、冥界が我々を留めておけなくなるために。

Sermo XIX. De sancta Quadragesima III

第19説教 聖なる四旬節について 3PL 17, 640A
1

1. Sanctae quadragesimae rationem, cujus hodie initium celebramus, frequenter edidimus: et cur tantorum dierum numero jejunemus, saepe docuimus.

PL 17, 640A

1. 聖なる四旬節の理由、その始まりを今日我々は祝うが、それを我々はしばしば述べてきた。またなぜこれほどの日数で断食するのかを、しばしば教えてきた。

2

Diximus enim quod Dominus Jesus Christus hunc eumdem numerum jejunii consecrarit, et continuatis diebus noctibusque non capiens cibum, unum jejunii corpus effecerit: hoc est, licet diei ordo noctis interrumperetur adventu, non tamen interruptus est ordo jejunii.

PL 17, 640A

すなわち我々は、主イエス・キリストがこの同じ断食の数を聖別したこと、続けて日夜食物を取らず、一つの断食の体を成したことを述べた。昼の順序が夜の到来によって中断されても、断食の順序は中断されなかったのである。

3

Unde erant apud Deum plura quidem temporum curricula, sed abstinentiae dies una: ostendit nobis ita nos hunc numerum integrum jejunare debere; ut quia totam quadragesimam complecti non possumus solido et uno jejunio, vel quotidianis eamdem sine intermissione jejuniis celebremus; ut si quisquam unam diem jejunando praetermiserit, totam quadragesimam violarit, et propter modici temporis cibum, magni fructum laboris amiserit.

PL 17, 640B

それゆえ、神にあっては、時の経過は多くあっても、禁欲の日は一つであった。こうして彼は我々に、この数を完全な形で断食すべきことを示した。すなわち、四旬節の全体を一続きの断食で包むことができないのであれば、せめて毎日の断食によって、それを途切れることなく祝うべきである。もし誰かが一日でも断食をおろそかにすれば、四旬節全体を破ったことになり、わずかな時の食物のゆえに、大きな労苦の実を失うであろう。

4

2. Sed dicet aliquis: Quadragesimae aliquoties accepimus rationem, et eam consecratam a Domino frequenter audivimus: sed cur eadem quadragesima quadraginta et duos contineat dies audire gestimus.

PL 17, 640B

2. しかし、ある人はこう言うだろう。「我々は四旬節の理由を何度か受け取り、それが主によって聖別されたこともしばしば聞いた。だが、なぜその同じ四旬節が四十二日を含むのかを、我々は聞きたい」。

5

Legimus in veteri Testamento, cum sanctus Moyses filios Israel de jugo Aegyptiae captivitatis erueret, ut in terram eos repromissionis induceret, quadraginta et duorum dierum eum ad memoratam terram mansionibus pervenisse (Num. XXXIII, 1 et seq.) ; tantoque illum temporum numero potitum esse promissis, quanto et nos promissis nobis a Salvatore perfrui gratulamur.

PL 17, 640C

我々は旧約で読む。聖なるモーセがイスラエルの子らをエジプトの捕囚のくびきから救い出し、約束の地に導き入れようとしたとき、彼は四十二日に当たる宿営〔ミーニュの脚注は、ローマ版だけが quadraginta et duorum locorum(四十二の場所)とするとする〕を経て、先に述べた地に至った(民数記33:1以下)と。そして彼はこれだけの時の数をもって約束を手にした。我々も救い主から我々に約束されたものを享受すると喜ぶ、まさにその数である。

6

Eodem, inquam, numero Moyses per mansiones pervenit ad requiem, quo et nos per jejunia properamus ad coelum; jejunia enim nostra mansiones quaedam sunt, per quae iter spiritaliter facientes, animae virtutibus ambulamus, et diurno profectu repromissae nobis terrae viciniores efficimur; ita ut citius perveniat, qui devotius jejunarit.

PL 17, 640C

モーセが宿営を通って安息に至ったのと同じ数によって、我々も断食を通して天へ急ぐ、と私は言う。我々の断食はいわば宿営であり、それらを通って霊的に旅する我々は、魂の徳において歩み、日ごとの進歩によって、我々に約束された地にいっそう近づく。より敬虔に断食した者ほど、より早く到着するのである。

7

Pedes enim quidam animae pernices sunt fides atque jejunium, qui cito de humilibus ad altiora conscendunt, cito de terrenis ad coelestia gradiuntur. De his pedibus dixit Apostolus: Quam speciosi pedes evangelizantium pacem, evangelizantium bona (Rom. X, 15) !

PL 17, 640D

実に、信仰と断食は、魂の俊敏な足であり、低いところから高いところへ速やかに上り、地のものから天のものへ速やかに進む。使徒はこの足について言った。「平和を福音として告げる者たちの、善きことを福音として告げる者たちの足は、なんと麗しいことか」(ローマ10:15)。

8

Hos pedes lavari praecepit Dominus, sicut Apostolus ait de vidua: Si sanctorum pedes lavit (I Tim. V, 16) . Digni enim honore evangelizantium pacem pedes sunt, qui spiritales ac nitidi doctrina sui super hominum corda gradiuntur.

PL 17, 640D

主はこの足を洗うよう命じた。使徒がやもめについて言うとおりである。「聖なる者たちの足を洗ったなら」(一テモテ5:16)〔刷られた番号は引かれた句と合わない。引かれた句は一テモテ5:10〕。平和を福音として告げる者たちの足は、尊敬に値する。その教えによって霊的で清らかな者として、人々の心の上を歩むからである。

9

3. Quadraginta etiam et duorum annorum numero Israel populus pervenit ad fluenta Jordanis, eodem quoque dierum curriculo christianus populus pervenit ad fluenta baptismatis.

PL 17, 640D

3. 四十二の年の数によってイスラエルの民はヨルダンの流れに至ったが、同じ日数の道のりによって、キリスト教徒の民は洗礼の流れに至る。

10

Et sicut ait Propheta: Jordanis conversus est retrorsum (Psal. CXIII, 3) : illic introeunte Israel in aquas fluminis, unda subterfugit, hic descendente in fontem christiano, criminum peccata diffugiunt.

PL 17, 641A

預言者が言うとおり、「ヨルダンは後ろへ向きを変えた」(詩篇113:3)。あちらでは、イスラエルが川の水に入るとき、波は逃げ去り、こちらでは、キリスト教徒が泉に下るとき、諸々の罪過という罪が逃げ散る。

11

Et mirum in modum illic retrorsum conversus fluvius in originem suam revertitur: hic in posterum revocatus homo in originis suae infantiam reparatur.

PL 17, 641A

そして不思議なことに、あちらでは後ろへ向きを変えた川がその源へ戻り、こちらでは後ろへ呼び戻された人が、自らの起源の幼さへと回復される。

12

Ibi fontem suum, de quo egressa fuerat, unda perquirit: hic hominem suum, a quo exierat innocentia, recognoscit: ibi exinanitur alveus fluctibus, hic evacuantur corda criminibus; ita ut servos Dei illic aqua coenosa non madidet, hic famulos Dei conscientia tetra non polluat.

PL 17, 641A

あちらでは水が、そこから出てきた自らの泉を探し、こちらでは無垢が、そこから出ていった自らの人を認める。あちらでは川床が波から空になり、こちらでは心が罪過から空になる。こうして、あちらでは泥水が神の僕たちを濡らさず、こちらでは汚れた良心が神の従者たちを汚さない。

13

Jordanis enim quidam est fons lavacri, per quem qui transierit, relictis sordibus, paradisum repromissionis ingreditur.

PL 17, 641B

ヨルダンとは、実に洗いの泉のことである。そこを通る者は、汚れを後に残して、約束の楽園に入る。

14

4. In hoc ergo quadragenario et duali numero Israel populus relinquens Aegyptum, Rubri maris fluenta transcendit: et nos quoque in ipso numero relinquentes mundi Aegyptum, gehennae ardentis stagna transimus: illos in fluctibus unda sustentat, nos ignis flamma non urit: illis solidatur aqua, nobis refrigescit incendium; et contra naturae usum per aestum siccatur mare, per fontem baptismi gehenna mitescit.

PL 17, 641B

4. この四十と二の数において、イスラエルの民はエジプトを去り、紅海の流れを渡った。我々もまたその同じ数において、世界のエジプトを去り、燃えるゲヘナの淵を渡る。彼らを波の中で水が支え、我々を火の炎は焼かない。彼らには水が固まり、我々には火災が冷える。自然の習いに反して、暑熱〔aestus。「潮のうねり」とも読める。字義どおり取った〕によって海は乾き、洗礼の泉によってゲヘナは和らぐ。

15

In hoc, inquam, mystico numero filii Israel pervenientes ad Myrrham, cum prae amaritudine aquam haurire non possent (habebat enim fons aquam, sed dulcedinem non habebat: erat delectabilis ad visionem, sed sincerus non erat ad saporem), injecto in eam per Moysen ligno, dulcedinem suaviter potarunt; austeritatem enim quam noxia unda gestabat, ligni abstulit sacramentum.

PL 17, 641B

この奥義の数において、イスラエルの子らはマラ〔底本は Myrrha(没薬と同じ綴り)。出エジプト記15:23 の地名マラを言う。ミーニュの脚注(第20説教)は、ローマ版だけがこの地名を maran と書き、写本と古い版はどこでも myrrham、myrrha などと書くとする〕に至り、苦さのゆえに水を汲むことができなかった(泉には水があったが甘さがなく、見るには快いが、味は澄んでいなかった)。モーセによって木が水に投げ入れられると、彼らは甘さを心地よく飲んだ。有害な水が帯びていた渋さを、木の秘義が取り去ったからである。

16

5. Quod quidem in figuram factum puto; aquam enim amaram in Myrrham, legem esse arbitror veteris Testamenti, quae lex priusquam cruce temperaretur Domini, erat immitis; jubebat enim oculum pro oculo, dentem pro dente dari, et velut austera nullum misericordiae refrigerium porrigebat.

PL 17, 641C

5. これは象りとして行われたと私は思う。マラの苦い水とは、旧約の律法のことだと私は考える。その律法は、主の十字架によって和らげられる前は、厳しかった。「目には目を、歯には歯を」与えよと命じ、渋いものとして、慈しみの慰めをいささかも差し出さなかった。

17

At vero ubi ligno evangelicae passionis est temperata, statim amaritudinem suam suavitate commutans, dulcem se cunctis praestitit ad potandum, sicut ait Propheta: Quam dulcia faucibus meis eloquia tua, super mel et favum ori meo (Psal. CXVIII, 10) !

PL 17, 641C

しかし福音の受難の木によって和らげられると、たちまち苦さを甘さに変え、すべての者に飲むに甘いものとなった。預言者が言うとおりである。「汝の言葉は、私の喉になんと甘いことか、蜜より、蜜の巣より、私の口に甘い」(詩篇118:10)〔刷られた番号は引かれた句と合わない。引かれた句は詩篇118:103〕。

18

Dulcia enim sunt eloquia quae jubent: Si quis te percusserit in dextera maxilla, praebe ei et alteram. Si quis tibi aufert tunicam, relinque illi et pallium (Matth. V, 39) .

PL 17, 641D

命じる言葉が甘いのである。「誰かが汝の右の頰を打つなら、もう一方をも向けよ。誰かが汝から下着を取るなら、外套をも与えよ」(マタイ5:39)。

19

Haec est ergo illa amaritudo, quae dulcedine commutata est, id est, austeritas Legis Evangelii gratia temperata est. Amara enim est Legis littera sine crucis mysterio, de qua ait Apostolus: Littera occidit (II Cor. III, 6) .

PL 17, 641D

これこそ、甘さに変えられた苦さ、すなわち福音の恩寵によって和らげられた律法の厳しさである。十字架の奥義なき律法の文字は苦い。それについて使徒は言う。「文字は殺す」(二コリント3:6)。

20

At ubi enim passionis illius sacramenta junguntur, omnis ejus spiritaliter amaritudo conditur; et de ea dicit Apostolus: Spiritus autem vivificat.

PL 17, 641D

だが、あの受難の秘義が結びつくとき、律法の苦さはすべて霊的に味つけされる。それについて使徒は言う。「霊は生かす」。

Sermo XX. De sancta Quadragesima IV

第20説教 聖なる四旬節について 4PL 17, 642A
1

1. Retinent adhuc sensus vestri, fratres, nos hoc superiore Dominica praedicasse, quod hujus quadragesimae nostrae figuram illae quadraginta et duae mansiones habuerint, per quas populus Israel exiens de Aegypto, diurno profectu terram repromissionis intravit, et quasi quibusdam salutis gradibus post jugum servitutis ascendit ad regnum (Num. XXXIII, 3 et seq.) .

PL 17, 642A

1. 兄弟たちよ、先の主日に我々が説いたことが、諸君の思いにはなお残っている。すなわち、イスラエルの民がエジプトから出て、日々の進歩によって約束の地に入り、いわば救いのいくつかの階段によって、隷属のくびきの後に国へと上った、あの四十二の宿営が、我々のこの四旬節の象りであったということである(民数記33:3以下)。

2

2. Figura, inquam, fuit in illis mansionibus jejuniorum nostrorum, non solum in quantitate numeri, sed etiam in observatione virtutum; non enim tantum filii Israel in itinere deserti corporeis gressibus ambularunt, quantum in via Domini religiosis actibus profecerunt.

PL 17, 642B

2. あの宿営は我々の断食の象りであった、と私は言う。数の量においてだけでなく、徳の遵守においても。イスラエルの子らは、荒れ野の道を体の歩みで歩んだというより、主の道において敬虔な行いによって進んだからである。

3

In via plane ambulaverunt Domini, quae illos, et portavit in fluctibus, et pavit e coelo; esurientibus enim in eremo manna non defuit, periclitantibus in mari terra non fugit: ibi mare in semitam sternitur, hic coelum ad pabulum reseratur.

PL 17, 642B

彼らはまことに主の道を歩んだ。その道は、波の中で彼らを担い、天から養った。荒れ野で飢える者にマナは欠けず、海で危うい者に地は逃げなかった。あそこでは海が道として敷かれ、ここでは天が食物のために開かれる。

4

Propter gratiam famulorum Dei Jordanis fluenta sua retinet, aquam suam Myrrha commutat. Illic retrorsum conversa, quae sequebatur, unda praecedit: hic in melius temperata, quae amarum stillabat, vena dulcescit: et mirum in modum fluvius cursum perdidit, fons saporem.

PL 17, 642B

神の従者たちへの恩寵のゆえに、ヨルダンは自らの流れをとどめ、マラは自らの水を変える。あそこでは後ろへ向きを変えて、あとに従っていた波が先立ち、ここではよりよいものへと和らげられて、苦いものをしたたらせていた水脈が甘くなる。そして不思議なことに、川は流れを失い、泉は味を失った。

5

3. Sed quoniam diximus filios Israel venientes ad Myrrham, aquae amaritudine laborasse, eamque non nisi ligni injectione potare potuisse, typum quoque in illa fuisse veteris Testamenti; videamus quo exinde proficiscens populus ipse pervenerit.

PL 17, 642C

3. さて、我々は述べた。イスラエルの子らはマラに来て水の苦さに苦しみ、木を投げ入れなければそれを飲めなかったこと、またその中に旧約の予型があったことを。ではそこから出発した民がどこに至ったかを見よう。

6

Pervenit in locum, qui dicitur Elim, in quo erant duodecim fontes purissimi, et septuaginta virentium multitudo palmarum. Videte mysterium Dei, quemadmodum post amaritudinem Legis, fluenta evangelicae pietatis exuberent.

PL 17, 642C

彼らはエリムと呼ばれる場所に至った。そこには十二の清らかな泉と、七十本の緑のヤシの群れがあった。神の奥義を見よ。律法の苦さの後に、福音の慈しみの流れがいかにあふれるかを。

7

Ibi fons unus austerus est ad bibendum, hic plures, et omnes dulces sunt ad potandum: ibi post fatigationem nulla refectio, hic post laborem refrigerium atque victoria; sitientibus enim fontes ministrantur, palmae vincentibus offeruntur (Exod. XV, 27) .

PL 17, 642C

あそこでは一つの泉が飲むには渋く、ここでは多くの泉があり、すべて飲むに甘い。あそこでは疲れの後に回復がなく、ここでは労苦の後に涼しさと勝利がある。渇く者には泉が供され、勝つ者にはヤシが捧げられるからである(出エジプト記15:27)。

8

4. Palmae, inquam, offeruntur vincentibus; quia post Legis duritiam ad Evangelii gratiam pervenisse vicisse est; praemium enim quoddam victoris est, os vivo fonte diluere, et dexteram triumphali palma munire.

PL 17, 642D

4. ヤシは勝つ者に捧げられる、と私は言う。律法の硬さの後に福音の恩寵に至ることは、勝つことだからである。実に、生ける泉で口をすすぎ、右手を凱旋のヤシで固めることは、勝者の褒賞である。

9

Per fontem enim lingua confessoris purificatur, per palmam dextera martyris honoratur: illa quia Christi exaltavit gloriam, haec quia aram sacrilegii recusavit.

PL 17, 642D

泉によって告白者の舌は清められ、ヤシによって殉教者の右手は栄誉を受ける。前者はキリストの栄光を高く掲げたゆえに、後者は冒瀆の祭壇を拒んだゆえである。

10

Praemium enim quoddam est palma martyrii, quae confitenti linguae dulcem fructum tribuit, et victrici dexterae gloriosum praestat ornatum.

PL 17, 642D

殉教のヤシは褒賞である。告白する舌に甘い実を与え、勝利する右手に栄えある飾りを授ける。

11

Est plane palma martyribus suavis ad cibum, umbrosa ad requiem, honorabilis ad triumphum, semper virens, semper vestita foliis, semper parata victoriae; atque ideo non marcescit palma, quia martyrum victoria non marcescit.

PL 17, 643A

ヤシは殉教者たちにとって、食べるに甘く、休むには木陰を与え、凱旋には誉れとなり、常に緑で、常に葉をまとい、常に勝利に備えている。それゆえヤシはしおれない。殉教者の勝利がしおれないからである。

12

5. Ipsae denique palmae sedenti super asinam, et venienti ad templum Domino a populis offeruntur; cum enim discipuli vestimenta sua sternerent, et iter Christi suis amictibus communirent; non habuit majus praemium nisi palmas; quod ei devotio plebis offerret, significans stratis in itinere vestibus, pollutam viam esse in mundo, oblatis palmis ipsum mundi esse victorem (Luc. XIX, 36) .

PL 17, 643A

5. 実にそのヤシの枝こそが、驢馬に座して神殿に来る主に、民から捧げられた。弟子たちが衣を敷き、自らの上着でキリストの道を固めたとき、民の献身が彼に捧げうるものとして、ヤシの枝のほかにそれ以上の褒賞はなかった。道に敷かれた衣は、世界にあって道が汚れていることを、捧げられたヤシの枝は、彼自身が世界の勝利者であることを示している(ルカ19:36)。

13

Ipse, inquam, victor est, de quo ait Scriptura: Vicit leo de tribu Juda (Apoc. V, 5) . Ipse plane victor, qui destruxit diabolicam mortem, vitam illuminavit aeternam. Palmae igitur advenienti eriguntur Christo.

PL 17, 643A

彼こそ勝利者である、と私は言う。聖書は彼について言う。「ユダ族の獅子が勝った」(黙示録5:5)。彼こそ、悪魔の死を滅ぼし、永遠の生命を照らした勝利者である。ゆえに、到来するキリストにヤシの枝が掲げられる。

14

Scriptum est: Justus sicut palma florebit (Psal. XCI, 13) : recte ergo advenienti justo eriguntur vexilla justitiae, et auctori suorum obsequuntur tituli triumphorum.

PL 17, 643B

書かれている。「義人はヤシのように花咲く」(詩篇91:13)。それゆえ、到来する義なる者に正義の旗が掲げられ、その作者に勝利の碑銘が従うのは当然である。

15

6. Prius autem quam tollantur palmae, iter Domini usque ad templum discipulorum vestibus operitur, et ut impolluta sit semita Salvatoris, apostolorum amictibus communitur.

PL 17, 643B

6. だがヤシの枝が取り上げられる前に、神殿に至る主の道は弟子たちの衣で覆われ、救い主の小道が汚れないよう、使徒たちの上着で固められる。

16

Quod quidem in mysterium factum puto; via enim Christi, quae ducit ad templum, fides ejus est atque doctrina.

PL 17, 643B

これは奥義として行われたと私は思う。神殿に至るキリストの道とは、その信仰と教えだからである。

17

Hanc igitur viam discipuli, ut nos sine offensione gradiamur, amictus proprii corporis exuentes, suo stravere martyrio; ut inter diversarum gentium turbas justitiae semitam membrorum suorum vestimenta substernerent, et coenosam mundi myrrhaginem operirent, et impollutam viam Salvatoris ostenderent.

PL 17, 643B

弟子たちは、我々がつまずかずに歩めるよう、自らの体の衣を脱いで、この道をおのれの殉教によって敷き広げた。それは、さまざまな諸国民の群衆の間で、正義の小道に自らの肢体の衣を敷き、世界の泥深い淵〔底本は myrrhaginem。ミーニュの脚注は、ローマ版だけが coenosam voraginem(泥深い淵)とし、あとのマラの名も maran とするが、写本と古い版はどこでも myrrham、myrrha などと書くとする。本文は崩れているらしく、ローマ版の voraginem(淵、泥沼)に拠って訳した〕を覆い、救い主の汚れのない道を示すためであった。

18

7. Ad duodecim ergo fontes post Myrrham venit populus Israel. Legimus in Propheta: Benedicite Domino de fontibus Israel (Psal. LXVII, 27) . Dominus Christus est, qui non nisi per apostolorum ora discitur, discipulorumque doctrinam.

PL 17, 643C

7. したがって、マラのあと、イスラエルの民は十二の泉のもとに来た。我々は預言者に読む。「イスラエルの泉から主を祝福せよ」(詩篇67:27)。主とはキリストであり、使徒たちの口を通して、また弟子たちの教えによらなければ、知られない。

19

Apostoli dicendi sunt fontes; quia velut fontes purissimi gratia praedicationis exuberant, et post amaritudinem Legis venarum suarum larga sapientia sacramenti pocula dulcedinem stillant.

PL 17, 643C

使徒たちは泉と呼ばれねばならない。いと清らかな泉のように、説教の恩寵があふれ、律法の苦さの後に、その水脈の豊かな知恵が、秘義の杯の甘さをしたたらせるからである。

20

Nec mirum si potus dulcis est fontium, in quorum sinu cibus dulcior est palmarum. Apostoli ergo sunt fontes, qui totius terrae faciem doctrinae suae flumine rigaverunt, et fatigatis gentium populis potum divini mysterii propinarunt.

PL 17, 643C

泉の飲み物が甘いのは、不思議ではない。その懐では、ヤシの食物がいっそう甘いのだから。使徒たちとは、大地全体の面を自らの教えの流れで潤し、疲れた諸国民に神の奥義の飲み物を飲ませた泉なのである。

21

8. Septuaginta autem palmas juxta fontes apostolicos generatas septuaginta illos discipulos dixerim, qui secundo ab apostolis gradu propter salutem hominum a Domino diriguntur, quos Lucas evangelista describens, binos et binos asserit destinatos (Luc. X, 1 et seq.) .

PL 17, 643D

8. 使徒たちの泉のそばに生じた七十本のヤシとは、あの七十人の弟子たちのことだと、私は言いたい。彼らは使徒たちに次ぐ第二の位階で、人々の救いのために主によって遣わされた。福音書記者ルカは、彼らを二人ずつ遣わされたと述べている(ルカ10:1以下)。

22

Qui vere velut palmae post curas hominum cum exultatione redeuntes, gloriantur apud Dominum sibi etiam daemonia esse subjecta. Recte igitur comparantur palmis, qui palmarum praemio diaboli exstitere victores.

PL 17, 643D

彼らはまことにヤシのように、人々への配慮のあとで喜びをもって帰り、悪霊までも自分たちに服したと主のもとで誇る。それゆえ彼らがヤシにたとえられるのは当然である。ヤシの褒賞によって悪魔の勝利者となった者たちだからである。

Sermo XXI. De sancta Quadragesima V

第21説教 聖なる四旬節について 5PL 17, 644B
1

1. Intellexisse vos credo, fratres, cur haec nostra jejunia illis mansionibus comparaverim, in quibus populus Israel tamquam in procinctu quodam positus Pharaonem regem quotidiano labore superavit, et ab inimicis suis quasi quibusdam castris mansionum sese statione defendit; ita ut quicumque ex illo comitantium numero diurnae stationis spatia non confecit, aut Pharao illum occupaverit, aut solitudo pervaserit.

PL 17, 644B

1. 諸君は理解したと思う、兄弟たちよ。なぜ我々のこれらの断食を、あの宿営地になぞらえたのかを。イスラエルの民は、いわば戦いの備えのうちに置かれた者として、そこで日ごとの労苦によって王ファラオに打ち勝ち、宿営地という陣営のような場所に身を置いて敵から自らを守った。そのため、付き従う者たちのうち、一日の行程を成し遂げなかった者は、ファラオが捕らえるか、荒れ野が呑み込むかした。

2

Sic ergo et nos propositum nobis quadraginta dierum iter debemus omni labore conficere, et quibusdam quasi castris nos jejuniorum devotione munire; castra enim nobis sunt nostra jejunia, quae nos a diabolica oppugnatione defendunt.

PL 17, 644B

だから、我々もまた、自らに定められた四十日の道のりをあらゆる労苦をもって成し遂げ、断食への献身によって、いわば陣営のようなものをもって身を固めなければならない。我々にとって断食は陣営であり、悪魔の攻撃から我々を守るからである。

3

Denique stationes vocantur, quod stantes et commorantes in eis, inimicorum insidias repellamus. Castra enim sunt jejunia christianis, a quibus si quis aberraverit, ab spiritali Pharaone invaditur, aut peccatorum solitudine devoratur.

PL 17, 644C

実に、それらはステーション〔断食の日の名。語は「立つ」に通じる〕と呼ばれる。そこに立ち、とどまることで、敵の策略を退けるからである。断食はキリスト教徒にとって陣営であり、そこから迷い出る者は、霊のファラオに襲われるか、罪の荒れ野に呑み込まれるかする。

4

Peccatorum autem solitudinem patitur, qui deseritur a societate sanctorum. 2. Murus igitur quidam est christiano jejunium, inexpugnabilis diabolo, intransgressibilis inimico.

PL 17, 644C

罪の荒れ野を味わうのは、聖なる者たちの交わりから見捨てられた者である。2. だから、断食はキリスト教徒にとって、いわば城壁であり、悪魔には攻め落とせず、敵には越えられない。

5

Quis enim umquam christianorum jejunavit, et captus est? quis sobrius mansit, et victus est? Temulentum aggreditur diabolus, luxuriosum oppugnat inimicus.

PL 17, 644C

キリスト教徒のうち、断食して捕らえられた者が、いったい誰かいたか。節度を保って敗れた者が誰かいたか。酔いどれには悪魔が襲いかかり、放縦な者には敵が攻めかかる。

6

Ubi autem jejunium viderit, fugit, metuit, pertimescit; terretur pallore ejus, debilitatur inedia, infirmitate prosternitur: prosternitur, inquam, infirmitate; quia christiana infirmitas fortitudo est.

PL 17, 644C

だが断食を見ると、悪魔は逃げ、恐れ、震え上がる。断食の青ざめた顔に怯え、飢えに弱り、衰弱に打ち倒される。衰弱に打ち倒される、と私は言う。キリスト教徒の衰弱は強さだからである。

7

Unde ait Apostolus: Cum infirmor, tunc fortior sum (II Cor. XII, 10) . Sed quaeret aliquis, quemadmodum sit fortis infirmitas? Tunc est fortis infirmitas, quando caro tabescit jejuniis, anima puritate pinguescit.

PL 17, 644D

それゆえ使徒は言う。「私が弱いとき、そのとき私はいっそう強い」(二コリント12:10)。だが、ある人は問うだろう、弱さがどうして強いのかと。弱さが強いのは、肉が断食によって衰え、魂が清さによって肥えるときである。

8

Quantum enim illi ciborum succus subtrahitur, tantum huic justitiae virtus augetur. Tunc igitur homo imbecillis quidem est ad saecularia opera, sed fortis ad divina; tunc enim magis de Deo cogitat, tunc judicium metuit, tunc vincit inimicum.

PL 17, 644D

肉からは食物の滋養が取り去られるのに応じて、魂には正義の徳が増すからである。そのとき人は、世の業には確かに弱いが、神の業には強い。そのとき人はいっそう神のことを思い、裁きを恐れ、敵に打ち勝つ。

9

Ait enim Salvator de diabolo: Hoc genus non ejicitur, nisi jejunio et orationibus (Matth. XVII, 20) . Dicit utique a diabolo energumenum non nisi jejuniis posse purgari.

PL 17, 645A

救い主は悪魔について言う。「この種のものは、断食と祈りによらなければ追い出されない」(マタイ17:20)。つまり、悪魔に憑かれた者は断食によらなければ清められないと言うのである。

10

Videte ergo quae jejunii virtus sit, quantam homini suo praestet gratiam, quod tantam praestet alteri medicinam: quemadmodum proprium sanctificet hominem: quod ita purificet alienum. Mira enim res est, alter jejunat, et alteri prodest jejunantis utilitas.

PL 17, 645A

ならば見よ、断食の力がいかなるものかを。自分自身の人にいかに大きな恩寵を与えるか、他人にこれほどの癒やしを与えるのだから。他人をこのように清めるのだから、おのれの人をいかに聖とするかを見よ。実に驚くべきことに、ひとりが断食し、断食する者の益がもうひとりに及ぶのである。

11

3. Ergo, fratres, abstinentiae arma minime deponamus, et quadraginta dierum jejunia sine intermissione curemus.

PL 17, 645A

3. だから、兄弟たちよ、禁欲の武器を決して置かず、四十日の断食を絶え間なく守ろう。

12

Hic est enim perfectus numerus ad vincendum; Dominus enim diabolum posteaquam quadraginta dies jejunavit, evicit, non quod et ante jejunia eum vincere non potuisset: sed ut ostenderet nobis tunc nos diaboli posse esse victores, cum per quadraginta dies victores jejunando desideriorum carnalium fuissemus: eum quoque qui hunc numerum consecratum gulae intemperantia violasset, tamquam imbecillem et miserum facile eum ab inimico posse superari.

PL 17, 645A

これは勝利のための完全な数だからである。主は四十日断食したのち悪魔に打ち勝った。それは、断食の前には悪魔に勝つことができなかったからではなく、我々に次のことを示すためであった。すなわち、我々が四十日のあいだ断食して肉の欲望に打ち勝った者となったときにこそ、悪魔に打ち勝つ者となりうること、また、聖別されたこの数を食欲の放縦によって犯した者は、弱く哀れな者として、敵に容易に打ち負かされうることである。

13

Quomodo enim potest in altero diaboli improbitatem vincere, qui gulae intemperantiam in se ipso non vincit? Prius ergo, homo, tui victor esto; ut possis esse victor alterius.

PL 17, 645B

他人のうちにある悪魔の邪悪さに打ち勝つことが、どうして、自分自身のうちにある食欲の放縦に打ち勝たない者にできようか。だから、人よ、まずあなた自身に打ち勝つ者となれ。他人に打ち勝つ者となりうるように。

14

Sunt enim intra te proprii tibi hostes, qui quotidie te oppugnant; ecce enim avaritia te divitiarum ambitione circumvenit, luxuria epularum suavitate captivat, haeresis scientiae falsitate pervertit. Vince ergo inimicos proprios, ut vincere possis alienos.

PL 17, 645B

あなたの内には、あなた自身の敵がいて、日ごとにあなたを攻めているからである。見よ、貪欲は富への野心であなたを取り囲み、放縦は饗宴の甘さで捕らえ、異端は知識の偽りで曲げる。だから、自分自身の敵に打ち勝て。他人の敵に打ち勝てるように。

15

4. Non enim, fratres, leve peccatum est, fidelibus indictam quadragesimam a Domino violare, et jejunia consecrata ventris voracitate dissolvere. Scriptum est enim: Qui dicit se in Christo manere, debet sicut ille ambulavit, et ipse ambulare (I Joan. II, 6) .

PL 17, 645C

4. 実に、兄弟たちよ、主が信徒に命じた四旬節を犯し、聖別された断食を腹の貪欲で解くことは、軽い罪ではない。こう書かれているからである。「キリストのうちにとどまると言う者は、彼が歩んだとおりに、自分も歩まなければならない」(一ヨハネ2:6)。

16

Si vis ergo christianus esse, debes quomodo et Christus ambulare. Ille qui peccatum non habebat, quadragesimam jejunavit: tu non vis quadragesimam jejunare, qui peccas. Ille, inquam, peccatum non habebat, sed pro nostris jejunavit peccatis.

PL 17, 645C

だから、キリスト教徒でありたいなら、キリストと同じように歩まなければならない。罪を持たなかった彼が四旬節の断食をしたのに、罪を犯しているあなたは四旬節の断食をしようとしない。彼は罪を持たなかった、と私は言うが、我々の罪のために断食したのである。

17

Qualis ergo apud conscientiam tuam christianus es, cum Christo pro te esuriente, tu prandes? cum Salvatore pro te jejunante, tu reficis? 5. Non igitur, sicut dixi, leve peccatum est indictum violare jejunium.

PL 17, 645C

あなたは自分の良心に照らして、いかなるキリスト教徒か。キリストがあなたのために飢えているのに、あなたは昼食をとるのか。救い主があなたのために断食しているのに、あなたは食事をするのか。5. だから、私が言ったとおり、定められた断食を犯すことは軽い罪ではない。

18

Nam ut hoc exemplis breviter approbemus, legimus in libris Regnorum, cum Saul rex Israel bellum contra Allophylos gereret, universo eum exercitui indixisse jejunium, et abstinentibus cunctis, cum contra adversarios pugnare coepisse (I Reg. XIV, 24 et seq.) .

PL 17, 645D

このことを例によって手短に確かめよう。王国の書に読むところでは、イスラエルの王サウルがペリシテ人に対して戦いを行ったとき、全軍に断食を命じ、皆が断食するなかで、敵に対して戦い始めた(サムエル記上14:24以下)。

19

Bonus plane rex, qui hostes suos non tam armis quam devotione vincebat, et plus dimicabat religione, quam telis.

PL 17, 645D

実に良き王である。敵を武器によるよりも献身によって打ち破り、槍によるよりも信心によって戦ったのだから。

20

Cum ergo Saul abstinentiam diei suis omnibus indixisset, et Jonathas ejus filius praecepti nescius, inter medias hostium acies victor incedens favum mellis, intincta sceptri summitate, gustasset; tanta indignatio repente commota est, ut et differetur victoria, et divinitas laederetur.

PL 17, 645D

サウルがその日の禁欲を全員に命じていたのに、その子ヨナタンは命令を知らず、敵の陣のただなかを勝利者として進みながら、王笏の先を浸して蜜の巣の蜜を味わったとき、たちまち大きな憤りが起こり、勝利は延ばされ、神性は傷つけられた。

21

Denique nec bello finis imponitur, nec regi responsum propheticum datur. Unde intelligimus quod Saul hostes non tam virtute militum, quam militum abstinentia superabat.

PL 17, 646A

実に、戦いに終わりは来ず、王に預言の応答も与えられなかった。ここから我々は悟る、サウルが敵に勝ったのは、兵士たちの力によるよりも、兵士たちの禁欲によるのだと。

22

Denique unius culpa cunctis confertur ignavia, et unius delicto omnibus generatur infirmitas; deficit enim virtus in exercitu, ubi deficit in observatione jejunium.

PL 17, 646A

実に、ひとりの咎が皆の怠惰となり、ひとりの罪によって皆に衰弱が生じる。断食の遵守が欠けるところでは、軍にも力が欠けるからである。

23

Quod ut peccatum Saul ex ipsa divinitatis offensione cognovit, statim Jonathae dixit non esse parcendum, sed peccatum admissum effusione ejus sanguinis expiandum.

PL 17, 646A

サウルは、この罪を神の不興そのものから知るや、直ちにヨナタンを容赦してはならず、犯された罪はその血を流すことによって償わなければならないと言った。

24

Videte quanta apud Saul regem fuerit religionis observatio, qui offensam Domini optavit etiam parricidio mitigare: et quanta sit resoluti culpa jejunii, quae non nisi sanguinis effusione punitur.

PL 17, 646A

見よ、王サウルのもとで、宗教の遵守がいかに大きかったかを。彼は主の怒りを、近親殺しによってさえ和らげようと望んだ。そして、解かれた断食の咎がいかに大きいかを。それは血を流すことによらなければ罰せられないのである。

25

Et si ignorans Jonathas indictum a patre jejunium quod resolverit, morti addicitur: qui sciens indictum a Christo resolvit jejunium, quid meretur?

PL 17, 646B

しかも、ヨナタンは、父の命じた断食を知らずに解いたために死に定められたのだとすれば、キリストの命じた断食を知りながら解く者は、何に値するか。

26

6. Ergo, fratres, statutum nobis custodiamus omni observatione jejunium, ut hostes nostros spiritales carnalesque vincamus; habemus enim, sicut nostis, et carnales hostes. Jejunemus igitur, ut eos exercitus noster et Saul superet et obtineat.

PL 17, 646B

6. だから、兄弟たちよ、我々に定められた断食を、あらゆる遵守をもって守り、我々の霊の敵と肉の敵に打ち勝とう。諸君も知るとおり、我々には肉の敵もいるからである。断食しよう。そうして、我々の軍もサウルのように〔底本は et Saul(「サウルも」)。ut Saul(「サウルのように」)の意に解した〕彼らに打ち勝ち、勝利を得るように。

27

Nec in abstinentia positi declinemus ad favum; favus enim quaedam mundi est voluptas, seu vitia, quae, sicut scriptum est, ad tempus quidem impinguant fauces, novissima amariora sunt felle (Prov. V, 4) .

PL 17, 646B

禁欲のうちに置かれた身で、蜜の巣へと逸れてはならない。蜜の巣とは、世の何らかの快楽、すなわち悪徳のことであり、書かれているとおり、それは一時は喉を肥やすが、その終わりは胆汁より苦いからである(箴言5:4)。

28

Oremus igitur, ut nobis jejunantibus ille spiritualis favus a Domino largiatur, qui in aeterna beatitudine in palato faucis animae nobis dulcescat: ipso adjuvante, qui vivit et regnat in saecula saeculorum, amen.

PL 17, 646C

だから祈ろう、断食する我々に、あの霊の蜜の巣が主から与えられ、永遠の至福のうちで、魂の喉の口蓋に甘く感じられるようにと。彼の助けによって。彼は生き、統べ治める、世々限りなく。アーメン。

Sermo XXII. De sancta Quadragesima VI

第22説教 聖なる四旬節について 6PL 17, 646C
1

1. Non usque adeo contristari debemus, fratres, quod in his quadragesimae diebus tentatio nobis tribulationis advenit; quoniam et Salvatorem nostrum propter ipsam quadragesimam videmus esse tentatum. Minus ergo dolere debemus servuli, quia Domini habemus exemplum.

PL 17, 646C

1. 兄弟たちよ、この四旬節の日々に、苦難という試みが我々に降りかかったことを、それほど悲しんではならない。我々の救い主も、まさにその四旬節のゆえに試みを受けたのを見るからである。それゆえ、小さな僕である我々は、主の模範を持つのだから、それだけ悲しみを少なくすべきである。

2

Ubi enim est similis cum Christo devotio, similis est et cum Christo tentatio; conditionem enim nobis tolerandi imponit conditio jejunandi.

PL 17, 646D

キリストと同じ献身があるところには、キリストと同じ試みもある。断食するという条件が、耐え忍ぶという条件を我々に課すからである。

3

Credimus autem quod sicut Salvator noster diabolum cum tentaretur, obtinuit; ita et nos hostes notros, cum tribulamur, posse devincere; jejunia enim Christi tentari possunt, non possunt superari.

PL 17, 646D

我々は信じている。我々の救い主が試みを受けて悪魔に勝ったように、我々もまた、苦しめられているときに、我々の敵〔底本は notros。nostros と読む〕に打ち勝てると。キリストの断食は試みを受けうるが、打ち負かされえないからである。

4

Angustias quidem in observatione habent, sed prosperitatem tribuunt et salutem. Videamus igitur inter caeteras tentationes, qua Dominum diabolus arte lacessat.

PL 17, 647A

それらの断食は、守るうちに窮屈さを持つが、繁栄と救いをもたらす。では、ほかの試みのうちで、悪魔がいかなる術で主に挑んだかを見よう。

5

2. Cum enim super pinnam staret templi Salvator, ait diabolus: Si Filius Dei es, mitte te deorsum, et reliqua (Matth. IV, 6) .

PL 17, 647A

2. 救い主が神殿の頂〔pinna。第3段落で詩篇103:3 の pennae(翼)と重ねられる〕に立ったとき、悪魔は言った。「汝が神の子であるなら、下に身を投げよ」云々(マタイ4:6)。

6

Vere diabolicae fraudis astutia consuetudinis suae nititur argumento; semper enim religiosos de superioribus dejicere ad inferiora conatur, et de sanctis ac venerandis actibus deducere ad terrena et coenosa festinat; ut qui stat puritate mentis in summitate templi, projiciat se in profundum inferi contagione peccati.

PL 17, 647A

実に、悪魔の欺きの狡知は、おのれの習いの論法に頼っている。つねに信心深い者たちを高みから低みへと突き落とそうとし、聖なる尊ぶべき行いから、地上の泥にまみれたものへと引きずり下ろそうと急ぐからである。心の清さによって神殿の頂に立つ者が、罪の汚染によって冥界の深みに身を投げるように、と。

7

Nam cum Dominum de pinna templi dejicere nititur, utique de perfecto religionis cultu eum removere conatur; pinna enim loci sancti perfectio coelestis est sacramenti.

PL 17, 647A

主を神殿の頂から突き落とそうとするとき、それは宗教の完全な礼拝から彼を遠ざけようとしているのである。聖なる場の頂とは、天の秘跡の完全さだからである。

8

3. Recte autem Dominus super pinnam templi stare dicitur; quia de ipso scriptum est: Qui ambulat super pennas ventorum (Psal. CIII, 3) .

PL 17, 647B

3. 主が神殿の頂に立つと言われるのは、もっともである。彼について書かれているからである。「風の翼の上を歩む者」(詩篇103:3)。

9

Super pennas enim ventorum quodammodo ambulat Dominus, cum super morum nostrorum alacri conversatione volatu incedit; pennae enim nobis sunt boni mores, qui nos elevatos a terrae humilibus in coeli altiora sustollunt, et volatu quodam mentis de tartaro tenebroso educunt, et ad paradisi amoena perducunt.

PL 17, 647B

実に主は、ある意味で風の翼の上を歩む。それは、我々の行いの敏捷な生き方の上を、飛翔しつつ進むときである。翼とは我々にとって善き行いであり、それは我々を地の低みから持ち上げて天の高みへと引き上げ、心の飛翔によって暗いタルタロスから連れ出し、楽園の楽しみへと導く。

10

Quorum morum pennas habere Propheta desiderans ait: Quis dabit mihi pennas sicut columbae, et volabo et requiescam (Psal. LIV, 7) ?

PL 17, 647B

預言者は、この行いの翼を持ちたいと望んで言う。「誰が私にハトのような翼を与えるか。私は飛んで、憩おう」(詩篇54:7)。

11

Super hanc ergo pinnam templi Salvator stare dicitur, hoc est, quasi in quodam templo fidei nostrae consistere; unde ait Apostolus: Vos estis templum Dei vivi, et Spiritus Dei habitat in vobis (II Cor. III, 16) .

PL 17, 647C

それゆえ、救い主がこの神殿の頂に立つと言われるのは、いわば我々の信仰の神殿のうちにとどまるということである。それゆえ使徒は言う。「汝らは生ける神の神殿であり、神の霊が汝らのうちに住む」(二コリント3:16)〔引かれた句は一コリント3:16。「生ける神の神殿」は二コリント6:16 の句〕。

12

4. In hoc igitur templo stans Dominus nec recedens, increpat diabolum, dicens: Scriptum est: Non tentabis Dominum Deum tuum (Matth. IV, 7) ; hoc est, non tentabis eum, quem putas tamquam hominem ad inferiora pellendum, sed magis tamquam Deum et Dominum ipsum noveris adorandum.

PL 17, 647C

4. こうして主はこの神殿に立ち、そこから離れることなく、悪魔を叱って言う。「書かれている。『汝の主なる神を試みてはならない』」(マタイ4:7)。すなわち、汝が人間のように下へ追い落とせると思っている者を試みてはならない、むしろ神、また主として拝すべき者と知れ、という意味である。

13

In his ergo jejuniorum diebus tentamur ad similitudinem Salvatoris; similiter enim et nos hostes nostri de pinna templi, hoc est, de observatione quadragesimae deturbare conantur.

PL 17, 647C

こうして断食のこれらの日々に、我々は救い主にならって試みを受けている。我々の敵もまた同じように、神殿の頂から、すなわち四旬節の遵守から、我々を突き落とそうとするからである。

14

Dum enim terrores ingerunt, dum insidias parant, cupiunt nos de arce religionis abducere. Dicitur autem eis a Domino: Non tentabitis sanctos viros et famulos Dei; quos enim tamquam humiles conculcandos putatis, sentietis tamquam strenuos honorandos.

PL 17, 647C

恐れを浴びせ、策略を企てるとき、彼らは我々を宗教の砦から連れ去ろうと欲している。だが彼らに、主からこう告げられる。「汝らは聖なる人々と神の僕たちを試みてはならない。汝らが卑しい者として踏みにじるべきだと思う者を、汝らは力ある者として敬うべき者と思い知るであろう」。

15

5. Sunt enim, sicut dixi, plerique fratres, quos hostes nostri de perfectione religionis abducunt: qui dum praesens malum metuunt, putant Deum nostrae salutis immemorem, nescientes quod Deus nullius est immemor: sed immemorem illum nostri tunc facimus, cum peccamus.

PL 17, 647D

5. 先に述べたとおり、我々の敵が宗教の完全さから引き離す兄弟たちは多い。彼らは目前の悪を恐れるあまり、神は我々の救いを忘れたと思うが、神は誰をも忘れないことを知らない。神が我々を忘れるようになるのは、我々が罪を犯すときなのである。

16

Cum enim mala operamur, avertit faciem: cum nefanda loquimur, aurem obstruit; et ideo bonitatem suam a nobis Deus non tam ipse retrahit, quam nostra illum delicta rejiciunt.

PL 17, 647D

我々が悪を行えば神は顔を背け、忌まわしい言葉を語れば耳を塞ぐ。こうして神がその善さを我々から引き上げるのは、神自身がそうするというより、我々の罪が神を退けるからである。

17

Ait enim idem Dominus per prophetam ad eos, qui erant in tribulationibus constituti: Numquid non valet manus mea eruere vos (Esai. L, 2) ? et reliqua. Vides ergo quoniam inter Deum et hominem peccata separant.

PL 17, 648A

同じ主が預言者を通して、苦難のうちに置かれた者たちに言う。「私の手は汝らを救い出せないのか」(イザヤ50:2)。云々。ここであなたは、神と人のあいだを罪が隔てるのを見るのである。

18

Tolle igitur peccata de medio, et Deum tibi proximum tu fecisti. 6. Quomodo enim potest, fratres, oblivisci nostri Deus, qui etiam capillos capitis nostri in Evangelio apud se dicit esse numeratos?

PL 17, 648A

だから罪を中から取り除け。そうすれば、神をあなたの近くにしたのはあなたである。6. 実に、兄弟たちよ、福音書で我々の頭の髪さえ自らのもとで数えられていると言う神が、どうして我々を忘れることができようか。

19

Si enim capillorum nostrorum meminit, multo magis nostrarum animarum meminit (Luc. XII, 7) .

PL 17, 648A

髪の毛を覚えているなら、まして我々の魂を覚えている(ルカ12:7)。

20

Per numerum enim curam circa nos sollicitudinemque cognoscimus; nemo enim numerat, nisi quod vult diligentius custodire: nemo numerat, nisi qui veretur, ne fraudem absque numero patiatur.

PL 17, 648A

数によって、我々は我々への気遣いと配慮を知る。より注意深く守ろうと望むものでなければ、誰も数えない。数えずに損失を被ることを恐れる者でなければ、誰も数えない。

21

Pastor ut salvum gregem habeat, eum frequenter annumerat: denique Dominus, qui est bonus pastor, cum una ovicula de centum ovibus aberrasset, recurrens ad numerum, propriis eam ad gregem humeris reportavit (Luc. XV, 4) .

PL 17, 648B

牧者は群れを無事に保つために、しばしばそれを数える。実に、善き牧者である主は、百匹の羊のうち一匹がさまよい出たとき、数のもとへ駆け戻り、自らの肩にのせて群れへ連れ戻した(ルカ15:4)。

22

Usque adeo ergo habetur sub tutela, qui habetur in numero; ut errans propriis apportetur humeris, ne quid de numero minuatur.

PL 17, 648B

それほどまでに、数のうちに数えられる者は保護のもとにある。さまよう者が自らの肩に負われて連れ戻されるのは、数から何も減らないようにするためである。

23

Nolite ergo putare, fratres, quod vel minimi cujusquam obliviscatur; Deus enim omnium meminit, omnium recordatur: tantum ut non, nostris intervenientibus peccatis, ei inferatur oblivio.

PL 17, 648B

だから、兄弟たちよ、神が最も小さな者のひとりをさえ忘れると思うな。神はすべての者を覚え、すべての者を思い起こす。ただ、我々の罪が間に入って、神に忘却が持ち込まれることのないようにせよ。

Sermo XXIII. De sancta Quadragesima VII

第23説教 聖なる四旬節について 7PL 17, 648C
1

1. Nonnulli christianorum, fratres, aestimantes se divinitatis praecepta religiosius observare, praetermissa devotione quadragesimae, cujus hodie curamus exordium, quinquagesimam se facere mentiuntur; cum id neque divinis litteris jubeatur, neque traditum sit auctoritate majorum.

PL 17, 648C

1. キリスト教徒の中には、兄弟たちよ、自分は神の命令をより敬虔に守っていると思って、今日その始まりを我々が迎える四旬節の献身を差し置き、五旬節〔五十日の断食を言うと解した〕を行っていると偽って称する者がいる。だがそれは、聖書によって命じられてもいなければ、先達の権威によって伝えられてもいない。

2

Sola igitur hoc faciunt animi praesumptione; et dum putant se devotius agere, superstitiosius conversantur. Dicit se observare quinquagesimam, qui forte quadragesimam implere vix possit.

PL 17, 648D

彼らは、自分の心の思い上がりだけでこれを行い、いっそう献身的にふるまっていると思うほど、いっそう迷信的に生きている。四旬節をほとんど満たせない者が、五旬節を守ると言っているのである。

3

Bonum est quidem cunctis temporibus jejunare, sed melius quadragesimam jejunare cum Christo; hanc enim quadragesimam nobis Dominus suo jejunio consecravit.

PL 17, 648D

いつの時にも断食するのは善いが、キリストとともに四旬節を断食するのはいっそう善い。主はこの四旬節を、自らの断食によって聖別したからである。

4

Quod dixi jejunio, non jejuniis; unum enim jejunium Domini fuit, quia continuatis quadraginta diebus et noctibus, cibum omnino non sumpsit (Matth. IV, 2) .

PL 17, 649A

私は「断食」と言って「諸々の断食」とは言わなかった。主の断食はただ一つであり、四十日四十夜を続けて、食物をまったく取らなかったからである(マタイ4:2)。

5

2. Quisquis ergo christianus consecratam jejunando non impleverit quadragesimam, praevaricationis et contumaciae reus tenebitur, quod legem divinitus pro salute sua datam prandendo ipse rescindit. Rescindis enim legem, qui exemplum jejunii Dominici non custodis.

PL 17, 649A

2. だから、キリスト教徒は誰であれ、聖別された四旬節を断食によって満たさないなら、背反と強情の責めを負う。神の法として自らの救いのために与えられたものを、食事をとることで自ら破るからである。主の断食の模範を守らないあなたは、法を破っているのである。

6

Qualis vero christianus es, cum, Domino jejunante, tu prandes? Qualis christianus es, cum, Christo esuriente, tu reficis? Ille pro salute tua famem sustinet, tu pro peccatis tuis jejunare formidas?

PL 17, 649A

主が断食しているのに、あなたは食事をとる。そのあなたは、いかなるキリスト教徒か。キリストが飢えているのに、あなたは食をとる。そのあなたは、いかなるキリスト教徒か。彼はあなたの救いのために飢えを耐えているのに、あなたは自分の罪のために断食することを恐れるのか。

7

Dicite enim mihi, interrogo vos qui in quadragesima prandetis, si non in conscientiis vestris rei estis, quod abstinente cuncto populo, vos soli contra praeceptum Domini devoratis? si non vobis rubor est, cum exitis in publicum; ne quis vobis jejunus occurrat: aut si non cogitatis, cum ad Ecclesiam proceditis, quemadmodum pacem episcopo porrigatis; ne forte ipso spiritu osculi vestri vos reprobet!

PL 17, 649A

答えよ、四旬節に食事をとる諸君に尋ねる。民がみな断食しているのに、諸君だけが主の命令に反して貪り食うなら、諸君の良心において責めを負っていないか。公の場に出るとき、断食している者に出会いはしないかと、赤面しないか。あるいは、教会に進み出るとき、司教に平和の挨拶〔平和の接吻〕を差し出すにあたり、諸君の接吻の息そのものによって司教に退けられはしないかと、考えないか。

8

Quod si haec forte non cogitatis, forsitan vehementer erratis; scire enim debetis, cum in quadragesimae diebus jejuno pransus occurrit, non bene de illo judicat, qui jejunat.

PL 17, 649B

諸君がもしこれらを考えていないなら、おそらく大きく誤っている。四旬節の日々に、食事をした者が断食している者に出会うとき、断食している者はその者を善く判断しないことを、諸君は知るべきだからである。

9

3. Hoc enim ideo dico, quia audio complures, quod gravius est, fideles alternis in quadragesima hebdomadis abstinere, et consecratum illum dierum numerum gulae intemperantia violare; hoc est, prandere septem dierum curriculo, et septem dierum spatio jejunare.

PL 17, 649B

3. 私がこう言うのは、聞くところでは、さらに重いことに、四旬節のうち一週おきに禁欲する信徒が多いからである。彼らは聖別されたあの日数を食欲の放縦によって犯している。すなわち、七日のあいだは食事をとり、七日のあいだは断食する。

10

Quibus hoc dico, cur etiam per illos septem dies fraudem sibi faciant jejunando, cum illis jejunium tale non prosit?

PL 17, 649B

彼らに私は言う、なぜその七日のあいだも断食して自ら損をするのか。そのような断食は彼らに益とならないのに。

11

Quamvis enim abstineat quis certis diebus, quamvis ciborum dulciora alimenta non sumat; non tamen illi accepto fertur quadragesimae jejunium, qui non diebus quadraginta jejunat.

PL 17, 649C

ある日々を禁欲し、食物のうちの甘い滋養を取らないとしても、四十日断食しない者には、四旬節の断食は受け入れられたものと数えられない。

12

Pudet dicere, senes et aniculae quadragesimam faciunt: juvenes et juvenculae non faciunt. Omni igitur sollicitudine tempus sacratissimum celebremus, non praetereat nos dies absque jejunio, non nos transeat una hebdomada absque vigiliis.

PL 17, 649C

口にするのも恥ずかしいが、老人と老女は四旬節を守り、若者と若い娘は守らない。だから、あらゆる配慮をもって、この最も聖なる時を祝おう。断食なしに一日が我々を過ぎ去らず、徹夜の祈りなしに一週が我々を過ぎ越さぬように。

13

Ille enim facit quadragesimam, qui jejunando et vigilando ascendit pascha. Nam sicut reliquo anno jejunare praemium est, ita in quadragesima non jejunare peccatum est; illa enim voluntaria sunt jejunia, ista necessaria: illa de arbitrio veniunt, ista de lege: ad illa invitamur, ad ista compellimur.

PL 17, 649C

断食と徹夜によって復活祭に登る者こそが、四旬節を行う者である。年の残りの日に断食することは報いに値するが、四旬節に断食しないことは罪である。前者は自発の断食、後者は必須の断食であり、前者は自由な判断から、後者は法から来る。前者へは招かれ、後者へは強いられる。

14

4. Sed videamus iste quadraginta dierum sacratissimus numerus unde habere coeperit exordium.

PL 17, 649D

4. では、この四十日という最も聖なる数が、どこから始まったかを見よう。

15

Legimus primum in veteri Testamento (Gen. VII, 12) Noe temporibus, cum omne genus hominum scelerata iniquitas occupasset, tot dierum numero patefactis cataractis coeli aquarum pluvias defluxisse, et mysterio quodam quadragesimae inundatione orbi terrarum facta, non tam diluvium quam baptismum contigisse.

PL 17, 649D

我々は、まず旧約において(創世記7:12)、ノアの時代、あらゆる種類の人を邪悪な不法が占めていたとき、これだけの日数にわたって天の水門が開かれ、雨の水が流れ落ちたと読む。そして、四十日のある奥義によって地の世界に氾濫が起こり、それは洪水というより洗礼であったと。

16

Baptismus plane fuit, per quod in peccatoribus iniquitas sublata est, Noe justitia conservata.

PL 17, 650A

それは確かに洗礼であった。それによって罪人たちの不法は取り除かれ、ノアの正義は保たれた。

17

Ita ergo et modo nobis Dominus ad instar illius temporis quadragesimam dedit; ut constituto dierum numero, patefactis coelis, pluvia nos misericordiae coelestis irroret, et inundatione facta per baptismum lavacri salutaris nos imber illuminet: et sicut tunc factum est aquarum fluctibus, exstinguatur nunc in nobis delictorum iniquitas, virtutum justitia conservetur.

PL 17, 650A

だから今も主は、あの時にならって我々に四旬節を与えた。それは、定められた日数のあいだに、天が開かれ、天の慈しみの雨が我々に降り注ぎ、救いの洗いである洗礼によって氾濫が起こり、豪雨が我々を照らすためである。あのとき水の波によって起こったように、今や我々のうちで罪〔delictum〕の不法が消され、諸徳の正義が保たれる。

18

Ipsa enim quae sub Noe, et modo vertitur ratio; baptismus enim peccatori diluvium est, consecratio est fideli.

PL 17, 650A

ノアの時代と同じ理が、今も巡っている。洗礼は罪人にとっては洪水であり、信徒にとっては聖別である。

19

Per lavacrum enim Domini salvatur justitia, necatur injustitia: quod in uno eodemque factum videmus apostolo Paulo, qui priusquam praeceptis spiritalibus lavaretur, erat blasphemus persecutor, et Saulus: at ubi pluvia super eum lavacri coelestis influxit, necatur blasphemus, necatur persecutor, necatur Saulus; vivificatur apostolus, vivificatur justus, vivificatur et Paulus.

PL 17, 650A

主の洗いによって正義は救われ、不義〔injustitia〕は殺される。このことは、一人の同じ者である使徒パウロに起こったと我々は見る。霊の命令によって洗われる前、彼は冒瀆する迫害者でありサウロであった。だが天の洗いの雨が彼に注がれるや、冒瀆者は殺され、迫害者は殺され、サウロは殺された。使徒が生かされ、義人が生かされ、パウロもまた生かされたのである。

20

Usque adeo autem perdidit veterem cum actibus suis hominem, ut cum moribus mutaret et nomen.

PL 17, 650B

彼は古い人をその行いとともに失い去り、行いとともに名をも変えるまでになった。

21

Quisquis ergo in hac devotione quadragesimae Dominica mandata servaverit, necabitur in eo diabolica impietas, apostolica autem reservabitur gratia; et succedens quodammodo sibi ipse, moritur ex ea parte, qua peccator est; vivificatur ex illa parte, qua justus est.

PL 17, 650B

だから、四旬節のこの献身のうちに主の命令を守る者は誰でも、その者のうちで悪魔の不敬虔は殺され、使徒の恩寵は保たれる。そして、いわば自分自身に取って代わりつつ、罪人である部分では死に、義人である部分では生かされる。

22

5. Videamus etiam si alibi in Scripturis hunc mysticum quadragesimae numerum possimus invenire. Legimus quod sanctus Moyses in eremo quadraginta annorum curriculo filios Israel coelesti manna nutrierit (Exod. XVI, 35) .

PL 17, 650B

5. 聖書の他の箇所にも、この四旬節の奥義の数を見いだせるか見てみよう。聖なるモーセは荒れ野で四十年のあいだ、イスラエルの子らを天のマナで養ったと我々は読む(出エジプト記16:35)。

23

Bonus ergo numerus, qui semper coelum aperit: bonus, inquam, numerus, per quem justitia Noe salvatur, et Israel filii saginantur.

PL 17, 650B

だから善き数である。つねに天を開く数。実に善き数であり、それによってノアの正義は救われ、イスラエルの子らは養い肥やされた。

24

Unde et nos observemus hunc numerum, ut aperiantur nobis coeli, quatenus et pluvia nos gratiae spiritalis irroret, et spiritalium sacramentorum manna reficiat; instar enim Patrum nostrorum hac observatione quadragesimae et justificamur et pascimur: justificamur lavacro, pascimur sacramentis.

PL 17, 650C

それゆえ我々もこの数を守ろう。我々に天が開かれ、霊の恩寵の雨が我々に降り注ぎ、霊の秘跡のマナが我々を養うように。我々の父祖たちにならい、この四旬節の遵守によって我々は義とされ、また養われる。洗いによって義とされ、秘跡によって養われるのである。

25

6. Sed dicet aliquis, filios Israel in eremo quando manna saturati sunt, minime jejunasse.

PL 17, 650C

6. しかし、ある人は言うだろう、イスラエルの子らが荒れ野でマナに満たされたとき、断食などしなかったではないか、と。

26

Ego autem dico illos non nisi abstinentiae tunc vacasse, atque ideo coelestis alimoniae gratiam meruisse: primum, quia desertum omne jejunium est; quia anxietas solitudinis concupiscentiam repellit escarum: deinde in eremo unde accuratae epulae? unde vina pretiosa? unde quadraginta annorum tempore qualiscumque substantia?

PL 17, 650C

だが私は言う、彼らはそのとき禁欲にのみ専念しており、そのゆえに天の糧の恩寵に値したのだと。第一に、荒れ野はすべて断食だからである。孤独の不安が食物への欲望を追い払う。第二に、荒れ野のどこから手の込んだ饗宴があるか。どこから高価なぶどう酒があるか。四十年のあいだ、どこから、いかなる財があるか。

27

Intelligimus ergo jejunasse filios Israel; quia cognoscimus illis escarum copiam defuisse, et tunc sumpsisse cibum, quando largienti Domino placuisset. Satis autem diu jejunat, qui cum Christi voluntate se reficit.

PL 17, 650D

だから我々は、イスラエルの子らが断食したのだと悟る。食物の豊かさが彼らに欠けていたと知り、与える主の喜ぶときにはじめて食を取ったと知るからである。キリストの意志によって自らを養う者は、十分に長く断食している。

28

Usque adeo vero abstinentia filiorum Israel in eremo placuit Salvatori, ut quorumdam etiam inter ipsos intemperantia notaretur; ita ut quisquis avidior duplum mannae cibum sibi collegerat, hic hac injuria feriretur, ut non tam cibum sibi inveniretur servasse, quam vermes: scilicet ut quia supra moderatam refectionem concupierat, velut stimulis quibusdam conscientiae in morem vermium urgeretur.

PL 17, 650D

荒れ野でのイスラエルの子らの禁欲は、救い主を大いに喜ばせたので、彼らのうちの何人かの放縦は、咎められさえした。すなわち、より貪欲な者が二倍のマナの食物を集めると、その者は次の罰に打たれた。自分のために食物を取っておいたというより、虫を取っておいたことが分かったのである。つまり、節度ある食事を越えて欲したために、いわば良心の刺しによって、虫のように責め立てられたのである。

29

7. Igitur et nos, fratres, observantes quadragesimae quotidiana et moderata jejunia, et tamquam in eremo constituti, nihil deliciarum saecularium cogitemus, nulla nos cupiditatum corporalium dulcedo sollicitet.

PL 17, 651A

7. だから我々も、兄弟たちよ、四旬節の日ごとの節度ある断食を守り、いわば荒れ野に置かれた者として、世の贅沢を何も思わず、体の欲望の甘さが我々を誘うことのないようにしよう。

30

Simus sobrii, simus casti; habentes quidem conversationem in urbibus, possideamus mente desertum. Si ita abstinentes egerimus, erit ut coelestis mannae reficiamur alimonia, et nullis vermium stimulis compungamur.

PL 17, 651A

節度ある者となり、貞潔な者となろう。町々に暮らしてはいても、心のうちに荒れ野を持とう。このように禁欲して過ごすなら、我々は天のマナの糧で養われ、虫の刺しに突かれることはないであろう。

Sermo XXIV. De sancta Quadragesima VIII

第24説教 聖なる四旬節について 8PL 17, 651B
1

1. Quam timendus est, fratres charissimi, dies ille judicii, in quo Dominus noster Jesus Christus, ac redemptor omnium proposuit venire cum flamma ignis, quae consumptura est adversarios suos, et eos qui faciunt iniquitatem!

PL 17, 651B

1. いとも愛する兄弟たちよ、あの裁きの日は何と恐るべきものか。その日、我々の主イエス・キリスト、すべての者の贖い主は、火の炎とともに来ると定めた。その炎は、彼の敵と不法を行う者たちを焼き尽くすであろう。

2

In illa die plangent omnes tribus terrae. Et videbunt Filium hominis venientem in nubibus coeli cum virtute magna, et majestate excelsa: et commovebuntur ante eum omnes fines terrae, et peccatores peribunt in ea: et coelum plicabitur, et mare siccabitur, et montes sicut cera ardebunt usque ad inferos: et sol convertetur in tenebras, et luna non dabit lumen suum, et stellae cadent de coelo, et virtutes coelorum commovebuntur: et tunc apparebit sginum Filii hominis in coelo, quod erit crux Christi Domini nostri, in cujus lumine tenebrescent totius mundi lumina.

PL 17, 651C

その日、地のすべての部族は嘆く。そして人の子が、大いなる力と高き威光をもって天の雲に乗って来るのを見る。地のすべての果てが彼の前に揺れ動き、罪人たちはそこで滅びる。天は巻かれ、海は干上がり、山々は蝋のように冥界に至るまで燃える。太陽は闇に変わり、月は光を与えず、星は天から落ち、諸天の力は揺れ動く。そのとき、天に人の子のしるし〔底本は sginum。signum と読む〕が現れる。それは我々の主キリストの十字架であり、その光の中で、全世界の光は暗くなる。

3

Tunc sancti rapientur obviam Christo in aera, et sic semper cum Domino erunt: peccatores autem confundentur et peribunt.

PL 17, 651D

そのとき聖なる者たちはキリストを迎えるために空中に引き上げられ、こうしていつまでも主とともにいる。だが罪人たちは恥じ入り、滅びる。

4

Et tunc Dominus noster Jesus Christus mittet angelos suos ad quatuor angulos terrae, et congregabunt electos ejus a summo coelorum usque ad terminos eorum; et tunc separabit sanctos suos Dominus de medio peccatorum, et mittet eos in mansiones coelestes: peccatores autem mittentur in caminum ignis, qui paratus est diabolo et angelis ejus (Matth. XXIV, 29 et seq.) .

PL 17, 651D

そしてそのとき、我々の主イエス・キリストは使いたちを地の四隅に遣わし、彼らは選ばれた者たちを天の果てからその果てまで集める。そのとき主は聖なる者たちを罪人たちの中から分け、天の住まいへ送る。だが罪人たちは、悪魔とその使いたちのために備えられた火の炉に投げ込まれる(マタイ24:29以下)。

5

Ibi erit fletus et stridor dentium (Matth. VIII, 12) . Vae illis hominibus, qui cum diabolo habebunt mansiones; quia ascendet fumus tormentorum eorum in saecula saeculorum: quorum vermis non morietur, et ignis eorum non exstinguetur.

PL 17, 651D

そこには泣き叫びと歯ぎしりがある(マタイ8:12)。悪魔とともに住まいを持つ人々は災いである。彼らの苦しみの煙は世々限りなく立ちのぼり、その虫は死なず、その火は消えないからである。

6

In quibus nulla vox nisi gemitus, nulla requies nisi ignis, nullum refrigerium nisi flamma, nulla lux umquam nisi tenebrae: et tales non venient umquam in memoriam apud Deum, quorum cibus cruciatus est, et mansio eorum cum diabolo erit, ubi nulla suavitas nisi fetor.

PL 17, 652A

そこには、呻きのほかに声はなく、火のほかに休息はなく、炎のほかに慰めはなく、闇のほかに光はない。そうした者たちは神のもとで決して思い起こされず、その食物は責め苦であり、その住まいは悪魔とともにあり、そこには悪臭のほかに甘美さはない。

7

2. O homo, qui regnum Dei possidere desideras, quod fecisti malum, dum potes, emenda: dum tempus habes, clama ad omnipotentem Deum: dum tempus habes lugendi, dum adhuc anima tua versatur in corpore tuo, dum adhuc vivis, remedium tibi futurum acquire, priusquam in profundum te mortis absorbeat laqueus poenarum, priusquam te infernus capiat; ubi nulla est indulgentia, ubi nullus ad confessionem recursus, ubi nullus est ad veniam regressus.

PL 17, 652A

2. 人よ、神の国を所有したいと望むなら、犯した悪を、できるうちに正せ。時のあるうちに、全能の神に叫べ。嘆く時のあるうちに、魂がなお体のうちにあるうちに、なお生きているうちに、来たるべき癒やしを自らのために得よ。刑罰の罠が死の深みにあなたを呑み込む前に、冥界があなたを捕らえる前に。そこには赦し〔indulgentia〕はなく、告白への帰り道はなく、赦し〔venia〕への復帰はない。

8

3. Et nos, fratres charissimi, agamus veram poenitentiam, ut nos Dominus ab illa poena, quam superius diximus, eripere dignetur.

PL 17, 652B

3. 我々もまた、いとも愛する兄弟たちよ、真の悔い改めを行おう。先に述べたあの刑罰から主が我々を救い出すことを良しとするように。

9

Non nobis sufficit, quod nomen christianum praeferamus, si opera christiana non facimus: decimas nostras annis singulis de cunctis frugibus, pecoribus, et caeteris praecipit erogandas Dominus.

PL 17, 652B

キリスト教徒の名を掲げるだけでは、我々には足りない。キリスト教徒の業を行わないのなら。主は、我々の十分の一を、毎年、あらゆる作物と家畜その他から納めよと命じる。

10

Scriptum quoque est (Deut. XII, 6 et seq.) : Date decimas de omni labore vestro, et de omnibus pecoribus vestris, et ego aperiam vobis cataractas coeli, et multiplicabuntur messes, et vindemiae vestrae erunt vobis in abundantiam, insuper et sanitates in domibus vestris.

PL 17, 652B

また書かれている(申命記12:6以下)。「汝らのあらゆる労苦と汝らのすべての家畜から十分の一を納めよ。そうすれば私は汝らに天の水門を開き、収穫は増し、汝らのブドウの収穫は汝らのために豊かになり、さらに汝らの家には健やかさがある」〔引かれた句は申命記12:6以下の趣旨とは合わず、マラキ3:10に近い〕。

11

At si non dederitis decimas, dicit Dominus, mittam grandinem et pruinam et tempestates super vos, et tollam omnem laborem vestrum.

PL 17, 652B

「だが、汝らが十分の一を納めないなら」と主は言う。「私は雹と霜と嵐を汝らの上に送り、汝らの労苦をすべて取り去る」。

12

Novem partes vobis tributae sunt, sed qui decimas dare noluistis, ad solam decimam revertetis: insuper et mortalitates venient in domos vestras.

PL 17, 652C

「九つの部分は汝らに与えられた。だが十分の一を納めようとしなかった汝らは、ただ十分の一にまで戻ることになる。さらに、疫病が汝らの家々に来る」。

13

Frumenti, vini et olei partem offerte primum in Ecclesiam; reliquam per caecos, claudos, debiles, leprosos, et orphanos, et per viduas, peregrinos et advenas dividere debetis. Similiter facite de omni peculio vestro, de omni fructu vestro.

PL 17, 652C

穀物、ぶどう酒、油の一部を、まず教会に献げよ。残りを、盲人、足の不自由な者、弱い者、重い皮膚病の者、孤児、そしてやもめ、寄留者、旅人のあいだで分けなければならない。諸君のあらゆる財産、あらゆる収穫についても、同様にせよ。

14

Quoties novum facis panem de messe tua, primum affer ad Ecclesiam pro benedictione: reliquum vero tecum retinere poteris pro te, et tua familia: sic fac de uva, et de omni labore tuo.

PL 17, 652C

あなたは、収穫から新しいパンを作るたびに、まず教会に祝福のために持って行け。残りは、あなた自身とあなたの家の者のために手元に留めてよい。ブドウについても、あなたのあらゆる労苦についても、同様にせよ。

15

4. In ecclesia stantes nolite obstrepere, sed lectiones divinas diligenter audite. Qui otiosis verbis, cachinnis clamorosis, deambulationibus importunis in ecclesia perstrepit, et pro se et pro aliis redditurus est rationem in die judicii; quia Verbum Dei nec ipse audit, nec alios audire permittit.

PL 17, 652C

4. 教会に立つときは、騒いではならず、神の朗読を注意深く聞け。むだ話、けたたましい笑い、迷惑な歩き回りで教会の中を騒がせる者は、自分と他の人のために、裁きの日に弁明をしなければならない。神の言葉を自分も聞かず、他の人にも聞かせないからである。

16

Ad Ecclesiam cum venitis, nolite litigare; causas vanas nolite dicere, audire vel judicare; aut rixari, aut jocari, vel alienas fabulas referre; quoniam qui talia agunt sine fructu orationes eorum evanescunt: immo cum parvo peccato ad Ecclesiam veniunt, et cum peccatis multis de Ecclesia recedunt, quibus valde congruit, quod Propheta dicit et comminatur: Homo vanitati similis factus est, dies ejus sicut umbra transeunt (Psal. CXLIII, 4) .

PL 17, 652D

諸君が教会に来るとき、争ってはならない。むなしい訴えを語ること、聞くこと、裁くこと、あるいは口論すること、冗談を言うこと、他人の噂を語ることをしてはならない。そのようなことを行う者の祈りは、実を結ばず消えるからである。むしろ、小さな罪を持って教会に来て、多くの罪を持って教会を去る。この者たちには、預言者の言い、また警告する言葉が、まさに当てはまる。「人は空しさに似たものとなり、その日々は影のように過ぎ去る」(詩篇143:4)。

17

5. Judices vero qui causas audiunt, juste judicent, et munera super innocentes non accipiant; ne forte dum acquirunt pecuniam, perdant animam suam. Nemo enim habet injustum lucrum sine justo damno: ubi lucrum, ibi et damnum: lucrum in arca, damnum vero in anima.

PL 17, 652D

5. 訴えを聞く裁判官は、正しく裁き、無実の者に不利な賄賂を受け取ってはならない。金を得るうちに自分の魂を失うことのないように。不正な利得は、正当な損失なしに持てる者はいない。利得のあるところには損失もある。利得は金庫に、損失は魂にある。

18

Dic, ubi sunt reges, ubi sunt principes, ubi sunt divites? ubi est aurum et ornamentum eorum? Cuncta velut umbra transierunt.

PL 17, 653A

言え、王たちはどこにいるのか。君主たちはどこにいるのか。富める者たちはどこにいるのか。彼らの金と飾りはどこにあるのか。すべては影のように過ぎ去った。

19

Aurum et argentum et ornamenta eorum remanserunt in mundo, et illi sine fine cruciantur in inferno, ubi vermes eorum non morientur, et ignis eorum non exstinguetur, quia scriptum est: Potentes potenter tormenta patientur (Sap. VI, 7) .

PL 17, 653A

彼らの金、銀、飾りは世に残り、彼らは冥界で果てしなく苦しめられている。そこでは彼らの虫は死なず、その火は消えない。書かれているとおり、「力ある者は力強く責め苦を受ける」(知恵の書6:7)。

20

Ibi vitam tenebrosam et mansionem obscuram perpetuo habebunt: ibi miseri cum miseris, superbi cum superbis, homicidae cum homicidis, adulteri cum adulteris, iniqui cum iniquis, falsi cum falsis, sacrilegi cum sacrilegis, omnes simul cruciantur in inferno sine fine.

PL 17, 653A

そこで彼らは闇の生と暗い住まいをとこしえに持つ。そこでは、哀れな者は哀れな者と、傲慢な者は傲慢な者と、殺人者は殺人者と、姦淫者は姦淫者と、不法な者は不法な者と、偽る者は偽る者と、聖物を冒瀆する者は聖物を冒瀆する者と、みな共に冥界で果てしなく苦しめられる。

21

6. Firmiter mihi credite, fratres, quia nullus pejorem culpam habet, quam qui Deum blasphemans et derelinquens, idola colit: nec pejor dissolutio esse potest in populo, quam quod daemonibus immoletur, et Ecclesiae catholicae derelinquantur: et qui de misericordia Domini desperat, et non credit in resurrectionem: et qui colunt augures, vel sortilegos, vel aruspices, divinos et praecantores, et qui confidunt in phylacteriis et characteribus, aut sternutationibus, avibus cantantibus, divinationibus, aut mathematicis, aut aliis quibuscumque malis artibus, damnabuntur.

PL 17, 653B

6. 兄弟たちよ、私の言うことを固く信じよ。神を冒瀆し見捨てて偶像を拝む者ほど、重い咎を持つ者はない。民のあいだに、悪霊に犠牲が献げられ、公同の諸教会が見捨てられることより重い放縦はありえない。また、主の慈しみに絶望し、復活を信じない者、鳥占い師、くじ占い師、内臓占い師、占い師、呪い師を拝む者、護符や呪符、くしゃみ、鳴く鳥、占い、星占い、あるいはその他いかなる悪しき術にも頼る者は、断罪される。

22

7. Isti omnes infelices et miseri, qui saltationes ante ipsas etiam sanctorum basilicas, et in ipsorum sanctorum festivitatibus choros ducunt, cantica luxuriosa vel turpia lingua sua proferunt.

PL 17, 653B

7. これらの者はみな不幸で哀れである。聖人たちの聖堂の前でさえ、またその聖人たちの祝日に、踊りを行い、輪舞を導き、放埒で醜い歌を舌で語る者たちである。

23

Quare unde debuerant Deum laudare et mereri, inde sibi damnationem acquirunt: et sicut christiani ad Ecclesiam veniunt, ut pagani tamen de Ecclesia revertuntur. 8. Nulla mulier potione abortivum procuret, aut conceptos fetus occidat.

PL 17, 653C

だから、神を讃えて報われるべきところから、彼らは自分に断罪を得る。キリスト教徒として教会に来て、異教徒となって教会から帰る。8. 女は誰も、薬によって堕胎を図ってはならず、宿った胎児を殺してはならない。

24

Mulier quae iniquitatem hanc patraverit, quantos parere potuisset filios, tantorum homicidiorum rea, rationem redditura est in die judicii. Quicumque malorum hujusmodi reus inventus fuerit, perdidit baptismi meritum coram Deo et angelis ejus.

PL 17, 653C

この不法を行った女は、産みえたはずの子の数だけの殺人について責めを負い、裁きの日に弁明する。このような悪の咎で見いだされる者は誰でも、神とその使いたちの前で洗礼の功を失った。

25

9. Contestamur vobis coram Christo Domino nostro, quod qui malum fecerit, nisi veram poenitentiam egerit, eleemosynas justas fecerit, et nisi in bonis operibus mors illum invenerit, quod numquam possidebit vitam aeternam, sed cum diabolo descendet in infernum; quia arcta et angusta est via, quae ducit ad vitam (Matth. VII, 14) .

PL 17, 653C

9. 我々は諸君に、我々の主キリストの前で証言する。悪を行った者が、真の悔い改めを行わず、正しい施しをせず、善い業のうちに死が彼を見いださないなら、決して永遠の生命を所有せず、悪魔とともに冥界に降る。命に至る道は狭く細いからである(マタイ7:14)。

26

Et ideo non tantum propter timorem judicii, sed propter amorem Dei, et gaudia vitae aeternae, ab omni vitio et malo se abstinere quis debet, etiam spem suam omni hora in Deum ponere.

PL 17, 653D

だから、裁きへの恐れのためだけでなく、神への愛と永遠の生命の喜びのために、人はあらゆる悪徳と悪から身を慎むべきであり、またあらゆる時に自らの望みを神に置くべきである。

27

10. Serpens cum venerit ad bibendum aquam, priusquam bibat, extra fontem evomit venenum suum, et postea bibit; ita et nos quando ad altare Domini communicaturi accedimus, deponamus venenum pessimum: hoc est, iracundiam, odium, invidiam, falsitatem, iniquitatem, avaritiam, cupiditatem, superbiam, sacrilegium, furtum, luxuriam, falsum testimonium, discordiam, perjurium: haec sunt animarum venena.

PL 17, 653D

10. 蛇は水を飲みに来ると、飲む前に泉の外で毒を吐き出し、そののち飲む。同じように我々も、交わりにあずかるために主の祭壇に近づくときは、最悪の毒を捨てよう。すなわち、怒り、憎しみ、嫉み、偽り、不法、貪欲、欲念、傲慢、聖物の冒瀆、盗み、放埒、偽証、不和、偽誓である。これらが魂の毒である。

28

Ista prius repellamus a nobis, et sic ad altare Domini corpore et sanguine ejus satiemur. Mundemus corda et corpora nostra ab omni vitio malo; ut casto corpore, et mundo corde, et cum secura conscientia ad altare Domini possimus accedere.

PL 17, 654A

これらを先に自分たちから追い払い、こうして主の祭壇で、その体と血に満たされよう。あらゆる悪しき悪徳から、我々の心と体を清めよう。貞潔な体と清い心と、安らかな良心をもって、主の祭壇に近づくことができるように。

29

Etiam per omnes festivitates, auxiliante Domino, castitatem servate; ut nos solemnitates nostrae castos et justos inveniant.

PL 17, 654A

すべての祝日においても、主の助けのもと、貞潔を守れ。我々の祭日が、我々を貞潔で正しい者として見いだすように。

30

11. Rogamus Dominum, ut mittat vobis medicamentum coeleste, hoc est, castitatem, charitatem, gaudium, patientiam, longanimitatem, fidem, lenitatem, continentiam, et misericordiam.

PL 17, 654A

11. 我々は主に願う、主が諸君に天の薬を送るようにと。すなわち、貞潔、愛、喜び、忍耐、寛容、信仰、穏やかさ、自制、そして慈しみである。

31

Et nos, fratres charissimi, non cessemus benefacere, jejunare, poenitentiam agere, eleemosynas dare, nudos vestire, infirmos visitare, hospites colligere, et pauperes pascere, Ecclesiis Dei servire, Scripturas sanctas custodire, Dei servos diligere, spem nostram omni hora in Deum ponere, iram non perficere, iracundiae tempus non retinere, pacem falsam non dare, charitatem non derelinquere, non jurare omnino, ne forte pejeremus.

PL 17, 654B

そして我々もまた、いとも愛する兄弟たちよ、善を行い、断食し、悔い改めを行い、施しをし、裸の者に衣を着せ、病人を訪れ、旅人を迎え入れ、貧しい者を養い、神の諸教会に仕え、聖なる書を守り、神の僕たちを愛し、あらゆる時に我々の望みを神に置き、怒りを遂げず、怒りの時を持ち越さず、偽りの平和を与えず、愛を捨てず、まったく誓わず、偽って誓うことのないように、これらをやめないでおこう。

32

Omnia quaecumque vultis ut faciant vobis homines, et vos facite illis similiter. Qui autem perseveraverit usque in finem, hic salvus erit (Matth. X, 22) . 12. Vos autem, fratres charissimi, ut cogitetis periculum vestrum, paterna charitate admonemus.

PL 17, 654B

「人々が汝らにしてほしいと望むことはすべて、汝らも彼らに同じようにせよ。終わりまで耐え忍ぶ者は、その者が救われる」(マタイ10:22)〔最初の文はマタイ7:12の句〕。12. いとも愛する兄弟たちよ、諸君に、諸君の危うさを考えるよう、父としての愛をもって我々は勧める。

33

Si nos libenter auditis, et vobis vitam aeternam, et nobis perenne comparabitis gaudium in regno coelorum, ad quod feliciter pervenire mereamur, praestante Domino nostro Jesu Christo, qui cum Patre et Spiritu sancto vivit et regnat in saecula saeculorum, amen.

PL 17, 654B

我々の言葉を喜んで聞くなら、諸君は自分のために永遠の生命を、我々のために絶えざる喜びを、天の国で得るであろう。我々がそこに幸いにも至るに値する者とされるよう、我々の主イエス・キリストが与えてくれるように。キリストは父と聖なる霊とともに、世々限りなく生き、統べ治める。アーメン。

Sermo XXV. De sancta Quadragesima IX

第25説教 聖なる四旬節について 9PL 17, 654D
1

1. Ecce nunc tempus adest, in quo et peccata vestra confiteri Deo et sacerdoti, et per jejunia et orationes et lacrymas atque eleemosynas delere debetis (De Poenit., dist. 1, cap. Ecce) .

PL 17, 654D

1. 見よ、今こそ、諸君が自らの罪を神と祭司〔sacerdos〕に告白し、断食と祈りと涙と施しによって消し去るべき時が来ている(『教令集』第2部『悔悛について』第1区分「Ecce」法文)〔グラティアヌス『教令集』の箇所を示す引照で、ミーニュが本文に刷ったまま写す。ミーニュの脚注は、ヴァッリチェッラ図書館の写本とグラティアヌスではこれがこの説教の最初の言葉であり、ローマ版はその前に、典拠なしに「見よ、今は恵みの時、先の主日に我々が読んだとおり」という書き出しを置いていたとする〕。

2

Quare erubescit peccator manifestare peccata sua, quae et Deo et angelis omnibus, atque cunctis electis animabus sunt nota et manifesta? Confessio a morte animam liberat, confessio paradisum aperit, confessio spem salvandi tribuit.

PL 17, 655A

なぜ罪人は、神にも、すべての使いたちにも、すべての選ばれた魂たちにも知られ明らかな自分の罪を、明かすことを恥じるのか。告白は魂を死から解き放ち、告白は楽園を開き、告白は救われる望みを与える。

3

Unde Scriptura dicit: Dic tu iniquitates tuas primus, ut justificeris (Esai. XLIII, 26) . Hic iis verbis ostenditur quia non meretur justificari, qui in vita sua peccata non vult confiteri. Illa vero confessio non liberat, quae non fit cum poenitentia.

PL 17, 655A

それゆえ聖書は言う。「汝の不法を、まず汝が語れ。義とされるために」(イザヤ43:26)。この言葉から、生きているうちに罪を告白しようとしない者は、義とされるに値しないことが示される。悔い改めを伴わない告白は、解き放たない。

4

Poenitentia vera est dolor cordis, et amaritudo animae pro malis quae quisque commisit (De Poenit., dist. 3, c. Poenitentia) . Poenitentia est et mala praeterita plangere, et plangenda iterum non committere.

PL 17, 655A

真の悔い改めとは、心の痛みであり、各自が犯した悪のための魂の苦さである(『教令集』第2部『悔悛について』第3区分「Poenitentia」法文)。悔い改めとは、過ぎ去った悪を嘆くことであり、嘆くべきことを再び犯さないことである。

5

2. Et quamvis omnes dies, quibus homines vivunt, apti sint poenitentiae, tamen isti dies sunt plus apti et congrui ad confitendum, et ad jejunandum, atque eleemosynas faciendas: quoniam peccata totius anni istis diebus potestis diluere.

PL 17, 655B

2. あらゆる日、すなわち人の生きる日々は悔い改めに適しているが、それでもこれらの日々は、告白し、断食し、施しをするのにいっそう適し、ふさわしい。年全体の罪を、これらの日々のうちに洗い流せるからである。

6

Ideoque moneo omnes, et hortor singulos, ut quidquid in vobis reprehensibile cognoscitis, emendetis. Quicumque recognoscit in se quod fidelem non decet, emendet: quod minus fecit, si fideliter decimas non dederit.

PL 17, 655B

それゆえ私はすべての者に警告し、一人ひとりに勧める。諸君のうちに非難されるべきと分かることは、すべて正せ。信徒にふさわしくないことを自らのうちに認める者は、正せ。足りなく行ったこと、すなわち、十分の一を誠実に納めなかったなら、それを正せ。

7

Quid est fideliter decimas dare, nisi ut nec pejus, nec minus aliquando Deo offerat aut de grano suo, aut de vino suo, aut de fructibus arborum, aut de pecoribus, aut de horto, aut de negotiis, aut de ipsa venatione sua?

PL 17, 655B

十分の一を誠実に納めるとは、穀物からでも、ぶどう酒からでも、木の実からでも、家畜からでも、菜園からでも、商いからでも、狩りの獲物からでも、神に差し出すものが、より悪くも、より少なくもならないことにほかならない。

8

Quia de omni substantia, quam Deus homini donat, decimam partem sibi servavit; et ideo non licet homini retinere illud, quod Deus sibi reservavit.

PL 17, 655B

神が人に与えるあらゆる財のうち、神は十分の一を自分のために取っておいたからである。それゆえ人は、神が自らのために取り置いたものを手元に留めてはならない。

9

Tibi dedit novem partes, sibi vero reservavit decimam partem: et si tu non dederis Deo decimam partem, Deus tollet a te novem partes. Item si quis recognoscit in se, quod ab aliquo tulit aliquid injuste, emendet reddendo quod injuste tulit.

PL 17, 655C

神はあなたに九つの部分を与え、自分には十分の一の部分を取り置いた。もしあなたが神に十分の一を与えないなら、神はあなたから九つの部分を取り去る。同じく、誰かから不正に何かを奪ったと自らのうちに認める者は、不正に奪ったものを返すことで正せ。

10

Nam qui non vult Deo reddere decimas, quas retinuit: et homini non studet reddere, quod injuste ab eo abstulit; non timet adhuc Deum, et ignorat quid sit vera poenitentia, veraque confessio (16, q. 2, c. Nam qui Deo) .

PL 17, 655C

神に、留め置いた十分の一を返そうとせず、人からも、不正に奪ったものを返そうと努めない者は、いまだ神を恐れず、真の悔い改めも真の告白も知らない(『教令集』第2部 第16事例 第2問「Nam qui Deo」法文)。

11

3. Iste talis homo non potest bonam eleemosynam facere. Bonum est propterea, fratres, ut Deo reddatis quae sua sunt, et proximo quae illius fuerunt; ut de vestris justis laboribus eleemosynas faciendo, peccata vestra possitis redimere, secundum quod scriptum est: Sicut aqua exstinguit ignem, ita eleemosyna exstinguit peccatum (Dan. IV, 24) .

PL 17, 655C

3. そのような人は、善い施しをすることができない。だから、兄弟たちよ、神には神のものを、隣人には隣人のものを返すことが善い。諸君は正しい労苦から施しをして、自らの罪を贖えるようにせよ。書かれているとおりである。「水が火を消すように、施しは罪を消す」(ダニエル4:24)〔引かれた句は集会の書3:33〕。

12

Et hoc facere debetis, quia unusquisque secundum quod habet, debet tribuere indigentibus: id est, qui habet multum, debet tribuere multa: et qui parum habet, debet parum dare, secundum quod sanctus Tobias agere docuit filium suum (Tob. IV, 7) .

PL 17, 655D

また諸君はこれを行うべきである。各人は自分の持つ分に応じて、乏しい者に与えるべきだからである。すなわち、多く持つ者は多く与え、わずかしか持たぬ者はわずかを与える。聖トビトが自分の子に教えたとおりである(トビト記4:7)。

13

Cum grandi quoque studio et cum ingenti aviditate debent christiani eleemosynas facere; ut mereantur in die judicii audire a Domino: Esurivi, et dedistis mihi manducare: sitivi, et dedistis mihi bibere: hospes eram, et collegistis me: nudus eram, et vestistis me: infirmus, et visitastis me: in carcere eram, et venistis ad me.

PL 17, 655D

キリスト教徒は、大いなる熱意と大いなる切望をもって施しをしなければならない。裁きの日に主からこう聞くに値するように。「私は飢えたとき、汝らは私に食べさせた。渇いたとき、飲ませた。旅人であったとき、迎え入れた。裸であったとき、着せた。病んだとき、訪れた。牢にいたとき、私のもとに来た」。

14

Venite ergo, benedicti Patris mei (Matth. XXV, 35) . Si ista vos opera misericordiae non feceritis, quae modo commemoravi, audietis in die judicii: Ite in ignem aeternum (Ibid., 41) .

PL 17, 656A

「だから来よ、私の父に祝福された者たちよ」(マタイ25:35)〔引かれた句はマタイ25:34〕。ここで私が思い起こした慈しみの業を諸君が行わないなら、裁きの日にこう聞くであろう。「永遠の火に去れ」(マタイ25:41)。

15

4. Jam quia tales dies sunt, non audeo, ut non dicam periculum et grande malum, quod est in populo isto: quod si ea feceritis, dicet vobis: Venite, benedicti Patris mei. Qualis christianus est, qui tali tempore non jejunet, vel usque ad nonam?

PL 17, 656A

4. すでにこのような日々であるから、私は、この民の中にある危険と大きな悪を言わずにいられない。もし諸君がそれらを行うなら、〔主は〕諸君に言うであろう。「来よ、私の父に祝福された者たちよ」。こうした時に、第九時〔午後三時ごろ。断食の日はこの時刻まで食べなかった〕までさえ断食しないとは、何というキリスト教徒か。

16

Ecce Ninivitae parvulos etiam lactantes, et pecora atque jumenta, ut periculum mortis evadere possent, jejunare fecerunt. Quales ergo christiani esse possunt, qui et sani sunt, et jejunare cum Moyse, et Elia, et Salvatore nostro nolunt?

PL 17, 656A

見よ、ニネベの人々は、乳飲み子さえ、また家畜と役畜をも、死の危険を逃れるために断食させた。ならば、健やかでありながら、モーセやエリヤや我々の救い主とともに断食しようとしない者は、いかなるキリスト教徒でありうるか。

17

Solent enim dicere: non possumus laborare, et jejunare. Sed ideo non possunt, quia nolunt. Saltem laborent minus, ut jejunare possint.

PL 17, 656B

彼らはこう言うのが常である。働きながら断食はできない、と。だが、できないのは、したくないからである。せめて働きを減らして、断食できるようにせよ。

18

Moneo quapropter, et contestor vos in Domino, ut nullus vestrum, nisi forte sit infirmus, aut infans, usque ad pascha, et nisi in dominicis diebus, ante nonam manducet, aut bibat.

PL 17, 656B

それゆえ私は諸君に警告し、主において証言する。病人か幼児でない限り、諸君のうちの誰も、復活祭までは、主日を除いて、第九時の前に食べ、飲んではならない。

19

5. Moneo etiam ut qui juxta Ecclesiam est, et occurrere potest, quotidie audiat missam: et qui potest, omni nocte ad matutinum officium veniat.

PL 17, 656B

5. 私はまた警告する。教会の近くに住み、出向くことができる者は、毎日ミサを聞け。できる者は、毎夜、朝の務めに来よ。

20

Qui vero longe ab Ecclesia manent, omni Dominica studeant ad matutinum venire: id est, viri, et feminae, et juvenes, et senes praeter infirmos; unus tamen aut duo remaneant, qui domum custodiant. 6. Nullus omnino uxori suae jungatur ante octavam paschae.

PL 17, 656B

教会から遠くに住む者は、毎主日、朝の務めに来るよう努めよ。すなわち、男も女も、若者も老人も、病人を除いて来よ。ただし、家を守るために、一人か二人は残れ。6. 復活祭の八日目〔復活祭後の第一主日と解した〕の前は、誰も妻と交わってはならない。

21

Quicumque iram, aut odium contra alterum tenet, dimittat illi ex toto corde, si salvari desiderat: et exceptis illis, quibus sacerdos consilium dat, ut non communicent, omnes christiani omni Dominica debent offerre et communicare.

PL 17, 656C

怒りや憎しみを他人に対して抱く者は、救われたいなら、心を尽くしてその人を赦せ。祭司〔sacerdos〕が交わりにあずからぬよう勧める者を除き、すべてのキリスト教徒は毎主日、献げ物をささげ、交わりにあずからなければならない。

22

In quadragesima vero moneo ut die omni, aut saltem, ut dixi, omni Dominica offeratis et communicetis. Et idcirco puram et mundam vitam ducite, ut digni sitis accedere ad sanctam communionem.

PL 17, 656C

四旬節には、私は警告する、毎日、せめて先に言ったとおり毎主日、献げ物をささげ、交わりにあずかれ。そのためにも、聖なる交わりに近づくにふさわしくあるよう、清く潔い生活を送れ。

23

Et haec scire debetis, quia quidquid subtrahitis corpori in jejunando, totum debetis pauperibus donare, non vobis ipsis reservare.

PL 17, 656C

また次のことも知らねばならない。断食によって体から差し引くものはすべて、貧しい者に与えなければならず、自分のために取っておいてはならない。

24

7. Omnipotens Deus donet ut ista, quae dicta sunt, retineatis, et opere compleatis; quatenus post finem hujus vitae, et post terminum laboris ad requiem sempiternam pervenire possitis: ipso donante, qui vos et creavit, et pretio sui sanguinis redimere voluit: qui vivit et regnat per infinita saeculorum saecula. Amen.

PL 17, 656D

7. 全能の神が、語られたことを諸君が保ち、業によって成し遂げるよう与えるように。そうして、この生の終わりの後、労苦の果ての後、とこしえの安息に至れるように。神が与えるのである。神は諸君を造り、その血の代価で贖うことを望んだ。神は世々限りなく生き、統べ治める。アーメン。

Sermo XXVI. De sancta Quadragesima X

第26説教 聖なる四旬節について 10PL 17, 657B
1

1. Lectum est nunc in Evangelio: Viri Ninivitae surgent in judicio cum generatione ista, et condemnabunt eam, quia poenitentiam egerunt in praedicatione Jonae (Matth. XII, 41) .

PL 17, 657B

1. 先ほど福音書で読まれた。「ニネベの人々は、この世代とともに裁きの場に立ち上がり、これを罪に定めるであろう。彼らはヨナの説教によって悔い改めたからである」(マタイ12:41)。

2

Pharisaei poenitentiam simulabant, ideo a Christo Domino appellantur generatio mala et adultera (Ibid., 39) ; et alibi, progenies viperarum (Matth. III, 7) : non autem vere poenitebant ideo merito condemnantur.

PL 17, 657B

ファリサイ派の人々は悔い改めを装った。それゆえ主キリストから「悪しき姦淫の世代」(マタイ12:39)と呼ばれ、また別の箇所では「蝮の子ら」(マタイ3:7)と呼ばれる。彼らは真に悔い改めたのではなかったので、当然のこととして罪に定められるのである。

3

2. Sic et tu, o christiane, quem scio esse superbum, poenitere te asseris, et diaboli opera requiris, et Domini praecepta praetermittis. Scire a te desidero quid poeniteas, nescio quid sit poenitentia tua.

PL 17, 657B

2. 同じように、キリスト教徒よ、あなたは高慢だと私は知っているが、悔い改めていると言い、悪魔の業を追い求め、主の戒めを顧みない。あなたが何を悔いているのか、あなた自身から聞きたい。あなたの悔い改めが何なのか、私にはわからない。

4

Poenitere te asseris, qui cum injustitia, qua praecinctus es, superinduxisti superbiam? Poenitere te asseris, qui carnem alienam sequeris? Sic fatigaris: reversus es sicut canis ad vomitum, aut velut sus calore affecta, in limo terrae provulata.

PL 17, 657B

悔い改めていると言うのか、身に帯びている不義の上に、さらに高慢を重ね着した者が。悔い改めていると言うのか、他人の肉を追い求める者が。こうしてあなたは疲れ果てる。犬が自分の吐いたものに戻るように、あるいは発情した雌豚が地の泥の中を転げ回るように、あなたは戻ってしまった。

5

Quid sit tua poenitentia, non invenio: circuivi et perambulavi locum poenitentiae, et non inveni poenitentiam tuam.

PL 17, 657C

あなたの悔い改めが何なのか、私には見いだせない。私は悔い改めの場所を巡り、くまなく歩いたが、あなたの悔い改めを見いださなかった。

6

Qui saeculum destruxeras, ibidem inveniris: qui carnis superbiam deposueras, humerum submittis iterum, ut gravius portes onus: qui avaritiae dederas dorsum, denuo illi obviam occurris: qui vanitati repudium dederas, iterum reverteris ad ejus gratiam: qui pompas saeculi fugeras, iterum in manus illius incidisti.

PL 17, 657C

世を壊したはずのあなたが、同じ場所にいる。肉の高慢を下ろしたはずのあなたが、再び肩をかがめて、いっそう重い荷を担っている。貪欲に背を向けたはずのあなたが、またそれに向かって走り出る。虚栄に離縁を言い渡したはずのあなたが、再びその寵愛に戻る。世の行列〔pompa。洗礼のときに捨てると誓う「悪魔とその行列」の語〕を逃れたはずのあなたが、再びその手に落ちた。

7

Ambulas superelatus sine cervice. Nescis scriptum esse: Quid nobis profuit superbia, et quid divitiae cum jactantia contulerunt nobis (Sap. V, 8) ? Et sequitur: Transierunt illa omnia tamquam umbra (Ibid., 9) .

PL 17, 657C

あなたは思い上がって、首なしに歩く〔sine cervice(首なしに)の意味は定かでない。うなじを低くしないことを言うか〕。あなたは、こう書かれているのを知らないのか。「高慢は我々に何の益があったか。富は誇りとともに我々に何をもたらしたか」(知恵の書5:8)。続けてこうある。「それらはみな影のように過ぎ去った」(知恵の書5:9)。

8

Fidelem et mundum te invenisti, qui per aquam baptismi fueras renovatus, sicut scriptum est: Lavamini, mundi estote, auferte nequitias ab animabus vestris (Esai. I, 16) .

PL 17, 657D

あなたは、信仰ある清い者と自分を見いだした。洗礼の水によって新たにされた者だからである。書かれているとおりである。「洗え、清くなれ。汝らの魂から悪を取り除け」(イザヤ1:16)。

9

Illos propheta ad lavandum hortatur; tu autem cum esses mundus, sordidus factus es, non potes denuo lavari. 3. Si vis autem ut munderis iterum, da eleemosynam, et omnia tua munda sunt (Luc. XII, 41) . Mundandis bona est eleemosyna, quae purgat omnes sordes.

PL 17, 657D

預言者は彼らに洗うよう勧めている。ところがあなたは、清かったのに汚れた者となり、もはや二度と洗われることはできない。3. だが再び清められたいなら、「施しをせよ。そうすれば汝のすべては清い」(ルカ12:41)〔引かれた句はルカ11:41〕。清められるべき者にとって、施しは善いものである。それはあらゆる汚れを清める。

10

Humilia autem te in omnibus, et coram Deo invenies gratiam: Subditus esto Deo, et obsecra Dominum (Eccl. III, 20) ; et: Ne aemuleris, ut nequiter agas; quoniam qui nequiter agunt, exterminabuntur (Psal. XXXVI, 7) .

PL 17, 657D

あらゆることにおいて身を低くせよ。そうすれば、神の前で恩寵を見いだす。「神に服する者となり、主に願い求めよ」(集会の書3:20)〔集会の書3:20 は前の「あらゆることにおいて…恩寵を見いだす」の句。「神に服する…」は詩篇36:7 の句〕。また「悪を行うために妬むな。悪を行う者は断たれるからである」(詩篇36:7)〔引かれた句は詩篇36:8–9〕。

11

Ora Dominum quotidie cum lacrymis, si forte peccata tua solvantur; cum Deus superbis resistat, humilibus autem det gratiam (I Petr. V, 5) .

PL 17, 658A

日ごとに涙とともに主に祈れ。あなたの罪が解かれることがあるかもしれない。「神は高ぶる者に逆らい、へりくだる者には恩寵を与える」のだから(一ペトロ5:5)。

12

Memorare filium in longinquo positum, qui luxuriose vivendo substantiam suam cum meretricibus dissipavit; postea humilis factus, et ad cor reversus, dicens: Quanti mercenarii in domo patris mei abundant panibus, ego autem hic fame pereo?

PL 17, 658A

遠い国に身を置いた息子を思い起こせ。彼は放蕩に生きて、財産を娼婦たちとともに散らし、のちにへりくだって我に返り、こう言った。「私の父の家では、どれほど多くの雇い人がパンに満ち足りていることか。それなのに私はここで飢えて滅びようとしている」。

13

Surgam ergo, et vadam ad patrem meum, et dicam: Fac me sicut unum ex mercenariis tuis (Luc. XV, 17) . Ad patrem accedens, et coram eo se prosternens, fuit ab eo laetanter acceptus; immo occidit pro eo vitulum saginatum.

PL 17, 658A

「そこで、立って父のもとへ行き、こう言おう。『私を、汝の雇い人の一人のようにしてくれ』」(ルカ15:17)。父のもとに来て、その前にひれ伏した彼は、喜びをもって父に迎えられた。いや、父は彼のために肥えた子牛を屠ったのである。

14

4. Memorare itaque quia et pro te Christus occisus est, qui ante fuit vitulus saginatus. Quia vero alter filius ejus contristatus est, quoniam occisus est Christus, qui ante fuit vitulus saginatus, pater respondit: dicens: Fili, tu mecum semper es, et omnia mea tua sunt: gaudere autem te oportet quia hic filius meus mortuus fuerat, et revixit: perierat, et inventus est (Ibid., 31, 32) .

PL 17, 658A

4. だから思い起こせ、あなたのためにもキリストは屠られた。キリストこそ、先の肥えた子牛であった〔qui ante fuit vitulus saginatus。たとえで先に言われた肥えた子牛がキリストであることを言うと取った〕。ところで、その息子のもう一人は、先の肥えた子牛であったキリストが屠られたことを悲しんだ。父は答えて言った。「子よ、汝は常に私とともにいる。私のものはすべて汝のものである。だが、汝は喜ぶべきである。この私の息子は死んでいたのに生き返り、失われていたのに見いだされたからである」(ルカ15:31–32)。

15

O quam beatum populum, pro quo Christus occiditur! quale gaudium portat Pater, quando quod mortuum fuerat, reviviscit: et quod perierat, invenitur! cui tunc dicitur, ut scriptum est: Ecce sanus factus es, jam noli peccare, ne tibi deterius aliquid contingat (Joan. V, 14) .

PL 17, 658B

ああ、そのためにキリストが屠られた民の、なんと幸いなことか。死んでいたものが生き返り、失われていたものが見いだされるとき、父はどれほどの喜びを抱くことか。書かれているとおり、そのとき、その者にこう告げられる。「見よ、汝は癒やされた。もはや罪を犯すな。さらに悪いことが汝に起こらないためである」(ヨハネ5:14)。

16

5. Attende ergo unde excideras, et plange, poenitentiam age: si quominus, veniet tibi Dominus cito, et movebit candelabrum tuum de loco suo.

PL 17, 658B

5. だから、自分がどこから落ちたかに気づき、嘆いて、悔い改めよ。さもなければ、主は速やかにあなたのもとに来て、あなたの燭台をその場所から動かすであろう。

17

Memorare, fili, Christum reliquisse nonaginta et novem justos, perquisisse hominem peccatorem, et inventum eum in invio humeris suis reportasse (Luc. XV, 4) : vel illam mulierem (Luc. XV, 8) , hoc est, Ecclesiam, quae perdiderat drachmam, hoc est, hominem peccatorem, accendisse lucernam, hoc est, Christum qui est lumen justitiae: et inventa ea in pulvere, vocasse amicas et vicinas Ecclesiae; ut congratularentur super inventum hominem peccatorem: et a stercore erectum eum collocasse cum principibus populi sui, hoc est, cum apostolis et prophetis.

PL 17, 658B

思い起こせ、子よ。キリストは九十九人の義人を残し、罪ある人を探し求め、道のない所で見いだしたその人を、自分の肩に担いで連れ戻した(ルカ15:4)。また、あの女(ルカ15:8)、すなわち教会は、ドラクメ、すなわち罪ある人を失い、ともし火、すなわち正義の光であるキリストをともした。そして、それが塵の中で見いだされると、教会の友たちと隣人たちを呼び、見いだされた罪ある人のゆえに共に喜ばせ、肥やしの中から引き上げたその人を、自らの民の長たち、すなわち使徒たちと預言者たちとともに据えたのである。

18

Ecce quid facit poenitentia homini peccatori, qui dum in stercore jacet, cum principibus sublimatur (Psal. CXII, 7) . 6. Poenitentem hominem dico, qui plangit quod peccaverat, et rogat Dominum, ut non iterum faciat quod admiserat.

PL 17, 658C

見よ、悔い改めは、肥やしの中に横たわる罪ある人に何をなすか。彼は長たちとともに高く上げられる(詩篇112:7)。6. 私が悔い改める人と呼ぶのは、犯した罪を嘆き、犯したことを再びしないよう主に願う人である。

19

Poenitentem hominem dico, qui diebus ac noctibus ingemiscit, et cum Propheta dicit: Lavabo per singulas noctes lectum meum lacrymis meis (Psal. VI, 7) . Poenitentem hominem dico, qui repellit quod male fecerat, et rogat Dominum, ut veniam consequatur.

PL 17, 658C

私が悔い改める人と呼ぶのは、日夜うめき、預言者とともにこう言う人である。「夜ごとに私は私の寝床を涙で洗う」(詩篇6:7)。私が悔い改める人と呼ぶのは、悪く行ったことを退け、赦しを得られるよう主に願う人である。

20

Poenitentem hominem dico, qui post concupiscentiam suam non vadit, et voluptatibus suis se privat. Poenitentem hominem dico, qui diligit, quod ante neglexit; et quod fecerat mali, deserit. Adhaereant ergo tibi quae bona sunt, et quae mala deleantur.

PL 17, 658D

私が悔い改める人と呼ぶのは、自分の欲望のあとに従わず、快楽を自ら断つ人である。私が悔い改める人と呼ぶのは、以前は顧みなかったものを愛し、犯した悪を捨てる人である。だから、善いものはあなたに寄り添い、悪いものは消し去られるように。

21

7. Si poenitentiam non egeris, incides in manus Domini secundum severitatem judicii ejus, quod cavere debemus; nam dicit Apostolus: Horrendum est incidere in manus Dei viventis (Hebr. X, 31) .

PL 17, 658D

7. 悔い改めをしないなら、あなたは主の手に落ち、その裁きの厳しさに遭う。我々はそれを避けねばならない。使徒は言う。「生ける神の手に落ちるのは恐ろしいことである」(ヘブライ10:31)。

22

Diverte ergo a malo, et fac bonum: inquire pacem, et sequere illam, sicut scriptum est (Psal. XXXIII, 15) . Dic ergo: Commisi mala, et recreavi bona.

PL 17, 658D

「悪から離れて善を行え。平和を求め、それを追え」と書かれているとおりである(詩篇33:15)。こう言え。「私は悪を行ったが、善を取り戻した」〔recreavi bona の意味は定かでない。「善を新たにした」とも読める〕。

23

Fac etiam dignos fructus poenitentiae, et ne dixeris: Peccavi, quid factum est mihi triste? . . . . et non adjicias peccatum super peccatum (Eccles. V, 4) ; et ne dicas: Miseratio Dei multa est (Ibid., 8) ; scito enim quia misericordia et ira ab illo.

PL 17, 659A

悔い改めにふさわしい実をも結べ。そして「私は罪を犯した。何か悲しいことが私に起こったか」と言うな。……〔底本はここに点を四つ刷り、句が省かれている〕罪の上に罪を重ねるな(集会の書5:4)。また「神の憐れみは大きい」と言うな(集会の書5:8)〔引かれた句は集会の書5:6〕。慈しみと怒りは彼から出ると知れ。

24

Revertere igitur ad Dominum, et plange. Dicito autem: Tibi soli peccavi, et malum coram te feci (Psal. L, 6) , et: Delicta juventutis meae et ignorantias meas ne memineris, Domine (Psal. XXIV, 7) , et: Ne avertas faciem tuam a me, ne declines in ira a servo tuo (Psal. XXVI, 9) .

PL 17, 659A

主のもとに立ち帰り、嘆け。こう言え。「汝にのみ私は罪を犯し、汝の前に悪を行った」(詩篇50:6)。また「私の若い日の罪と無知を思い出すな、主よ」(詩篇24:7)。また「汝の顔を私から背けるな。怒って汝の僕から離れるな」(詩篇26:9)。

25

Ecce poenitentia hominis se humiliantis: quomodo non veniam habebit, qui talia ingemiscit? quis audiat illum, et non moveatur? Qui enim se humiliat, exaltabitur; sicut et qui se exaltat, humiliabitur (Luc. XIV, 11) .

PL 17, 659A

見よ、自らをへりくだらせる人の悔い改めを。このようなことをうめいて訴える人が、どうして赦しを得ないことがあろうか。誰がそれを聞いて、心を動かされずにいられようか。「自らをへりくだらせる者は高められ、自らを高める者は低くされる」からである(ルカ14:11)。

26

Nam scriptum est: Quid gloriaris in malitia, qui potens es in iniquitate (Psal. LI, 3) ? 8. Poenitere pollicitus es, et adhuc carnis opera perficis? Nescis quia scriptum est: Multo melius est non vovere te, quam vovisse te, et non reddere (Eccl. V, 4) .

PL 17, 659B

というのも、こう書かれている。「悪意を誇って何になる、不法において力ある者よ」(詩篇51:3)。8. あなたは悔い改めると約束しながら、なお肉の業を成し遂げているのか。こう書かれているのを知らないのか。「誓わないことは、誓ってしかも果たさないことよりも、はるかによい」(コヘレトの言葉5:4)。

27

Peccatum non desinit dominari tibi; et tu dicis quod poenites, et oras. Nescis quod scriptum est: Peccatori autem dixit Deus: Quare tu enarras justitias meas, et assumis testamentum meum per os tuum (Psal. XLIX, 16) ?

PL 17, 659B

罪はあなたを支配することをやめない。それなのにあなたは、悔い改めている、祈っていると言う。こう書かれているのを知らないのか。神は罪人にこう言った。「なぜ汝は私の正義を語り、汝の口に私の契約を取るのか」(詩篇49:16)。

28

Ecce qualem comminationem Domini in omnem peccatorem. Quid dicis tu, qui te asseris poenitentem? Ubi est poenitentia tua? Exclusa est superbiae aestu: dum carnis desideria sequi conaris, Dominum praetermittis.

PL 17, 659B

見よ、あらゆる罪人に向けた主の、なんという威嚇であろう。自分を悔い改める者と言うあなたは、何と言うのか。あなたの悔い改めはどこにあるのか。それは高慢の熱に締め出された。あなたは肉の欲望に従おうとして、主を顧みない。

29

Audi ergo, fili, retrahe pedem tuum a saeculo, cui jam pridem renuntiaveras, ut fidelis amodo inveniaris. Quid quaeris a saeculo cui jam renuntiasti?

PL 17, 659B

子よ、聞け。かつて捨てたはずの世から、足を引け。これからは信仰ある者と見いだされるように。すでに捨てた世に、あなたは何を求めるのか。

30

Poeniteas ergo de omni pompa iniquitatis: apprehende fidem, quam ante maculaveras; quia consenseras diabolo tenebrarum, et Dominum qui est lumen, post dorsum tuum reliqueras.

PL 17, 659C

だから、不法のあらゆる行列を悔いよ。以前に汚した信仰をつかめ。あなたは闇の悪魔に同意し、光である主を自分の背後に置き去りにしたからである。

31

9. Memorare, fili, quia scriptum est: Quid est, misericordiam volo, et non sacrificium (Ose. VI, 6) ?

PL 17, 659C

9. 子よ、思い起こせ。「『私が望むのは慈しみであって、いけにえではない』とは、どういう意味か」と書かれている(ホセア6:6)。

32

Miserebitur tibi Dominus, si haec omnia cum legeris, facias; ut per obedientiam tuam et humilitatem, gratiam consequaris: si poenitentiam de toto corde egeris, si Dominum prae oculis habueris; si missa voragine poculi veneni, calicem salutis accipias; si die ac nocte in lege Domini meditaberis, si omnem sollicitudinem tuam in illum projeceris, tunc gaudebis et exsultabis in Domino, quia vicisti malignum: tunc erit merces tua in coelo; quia taliter laborasti: tunc erit Dominus adjutor tuus in die judicii: tunc stabis in magna fiducia, tunc stabis ad dexteram Dei cum sanctis suis, et dicetur tibi: Venite, benedicti Patris mei; accipite regnum perpetuum (Matth. XXV, 34) , quod vobis paravit Pater meus coelestis.

PL 17, 659C

あなたがこれらすべてを読んで実行するなら、主はあなたを憐れむであろう。それは、あなたの服従とへりくだりによって、恩寵を得るためである。心を尽くして悔い改めるなら、主を目の前に置くなら、毒の杯の深みを捨てて救いの杯を受けるなら、昼も夜も主の律法を思い巡らすなら、あなたの一切の思い煩いを彼に投げかけるなら、そのとき、あなたは主において喜び、歓呼するであろう。悪しき者に勝ったからである。そのとき、あなたの報いは天にある。そのように労苦したからである。そのとき、主は裁きの日にあなたの助け手となる。そのとき、あなたは大いなる確信をもって立つ。そのとき、あなたは聖なる者たちとともに神の右に立ち、あなたにこう告げられる。「来よ、私の父に祝福された者たちよ。永遠の国を受けよ(マタイ25:34)、それは、私の天の父が汝らのために備えたものである」。

33

Injustis autem et peccatoribus dicetur: Ite in ignem aeternum (Ibid., 41) , quem praeparavit Pater vester diabolo.

PL 17, 659D

だが、不義の者たちと罪人たちには、こう告げられる。「永遠の火に入れ(マタイ25:41)、それは、汝らの父が悪魔のために備えたものである」〔底本は Pater vester(「汝らの父」)。マタイ25:41 には無い句で、係りが取りにくいが字のとおり訳した。影印では Pater の後に読点らしいかすかな印があり、vester を diabolo に掛けて読む余地もある〕。

34

Tunc ibunt impii in ignem aeternum, justi autem in vitam aeternam (Ibid., 46) , ad quam nos perducat Dominus noster Jesus Christus, qui cum Patre et Spiritu sancto vivit et regnat in saecula saeculorum, amen.

PL 17, 659D

そのとき、「不敬虔な者たちは永遠の火に入り、義人たちは永遠の生命に入る」(マタイ25:46)。我々の主イエス・キリストが、我々をそこへ導くように。彼は父と聖なる霊とともに、世々限りなく生き、治める。アーメン。

Sermo XXVII. De jejunio Domini in deserto, De Quadragesima XI

第27説教 荒れ野での主の断食について(四旬節について 11)PL 17, 660B
1

1. Meminisse debet vestra dilectio hoc me anteriore Dominica praedicasse, et dedisse rationem cur Dominus quadragesimam jejunaverit, vel cur ipsa jejunia in deserto transegerit.

PL 17, 660B

1. 諸君の愛〔聞き手への敬称〕は、私が前の主日に説教し、主がなぜ四十日の断食をしたか、またなぜその断食を荒れ野で過ごしたかの理由を述べたことを、覚えているはずである。

2

Diximus enim haec omnia observasse eum, non justificationis suae causa, qui erat virgo per omnia, sed nostrae salutis gratia; ut quorum generatio per intemperantiam peccaverat, per abstinentiam sanaretur.

PL 17, 660B

我々は述べた。彼がこれらすべてを守ったのは、自分が義とされるためではなく――万事において童貞〔virgo〕であった彼が――、我々の救いのためだと。放縦によって罪を犯した者たちの世代が、禁欲によって癒やされるためである。

3

2. Videamus igitur quid illo in tempore vel in ipsa solitudine gestum sit; dicit enim evangelista adfuisse ibi diabolum, et Salvatorem ejus versutia fuisse tentatum.

PL 17, 660B

2. では、その時、その荒れ野で何が行われたかを見よう。福音書記者は、そこに悪魔がいて、救い主がその狡猾さによって試みられたと言っている。

4

Ait namque sacra lectio esuriisse Dominum, et dixisse illi diabolum: Si filius Dei es, dic lapidi huic ut fiat panis (Luc. IV, 3) . Videte artem Domini, qua adversarium fraude circumvenit.

PL 17, 660C

聖なる朗読は、主が飢えたこと、そして悪魔が彼にこう言ったことを告げている。「汝が神の子なら、この石にパンになれと命じよ」(ルカ4:3)。諸君は主の巧みさを見よ。それによって、敵を策略で出し抜いたのである。

5

Post multa jejunia esurisse se simulat, ut diabolum quem jejunando jam vicerat, iterum esuriendo sollicitet; spem enim illi congrediendi ex infirmitate famis quodammodo tribuit, ut dum veluti contra imbecillem congreditur, gloriosus superetur.

PL 17, 660C

多くの断食のあとで、彼は空腹を装う。断食によってすでに打ち負かした悪魔を、今度は空腹によって誘い出すためである。飢えの弱さによって、ある意味で、悪魔に戦いを挑む望みを与えるのである。悪魔がいわば弱い者に向かって戦いを挑むとき、誇らしげに挑んだ者が打ち負かされるように〔gloriosus は打ち負かされる悪魔にかかると取った。「栄えある仕方で打ち負かされる」とも読める〕。

6

Haec enim est vera victoria, ut qui Adam immortalem, gloriosum et epulantem subverterat; nunc ab homine mortali, humili atque esuriente vincatur.

PL 17, 660C

これこそ真の勝利である。不死で、栄光に満ち、宴を楽しんでいたアダムを倒した者が、今や死すべき、卑しく、飢えた人間によって打ち負かされるのである。

7

Cernens enim esurientem diabolus Dominum, hominem putat, dubitat Salvatorem; et ideo ait: Si filius Dei es, dic lapidi huic, ut fiat panis. O misera Satanae et extrema congressio!

PL 17, 660C

悪魔は、主が飢えているのを見て、人間だと思い、救い主であるかどうかを疑う。それゆえこう言う。「汝が神の子なら、この石にパンになれと命じよ」。ああ、サタンの惨めきわまる戦いよ。

8

Diabolus in deserto tentationis solita arma non invenit: deest illi de paradiso amoenitas arborum, deest illi consiliatrix Eva, deest illi pomorum speciosa deceptio; et quia non invenit cibum, quem offerat esurienti, postulat in cibum saxa mutari.

PL 17, 660D

悪魔は試みの荒れ野で、いつもの武器を見いださない。楽園の木々の快さが欠けている。助言者のエバが欠けている。木の実の美しい欺きが欠けている。飢えた者に差し出す食べ物を見いだせないので、石が食べ物に変えられるよう求める。

9

3. Undique exclusus, undique defraudatus, ad pavimenta se confert; satis enim manifeste ostendit vastitatem sibi eremi restitisse, cum putat propter inopiam rerum etiam elementa posse converti. Postulat igitur in panem lapides commutari.

PL 17, 660D

3. あらゆる側から締め出され、あらゆる側から欺かれて、悪魔は敷石に向かう。荒れ野の荒涼が自分に立ちはだかったことを、はっきり示しているのである。物資の乏しさのゆえに、元素さえ変えられると考えているのだから。こうして、石がパンに変えられるよう求める。

10

Versutus et callidus scit quid petat, novit factum esse quod dicit; meminit enim in veteri Testamento sitientibus aquam de lapide profluxisse (Exod. XVII, 6) , vult etiam hic esurienti cibum de lapide ministrari; retinet enim ibi duritiam petrae in liquorem fontium resolutam, cupit etiam hic asperitatem saxi in panis dulcedinem transformari.

PL 17, 660D

狡猾で悪賢い悪魔は、自分が何を求めているかを知っており、自分の言うことがかつて行われたことを知っている。旧約において、渇いた者たちのために岩から水が流れ出たことを覚えている(出エジプト記17:6)。ここでも、飢えた者に石から食べ物が供されることを望む。そこでは、岩の堅さが泉の水に溶かされたことを心に留め、ここでも、石の荒々しさがパンの甘さに変えられることを望むのである。

11

Suspicabatur enim ipsum esse Christum, qui haec operari soleat de natura saxorum, sicut ait apostolus Paulus: Bibebant de spiritali consequenti eos petra, petra autem erat Christus (I Cor. X, 4) Suspicabatur, inquam, ipsum esse Christum, cum postulabat ut de lapide panes faceret: sed putabat tantummodo solum hominem, cum esurientem videret.

PL 17, 661A

実に、悪魔は、岩の本性からこのようなことを行うのが常であるのは、キリストその人ではないかと疑っていた。使徒パウロが言うとおりである。「彼らは、自分たちに従う霊的な岩から飲んでいた。その岩はキリストであった」(一コリント10:4)。石からパンを作るよう求めたとき、悪魔は、彼がキリストその人ではないかと疑っていた、と私は言う。だが、飢えている姿を見て、ただの人間とだけ思っていたのである。

12

4. Salvator autem versutiam ejus mira responsione condemnat: nec facit quod dicit diabolus; ne videatur pro arbitrio adversarii virtutis suae gloriam declarare: nec tamen respondet non posse fieri, quia negare non poterat, quod saepe jam fecerat.

PL 17, 661A

4. だが救い主は、驚くべき答えによって悪魔の狡猾さを断罪する。悪魔の言うことを行わない。敵の意のままに自らの力の栄光を示すように見えないためである。かといって、できないとも答えない。すでにしばしば行ったことを否定することはできなかったからである。

13

Igitur nec acquiescit petenti, nec denegat exploranti; ac per hoc et potentiam virtutis suae suo reservat arbitrio, et versutiam adversarii divino confutat eloquio.

PL 17, 661B

こうして、求める者に屈することもなく、試す者を拒むこともない。それによって、自らの力の権能を自らの裁量に留め、敵の狡猾さを神の言葉で論破するのである。

14

Respondit ergo illi: Non in solo pane vivit homo, sed in omni verbo Dei (Matth. IV, 4) ; hoc est, non in pane terreno, non in cibo materiali, quo Adam primum hominem decepisti: sed in verbo Dei, in quo sunt vitae alimenta coelestis.

PL 17, 661B

そこで彼は悪魔に答えた。「人はパンだけで生きるのではなく、神のあらゆる言葉によって生きる」(マタイ4:4)。すなわち、地のパン、物質の食べ物――それによって汝は最初の人アダムを欺いた――によるのではなく、神の言葉による。そこに天の生命の糧がある。

15

Verbum autem Dei Christus est Dominus, sicut evangelista dicit: In principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum (Joan. I, 1) .

PL 17, 661B

神の言葉とは主キリストである。福音書記者が言うとおりである。「初めに言葉があった。言葉は神とともにあった」(ヨハネ1:1)。

16

Quisquis ergo verbo Christi pascitur, terrenum pabulum non requirit; nec enim potest saeculi panem cupere, qui pane reficitur Salvatoris.

PL 17, 661B

だから、キリストの言葉に養われる者は、地上の糧を求めない。救い主のパンで元気を取り戻す者が、世のパンを欲することはできないからである。

17

Habet enim Dominus suum panem; immo panis ipse Salvator est, sicut docuit dicens: Ego sum panis, qui de coelo descendi (Joan. VI, 41) . De quo pane dicit Propheta: Et panis cor hominis confirmat (Psal. CIII, 15) .

PL 17, 661C

実に、主には自分のパンがある。いや、救い主自身がパンである。彼はそう教えて言った。「私は天から下ったパンである」(ヨハネ6:41)。このパンについて預言者は言う。「パンは人の心を強める」(詩篇103:15)。

18

5. Quo ergo mihi panem, quem offert diabolus, cum habeam panem, quem Christus impartit? Quo mihi cibum, propter quem protoplastum dejectum memini, Esau primitivis fraudatum vidi, Judam Iscarioth proditionis scelere denotatum?

PL 17, 661C

5. では、キリストが分け与えるパンが私にあるのに、悪魔が差し出すパンが私に何だというのか。その食べ物のゆえに最初に造られた者が投げ落とされたことを私は覚えており、エサウが長子の権利を奪われたのを見、イスカリオテのユダが裏切りの罪で烙印を押されたのを見た。そのような食べ物が私に何だというのか。

19

Adam enim per escam paradisum perdidit, Esau per lentem honorem primatus amisit, Judas per bucellam apostolatus sublime deposuit; ex quo enim bucellam sumpsit, non jam apostolus coepit esse, sed proditor.

PL 17, 661C

アダムは食べ物によって楽園を失い、エサウはレンズ豆によって長子の栄誉を失い、ユダは一口の食べ物によって使徒の高い地位を捨てた。一口を取ったそのときから、彼はもはや使徒ではなく、裏切り者になり始めたのである。

20

Sic enim scriptum habes, dicente Domino: Cui intinctum panem dedero, ipse me tradet Et continuo post bucellam intravit in illum Satanas (Joan. XIII, 26) .

PL 17, 661C

実に、あなたは次のように書かれているのを持っている。主はこう言った。「私が浸したパンを与える者、その者が私を引き渡す」。そして「パン切れのあと、ただちにサタンが彼の中に入った」(ヨハネ13:26)。

21

Non bonus cibus, post quem negatur Dominus, post quem ingreditur inimicus; non bonus cibus, post quem Christus respuitur, devoratur Antichristus. Non bonus cibus, qui benedictione caret, maledictione completur.

PL 17, 661D

善い食べ物ではない、それを食べたあとで主が否認され、敵が入り込むようなものは。善い食べ物ではない、それを食べたあとでキリストが退けられ、反キリストがむさぼり食われるようなものは。善い食べ物ではない、祝福を欠き、呪いに満たされているようなものは。

22

Illa ergo esca nobis necessaria est, quae vitam praestat, quae animam pascit; post quam sequitur Christus, inimicus excluditur. Illam escam accipere debemus, quam Salvator, non diabolus subsequatur; quae perceptione sui confessorem faciat, non proditorem.

PL 17, 661D

だから、我々に必要な食べ物は、生命を与え、魂を養い、それに続いてキリストが従い、敵が締め出される食べ物である。我々が受けるべきは、悪魔ではなく救い主があとに従う食べ物、それを受けることによって、裏切り者ではなく告白者とする食べ物である。

23

6. Quam bene autem jejuniorum tempore Verbum Dei dixit esse, quod reficit! ut ostenderet jejunia nostra non debere saeculi actibus occupari, sed sacris litteris exerceri.

PL 17, 662A

6. 断食の時に、元気を回復させるものは神の言葉であると言ったのは、なんと見事なことか。我々の断食が世の営みに占められるのではなく、聖なる書物で鍛えられるべきことを示すためである。

24

Negligit enim famen corporis, qui pabulo lectionis intendit: nec ventris curam habere poterit, qui alimentum verbi coelestis acquirit. Ipsa est enim refectio, quae saginat animam, quae impinguat viscera; cum de divinis Scripturis cibum eloquii perennis accipimus.

PL 17, 662A

朗読の糧に心を向ける者は、体の飢えを顧みない。天の言葉の養いを手に入れる者は、腹への気遣いを持つことができない。魂を肥やし、心の奥底を満たす食事とは、まさにこれである。神の聖書から、絶えることのない言葉の食べ物を我々が受けるときに。

25

Ipsa est esca, quae vitam aeternam tribuit, et insidias a nobis diabolicae tentationis excludit. Quod autem sacrarum litterarum lectio vita sit, Dominus testatur dicens: Verba quae ego locutus sum vobis, spiritus et vita sunt (Joan. VI, 64) .

PL 17, 662A

これこそ永遠の生命を与え、悪魔の試みの罠を我々から遠ざける食べ物である。聖なる書物の朗読が生命であることは、主が証言して言っている。「私が汝らに語った言葉は、霊であり生命である」(ヨハネ6:64)。

Sermo XXVIII. De sancta Quadragesima XII

第28説教 聖なる四旬節について 12PL 17, 662B
1

1. Ante dies devotionem sanctae quadragesimae praedicantes, sacrarum litterarum exempla protulimus, quibus approbaremus hunc quadragenarium numerum non esse ab hominibus constitutum, sed divinitus consecratum: nec terrena cogitatione inventum, sed coelesti majestate praeceptum.

PL 17, 662B

1. 先日、聖なる四旬節の敬虔な務めを説いて、我々は聖書の例を挙げた。それによって、この四十という数が人間によって定められたものではなく、神によって聖別されたものであること、地上の考えから見いだされたものではなく、天の威光によって命じられたものであることを証明しようとしたのである。

2

Atque ideo qui constitutum numerum una die manducando praeterit, non ut unius diei violator accusatur, sed ut totius quadragesimae transgressor arguitur. Unde bonum est homini ut ad diem sine labore jejunet, et totius quadragesimae consequatur pariter sanctitatem.

PL 17, 662C

それゆえ、定められた期間の中で、一日でも食べて越える者は、一日の違反者として訴えられるのではなく、四旬節全体の違反者として責められる。したがって、人は日ごとに労苦なく断食して、四旬節全体の聖性をも同時に得るのがよい〔ad diem sine labore の意味は定かでない。「その日(復活祭の日)まで労苦なく」とも取れる〕。

3

Haec autem non tam sacerdotum praecepta, quam Dei sunt. Atque ideo qui haec spernit, non sacerdotem spernit, sed Christum, qui in suo loquitur sacerdote.

PL 17, 662C

これらは司教たちの戒めであるより、神の戒めである。それゆえ、これらを軽んじる者は、司教を軽んじているのではなく、その司教のうちに語るキリストを軽んじているのである。

4

2. Videamus igitur quo tempore hanc observantiam nobis indixerit Dominus, si non veluti per istam devotionem cuncta elementa voluerit habere profectum.

PL 17, 662C

2. では、主がどの時にこの務めを我々に課したかを見よう。この敬虔な務めによって、あらゆる元素が益を得ることを望んだのではないか〔si non … voluerit の取り方は定かでない。「…を望んだのではないか」と取った〕。

5

Ecce enim ut in dicta quadragesima, constricta hiemali gelu terra resolvitur, et aquarum fluenta meatus suos, glacie liquefacta, recipiunt; sic quoque corporum nostrorum hoc eodem tempore contracta sceleribus peccata solvuntur, et vitae nostrae purior cursus, liquefacto rigore diaboli, meatum suum pristinum recognoscit.

PL 17, 662D

見よ、この四旬節のあいだに、冬の霜に縮こまった大地がゆるみ、水の流れが、氷が溶けたあと、自らの流れを取り戻す。それと同じく、まさにこの時期に、我々の体の、悪行によって縮こまった罪が解かれ、我々の生の流れがより清らかになり、悪魔の硬さが溶けて、もとの流れを思い出す。

6

Terra, inquam, in dicta quadragesima asperitatem deponit hiemis, ego in dicta quadragesima asperitatem rejicio delictorum. Illa terra aratris scinditur, ut mundanis sit congrua frugibus: mea terra jejuniis exaratur, ut coelestibus sit apta seminibus.

PL 17, 662D

大地は、と私は言うが、この四旬節に冬の荒々しさを脱ぎ捨てる。私はこの四旬節に罪の荒々しさを投げ捨てる。あの大地は鋤で裂かれ、世の作物にふさわしくなる。私の大地は断食で耕され、天の種にふさわしくなる。

7

Sicut enim reditum uberiorem capit, qui frequentius vexando, exercet campum; ita et majorem gratiam percipit, qui exercet corporis sui campum saepius jejunando.

PL 17, 663A

実に、野をたびたび鋤き返して耕す者が、より豊かな収穫を得るように、自分の体の野をたびたび断食して耕す者は、より大きな恩寵を受ける。

8

3. Ecce enim abstinentiae tempore, herba segetum reviviscit in messem, surculus arboris conatur in fruticem, palmes vineae pubescit in gemmam, et omnia de inferioribus ad altiora se subrigunt: ita hoc eodem tempore hominum spes intermortua reviviscit in posterum, fides perdita reparatur in gloriam, temporalis vita proficit in aeternam; et omne genus humanum ad coelestia se subrigens, ab infimis ad altiora consurgit.

PL 17, 663A

3. 見よ、禁欲の時に、穀物の草は穂となるために生き返り、木の若枝は茂みになろうとし、ブドウの枝は芽をふくらませ、すべてが低いところから高いところへと立ち上がる。同じように、まさにこの時に、人々の半ば死んでいた望みが将来に向かって生き返り、失われた信仰が栄光のために修復され、時間のうちの生命が永遠の生命へと進み、人類全体が天のものへと身を起こして、最も低いところから高いところへ立ち上がる。

9

Modo ferrum gestans agricola sarmenta deputat vinearum; ita et nunc Evangelium tractans episcopus, sordes amputat populorum, et isto quadragenario curriculo universae hoc agunt creaturae, quatenus depositis superfluis, ornatae vel comptae in pascha procedant.

PL 17, 663A

いま、鉄を携えた農夫がブドウの枝を刈り込む。同じように、いま、福音書を扱う司教が人々の汚れを切り取る。この四十日の走路において、すべての被造物は、余分なものを捨て、飾られ整えられて復活祭に進み出るように、このことを行っている。

10

4. Modo omnia sunt in partu, ut tunc reperiantur in fructu; tunc enim contra naturae speciem spina profert rosam, calamus fragrat lilium, suavitatem arida virgulta depromunt: et ita cuncta floribus adornantur, ut festivitatem diei magni creatura ipsa nitore sui celebrare credatur.

PL 17, 663B

4. いまはすべてが産みの苦しみの中にあり、そのとき実りの中に見いだされるためである。そのとき、自然の姿に逆らって、イバラがバラを生み、アシがユリの香りを放ち、乾いた小枝が甘美を取り出す。こうしてすべてが花で飾られ、被造物そのものが、おのれの輝きで大いなる日の祝いを祝っていると思われるほどである。

11

Igitur et nos hoc eodem jejuniorum tempore producamus de spinis nostris rosas, hoc est, de peccatis justitiam, de severitate misericordiam, de avaritia largitatem.

PL 17, 663B

だから我々も、断食のこのまさに同じ時に、自分のイバラからバラを生み出そう。すなわち、罪から正義を、厳しさから慈しみを、貪欲から気前のよさを。

12

Istae enim spinae sunt corporis nostri, quae praefocant animam, de quibus ait Scriptura: Spinas et tribulos tibi germinabit terra (Genes. III, 18) ; germinat enim mihi terra mea spinas, si me corporalis libidinis titillatione compungit: generat mihi tribulos, cum me divitiarum saecularium cupiditate discruciat.

PL 17, 663B

これらは我々の体のイバラであり、魂を締めつける。聖書はそれについて言う。「地は汝のためにイバラとアザミを生えさせる」(創世記3:18)。実際、肉の欲望のうずきで私を突き刺すなら、私の地は私のためにイバラを生え出させる。この世の富への欲望で私を苦しめるなら、私にアザミを生む。

13

Spina enim christiano avaritiae suae radix est: spina viro bono honoris ambitio est; videntur enim specie apud suos grata esse, sed laedunt. 5. His ergo nisi vigilando et jejunando carere non possumus; quin potius per abstinentiam ipsae spinae vertentur in rosam.

PL 17, 663C

キリスト教徒にとって、イバラとはその貪欲の根であり、善い人にとって、イバラとは名誉への野心である。身内の目には好ましく見えるが、傷つけるのである。5. 我々は、目を覚まして断食することなしには、これらから免れることができない。むしろ、禁欲によって、これらのイバラはバラに変えられる。

14

Producit enim jejunando libido castimoniam, superbia humilitatem, ebrietas parcitatem; hi enim sunt flores vitae nostrae, qui suave Christo redolent, qui odorem bonum Deo spirant. Unde ait Apostolus: Quoniam Christi bonus odor sumus Deo (II Cor. II, 15) .

PL 17, 663C

断食によって、肉欲は貞潔を、高慢はへりくだりを、酩酊は倹しさを生む。これらこそ我々の生の花であり、キリストにかぐわしく香り、神に良い香りを放つ。それゆえ使徒は言う。「我々は神にとってキリストの良い香りである」(二コリント2:15)。

15

Hanc ergo quadragesimam largitus est nobis Dominus, ut hujus temporis spatio in morem totius creaturae nunc concipiamus virtutum germina, ut in die paschae fructum justitiae proferamus.

PL 17, 663D

この四旬節を主が我々に与えたのは、この時の間に、全被造物の習いにならって、今、徳の芽を宿し、復活祭の日に正義の実を結ぶためである。

16

6. Hoc autem quadragenario numero se ipse Dominus Christus exercuit, non ut profectum ipse caperet, sed ut profectum salutis nobis ostenderet.

PL 17, 663D

6. 主キリストは、この四十という数で自らを鍛えたが、自分が益を得るためではなく、救いへの進歩を我々に示すためであった。

17

Nec enim erat in illo spina peccati, quae verteretur, in florem; ipse enim erat flos natus non de spina, sed de virga, sicut ait propheta: Exiit virga de radice Jesse, et flos de radice ejus ascendet (Esai. XI, 1) ; virga enim erat Maria, nitida, subtilis et virgo, quae Christum velut florem integritate sui corporis germinavit.

PL 17, 663D

彼のうちには、花に変えられるべき罪のイバラはなかった。彼自身が、イバラからではなく若枝から生まれた花だったからである。預言者が言うとおりである。「エッサイの根から若枝が出て、その根から花が上る」(イザヤ11:1)。実に、若枝とはマリアであった。清らかで、繊細で、おとめ〔virga(若枝)と virgo(おとめ)を掛ける〕であり、自らの体の無傷さによって、キリストを花のように芽吹かせた。

18

7. Continuatis ergo quadraginta diebus et noctibus, haec jejunia non esuriens Dominus procuravit: sed dicit illum evangelista esurisse postea. Quomodo ergo potest fieri, ut qui tantorum dierum numero famem sitimque non senserit, postea esurierit.

PL 17, 664A

7. こうして、四十日四十夜を続けて、主は飢えることなくこれらの断食を行った。だが福音書記者は、彼がその後に飢えたと言っている。では、これほど多くの日数のあいだ飢えも渇きも感じなかった者が、その後に飢えるということが、どうして起こりうるのか。

19

Esuriebat plane, nec negare possumus quod esurierit; esuriit enim non cibum hominum, sed salutem: nec escarum saecularium epulas concupivit, sed animarum desideravit coelestium sanctitatem.

PL 17, 664A

確かに彼は飢えていた。飢えたことを否定することはできない。だが彼が飢えたのは、人間の食べ物にではなく、救いにであった。世の食物の宴を欲したのではなく、天に属する魂たちの聖性を望んだのである。

20

Cibus enim Christi est redemptio populorum: cibus Christi est paternae voluntatis effectus, sicut ipse ait: Meus cibus est ut faciam voluntatem Patris mei, qui me misit (Joan. IV, 34) .

PL 17, 664A

キリストの食べ物とは、諸民の贖いである。キリストの食べ物とは、父の意志の成就である。彼自身が言うとおりである。「私の食べ物は、私を遣わした父の意志を行うことである」(ヨハネ4:34)。

21

Unde et nos esuriamus cibum, non qui terrenis epulis apparatur, sed qui divinarum Scripturarum lectione colligitur; ille enim corpus ad tempus nutrit, hic autem animam reficit in aeternum.

PL 17, 664B

それゆえ我々も、地上の宴で用意される食べ物にではなく、神の聖書の朗読によって集められる食べ物に飢えよう。前者は体を一時のあいだ養い、後者は魂を永遠に回復させるのである。

Sermo XXIX. De sancta Quadragesima XIII

第29説教 聖なる四旬節について 13PL 17, 664B
1

1. Agite gratias, fratres, divinae pietati, quae vos ad medium quadragesimae perduxit incolumes.

PL 17, 664B

1. 兄弟たちよ、神の慈しみに感謝せよ。それは諸君を、無事に四旬節の半ばまで導いた。

2

Illi vero possunt pro hoc munere dulcius ac devotius Deum laudare, qui ita sicut in quadragesimae capite didicerunt, noviter huc usque vivere studuerunt, id est, qui peccatorum suorum remissionem quotidie jejunando, eleemosynas dando, et ad Ecclesiam properando cum lacrymis et suspiriis curaverunt orare.

PL 17, 664C

だが、この賜物のゆえに、より甘美に、より敬虔に神をたたえることができるのは、四旬節の初めに学んだとおりに、これまで新たに生きようと努めた者たち、すなわち、毎日断食し、施しをし、教会へ急ぎ、涙とため息とともに祈ることによって、自分の罪の赦しを求めた者たちである。

3

2. Illi autem qui ista neglexerunt, id est, aut quotidie non jejunaverunt, aut eleemosynas non fecerunt, aut studiosi vel compuncti in oratione non fuerunt; non est unde gaudeant, sed habent potius miseri unde lugeant.

PL 17, 664C

2. だが、これらを怠った者たち、すなわち、毎日断食しなかった者、あるいは施しをしなかった者、あるいは祈りに熱心でなく、心を刺されることもなかった者たちには、喜ぶべきことはなく、むしろ哀れにも嘆くべきことがある。

4

Verum non ita lugeant, ut desperent; quia qui caecum a nativitate potuit illuminare (Joan. IX, 1) , potest et istos nunc tepidos et negligentes, si ex toto corde ad eum converti voluerint, studiosos ac ferventes in suo servitio facere.

PL 17, 664C

だが、望みを失うほどに嘆いてはならない。生まれつき盲目の者を照らすことができた〔キリスト〕は(ヨハネ9:1)、今は生ぬるく怠惰なこれらの者たちをも、彼らが心の底から彼に立ち帰ろうとするなら、彼への奉仕において熱心で燃える者にすることができるからである。

5

Igitur tales, hoc est, immunde viventes, vel odium in corde contra aliquem reservantes, vel aliena injuste rapientes, aut sua inordinate retinentes, caecitatem suam agnoscant, et ad medicum ut illuminentur, recurrant.

PL 17, 664D

だから、そのような者たち、すなわち不潔に生きる者、あるいは誰かに対する憎しみを心にとどめる者、あるいは他人のものを不正に奪う者、あるいは自分のものを節度なく握りしめる者は、自分の盲目を認め、照らされるために医者のもとへ駆け戻れ。

6

3. Utinam sic quaereretis, quando peccatis, medicinam spiritalem, sicut quando infirmamini corpore, requiritis carnalem. Quis modo in tanta plebe est, qui si deberet non occidi, sed solum oculos perdere, et non daret, ut periculum evadere posset, omnia quae haberet?

PL 17, 664D

3. 諸君が、体が弱るときに肉の薬を求めるのと同じように、罪を犯すときに霊の薬を求めてくれたらよいのだが。殺されるのではなく、ただ目を失わねばならないとして、その危険を逃れうるなら、持てるものをすべて差し出さない者が、これほど大勢の会衆のうち、今誰かいるだろうか。

7

Et si ita timetis mortem carnis, quare non timeatis animae mortem; maxime cum mortis dolor, id est, carnis, non sit unius horae; et mors animae, id est, luctus, et poena, numquam habeat finem?

PL 17, 665A

諸君が肉の死をこれほど恐れるのなら、なぜ魂の死を恐れないのか。とりわけ、死の痛み、すなわち肉の死の痛みは一時間も続かず、魂の死、すなわち嘆きと刑罰には決して終わりがないのだから。

8

Et si ita amatis oculos corporis, quos cito moriendo perditis, quare non diligatis oculos spiritales, quibus Deum ac Dominum vestrum sine fine videre valeatis?

PL 17, 665A

また、諸君がすぐに死んで失ってしまう体の目をこれほど愛するのなら、なぜ、諸君の神にして主を終わりなく見ることのできる霊の目を愛さないのか。

9

4. Operamini quapropter, dilecti in Domino filii, operamini dum dies est; quia ut dicit Christus Dominus noster: Venit nox, in qua nemo potest operari (Joan. IX, 4) . Dies est vita praesens, nox est mors, et tempus post mortem.

PL 17, 665A

4. だから、主にある愛する子らよ、働け。日のあるうちに働け。我々の主キリストが言うとおり、「夜が来る。そのとき、誰も働くことができない」(ヨハネ9:4)からである。日とは現在の生であり、夜とは死、またその後の時である。

10

Si post hanc vitam non est operandi licentia, sicut Veritas dicit; quare non laborat unusquisque, dum tempus habet, id est, dum vivit in hoc saeculo? Timete istam mortem, fratres, de qua dicit Salvator: Venit nox, in qua nemo potest operari.

PL 17, 665B

この生のあとに働く許しがないなら、真理が言うとおり、なぜ各人は、時のあるうちに、すなわちこの世に生きているあいだに、労しないのか。兄弟たちよ、この死を恐れよ。救い主はその死について言う。「夜が来る。そのとき、誰も働くことができない」。

11

Omnes qui malum operantur, non timent istam mortem, et ob hoc ab hac vita migrantes, mortem inveniunt sempiternam. Laborate, dum vivitis, sed maxime his diebus, jejunando a delicatis cibis, et omni tempore abstinendo a vitiis.

PL 17, 665B

悪を行う者はみな、この死を恐れず、そのためにこの生から去って、永遠の死に出会う。生きているあいだ労せよ。とりわけこの日々には、豪勢な食べ物を断ち、いつでも悪徳を慎め。

12

Siquidem et illi qui jejunant a cibo, et non se abstinent a malo, similes sunt diabolo, qui non manducat, et tamen a malo non cessat. Denique noveritis quia quod vobis subtrahitis jejunando, in coelum debetis transmittere per pauperes.

PL 17, 665B

食べ物を断っても悪を断たない者たちは、食べないのに悪をやめない悪魔に似ている。実に、諸君は、断食によって自分から差し引くものを、貧しい者たちを通して天に送らねばならないと知れ。

13

5. Hodierni sermonis admonitionem, fratres, opere perficite; ne Judaeorum super vos veniat maledictio. Dixerunt enim caeco: Tu discipulus ejus sis (Ibid., 28) . Quid est discipulum esse Christi, nisi discipulum esse pietatis et veritatis et humilitatis?

PL 17, 665B

5. 兄弟たちよ、今日の説教の勧めを行いによって成し遂げよ。ユダヤ人たちの呪いが諸君の上に臨まないように。彼らは盲人にこう言ったのである。「汝こそ彼の弟子であれ」(ヨハネ9:28)。キリストの弟子であるとは、敬虔と真理とへりくだりの弟子であること以外の何であろうか。

14

Illi dixerunt hoc maledicendi voto; sed magna est benedictio, quam ipse vobis concedat assequi, qui vivit et regnat per infinita saecula saeculorum.

PL 17, 665C

彼らはこれを呪う願いをもって言った。しかし大いなる祝福がある。限りなく世々生き、治めている彼が、その祝福を得ることを諸君に許すように。

Sermo XXX. De sancta Quadragesima XIV

第30説教 聖なる四旬節について 14PL 17, 665D
1

1. Scitote, fratres, quoniam cujus opera quisque facit, ejus et filius vocatur. Unde et Judaei cum dixissent patrem suum esse Abraham, audierunt a Domino, sicut ante verba Evangelii quod nunc audistis, legitur: Si filii Abrahae estis, opera Abrahae facite (Joan. VIII, 39) .

PL 17, 665D

1. 兄弟たちよ、知れ、人は誰の業を行うかによって、その者の子と呼ばれる。それゆえ、ユダヤ人たちは、自分たちの父はアブラハムだと言ったとき、主からこう聞いた。今しがた諸君が聞いた福音書の言葉の少し前に読まれるとおりである。「汝らがアブラハムの子なら、アブラハムの業を行え」(ヨハネ8:39)。

2

Qui cum iterum dixissent Deum se habere Patrem, audierunt: Si Deus Pater vester esset, diligeretis utique me (Ibid., 42) . 2. His verbis apertissime demonstratur quod mali et cupidi, nec Abrahae, nec Dei filii sint.

PL 17, 665D

彼らが再び、神を父として持っていると言ったとき、こう聞いた。「神が汝らの父であるなら、汝らは必ず私を愛するはずだ」(ヨハネ8:42)。2. この言葉によって、悪しき者、貪欲な者は、アブラハムの子でも神の子でもないことが、きわめて明白に示される。

3

Nam cujus filii sint, sequentia manifestant; ait enim: Vos ex patre diabolo estis (Ibid., 44) . Ac si dicat: Cur patrem mutatis, nunc Abraham, nunc Deum? Ego vobis ostendam patrem vestrum: pater vester diabolus est, non creando, sed decipiendo.

PL 17, 666A

実に、誰の子であるかは、続く言葉が明らかにする。彼は言う。「汝らは父である悪魔から出た者である」(ヨハネ8:44)。それは、あたかもこう言うかのようである。「なぜ汝らは父を取り換えるのか、あるときはアブラハムに、あるときは神にと。私が汝らの父を示そう。汝らの父は悪魔である。造ることによってではなく、欺くことによって父なのだ」。

4

Fugite, fratres, talem patrem: fugite, sicut Propheta admonet: ait enim: Obliviscere populum tuum, et domum patris tui (Psal. XLVII, 11) . Populum vocat vitia atque peccata: domum vero Patris dicit mundum, in quo regnat diabolus.

PL 17, 666A

兄弟たちよ、そのような父から逃れよ。預言者が戒めるとおりに逃れよ。彼は言う。「汝の民と、汝の父の家を忘れよ」(詩篇47:11)〔引かれた句は詩篇44:11〕。預言者は、民とは悪徳と罪のことを言い、父の家とは、悪魔が支配する世のことを言う。

5

Ille obliviscitur populum suum, qui relinquit vitia sua: et ille obliviscitur domum Patris sui, qui mundi hujus falsas divitias contemnit, per quas eum diabolus tenet captivum.

PL 17, 666A

自分の悪徳を捨てる者は、自分の民を忘れる。そして、悪魔が自分をとりこにしている、この世の偽りの富を軽んじる者は、自分の父の家を忘れる。

6

Patet quod diabolus non diligit filios suos, sed odit; quia non amat, nisi ut perdat; sicut amat gluto porcellum, ut comedat.

PL 17, 666B

悪魔が自分の子らを愛さず、憎んでいることは明らかである。滅ぼすためにしか愛さないからである。大食らいが子豚を愛するのは、食べるためであるのと同じである。

7

3. Cavete (XXII, q. 55, c. Cavete) , fratres, mendacium; quia omnes qui amant mendacium filii sunt diaboli; qui non solum mendax est, sed etiam et pater et inventor ipsius mendacii est: omnis simulatio, et omnis duplicitas mendacium est: ergo non solum in falsis verbis, sed etiam in simulatis operibus mendacium comprobatur.

PL 17, 666B

3. 兄弟たちよ、偽りに用心せよ(『教令集』第2部 第22事例 第55問「Cavete」法文)〔グラティアヌス『教令集』の箇所を示す引照で、ミーニュが本文に刷ったまま写す。ミーニュは q. 55(第55問)と刷るが、第22事例は第5問までなので、刷りの誤りらしい〕。偽りを愛する者はみな悪魔の子である。悪魔は偽りを言う者であるだけでなく、偽りそのものの父であり創始者である。すべての見せかけ、すべての二心は偽りである。ゆえに偽りは、偽りの言葉においてのみならず、見せかけの行いにおいても立証される。

8

Mendacium namque est christianum se dicere, et opera Christi non facere: mendacium est sacerdotem vel clericum se profiteri, et contraria huic ordini operari.

PL 17, 666B

実に、キリスト教徒と名乗りながらキリストの業を行わないのは偽りであり、祭司〔sacerdos〕または聖職者と公言しながら、この身分に反することを行うのは偽りである。

9

Pertimescenda sunt haec, quia verba Dei sunt; ait enim Propheta, dicens: Perdes omnes qui loquuntur mendacium (Psal. V, 7) . Quapropter transite, fratres, a mendacio ad veritatem, si non vultis habere diabolum patrem.

PL 17, 666B

これらは恐れるべきことである。神の言葉だからである。預言者は言う。「汝は偽りを語る者をみな滅ぼす」(詩篇5:7)。だから兄弟たちよ、悪魔を父としたくないなら、偽りから真理へ移れ。

10

Nam quod alibi legitur: Omnis homo mendax (Psal. CXV, 111) ; intelligendum est in quantum homo, in quantum carnalis, non in quantum spiritalis. 4. Denique monet vos evangelica lectio, ut patientes sitis.

PL 17, 666C

他の箇所で「すべての人は偽りを言う者である」(詩篇115:111)〔ミーニュも CXV, 111 と刷る。引かれた句は詩篇115:11〕と読まれるのは、人であるかぎり、肉的であるかぎりにおいてであり、霊的であるかぎりにおいてではないと解さねばならない。4. 実に、福音書の朗読は、諸君に忍耐強くあるよう勧めている。

11

Ecce cum multa convicia Dominus a Judaeis audisset, patienter eos toleravit; et patienter portavit, patienter sustulit.

PL 17, 666C

見よ、主は、ユダヤ人たちから多くの罵りを聞いたとき、忍耐強く彼らに耐え、忍耐強く担い、忍耐強く背負った。

12

Et si Dominus patientiam habuit inter verba blasphemiae, qui suos inimicos uno verbo poterat in abyssum demergere; quare miseri homines, pleni peccatis, non habent patientiam, quando dura audiunt, vel quando pro suis iniquitatibus corriguntur?

PL 17, 666C

主は冒瀆の言葉のただ中でも忍耐を保った。一言で自分の敵を深淵に沈めることができたのに。それなら、罪に満ちた哀れな人間たちは、厳しいことを聞くとき、あるいは自分の不法のゆえに懲らしめられるとき、なぜ忍耐を持たないのか。

13

5. Videte, fratres, ne per opera vel cogitationes malas lapidetis Jesum, lapidetis Salvatorem cum Judaeis incredulis, de quibus hodie dicitur: Tulerunt ergo lapides Judaei, ut jacerent in eum (Joan. VIII, 59) .

PL 17, 666C

5. 兄弟たちよ、悪い行いや思いによって、不信仰なユダヤ人たちとともにイエスに石を投げ、救い主に石を投げることのないよう気をつけよ。彼らについて今日はこう言われている。「そこで、ユダヤ人たちは彼に投げつけようと石を取った」(ヨハネ8:59)。

14

Forte dicitis: Malum fecerunt Judaei, qui eum lapidare voluerunt, et qui eum crucifixerunt. Scitote et firmiter credite quia hoc faciunt christiani hodie male viventes, eo quod tunc Christum vitiis persequuntur.

PL 17, 666D

おそらく諸君は言うだろう。「イエスを石打ちにしようとし、十字架につけたユダヤ人たちは悪いことをした」と。だが、知れ、そして固く信じよ。悪しく生きるキリスト教徒が、今日それと同じことをしている。そのとき〔悪しく生きるとき〕、彼らは悪徳によってキリストを迫害しているからである〔tunc の係りは定かでない。悪しく生きるそのときと取った〕。

15

Quid enim est Jesus, nisi veritas, et pax et justitia? Ergo qui pro falsitate relinquit veritatem, et pro cupiditate dirumpit charitatem, et odit pacem, et pro aliquo praemio occultat justitiam; nihil aliud facere videtur, quam lapidare et crucifigere et occidere Christum; quia ipsius dona exstinguit in seipso.

PL 17, 666D

イエスとは、真理であり、平和であり、正義でなくて何であろうか。したがって、偽りのために真理を捨て、貪欲のために愛を断ち、平和を憎み、何らかの報酬のために正義を隠す者は、キリストを石打ちにし、十字架につけ、殺すことのほかには何もしていないと見える。彼自身の賜物を自分の中で消してしまうからである。

16

6. O quam pauci sunt in tanta multitudine christianorum, qui Jesum non persequantur et lapident, et occidant!

PL 17, 666D

6. ああ、これほど多数のキリスト教徒のなかで、イエスを迫害せず、石打ちにせず、殺さない者のなんと少ないことか。

17

Sed vae illis! quia Jesus abscondit notitiam suam talibus, et exit de templo cordium eorum, et manifestat se amatoribus suis, et habitat in illis, sicut ipse dilectori suo inferius pollicetur, dicens: Ego et Pater ad eum veniemus, et mansionem apud eum faciemus (Joan. XIV, 23.)

PL 17, 667A

だが、彼らは災いである。イエスはそのような者たちから自らを知られることを隠し、彼らの心の神殿から出て行き、自分を愛する者たちに自らを現し、彼らのうちに住むからである。のちに、自分を慕う者に彼自身が約束するとおりである。「私と父は彼のもとに来て、彼とともに住まいをつくる」(ヨハネ14:23)。

18

7. Quia nolumus vos, fratres, gravare multa loquendo, oramus ne sitis de illorum numero, qui Jesum lapidare voluerunt: sed cum illis potius habeatis partem, qui super omnia illum amando, ejus gratiam in suis cordibus susceperunt. Quod ipse vobis concedat, qui vivit et regnat in saecula saeculorum, amen.

PL 17, 667A

7. 兄弟たちよ、多くを語って諸君を煩わせたくないので、我々は祈る、諸君がイエスを石打ちにしようとした者たちの数に入らぬように。むしろ、何にも増して彼を愛し、その恩寵を自分の心に受け入れた者たちとともに、分け前を持つように。それを、世々限りなく生き、治める彼が、諸君に許すように。アーメン。

Sermo XXXI. De sancta Quadragesima XV

第31説教 聖なる四旬節について 15PL 17, 667B
1

1. Veniente Domino nostro Jesu Christo ad urbem Hierusalem ante sex dies passionis suae, turba multa quae convenerat Hierosolymis, ut secundum praeceptum Moysi pascha celebraret, accipiens ramos palmarum, occurrit illi obviam, ut in psalmis victoriam Christi ostenderent velut terreni regis in populo Israel; consuetudo enim est ut victoribus palma offeratur.

PL 17, 667B

1. 我々の主イエス・キリストが受難の六日前にエルサレムの町に入ったとき、モーセの命令に従って過越を祝うためにエルサレムに集まっていた多くの群衆が、ヤシの枝を手に取って迎えに出た。それは、詩篇の言葉でキリストの勝利を、イスラエルの民における地上の王のそれのように示すためであった。勝利者にはヤシが献げられるのが習わしだからである。

2

Alii autem de eadem turba ramos caedebant de arboribus (Matth. XXI, 8 et seq.) , maxime olivarum, quia in monte Oliveti res agebatur; et eos portabant, ut ubi opportunum esset venienti Domino planum sternerent iter.

PL 17, 667C

群衆のうちの別の者たちは、木々から枝を切り(マタイ21:8以下)、とりわけオリーブの枝を切った。事がオリーブ山で行われていたからである。そして、来る主のために、ふさわしい場所で道を平らに敷こうと、それを運んだ。

3

Hinc descendit consuetudo hodiernae festivitatis, ut psallentes, ramos palmarum sive olivarum portemus in manibus: et eamdem festivitatem palmarum sive olivarum vocitemus.

PL 17, 667C

ここから、今日の祝日の習わしが伝わった。すなわち、詩篇を歌いながらヤシまたはオリーブの枝を手に持ち、この祝日を「ヤシ」または「オリーブ」の祝日と呼ぶ習わしである。

4

2. Sed non absque magno sacramento rami istarum arborum feruntur; oliva enim, quia oleum ut solamen dolorum atque laborum portat in fructu (oleo enim quia et vulnera curantur, et aestus levatur), opera designantur misericordiae; siquidem et ipsa misericordia Graece dicitur ἔλεος· palmae autem radix aspera est, sed nitorem maximum habet in fine, ostendens per hujus vitae asperitatem in decorem coelestis patriae nos debere sustolli.

PL 17, 667C

2. だが、これらの木の枝が運ばれるのは、大いなる秘義なしにではない。オリーブは、苦痛と労苦の慰めとなる油を実のうちに担っており(油によって傷は癒やされ、暑さも和らぐ)、慈しみの業が表される。実に、慈しみ自体も、ギリシア語でエレオスと言う〔ギリシア語で油を言う語(エライオン)と音が近いことを踏まえ、オリーブを慈しみの業の象りとする〕。ヤシの根は荒々しいが、その終わりに最大の輝きを持ち、この生の荒々しさを通って、天の故郷の麗しさへと我々が引き上げられねばならないことを示している。

5

Unde et David propheta psalmographus de justo viro canit: Justus ut palma florebit (Psal. XCI, 13) . Ramos ergo olivae portemus in manibus, virtutem misericordiae exhibentes in operatione.

PL 17, 667D

それゆえ、預言者にして詩篇作者ダビデは、義人について歌う。「義人はヤシのように花咲く」(詩篇91:13)。だから、慈しみの徳を行いにおいて示しつつ、オリーブの枝を手に持とう。

6

Sumamus et ramos palmarum, ut pro misericordiae bono non terrena delectamenta, sed supernae patriae pulchritudinem exspectemus, quo nos praecessit Christus Dominus noster, qui est, juxta Apostolum, finis Legis ad justitiam omni credenti (Rom. X, 4) .

PL 17, 667D

ヤシの枝をも取ろう。慈しみという善の報いとして、地上の楽しみではなく、天の故郷の美しさを待ち望むためである。そこへ、我々の主キリストは先立って行った。彼は、使徒によれば、「信じるすべての者を正義に至らせる律法の終わり」(ローマ10:4)である。

7

3. Nec praetereundum est a psalmi versiculo, quem occurrens turba Domino decantabat: Hosanna filio David: benedictus qui venit in nomine Domini: hosanna in excelsis (Psal. CXVII, 26) .

PL 17, 668A

3. また、迎えに出た群衆が主に向かって歌った、詩篇の句も見過ごしてはならない。「ホサナ、ダビデの子に。主の名によって来る者は祝福されている。いと高き所でホサナ」(詩篇117:26)。

8

Adventus enim Domini, ejusque incarnatio non solum hominum salus fuit in terra, sed etiam angelorum in coelo; quia dum homines in terra salvantur, angelorum numerus qui diabolo cadente, minoratus fuerat, integratur in coelo.

PL 17, 668A

実に、主の到来とその受肉は、地上の人々の救いであっただけでなく、天使たちの救いでもあった。人々が地上で救われるとき、悪魔が堕ちて減った天使たちの数が、天で回復されるからである。

9

Hosanna ergo in excelsis tantumdem est, tamquam si dicatur: Salva nos, qui etiam es salus in coelis. Et qui cum magna devotione salutem istam poposcerant, duplicaverunt vocem, ut iterum dicerent: Hosanna in excelsis.

PL 17, 668A

それゆえ「いと高き所でホサナ」とは、「天においても救いである汝よ、我々を救え」と言うのと同じである。大いなる敬虔をもってこの救いを願い求めた者たちは、声を重ねて、再び「いと高き所でホサナ」と言った。

10

4. Ad hanc igitur salutem pervenire vobis concedat benedictus Dominus noster Christus, qui venit in nomine Dei Patris, cum quo vivit et regnat Deus per omnia saecula saeculorum, amen.

PL 17, 668A

4. この救いに諸君が至ることを、祝福された我々の主キリスト、神である父の名によって来た者が許すように。彼は、その父とともに、神として、すべての世々にわたって生き、治める。アーメン。

Sermo XXXII. De sancta Quadragesima XVI

第32説教 聖なる四旬節について 16PL 17, 668B
1

1. Video vos, fratres, hodie attentius quam soletis, ad Ecclesiam convenisse, et ramos arborum cum laetitia portasse. Sed quid prodest illis id agere, qui nesciunt cur id faciant vel quid ista significent?

PL 17, 668B

1. 兄弟たちよ、私は見ている、諸君が今日、いつもより熱心に教会に集まり、喜びをもって木の枝を携えてきたのを。だが、なぜそうするのか、それが何を意味するのかを知らない者たちに、そうすることが何の益になろうか。

2

Scire debetis quia sicut lectum est hodie, quae est quinta dies ante passionem, Salvator noster in monte Oliveti sedit super asinam, ut intraret Hierosolymam (Matth. XXII, 7) : et cum audisset turba quod Jesus veniret Hierosolymam, processerunt ei obviam cum ramis palmarum: et cum jam appropinquaret ad descensum montis Oliveti, coeperunt turbae descendentium gaudentes voce magna laudare Deum.

PL 17, 668C

諸君は知るべきである。今日読まれたように、受難の前の第五日であるこの日に、我々の救い主はオリーブ山で雌の驢馬に乗って座り、エルサレムに入ろうとした(マタイ22:7)〔引かれた句はマタイ21:7〕。そして群衆は、イエスがエルサレムに来ると聞いて、ヤシの枝を持って迎えに出た。オリーブ山の下り坂にさしかかったとき、下って行く群衆は、喜んで大声で神を賛美し始めた。

3

2. Per hos quidem quinque dies, id est, ab isto usque ad vesperum quintae feriae, quando post coenam traditus est, omni die docuit in templo, et omni nocte mansit in monte Oliveti.

PL 17, 668C

2. この五日間、すなわちこの日から、夕食のあとに引き渡された第五の日〔quinta feria。週の第五日、すなわち木曜日〕の夕べまで、彼は毎日神殿で教え、毎夜オリーブ山にとどまった。

4

Et quia decima luna recludebatur agnus, qui quartadecima luna erat immolandus a filiis Israel; bene iste verus agnus Christus Dominus, qui erat sexta feria crucifigendus, eo die intravit in Hierusalem, quo ille typicus Agnus recludebatur.

PL 17, 668C

また、月の十日に、月の十四日にイスラエルの子らによって屠られるべき子羊が取り分けられた。それゆえ、ふさわしくも、この真の子羊、主キリストは、第六の日〔sexta feria。週の第六日、すなわち金曜日〕に十字架につけられようとしており、あの予型としての子羊が取り分けられたその日にエルサレムに入ったのである〔recludebatur は「取り分けられた」の意味で取った〕。

5

3. Hodie siquidem turbae straverunt vestimenta sua in via (Ibid., 8) : et alii hodie caedentes ramos de arboribus similiter sternebant in itinere Salvatoris super asinam sedentis.

PL 17, 668D

3. 今日、群衆は自分の衣を道に敷いた(マタイ22:8)〔引かれた句はマタイ21:8〕。また、他の者たちは今日、木々から枝を切り取り、同じように、驢馬に乗った救い主の道に敷いた。

6

Quae pia mater Ecclesia corporaliter ideo celebrat, ut fiat id, quod multo majus est, spiritaliter.

PL 17, 668D

敬虔な母である教会は、これを目に見える形で祝う。それは、はるかに大いなることが霊において成るためである。

7

Omnis quippe sancta anima Dei asina est: super asinam igitur Dominus sedet, et Hierusalem tendit; cum animas nostras inhabitans, mundum istum despicere, et coelestem patriam diligere facit.

PL 17, 668D

神の聖なる魂はみな、雌の驢馬である。その驢馬の上に主は座り、エルサレムを目指す。我々の魂のうちに住んで、この世を軽んじ、天の故郷を愛するようにさせるときに。

8

Vestimenta in via ante Deum jactatis, si viam illi ad vos veniendi praeparando, corpora vestra per abstinentiam castigatis. Ramos vero de arboribus praeciditis si sanctorum patrum virtutes amando, viam ad vos veniendi Domino praeparatis.

PL 17, 668D

諸君が衣を道の上、神の前に投げるのは、主が諸君のもとへ来る道を整えて、体を禁欲によって懲らしめるときである。枝を木々から切るのは、聖なる父祖たちの徳を愛することで、主が諸君のもとへ来る道を整えるときである。

9

Quid fuit Abraham? quid fuit Joseph? quid David? quid reliqui justi, nisi fructiferae arbores Ecclesiae Dei? Discite ab Abraham obedientiam, a Joseph castitatem, a David humilitatem, si perpetuam desideratis adipisci salutem.

PL 17, 669A

アブラハムは何であったか。ヨセフは何であったか。ダビデは。ほかの義人たちは、神の教会の実り豊かな木々でなくて何であろうか。アブラハムから服従を、ヨセフから貞潔を、ダビデからへりくだりを学べ。永遠の救いを得たいと望むなら。

10

4. Et quia palma victoriam significat, palmas in manu recte portamus, si ita ei laudes victoriae decantamus, ut etiam bene vivendo, diabolum vincere studeamus. Ideoque, fratres, scire debetis, quia sine causa ramum olivae portat, quem diabolus decipiendo superat.

PL 17, 669A

4. ヤシは勝利を意味するから、我々がヤシを手に持つのが正しいのは、勝利の賛美を彼に歌いつつ、善く生きることによって悪魔に勝とうと努めるときである。それゆえ兄弟たちよ、知れ。悪魔の欺きに負ける者がオリーブの枝を持つのは、理由なきことである。

11

Redite ergo ad conscientias vestras, charissimi, et videte si spiritaliter facitis, quod corporaliter agitis.

PL 17, 669A

だから、いとも愛する者たちよ、諸君の良心に立ち帰り、体で行っていることを霊において行っているかを見よ。

12

5. Denique firmissime credentes, intelligite quia nostrum periculum est, si mysteria nostri Salvatoris vobis non annuntiamus: et vestrum est periculum, si ea parvi pendatis.

PL 17, 669B

5. 実に、固く信じて、悟れ。我々の救い主の奥義を諸君に告げ知らせないなら、それは我々の危険であり、諸君がそれを軽んじるなら、それは諸君の危険である。

13

Monemus itaque ut quanto magis solemnitas paschalis appropinquat, tanto magis vos praeparare curetis, mundantes vos ab omni invidia, odio, convicio, maledicto, ac detractione; ut digne illam diem celebrare possitis.

PL 17, 669B

それゆえ我々は勧める。復活祭の祭日が近づくにつれて、ますます自らを整えることに努めよ。あらゆる嫉妬、憎しみ、罵り、悪口、中傷から自らを清め、その日をふさわしく祝うことができるように。

14

6. Dimittite illis qui in vos peccaverunt, ut vestra vobis Dominus dimittat peccata; quoniam qui vel contra unum hominem odium aut iram tenuerit, malo suo pascha celebrabit; quia non manducabit cum Petro vitam, sed cum Juda mortem in sancta communione accipiet: quod ille a vobis avertat, qui vos potestate creavit, pietate redemit, Jesus Christus Dominus noster, qui cum Patre et Spiritu sancto vivit per cuncta saecula, amen.

PL 17, 669B

6. 諸君に対して罪を犯した者たちを赦せ。主が諸君の罪を諸君に赦すためである。たとえ一人の人に対してでも、憎しみや怒りを持ち続ける者は、自らの災いのうちに復活祭を祝うことになる。ペトロとともに生命を食べるのではなく、ユダとともに死を、聖なる交わりにおいて受けるからである。それを諸君から遠ざけるように、権能によって諸君を造り、慈しみによって贖った我々の主イエス・キリストが。彼は父と聖なる霊とともに、すべての世々にわたって生きる。アーメン。

Sermo XXXIII. De jejuniis Quadragesimae XVII

第33説教 四旬節の断食について 17PL 17, 669C
1

1. Propitia divinitate, ecce jam pene transegimus quadragesimae indicta jejunia, et praecepta Christi Domini abstinentiae devotione complevimus.

PL 17, 669C

1. 神性が好意を示したので、見よ、我々は定められた四旬節の断食をほぼ終えた。そして主キリストの命令を、禁欲への献身をもって果たした。

2

Superest nunc ut quemadmodum famuli ejus Moyses (Exod. XXXIV, 28) et Elias (III Reg. XIX, 8) hunc sacratissimum numerum observando, gratiam meruerunt: ita et nos hoc ipsum tempus custodiendo mereamur, sitque similis remuneratio in perceptione praemii, quorum similis labor est in observatione jejunii.

PL 17, 669D

今や残るのは次のことである。その僕であるモーセ(出エジプト記34:28)とエリヤ(列王記三19:8)が、この最も聖なる数を守って恩寵に値したように、我々もまた、この同じ時を守ることによって値するようになることである。断食を守るという労苦が同じである者たちには、褒美を受けるときの報いも同じであるように。

3

2. Elias enim (III Reg. XVIII, 42 et seq.) , cum esset clausum humanis iniquitatibus coelum, et nulla mundanis rebus desuper pluviarum stillaret ubertas, atque omnia longae siccitatis squalore languerent, et esset fames magna universo generi humano, quoniam enim coelum pluviam non dabat, nec terra pabulum germinabat, tunc Elias sanctus reseravit jejuniis suis coelum, terram orationibus fecundavit.

PL 17, 669D

2. 実に、エリヤ(列王記三18:42以下)のとき、天は人間の不法によって閉ざされ、地上の物には上から降る雨の豊かさが一滴もなく、すべてが長い日照りの汚れの中で衰え、全人類に大きな飢えがあった。天が雨を与えず、地も糧を芽吹かせなかったからである。そのとき聖なるエリヤは、自らの断食によって天を開き、祈りによって地を豊かにした。

4

Illius enim siccitatem convertit in pluviam, hujus sterilitatem resolvit in partum; tanta enim ejus precibus orbem terrarum imbrium largitas irrigavit, ut arida revirescerent, mortua resurgerent, languentia sanarentur.

PL 17, 670A

実に彼は、天の日照りを雨に変え、地の不毛を実りへと解いた。彼の祈りによって、世界を雨の豊かさが潤したので、乾いたものは緑を取り戻し、死んだものは起き上がり、衰えたものは癒やされた。

5

Et ita rebus cunctis fontium quidam meatus infusus est, ut purificatione facta per pluviam, omnium creaturarum vitia lavarentur, atque inundationis illius beneficio totius mundi species innovata consurgeret.

PL 17, 670A

こうして万物に、泉の水路のようなものが注ぎ込まれ、雨による清めがなされて、すべての被造物の傷が洗われ、あの溢れる水の恩恵によって、全世界の姿が新たにされて立ち上がった。

6

3. Igitur et nos eadem quae Elias observantes jejunia, adhibitis precibus clausum coelum nostris competentibus reseremus; quatenus illos lavacri salutaris imber illuminet.

PL 17, 670A

3. それゆえ我々もまた、エリヤが守ったのと同じ断食を守り、祈りを用いて、閉ざされた天を、我々の洗礼の志願者たちのために開こう。救いの洗いの雨が、彼らを照らすためである。

7

Clausum enim illis est coelum, quamdiu nondum de coelo Spiritus sanctus adveniens, eorum corda vivificat: siccitatem quodammodo patiuntur, quia nondum gratia baptismatis irrigantur.

PL 17, 670B

実に彼らにとって、天は閉ざされている。天から聖なる霊が来て、彼らの心を生かすまでは。彼らはいわば日照りに苦しんでいる。まだ洗礼の恩寵に潤されていないからである。

8

Laborant etiam fame magna, quoniam velut esurientes, coelestia sacramenta desiderant. Reseremus ergo illis coelum, ut adveniente desuper spiritali pluvia, eorum terra lavacri irriguo satietur, et delictorum sterilitate deposita, incipiant fructus germinare virtutum.

PL 17, 670B

彼らはまた大きな飢えに苦しんでいる。飢えた者のように、天の秘跡を切望しているからである。それゆえ、彼らのために天を開こう。上から霊の雨が来て、彼らの地が洗いの流れに満たされ、罪の不毛を脱ぎ捨てて、徳の実が芽吹き始めるためである。

9

Etenim coelestis imber vitia peccatorum diluit, justitiae incrementa producit, decutit aridum concupiscentiae pulverem, laetificat utilem castimoniae puritatem, obruit avaritiae sordidam faecem, nutrit aeternam misericordiae largitatem.

PL 17, 670B

実に天の雨は、罪の悪徳を洗い流し、正義の成長を生み出し、欲望の乾いた塵を振り払い、貞潔の有益な清さを喜ばせ、貪欲の汚らわしい澱を覆い、慈しみの永遠の豊かさを養う。

10

Sicut enim superveniente Eliae pluvia, omne pabulum terra produxit; ita et superveniente Christi lavacro, omnem justitiam anima germinavit.

PL 17, 670C

実に、エリヤのもとに雨が降ったとき、地があらゆる糧を生じたように、キリストの洗いが臨んだときも、魂はあらゆる正義を芽生えさせた。

11

Et sicut illic pluviarum fontes irrigaverunt orbem, ut vivificarentur herbarum mortificata jam semina: ita et fons baptismatis irrigat genus hominum, ut animarum mortificata corda vivificet.

PL 17, 670C

またあの場所で、雨の泉が世界を潤し、すでに死んでいた草の種が生かされたように、洗礼の泉も人類を潤し、魂の死んだ心を生かす。

12

Hoc ergo observantium ista jejunia est meritum, ut orationibus eorum aut innovetur mundus, aut fratres denuo renascantur.

PL 17, 670C

それゆえ、これらの断食を守る者たちの功績とは、その祈りによって、世界が新たにされるか、あるいは兄弟たちが再び新たに生まれるか、ということである。

13

4. Reserandum igitur competentibus nostris est coelum, quoniam adhuc clausum est apud illos; clausum est enim coelum illis, quoniam mysterium nondum pervident Trinitatis.

PL 17, 670C

4. それゆえ、我々の洗礼の志願者たちのために天を開かねばならない。彼らのもとでは天がまだ閉ざされているからである。実に彼らにとって天が閉ざされているのは、三位一体の奥義がまだ見えていないからである。

14

Clauso enim sibi coelo, super coelum quid agatur, ignorant: nec scire possunt quae sit Filii Patrisque substantia; nisi prius mundi elementa transcenderint.

PL 17, 670C

実に、天が自分に対して閉ざされていれば、天の上で何が行われているかを知らない。子と父の実体が何であるかも、知ることができない。まず世の元素を超え出なければ。

15

Tunc enim poterit quis Trinitatis aspicere divina mysteria, cum coelos sua virtute habuerit apertos, sicut beatus Stephanus martyr reseravit sibi martyrio suo coelos, et stantem vidit ad Patris dexteram Salvatorem, secundum quod ipse ait: Ecce video coelos apertos, et stantem Jesum ad dexteram Dei (Act. VII, 55) .

PL 17, 670D

実に、人が三位一体の神的な奥義を見ることができるのは、自らの徳〔virtus。「力」とも読める〕によって天を開いたときである。福なる殉教者ステファノが、自らの殉教によって天を開き、救い主が父の右に立つのを見たとおりである。彼自身が言ったとおりである。「見よ、私は天が開け、イエスが神の右に立っているのを見る」(使徒言行録7:55)。

16

Ergo cui clausi sunt coeli, agendum est ut aperiantur illi, quatenus super coelos Christum possit aspicere; nam quamdiu clausi sunt homini, Christum non potest videre regnantem. 5. Quemadmodum autem clausi coeli aperiendi sint, inquirere nos oportet.

PL 17, 670D

それゆえ、天が閉ざされている者は、それが自分に開かれるよう努めねばならない。天の上にキリストを見ることができるようになるためである。人にとって天が閉ざされている間は、統べているキリストを見ることができない。5. では、閉ざされた天をどのようにして開くべきか、我々は尋ねねばならない。

17

Puto autem aliter eos aperiri non posse, nisi claves Petri apostoli sumpserimus, quas Domino largiente suscepit, sicut ipse dixit: Tibi dabo claves regni coelorum (Matth. XVI, 18) . Immo rogemus Petrum, ut ipse nobis tamquam bonus janitor regiae coelestis aperiat.

PL 17, 671A

私は思う。使徒ペトロの鍵を受け取るのでなければ、天は別の仕方では開かれえない。ペトロは主が授けるままにその鍵を受けた。主自身が言った。「私は汝に天の国の鍵を与える」(マタイ16:18)〔引かれた句はマタイ16:19〕。むしろペトロに願おう。彼が善き門番として、我々のために天の王宮を開いてくれるように。

18

Quae autem ista clavis sit, diligentius requiramus. Clavem Petri, fidem esse dixerim Petri, per quam coelos aperuit, penetravit inferna securus, maria calcavit intrepidus.

PL 17, 671A

では、この鍵とは何であるかを、さらに丁寧に尋ねよう。ペトロの鍵とは、ペトロの信仰であると私は言いたい。それによって彼は天を開き、恐れずに冥界を通り抜け、臆せず海を踏んだ。

19

Tanta enim apostolicae fidei virtus est, ut cuncta illi elementa pateant, hoc est, non illi angelicae claudantur januae, non portae praevaleant tartari, non aquarum fluenta subsidant.

PL 17, 671A

実に、使徒の信仰の力は大きく、あらゆる元素が彼に開かれる。すなわち、天使の門が彼に対して閉ざされることはなく、タルタルスの門が打ち勝つことはなく、水の流れが彼の足の下で退くこともない〔subsidant。水の上を歩くペトロの足の下で水が沈み退かないことを言うと取った〕。

20

6. Ista autem ipsa clavis, quam fidem dicimus, videamus quemadmodum constet, et quemadmodum solidata sit.

PL 17, 671A

6. さて、我々が信仰と呼ぶこの鍵そのものが、どのように成り立ち、どのように固められたかを見よう。

21

Arbitror illam duodecim artificum operatione conflatam; duodecim enim apostolorum symbolo fides sancta concepta est, qui velut periti artifices in unum convenientes, clavem suo consilio conflaverunt.

PL 17, 671B

私は、それが十二人の工匠の仕事によって鋳造されたと考える。聖なる信仰は、十二人の使徒の信条によって宿されたからである。彼らは熟練の工匠のように一つに集まり、自分たちの合議によって鍵を鋳造した。

22

Clavem enim quamdam ipsum symbolum dixerim, per quod reserantur diaboli tenebrae, ut lux Christi adveniat: aperiuntur conscientiae clausa peccata, ut justitiae fulgeant opera manifesta.

PL 17, 671B

実に私は、信条そのものが一種の鍵であると言いたい。それによって悪魔の闇が開かれ、キリストの光が来る。良心の中に閉ざされていた罪が開かれ、正義の明らかな業が輝き出る。

23

Igitur haec clavis ostendenda est fratribus nostris; ut et ipsi tamquam discipuli Petri inferna sibi reserare, coelos aperire consuescant.

PL 17, 671B

それゆえ、この鍵は我々の兄弟たちに示さねばならない。彼ら自身もペトロの弟子として、冥界を自分のために開き、天を開くことに慣れるようになるためである。

Sermo XXXIV. Dominica Resurrectionis

第34説教 復活の主日PL 17, 671C
1

1. Audistis, fratres, quod sanctae mulieres, quae cum aromatibus ad monumentum venere, angelum viderunt: inquit enim: Et introeuntes in monumentum viderunt juvenem sedentem in dextris (Marc. XVI, 5) .

PL 17, 671C

1. 兄弟たちよ、諸君は聞いた。香料を持って墓に来た聖なる女たちは、天使を見た。実にこう言われている。「墓に入ると、右に座っている若者を見た」(マルコ16:5)。

2

Quis vero juvenis iste fuerit, ne ambiguitas te offenderet, alius Evangelista scripsit: Angelus enim Domini descendit de coelo, et accedens revolvit lapidem, et sedebat super eum (Matth. XXVIII, 2) .

PL 17, 671C

この若者が誰であったかについて、あなたが曖昧さにつまずかないように、別の福音書記者が書いている。「主の天使が天から降り、近づいて石を転がし、その上に座っていた」(マタイ28:2)。

3

Maria vero Magdalena, quae arctius diligebat Jesum; quia juxta sepulcrum perseveravit, Dominum prima omnium vidit, et apostolis nuntiavit.

PL 17, 671C

マグダラのマリアは、イエスをいっそう深く愛していたので、墓のそばにとどまり続け、すべての人に先んじて主を見て、使徒たちに告げた。

4

Inquit enim Joannes evangelista: Venit Maria Magdalena annuntians discipulis: Vidi Dominum, et haec mihi dixit, etc. (Joan. XX, 18) . Per quae nos monemur, ut cum aromatibus, id est, cum odore bonorum operum, et virtutibus referti Dominum quaeramus.

PL 17, 671D

実に福音書記者ヨハネは言う。「マグダラのマリアは、弟子たちに告げに来た。『私は主を見た。主はこのことを私に言った』云々」(ヨハネ20:18)。これによって我々は、香料、すなわち善い業の香りをもって、徳に満ちて、主を探すよう諭されている。

5

2. Sunt autem, charissimi, nonnulli qui videntur Dominum quaerere: sed quia otiosi sunt, et a virtutibus alieni, illum non merentur invenire, nec inventum videre. Denique quid quaerebant illae sanctae mulieres in monumento, nisi corpus Domini Jesu?

PL 17, 671D

2. しかし、いとも愛する者たちよ、主を探していると見える者の中には、怠惰で徳から遠いために、主を見いだすことにも、見いだした主を見ることにも値しない者がいる。実に、あの聖なる女たちは墓で、主イエスの体のほかに何を探していたか。

6

Et vos quid quaeritis in Ecclesia nisi Jesum, id est, Salvatorem? Sed si cupitis illum invenire, orto sole, ut istae mulieres, venite, id est, non sint in cordibus vestris tenebrae vitiorum; carnalia enim desideria, et mala opera tenebrae sunt.

PL 17, 671D

諸君は教会でイエス、すなわち救い主のほかに何を探しているか。もし主を見いだすことを望むなら、あの女たちのように、日が昇ってから来よ。すなわち、諸君の心に悪徳の闇がないようにせよ。肉の欲望と悪い業は闇だからである。

7

In quorum vero cordibus tales tenebrae sunt, non vident lucem, non intelligunt Christum; quia Christus lux est.

PL 17, 672A

実に、その心にそのような闇がある者たちは、光を見ず、キリストを悟らない。キリストは光だからである。

8

Repellite igitur, a vobis, fratres, tenebras, id est, omnes delectationes, et omnia opera mala, et curate habere aromata, hoc est, orationem mundam, dicentes cum psalmista: Dirigatur, Domine, oratio mea, sicut incensum in conspectu tuo (Psal. CXL, 2) .

PL 17, 672A

それゆえ、兄弟たちよ、闇、すなわちあらゆる快楽とあらゆる悪い業を諸君から退け、香料、すなわち清い祈りを持つよう努めよ。詩篇の作者とともに言え。「主よ、私の祈りが、香のように汝の前に立ち上るように」(詩篇140:2)。

9

3. Attendite insuper quod audistis: nempe Maria Magdalena, quia perseverando ad monumentum, quem quaerebat, invenit; quoniam qui perseveraverit usque in finem, hic salvus erit (Matth. X, 22) .

PL 17, 672A

3. さらに、諸君が聞いたことに心を留めよ。マグダラのマリアは、墓にとどまり続けたので、探していた者を見いだしたのである。「終わりまで耐え忍ぶ者は、この者が救われる」(マタイ10:22)からである。

10

Unde sicut necesse est ut malum a vobis repellatis; ita expedit omnino ut in bono, quod jam inchoastis, firmissime perseveretis, si Dominum videre et ad coelestem patriam pervenire desideratis.

PL 17, 672A

だから、諸君が悪を自分から退けねばならないのと同様に、諸君がすでに始めた善にも、最後まで揺るぎなくとどまることが、全く益になる。主を見て、天の故郷に至ることを望むのであれば。

11

4. Denique quia sanctum pascha celebratis, debetis scire, fratres, quid sit pascha. Pascha vero transitus dicitur; ideo autem tali nomine vocata est ista festivitas, quia in ipsa transierunt filii Israel ex Aegypto, et ipse Filius Dei transivit ex hoc mundo ad Patrem.

PL 17, 672B

4. 実に、諸君は聖なる復活祭を祝っているのだから、兄弟たちよ、パスカとは何かを知らねばならない〔パスカは、ヘブライ語の「過越」に当たる語であり、復活祭の名でもある〕。パスカは「過ぎ越し」と言われる。この祝いがその名で呼ばれたのは、その日にイスラエルの子らがエジプトから過ぎ越し、神の子自身がこの世から父のもとへ過ぎ越したからである。

12

Verum quid vobis prodest quod Pascha celebretis, si non imitamini quod colitis? hoc est, si non transitis ab Aegypto, id est, a tenebris vitiorum ad lucem virtutum, et a mundi hujus amore ad desiderium coelestis patriae?

PL 17, 672B

しかし、もし諸君が崇めるものを倣わないなら、復活祭を祝って何の益があるか。すなわち、エジプトから、つまり悪徳の闇から徳の光へ、またこの世への愛から天の故郷への望みへと、過ぎ越さないなら。

13

Nam sunt multi qui gaudent in ista festivitate, et colunt hanc solemnitatem; et tamen male, et malo suo, quia non transierunt ex hoc mundo ad Patrem, id est, non transeunt a mundi cupiditate, et a carnali delectatione ad coelestis patriae amorem.

PL 17, 672B

実に、この祝いを喜び、この祭日を祝う者は多い。それでも、悪しく、自らの災いとして祝っている。この世から父のもとへ過ぎ越していないからである。すなわち、世の欲から、また肉の快楽から、天の故郷への愛へと過ぎ越さないからである。

14

O miseri christiani, qui in Aegypto sunt, id est, sub potestate diaboli, et gaudent in malis! Moneo quapropter vos, fratres, ut pascha rite celebretis, id est, transitum faciatis.

PL 17, 672C

ああ、哀れなキリスト教徒たちよ。エジプトにいる者たち、すなわち悪魔の支配のもとにいて、悪を喜ぶ者たちよ。それゆえ、兄弟たちよ、諸君に勧める。復活祭をふさわしく祝え、すなわち過ぎ越しを行え。

15

Quicumque mali hanc festivitatem celebratis, transite de vitiis ad virtutes: quicumque vero boni, transite de virtutibus ad virtutes; et ita ut nullus remaneat in vobis, qui transitum non faciat.

PL 17, 672C

この祝いを祝う者のうち、悪しき者は誰であれ、悪徳から徳へ過ぎ越せ。善き者は誰であれ、徳から徳へ過ぎ越せ。こうして、諸君のうちに、過ぎ越しを行わずにとどまる者が一人もないようにせよ。

16

5. Et sicut Judaei quando pascha celebrabant, septem dies azyma comedebant; ita omnis christianus, qui veri Agni, id est, Christi, carnem comedit, per omne tempus vitae suae, quod per septem volvitur dies, simpliciter et innocenter debet conversari.

PL 17, 672C

5. ユダヤ人が過越を祝ったとき七日のあいだ種なしパンを食べたように、真の子羊、すなわちキリストの肉を食べるキリスト教徒は誰でも、七日で巡る自らの生涯の全期間にわたって、素朴に、無垢に生きねばならない。

17

Videte, fratres, videte ne fermentum vetus sit apud vos, sicut monet Apostolus, dicens: Expurgate vetus fermentum (I Cor. V, 7) , id est, veteris hominis conversationem.

PL 17, 672C

兄弟たちよ、見よ、見て、諸君のもとに古いパン種がないようにせよ。使徒がこう言って諭すとおりである。「古いパン種を除き去れ」(一コリント5:7)、すなわち、古い人の生き方を。

18

Tunc enim eritis veri christiani, si omne malum declinaveritis, quod designatur per vetus fermentum, et quod in baptismo promisistis, fideliter custodieritis, quod ipse vobis concedat, qui vivit et regnat per infinita saecula saeculorum, amen.

PL 17, 672D

実に、古いパン種で示される一切の悪を避け、洗礼で約束したことを忠実に守るなら、そのとき諸君は真のキリスト教徒となる。そのことを、世々限りなく生き、統べる彼が、諸君に与えるように。アーメン。

Sermo XXXV. De mysterio Paschae II

第35説教 復活祭の奥義について 2PL 17, 673A
1

CAPUT PRIMUM.--1. Paschae mysterium de fide omnibus credentibus in Christo renatis, recidivatum fidei annuae felicitatis gaudium et gloriam ministrat.

PL 17, 673A

第1章——1. 復活祭の奥義は、信仰によってキリストにあって新たに生まれたすべての信じる者たちに、年ごとに繰り返される信仰の幸いの喜びと栄光を与える。

2

Quod quidem sacrum nomen ab ipsius Domini passione descendit; pascha enim passio est Salvatoris, sicut beatus Apostolus dicit: Pascha enim nostrum immolatus est Christus (I Cor. V, 7) .

PL 17, 673A

この聖なる名は、主自身の受難に由来する。実にパスカ〔ヘブライ語の「過越」に当たる語。復活祭の名でもある〕とは救い主の受難だからである〔pascha の名を passio(受難)と結びつけて由来を説く〕。福なる使徒が言うとおりである。「我々のパスカであるキリストは、屠られた」(一コリント5:7)。

3

Ad hoc enim humanum corpus Christus accipiens, se in passionem paschae mysterio consecravit; ut quisquis hujus muneris per fidem participationem esset indeptus, consortio Dominicae felicitatis dignus merito censeretur.

PL 17, 673A

実に、このためにキリストは人間の体を受け、復活祭の奥義によって自らを受難へと聖別した。この賜物に信仰によってあずかった者は誰でも、主の幸いの交わりにふさわしい者と判断されるためである。

4

CAPUT II.--2. Est enim pascha vere anni principium, primi mensis exordium, novella germinum reparatio, ac tetrae hiemis nocte discussa, primi veris restituta jucunditas.

PL 17, 673A

第2章——2. 実に復活祭は、まことに年の初め、第一の月の始まり、芽生えの新たな回復であり、険しい冬の夜が払われて、最初の春の楽しさが取り戻されたときである。

5

Hoc, inquam, tempore visibilium et invisibilium conditor Deus, defixo hamo coeli machinam suspendens, idem solis ardore radiavit, splendorem lunae solatio noctis attribuit, pendentem coeli cameram splendentium siderum decoravit ornatu, mare certis littorum finibus coercens, concavae ac stridentis undae aestum metas statuti limitis jussit haud excedere.

PL 17, 673B

この時、見えるものと見えないものの造り主である神は、鉤を打ち込んで天の仕掛けを吊り〔defixo hamo(鉤を打ち込んで)の意味は定かでない。字義どおり訳した〕、同じ神が太陽の熱で輝かせ、月の輝きを夜の慰めとして与え、垂れた天の穹窿を輝く星々の飾りで装い、海を岸辺の定まった境に抑え、うつろにきしむ波のうねりに、定められた限りを越えてはならないと命じた。

6

Et ut plana mundi facies oculorum eminus subtraheretur aspectu, ad hoc in ornatum mundialis fabricae, nemorosi colles atque excelsi constituti sunt montes; ut iterum mortalibus campestris ornatus jucundior adveniret.

PL 17, 673B

また、世界の平らな面が遠くから眼の視野に入らないように、世界の造りの飾りとして、木の茂る丘と高い山々が据えられた〔ut plana mundi facies … subtraheretur aspectu の係りは定かでない。丘と山が平らな地を遠くの眺めから隠すの意と取った〕。それは、野の飾りが、死すべき者たちのもとに再び現れるとき、いっそう楽しく訪れるためである。

7

CAPUT III.--3. Ipseque homo divini opificii dignatione formatus ad hoc terrestris creaturae effectus est dominus, ut divinis institutionibus parens, ejus tantum et voluntatem servaret, qui se in tantis rebus dominum praefecisset ex nihilo.

PL 17, 673B

第3章——3. 人自身も、神の造りのはからいによって形づくられ、そのためにこそ地上の被造物の主とされた。それは、神の定めに従う者として、無から〔造って〕これほどの事物の上に彼を主として置いた者の意志〔se は人を指すと取った〕だけを守るためであった。

8

Qui in ipso exordio (Gen. III, 6 et seq.) non nescius, depravatus invidia, dum super indultum Dei opificium cupit fieri, quod natura non dederat, amisit gratiam, quam Creatoris pietas attribuerat: continuo ob concupiscentiam diabolicae deceptionis sententiam mortis praevaricator incurrens, etiam ad futurae ex se stirpis originem propagavit; ut divina hoc loco recte sententia compleretur: Invidia diaboli mors introivit in orbem terrarum (Sap. II, 24) .

PL 17, 673C

彼は、まさにその初めに(創世記3:6以下)、知らぬわけではなかったのに〔Qui … non nescius の構文は緩い。こう取った〕、妬みに堕落させられ、与えられた神の造りを超えて、本性が与えなかったものになろうと望んだとき、造り主の慈しみが授けた恩寵を失った。たちまち、悪魔の欺きによる欲望のゆえに、背反者として死の宣告を招き、自らから生じる将来の子孫の起源にまで、それを広げた。こうして、この箇所で神の宣告が正しく成就する。「悪魔の妬みによって、死が世界に入った」(知恵の書2:24)。

9

Ita per occasionem delicti, in universis peccatoribus diabolus mortis est sortitus imperium, atque omnes a Deo deviantes, peccati vinculo obstrictos, squalentis tartari clausos ergastulo possidebat.

PL 17, 673C

こうして、罪の機会によって、悪魔はすべての罪人の上に死の支配を得、神から逸れて罪の鎖に縛られた者たちをみな、汚れたタルタルスの牢に閉じ込めて、所有していた。

10

CAPUT IV.--4. Quorum interitum dolens divina censura, non per servum vatem, nec per angelum invisibilem: sed ad hoc per substantiam humanae carnis in homine Deus veniens habitavit; ut honestam vivendi formam mortalibus daret, et temporariis aeternam in se credentibus vitam exemplo suae mortis ac resurrectionis aperiret.

PL 17, 673D

第4章——4. 神の裁定は、彼らの滅びを嘆き、僕である預言者によってでも、見えない天使によってでもなく〔この文は主語 divina censura を受ける述語を欠く。「救いをもたらした」の意を補って読む〕、まさにそのために、人間の肉の実体を通して、人の内に神が来て住んだ。それは、生きるための立派な型を死すべき者たちに与え、自らを信じる時の中の者たちに、永遠の生命を、自らの死と復活の模範によって開くためであった。

11

Ut enim incredulitas, et simulacrorum cultus coeli aditum clauserat; ita inferni baratrum praevaricatoris perfidia procurarat.

PL 17, 673D

実に、不信仰と偶像礼拝が天への入口を閉ざしたように、背反者の背信が冥界の深淵を用意したのである。

12

5. In quorum suppliciis usque ad adventum Salvatoris Domini Jesu Christi diabolus per mortem regnavit, donec humanae carnis ad Deum attemperata substantia, immaculatum corpus conditioni mortis addixit.

PL 17, 674A

5. 彼らの責め苦のうちで、悪魔は救い主、主イエス・キリストの到来まで、死によって支配した。神に調和させられた人間の肉の実体が、汚れのない体を死の条件に委ねるまで。

13

Expers peccati Christus, cum ad tartari ima descenderet, seras inferni januasque confringens, vinctas peccato animas, mortis dominatione destructa, e diaboli faucibus revocavit ad vitam; atque ita divinus triumphus aeternis characteribus est conscriptus, dum dicit: Ubi est, mors, aculeus tuus? ubi est, mors, victoria tua (I Cor. XV, 55) ?

PL 17, 674A

罪のないキリストは、タルタルスの最も深いところへ下ったとき、冥界の閂と戸を砕き、罪に縛られた魂たちを、死の支配を滅ぼして、悪魔の口から命へと呼び戻した。こうして神の凱旋は永遠の文字で記された。「死よ、汝の刺はどこにあるか。死よ、汝の勝利はどこにあるか」(一コリント15:55)と言うとおりである。

14

6. Quam felicitatem reparatae salutis Paulus recolens clamat: Sicuti per Adam mors intravit in hunc mundum, ita et per Christum salus restituta est mundo (Ibid., 22) ; et iterum: Primus homo de terra terrenus, secundus homo de coelo coelestis (Ibid., 47, 49) .

PL 17, 674A

6. 回復された救いのこの幸いを思い起こして、パウロは叫ぶ。「アダムによって死がこの世に入ったように、キリストによって救いがこの世に回復された」(一コリント15:22)。さらに言う。「第一の人は地から出て地に属し、第二の人は天から出て天に属する」(一コリント15:47, 49)。

15

Et adjiciens ait: Sicut portavimus imaginem terreni, id est, vetusti hominis in crimine, sic portemus imaginem coelestis, id est, suscepti, redempti, reparati; ac purificati hominis salutem teneamus in Christo, quia idem ipse Apostolus ait (Ibid., 23) : Initium Christus, id est, auctor resurrectionis et vitae; deinde hi qui sunt Christi, id est, qui in forma puritatis ejus viventes, de spe resurrectionis ejus securi erunt, cum ipso coelestis promissi gloriam possessuri, sicut ipse Dominus in Evangelio ait: Qui, inquit, me secutus fuerit, non peribit: sed transiet de morte ad vitam (Joan. V, 24) .

PL 17, 674B

さらに付け加えて言う。「我々が地に属する者の像を負ったように」、すなわち罪過のうちにある古い人の像を負ったように、「天に属する者の像を負おう」、すなわち受け取られ、贖われ、回復された人の像を。そして、清められた人の救いを、キリストにあって保とう。同じ使徒が言うからである(一コリント15:23)。「初めはキリスト」、すなわち復活と命の創始者。「次に、キリストに属する者たち」、すなわち、彼の清さの型に従って生きる者たち。彼らは彼の復活の望みによって安んじ、彼とともに、約束された天の栄光を所有するであろう。主自身が福音書で言うとおりである。「私に従う者は滅びず、死から命へと移る」(ヨハネ5:24)。

16

7. Ita Salvatoris passio, vitae humanae salus est. Ad hoc enim pro nobis mori voluit, ut nos in eum credentes perpetuo viveremus. Voluit pro tempore fieri quod nos sumus, ut nos aeternitatis ejus promissionem indepti, cum eodem perpetuo viveremus.

PL 17, 674B

7. こうして、救い主の受難は、人の命の救いである。実に彼は、我々のために死ぬことを望んだ。彼を信じる我々が、永遠に生きるためである。彼は、一時のあいだ、我々であるものとなることを望んだ。彼の永遠の約束に達した我々が、彼とともに永遠に生きるためである。

17

CAPUT V.--8. Haec, inquam, illa est coelestium mysteriorum gratia, hoc paschae donum, haec optabilis anni festivitas, haec exordia gignentium rerum.

PL 17, 674C

第5章——8. 私は言う。これこそ、天の奥義の恩寵、復活祭の賜物、望ましい年の祝い、生じるものの始まりである。

18

Hinc vitalis lavacri sacrae Ecclesiae editi puerperio infantes, parvulorum simplicitate renati, balatu innocentis perstrepunt conscientiae. Hinc casti patres, pudicae etiam matres novellam per fidem stirpem prosequuntur innumeram.

PL 17, 674C

ここから、命の洗いにより、聖なる教会の産みの苦しみから生まれた幼な子たちが、幼子の素朴さで新たに生まれ、無垢な良心のめえという声で賑わう。ここから、貞潔な父たち、慎み深い母たちも、信仰によって、数えきれぬ新しい子孫を伴う。

19

Hinc sub fidei arbore ab utero fontis innocui cereorum splendet ornatus. Hinc coelestis meriti sanctificantur munere, et sacramenti spiritalis celebri mysterio saginantur.

PL 17, 674C

ここから、信仰の木の下で、無垢な泉の胎から、ろうそくの飾りが輝く。ここから、天の功績の賜物によって聖とされ、霊の秘跡の盛大な奥義によって養われる。

20

Hinc unius plebis gremio beatae Ecclesiae nutrita fraternitas, unicae divinitatis substantiam, ac virtutis trium nomen adorantes, psalmum annuae festivitatis cum Propheta concelebrant: Hic est dies quem fecit Dominus, exsultemus et laetemur in eo (Psal. CXVII, 24) .

PL 17, 674D

ここから、一つの民の懐、福なる教会の懐に養われた兄弟の集いが、唯一の神性の実体と、三者の力の名〔virtutis trium nomen の係りは定かでない。「三者の力の名」と取った〕とを礼拝し、預言者とともに年ごとの祝いの詩篇を歌う。「これは主が造った日である。この日に我々は喜び、楽しもう」(詩篇117:24)。

21

9. Quis, inquam, dies? Nempe ille qui attribuit vivendi principium, lucis exordium, auctor luminis, id est, ipse Dominus Jesus Christus, qui de semetipso ait: Ego sum, inquit (Joan. XI, 9) , dies: qui per diem ambulat, non offendit, id est, qui Christum in omnibus sequitur, per ejus vestigia usque ad aeternae lucis solium transmeavit; sicut ipse Patrem pro nobis adhuc in corpore constitutus orat dicens: Pater, volo ut ubi ego sum, ibi sint et hi qui in me crediderunt; ut sicut tu in me, et ego in te, ita et illi maneant in nobis (Joan. XVII, 24) .

PL 17, 674D

9. 私は言う、どの日か。それはまさに、生きることの始まりと光の初めを与える日、光の創始者、すなわち主イエス・キリスト自身である。彼は自らについて言う。「私は日である」と彼は言う(ヨハネ11:9)〔ヨハネ11:9が当たるのは、続く「昼に歩む者はつまずかない」の句〕。「昼に歩む者はつまずかない」、すなわち、すべてにおいてキリストに従う者は、その足跡をたどって、永遠の光の座にまで渡った。彼自身が、なお体にあるまま、我々のために父に祈って言うとおりである。「父よ、私は望む。私のいる所に、私を信じた者たちもいるように。汝が私の内に、私が汝の内にあるように、彼らも我々の内にとどまるように」(ヨハネ17:24)〔後半の句はヨハネ17:21に当たる〕。

22

10. Hic, inquam, exsultationis et laetitiae dies est, in quo promissum perfectae gloriae consecuti, recte plebs sancta ad instar Angelorum futurae laudis mysterium, adhuc in hoc saeculo constituti, Domino cum Propheta cantamus: Hic est dies quem fecit Dominus, exsultemus et laetemur in eo, id est, auctor institutionis, redemptionis et vitae perpetuae Dominus Jesus Christus, qui (Apoc. XVII, 14) est Rex regum, et Dominus dominorum, absque initio, sine fine in Patre regnans cum Spiritu sancto, nunc et semper et in saecula saeculorum. Amen.

PL 17, 675A

10. 私は言う、これこそ歓喜と喜びの日である。この日、我々聖なる民は、完全な栄光の約束を得て、なおこの世にいながら、天使たちにならい、来るべき賛美の奥義を、預言者とともに主に歌う。「これは主が造った日である。この日に我々は喜び、楽しもう」。すなわち、制定と贖いと永遠の生命の創始者である主イエス・キリストである。彼は王の王、主の主であり(黙示録17:14)、初めなく終わりなく、父のうちに、聖なる霊とともに統べる。今も、いつも、世々限りなく。アーメン。

Sermo XXXVI. In die sancto Pentecostes

第36説教 ペンテコステの聖なる日にPL 17, 675B
1

1. Magna est, fratres charissimi, hodierna festivitas, in qua sicut audistis, acceperunt apostoli Spiritum sanctum, qui cum Patre et Filio unus et perfectus est Deus, ejusdem substantiae, majestatis, et potentiae: qui non ex tempore, sed ab aeterno a Patre Filioque inseparabiliter procedit: qui etiam Dei donum dicitur; quia et antequam esset angelus vel homo, cui daretur, jam sui natura donabile donum erat; quia charitas et amor est.

PL 17, 675B

1. いとも愛する兄弟たちよ、今日の祝いは大きい。諸君が聞いたとおり、この日に使徒たちは聖なる霊を受けた。聖なる霊は、父および子とともに唯一の完全な神であり、同じ実体、威光、力を持つ。時からではなく永遠から、父と子から分かたれることなく発出する。また神の賜物とも呼ばれる。天使や人が、それを与えられる者として存在する前から、すでにその本性によって、与えられうる賜物であったからである。それは愛〔caritas〕であり、愛情〔amor〕だからである。

2

Unde non solum patriarchis atque prophetis, sed etiam et reliquis justis latenter in anima datus est; et licet aliquando manifeste, numquam tamen tam aperte datus fuisse legitur, sicut hodie, id est, decima die post Christi ascensionem; quando supra centum viginti credentes in specie ignis apparuit.

PL 17, 675C

それゆえ、聖なる霊は、族長たちや預言者たちにだけでなく、そのほかの義人たちにも、秘かに魂の内に与えられた。時には明らかに与えられたこともあるが、今日のように、これほどあらわに与えられたと読まれることはなかった。すなわち、キリストの昇天から十日目、百二十人の信じる者たちの上に〔supra は「百二十人を超える」とも読める〕、火の姿で現れたときである。

3

Sic enim lectum est, ut retinetis: Et apparuerunt illis dispertitae linguae, tamquam ignis, seditque supra singulos eorum (Act. II, 3) . 2. Videte, fratres, videte quid fecit superbia, et quid promeruit humilitas.

PL 17, 676A

実に、諸君が覚えているとおり、こう読まれた。「彼らに、分かれた舌が火のように現れ、彼らの一人ひとりの上にとどまった」(使徒言行録2:3)。2. 兄弟たちよ、見よ、高慢が何をしたか、そして謙遜が何に値したかを。

4

Superbia divisit linguas, quando turrim homines aedificare voluerunt pertingentem usque ad coelum (Gen. XI, 3) ; prius enim erat una lingua, qua homines se mutuo intelligebant, et propria mentis arcana invicem communicabant: verum ne perficerent superbi, quod coeperant, confusae sunt linguae, ac nationes divisae sunt.

PL 17, 676A

高慢は舌を分けた。人々が天にまで達する塔を建てようとしたときである(創世記11:3)〔引かれた句は創世記11:4〕。それ以前は一つの舌があり、人々はそれで互いに理解し合い、心の秘めたことを互いに伝え合っていた。しかし、高慢な者たちが始めたことをやり遂げないように、舌は乱され、諸民族は分けられた。

5

Hodierna vero die cum propter humilitatem Spiritum sanctum accepissent credentes, coeperunt omnibus linguis loqui.

PL 17, 676A

ところが今日、信じる者たちは、謙遜のゆえに聖なる霊を受け、あらゆる舌で語り始めた。

6

Abjicite quapropter a vobis, fratres, superbiam; quoniam omnes superbi filii sunt diaboli; et estote humiles, ut Spiritus sancti gratiam accipere, et filii Dei vocari mereamini.

PL 17, 676B

それゆえ、兄弟たちよ、高慢を諸君から投げ捨てよ。高慢な者はみな悪魔の子だからである。へりくだる者となれ。聖なる霊の恩寵を受け、神の子と呼ばれるにふさわしくなるためである。

7

Sint munda corda et corpora vestra ab omnium peccatorum sordibus; quia Spiritus sanctus non habitat in corpore subdito peccatis (Sap. I, 4) .

PL 17, 676B

諸君の心と体が、あらゆる罪の汚れから清くあるようにせよ。聖なる霊は、罪に服した体には住まないからである(知恵の書1:4)。

8

3. Si vascula prius mundatis, in quibus aliquid pretiosum servare vultis, et domos vestras praeparatis et ornatis, quando potentem personam exspectatis; multo magis mundanda sunt corda ab odio et ira atque invidia et omni malitia, et maxime ab immunditia atque avaritia; ut Spiritus sanctus ad vos venire, et apud vos mansionem facere non dedignetur.

PL 17, 676B

3. 諸君は、何か貴いものを保とうとする小さな器をまず清め、有力な人物を待つときには、自分の家を整えて飾る。それならば、心はなおさら、憎しみ、怒り、妬み、あらゆる悪意から、とりわけ不潔と貪欲から清めねばならない。聖なる霊が、諸君のもとに来て、諸君のもとに住まいを作ることを、よしとしないことがないようにするためである。

9

Et sicut nobilis homo in fetido loco, et stercoribus pleno sua sponte non habitat; ita Spiritus sancti gratia non visitat animam, quae in fetore peccatorum perseverat.

PL 17, 676C

また、高貴な人が、悪臭を放つ、汚物に満ちた場所に自ら進んで住まないように、聖なる霊の恩寵は、罪の悪臭の中にとどまる魂を訪れない。

10

Ideoque necesse est, fratres, ut in adventu Spiritus sancti domos animarum vestrarum adornetis bonorum operum floribus, easque repleatis pretioso castitatis odore, et benevolentiae balsamo; ut Spiritum sanctum in vobis habitare delectet, cum Patre et Filio per omnia saecula saeculorum, amen.

PL 17, 676C

だから兄弟たちよ、聖なる霊が到来するとき、諸君の魂の家を、善い業の花で飾り、貞潔の貴い香りと好意の香油で満たさねばならない。聖なる霊が、父と子とともに、すべての世々に、諸君のうちに住むことを喜ぶようにするためである。アーメン。

Sermo XXXVII. De mirabilibus

第37説教 奇跡についてPL 17, 676D
1

1. Quantorum mirabilium operator sit Dominus Jesus Christus, intelligere possumus ex hac evangelica lectione, quae describit tanta per eum beneficia in populum fuisse collata; ut provocatae hominum turbae ad audiendum illum magis irruerent, quam rogarent: et medicinam salutis non sperarent per humilitatis gratiam, sed per importunitatis injuriam; ita ut irruentes, sicut ait Evangelium (Luc. V, 1 et seq.) , turbas a Domino Jesu non desertum separaret, non Synagoga repelleret, non reverentia divinitatis arceret.

PL 17, 676D

1. 主イエス・キリストがどれほど多くの驚くべき業を行う者であるかを、我々はこの福音書の朗読から理解できる。そこには、彼によって民にこれほどの恩恵が与えられたことが記されている。人々の群衆は駆り立てられ、彼の言葉を聞こうと、願うよりもむしろ押し寄せ、救いの薬を、謙遜の好ましさによってではなく、しつこさの無礼によって望んだ。福音書が言うとおり(ルカ5:1以下)、押し寄せる彼らを、主イエスから、荒れ野が隔てず、会堂が押しのけず、神性への畏敬が遠ざけることもなかった。

2

Haec est enim consuetudo infirmantium, ut dum sperant suis aegritudinibus medicinam, ab importuna petitione non loco prohibeantur, non tempore, non pudore: sed quanto plus medetur ille, qui sanat, tanto amplius ille importunus est, qui laborat.

PL 17, 676D

実に、病む者たちの習いはこうである。自分の病に薬を望むとき、場所にも時にも恥じらいにも妨げられず、しつこく願う。癒やす者がより多く癒やすほど、苦しむ者はいっそうしつこい。

3

2. Ergo cum Dominus Jesus ab irruentibus turbis semotus, in terra esse non posset, aspiciens in mari duas naviculas, unam navem Petri omni festinatione conscendit, ut importunitatis injuriam vel aquarum natura depelleret: quia eam doctoris reverentia minime coercebat: atque exinde coepit de navicula Petri ad homines doctrinae suae verba profundere.

PL 17, 677A

2. さて、主イエスは、押し寄せる群衆から離れては地上にいることができなかった。海に二艘の小舟があるのを見て、ペトロの一艘の舟にあわてて乗り込んだ。水の性質が、しつこさの無礼を退けるためである。教える者への畏敬は、それをほとんど抑えられなかったからである。そしてそこから、ペトロの小舟から人々に向けて、自らの教えの言葉を注ぎ始めた。

4

Videte misericordiam Salvatoris: separatur quidem ab hominibus corpore, doctrinae tamen iis utilitate conjungitur. Ubique miseretur, ubique prodest. In terra positus, per tactum, languorem corporum sanat: in mari constitutus, per doctrinam vulnera curat animarum.

PL 17, 677A

救い主の慈しみを見よ。体は人々から離れているが、教えの益によって彼らと結ばれている。どこでも憐れみ、どこでも益を与える。地にいては、触れることによって体の病を癒やし、海にいては、教えによって魂の傷を治す。

5

3. Sed videamus quae sit ista navicula Simonis Petri, quam ad docendum de duabus magis opportunam Dominus judicavit, quae et tutum Salvatorem praestet ab injuria, et credulitatis hominibus largiatur eloquia; invenimus enim jam Dominum navigasse in alia navi, et gravibus injuriis lacessitum.

PL 17, 677B

3. では、シモン・ペトロのこの小舟が何であるかを見よう。主が、二艘のうち、教えるのにより適していると判断した舟である。この舟は、救い主を無礼から守り、人々に信仰の言葉を授ける。実に、我々は、主がすでに別の舟に乗って航海し、重い無礼にあったことを見いだす。

6

Navigavit enim cum Moyse in mari Rubro, quando populum Israel per undarum fluenta transvexit: sed gravibus est affectus injuriis, sicut ipse ait in Evangelio ad Judaeos: Si crederetis Moysi, et mihi crederetis (Joan. V, 46) .

PL 17, 677B

実に彼は、モーセとともに紅海で航海した。イスラエルの民を波の流れの間を通して渡したときである。しかし重い無礼を受けた。彼自身が福音書でユダヤ人たちに言うとおりである。「もし汝らがモーセを信じていたなら、私をも信じたであろう」(ヨハネ5:46)。

7

Injuria autem Salvatoris est incredulitas Synagogae. Ergo Petri navem elegit, Moysis deserit, hoc est, spernit Synagogam perfidam, fidelem assumit Ecclesiam.

PL 17, 677B

救い主への無礼とは、会堂の不信仰である。それゆえ彼は、ペトロの舟を選び、モーセの舟を捨てた。すなわち、背信の会堂を退け、信仰ある教会を受け入れる。

8

4. Duae enim quasi naviculae a Deo destinatae sunt, quae in hoc, tamquam in mari, mundo salutem hominibus piscarentur, sicut ait Dominus apostolis: Venite, faciam vos piscatores hominum (Matth. IV, 19) .

PL 17, 677C

4. 実に、二艘の小舟のようなものが、神によって定められた。この世界で、海にいるかのように、人々の救いを漁るためである。主が使徒たちに言うとおりである。「来よ、私は汝らを人間をとる漁師にしよう」(マタイ4:19)。

9

Ex his ergo duabus naviculis una relinquitur ad terram inanis et vacua, altera producitur in altum onusta vel plena; vacua enim Synagoga relinquitur in littore, quia Christum cum prophetarum amisit oraculis: onusta autem Ecclesia in altum assumitur, quia Dominum cum apostolorum doctrina suscepit.

PL 17, 677C

この二艘の小舟のうち、一艘は空で何も積まれず陸に残され、もう一艘は荷を満たして沖に進み出る。実に会堂は岸辺に空のまま残される。預言者たちの託宣とともにキリストを失ったからである。しかし、荷を積んだ教会は沖に引き上げられる。使徒たちの教えとともに主を迎えたからである。

10

Synagoga, inquam, remanet ad terras, quasi terrenis inhaerens operationibus: Ecclesia autem in altitudinem evocatur, tamquam coelorum profunda sacramenta discutiens; in illam scilicet altitudinem, de qua Apostolus ait: O altitudo divitiarum sapientiae et scientiae Dei! (Rom. XI, 33.) Propterea dicitur Petro: Duc in altum (Luc. V, 4.) , hoc est, in profundum disputationum generationis divinae.

PL 17, 677C

私は言う、会堂は陸にとどまる。地上の営みにしがみついているかのようである。しかし教会は深みへ呼び出される。天の深い秘義を探っているかのように。すなわち、使徒が語るあの深みである。「ああ、神の知恵と知識の富の深さよ」(ローマ11:33)。それゆえ主はペトロに言う。「沖へ漕ぎ出せ」(ルカ5:4)、すなわち、神の生まれについての議論の深みへ。

11

Quid enim tam profundum, quam quod ait Petrus ad Dominum: Tu es Christus Filius Dei vivi (Matth. XVI, 16) ? Quid tam terrenum, quam quod de Domino dixerunt Judaei: Nonne hic est filius Joseph fabri (Luc. IV, 22) ?

PL 17, 677D

実に、ペトロが主に言ったこと、「汝はキリスト、生ける神の子である」(マタイ16:16)ほど深いものがあろうか。ユダヤ人たちが主について言ったこと、「これは大工ヨセフの子ではないか」(ルカ4:22)ほど地上的なものがあろうか。

12

Ille enim altiore consilio nativitatem Christi divinitus approbavit, hi mente viperea generationem coelestem carnaliter aestimabant. Unde ait Salvator Petro: Quia non caro et sanguis tibi hoc revelavit, sed Pater meus, qui in coelis est (Matth. XVI, 17) .

PL 17, 677D

実に彼は、より高い思慮をもって、神から示されてキリストの誕生を認めた。彼らは蝮のような心で、天の生まれを肉において見積もった。それゆえ救い主はペトロに言う。「肉と血が汝にこれを啓示したのではなく、天にいる私の父が啓示した」(マタイ16:17)。

13

Pharisaeis autem dicit: Quomodo potestis bona loqui, cum sitis nequam (Matth. XII, 34) ? 5. Hanc igitur solam Ecclesiae navem ascendit Dominus, in qua Petrus magister est constitutus, dicente Domino: Super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam (Matth. XVI, 18) .

PL 17, 678A

ところがファリサイ派の人々には言う。「汝らは悪いのに、どうして良いことを語れようか」(マタイ12:34)。5. それゆえ主は、教会のこの舟だけに乗った。その舟では、ペトロが師として立てられた。主が言うとおりである。「この岩の上に私は私の教会を建てる」(マタイ16:18)。

14

Quae navis in altum saeculi istius ita natat; ut pereunte mundo, omnes quos suscipit, servet illaesos.

PL 17, 678A

この舟は、この世の沖を進み、世界が滅びるときも、自らが受け入れたすべての者を無傷で守る。

15

Cujus figuram jam in veteri videmus Testamento; sicut enim Noe arca, naufragante mundo, cunctos quos susceperat, incolumes reservavit; ita et Petri Ecclesia, conflagrante saeculo, omnes quos amplectitur, repraesentabit illaesos: et sicut tunc transacto diluvio, ad arcam Noe columba signum pacis detulit; ita et transacto judicio, ad Ecclesiam Petri Christus gaudium pacis deferet; quia ipse columba vel pax est, sicut promisit, dicens: Iterum autem videbo vos, et gaudebit cor vestrum (Joan. XVI, 22) .

PL 17, 678A

その象りを、我々はすでに旧約に見る。実に、世界が難破しても、ノアの箱舟が、受け入れたすべての者を無事に保ったように、ペトロの教会も、世が焼き尽くされるとき、抱くすべての者を無傷のまま差し出すであろう。またあのとき、洪水が過ぎ去ると、ハトがノアの箱舟に平和のしるしを運んだように、裁きが過ぎ去ると、キリストがペトロの教会に平和の喜びを運ぶであろう。彼自身がハトであり、平和だからである。彼はこう約束した。「私は再び汝らに会う。すると汝らの心は喜ぶ」(ヨハネ16:22)。

16

6. Sed quoniam hanc eamdem naviculam Petri, de qua nunc Dominus coelestis doctrinae suae sacramenta depromit, legimus in Matthaeo (Matth. VIII, 24) , dormiente in eadem Domino, ventis insurgentibus perturbatam, ita ut cuncti apostoli mortis periculum formidarent; videamus quae causa est, quod una eademque navicula hic in tranquillitate doctrinam populis tribuit, ibi in tempestate discipulis metum mortis indicit; praesertim cum ibi etiam cum caeteris apostolis Simon Petrus esset.

PL 17, 678B

6. しかし、主がいま天の教えの秘義を取り出して語るこのペトロの同じ小舟を、我々はマタイ(マタイ8:24)で読む。主がその舟で眠っており、風が起こって舟が揺さぶられ、使徒たちがみな死の危険を恐れた。ここで一艘の同じ小舟が、静けさの中で民に教えを授け、あちらでは嵐の中で弟子たちに死の恐れを与えるのはなぜか、その理由を見よう。とりわけ、あちらにも、ほかの使徒たちとともにシモン・ペトロがいたのである。

17

Haec autem est causa periculi: erat ibi Simon Petrus, sed erat pariter et proditor Judas. Quamvis enim illius fides fundaret naviculam, hujus tamen eam perfidia conturbabat. Tranquillitas est ubi solus Petrus navigat, tempestas ubi Judas adjungitur.

PL 17, 678C

その危険の理由はこうである。あちらにはシモン・ペトロがいたが、同時に裏切り者ユダもいた。実に、ペトロの信仰は小舟の土台を据えたが、ユダの背信はそれを乱したのである。ペトロだけが乗る所には静けさがあり、ユダが加わる所には嵐がある。

18

Licet esset Petrus firmus suis meritis, perturbatur tamen criminibus proditoris (1, q. 4, c. Turbatur; et 24, q. 1, c. Non turbatur) . Metuentibus igitur discipulis, anxiante Petro, dormiebat Dominus.

PL 17, 678C

ペトロは自らの功績によって堅固であったが、それでも裏切り者の罪過によって乱される(『教令集』第2部 第1事例 第4問「Turbatur」法文、第24事例 第1問「Non turbatur」法文)〔グラティアヌス『教令集』の箇所を示す引照で、ミーニュが本文に刷ったまま写す〕。弟子たちが恐れ、ペトロが不安におののいているのに、主は眠っていた。

19

Durum forte videatur quod, anxiante Petro, dormiebat: dormiebat Petro, ne vigilaret Judae; unius igitur delicto cunctorum merita quatiuntur.

PL 17, 678C

ペトロが不安におののいているのに眠っていたというのは、あるいは酷に見えるかもしれない。彼はペトロのために眠り、ユダのために目を覚まさなかったのである。それゆえ、一人の罪によって、すべての者の功績が揺らぐ。

20

Obdormit Christus, ventorum spiramina concitantur; quisquis enim peccatum admittit, statim et dormire sibi facit Dominum, et procellam sibi spiritum suscitat immundorum: necesse est autem diabolica insurgat tempestas, cum Domini serenitas conquiescit.

PL 17, 678C

キリストが眠りにつくと、風の息が荒れ立つ。実に、罪を犯す者は誰でも、たちまち主を自分のために眠らせ、汚れた霊たちの嵐を自分のために呼び起こす。主の静けさが休むとき、悪魔の嵐が起こるのは必然である。

21

7. Igitur si unius Judae peccato cuncti periclitantur apostoli, hoc exemplo caveamus perfidum, caveamus proditorem, ne per unum plurimi fluctuemus.

PL 17, 678D

7. それゆえ、ユダ一人の罪によって使徒たちみなが危険にさらされるのなら、この例にならい、背信の者、裏切り者を警戒しよう。一人のゆえに、多くの者が揺さぶられることのないように。

22

Quin etiam hujusmodi abjiciamus de nostra navicula, ut non obdormiat, sed vigilet in nobis Dominus, atque eo vigilante, nulla nos spiritalis nequitiae procella concutiat.

PL 17, 678D

むしろ、このような者たちは我々の小舟から投げ捨てよう。主が眠らず、我々の内で目を覚ましているように。そして主が目を覚ましているなら、霊的な邪悪の嵐が我々を揺るがすことがないように。

23

Ubi enim fides integra est, ibi Salvator docet, vigilat, et exsultat; ibi requies, ibi tranquillitas, ibi cunctorum est medicina: ubi autem fidei est admixta perfidia, ibi Christus torpet, dormit, et piger est; ibi metus, ibi tempestas, ibi omnium est discrimen: pro actibus enim nostris Dominus nobis obdormit aut vigilat.

PL 17, 679A

実に、信仰が損なわれない所では、救い主が教え、目を覚まし、歓喜する。そこには安らぎがあり、静けさがあり、すべての者の薬がある。しかし、信仰に背信が混ざる所では、キリストは鈍り、眠り、怠る。そこには恐れがあり、嵐があり、すべての者の危機がある。我々の行いに応じて、主は我々のために眠り、あるいは目を覚ますからである。

Sermo XXXVIII. De gratia baptismi

第38説教 洗礼の恩寵についてPL 17, 679B
1

1. Quia constat, sicut ante dies prosecuti sumus, Jesum Christum non sui causa baptizatum esse, sed nostri, debemus, fratres dilectissimi (vobis catechumenis loquor) gratiam baptismatis ejus omni festinatione suscipere, et de fonte Jordanis, quem ille benedixit, benedictionem consecrationis haurire; ut in eum gurgitem, in quem illius sanctitas mersit (Matth. III, 13 et seq.) , nostra peccata mergantur: scilicet ut eadem aqua, quae Dominum circumdedit, et servulos circumpurget; quatenus ex venerabili Christi lavacro nobis unda sancta proficiat, et iisdem vestigiis atque mysteriis, quibus benedictionem a Salvatore est mutuata, nos fotu beatiore purificet, gratiamque quam a Christo suscepit, in christianos refundat.

PL 17, 679B

1. 数日前に論じたとおり、イエス・キリストは自らのためではなく我々のために洗礼を受けたことは明らかである。それゆえ、最愛の兄弟たちよ(洗礼志願者である諸君に私は語っている)、我々は、彼の洗礼の恩寵を急いで受け、彼が祝福したヨルダンの泉から聖別の祝福を汲まねばならない。彼の聖性が沈んだその渦に、我々の罪が沈められるためである(マタイ3:13以下)。すなわち、主を取り巻いたその同じ水が、僕である我々をも清めるためである。キリストの尊い洗いから、聖なる波が我々に益をもたらし、それが救い主から祝福を受けたのと同じ足跡と奥義によって、いっそう福な温もりで我々を清め、キリストから受けた恩寵を、キリスト教徒たちに再び注ぐように。

2

2. Ergo, fratres, tingi debemus eodem fonte, quo Christus; ut possimus esse, quod Christus. Nam, quod salva fide dixerim, licet baptismum utrumque sit Domini, tamen gratius puto hoc baptismum esse, quo nos abluimur, quam illud quo Salvator baptizatus est.

PL 17, 679C

2. それゆえ兄弟たちよ、我々は、キリストと同じ泉に浸されねばならない。キリストであるものと同じになれるためである。実に、信仰を損なわずに言えば、両方とも主の洗礼ではあるが、私は、我々が洗われるこの洗礼のほうが、救い主が洗礼を受けたあの洗礼よりも好ましい〔gratius。「より恩寵に満ちた」とも読める〕と思う。

3

Hoc enim celebratur per Christum, illud celebratum est per Joannem: in illo se magister excusat, in isto nos Salvator invitat: in illo justitia semiplena, in isto Trinitas est perfecta: ad illud sanctus venit, sanctus egreditur: ad illud peccator venit, et sanctus abscedit: in illo benedictio confertur mysteriis, in isto per mysterium delicta donantur.

PL 17, 679C

実に、これはキリストによって執り行われ、あれはヨハネによって執り行われた。あの洗礼では、師が自らを辞退し、この洗礼では、救い主が我々を招く。あの洗礼では、正義は半ばであり、この洗礼では、三位一体が完全である。あの洗礼には、聖なる者が来て、聖なる者が出て行く。この洗礼〔底本は二度目も illud(あの)。対の流れから istud(この)の意と取った〕には、罪人が来て、聖なる者となって去る。あの洗礼では、祝福が奥義に授けられ、この洗礼では、奥義によって罪が赦される。

4

Baptizari ergo, fratres, debemus eodem gurgite, quo Salvator: sed ut eodem fonte mergamur, non nobis orientalis petenda est regio, non fluvius terrae Judaicae; ubique enim nunc Christus, ubique Jordanis est.

PL 17, 679D

それゆえ兄弟たちよ、我々は、救い主と同じ渦によって洗礼を受けねばならない。しかし、同じ泉に沈められるために、東の地方を求める必要はなく、ユダヤの地の川を求める必要もない。実に、今やキリストはどこにでもおり、ヨルダンはどこにでもある。

5

Eadem consecratio, quae orientis flumina benedixit, occidentis fluenta sanctificat. Unde et si forte nomen fluvio aliud sit e saeculo, inest tamen illi mysterium e Jordane.

PL 17, 679D

東の川を祝福した同じ聖別が、西の流れを聖とする。それゆえ、たとえ川の名が世ではほかのものであっても、そこにはヨルダンに由来する奥義が宿っている。

6

3. Denique iisdem sacramentis res agitur, quibus et tunc gesta est, nisi quod gratia pleniore; tunc enim Trinitatem carnalibus oculis vidimus, modo eamdem Trinitatem fidei oculis contemplamur: tunc Christum vix humanus vultus aspexit, nunc eumdem mens humana complectitur: tunc Spiritus sanctus velut columbae specie hominem circumfudit, modo se in interiora hominis ipsa virtute divinitatis infundit: tunc Pater ad nos propter Filium longo auditu vocis advenit, modo autem descendit ad nos pariter ipse cum Filio.

PL 17, 680A

3. 実に、あのとき行われたのと同じ秘跡によって事は行われるが、より豊かな恩寵がある。あのとき我々は、三位一体を肉の目で見たが、今は、同じ三位一体を信仰の目で観想する。あのとき、人間の顔はかろうじてキリストを見たが、今は、人間の心が同じキリストを抱く。あのとき、聖なる霊は、ハトの姿のようにして人を取り巻いたが、今は、神性の力そのものによって人の内に注がれる。あのとき、父は子のゆえに、遠くから聞こえる声で我々のもとに来たが、今は、父自身が子とともに等しく我々のもとに降る。

7

Plenior ergo gratia est, ubi Deus non assumpta specie descendit ad homines, sed propria substantia descendere dignatur ad filios; ibi enim tamquam incredulis fidem vult signis corporalibus persuadere, hic tamquam fidelibus gratiam spirituali virtute conferre.

PL 17, 680A

それゆえ、神が、受け取った姿によらず〔assumpta species は、洗礼のときのハトの姿のように、一時に取った姿を言うと解した〕、人々のもとに降り、自らの実体によって子らのもとに降ることをよしとするとき、恩寵はより豊かである。あちらでは、信じない者たちに対するように、体のしるしによって信仰を説得しようとし、こちらでは、信じる者たちに対するように、霊の力によって恩寵を授けようとするからである。

8

Plenioris ergo gratiae est Deum videre, sicut est Deus, quam videre eum sic, ut requiras eum. Hic est perfecta Trinitas, ibi adhuc scrutanda divinitas. Plenior igitur est gratia Deum propria veritate cognoscere, quam in assumpta specie suspicari.

PL 17, 680B

それゆえ、神を、神であるとおりに見ることは、あなたが神を探し求めるような仕方で見るよりも、より豊かな恩寵に属する。ここには完全な三位一体があり、あそこにはなお探られるべき神性があった。それゆえ、神をそれ自身の真実のうちに知ることは、受け取った姿のうちに推測するよりも、いっそう豊かな恩寵である。

9

4. Faciamus ergo ipsi pro nobis, quod Deum videmus fecisse pro nobis: faciamus circa nos, quod fieri circa se Joannes optavit. Si ille qui erat propheta et Sanctus, Salvatoris baptismum concupivit; quanto magis nos peccatores et indigni gratiam hanc debemus ambire!

PL 17, 680B

4. それゆえ、神が我々のために行ったと我々が見ることを、我々自身が自分たちのために行おう。ヨハネが自分に行われるよう望んだことを、我々自身に対して行おう。預言者であり聖なる者であったあの方が、救い主の洗礼を切望したのなら、罪人であり、ふさわしくない我々は、いっそうこの恩寵を求めるべきではないか。

10

Videte misericordiam Salvatoris: hoc nobis sponte defertur, quod propheta postulans non meretur accipere. 5. Quid autem causae sit quod Joannes petierit Christi baptismum, nec acceperit, debemus advertere.

PL 17, 680B

救い主の慈しみを見よ。預言者が願っても受けるに値しなかったものが、我々には自ら進んで差し出される。5. ところで、ヨハネがキリストの洗礼を願いながら受けなかったのは、どういう理由によるのか、我々は心に留めねばならない。

11

Ait enim illi Dominus postulanti: Sine modo; sic enim decet nos implere omnem justitiam (Matth. III, 15) . Scimus autem quod Joannes Baptista typum legis gerebat.

PL 17, 680C

実に主は、願う彼に言う。「今は許せ。このようにして、我々があらゆる正義を満たすのがふさわしい」(マタイ3:15)。我々は知っている。洗礼者ヨハネは律法の予型を担っていた。

12

Justum ergo erat, ut ipse baptizaret Dominum; scilicet ut quemadmodum secundum carnem de Judaeis Salvator est genitus, ita et secundum Spiritum de lege Evangelium nasceretur; ut unde successionem ducebat originis, exinde et traditionem consecrationis acciperet.

PL 17, 680C

それゆえ、彼自身が主に洗礼を授けるのは正しいことであった。すなわち、救い主が肉によってはユダヤ人から生まれたように、霊によっても、律法から福音が生まれるためである。起源の系譜を引いたその所から、聖別の伝授も受けるためである。

13

Hoc est igitur, quod ait: Sic enim decet nos implere omnem justitiam. Justum enim erat, ut mandata Legis, quae ipse condiderat, ipse compleret, sicut alibi dicit: Non veni Legem solvere, sed adimplere (Matth. V, 17) .

PL 17, 680C

これこそ、彼の言う「このようにして、我々があらゆる正義を満たすのがふさわしい」ということである。実に、彼自身が定めた律法の掟を、彼自身が満たすのは正しいことであった。別の所で彼が言うとおりである。「私は律法を廃するために来たのではなく、成就するために来た」(マタイ5:17)。

Sermo XXXIX. De camelo

第39説教 ラクダについてPL 17, 680D
1

1. Dicit in Evangelio Dominus Jesus Christus: Facilius est transire camelum per foramen acus, quam divitem intrare in regnum coelorum (Matth. XIX, 24) . Quae sententia vereor ne forte vobis conveniat, qui divitias saeculi hujus aut habetis, aut quaeritis.

PL 17, 680D

1. 主イエス・キリストは福音書で言う。「ラクダが針の穴を通るほうが、金持ちが天の国に入るよりたやすい」(マタイ19:24)。この言葉が、この世の富を持っているか、求めている諸君に当てはまりはしないかと、私は恐れる。

2

Sicut enim cameli animal, quod est tortuosum atque deforme, perversitas ipsa corporis per angustissimam acus cavernam praeterire non patitur: ita et divites oneratos avaritia, et cupiditate foedatos, ipsa vitae deformitas per arctam viam regni minime introire permittit; ait enim idem Dominus: Arcta et angusta via est, quae ducit ad vitam (Matth. VII, 14) .

PL 17, 681A

実に、ラクダという動物はねじれて醜く、その体の曲がりそのものが、針のごく狭い穴を通り抜けることを許さない。それと同じく、貪欲を負わされ、欲によって汚された金持ちたちを、その生の醜さそのものが、国の狭い道に入ることを決して許さない。同じ主が言うからである。「命に至る道は狭く、細い」(マタイ7:14)。

3

2. Igitur in camelo difficultatem transitus praestat habitudo membrorum, in divite autem impedimentum magnitudo efficit peccatorum; gibbus enim quidam est animae turpe quid vel cogitare, vel facere: ac mentis quaedam tortuosa deformitas, in mundi rebus semper intendere, et ab Ecclesiae sanctae limine curis saecularibus avocari.

PL 17, 681A

2. それゆえ、ラクダの場合は肢体の形が通り抜けを難しくし、金持ちの場合は罪の大きさが妨げとなる。実に、恥ずべきことを考え、あるいは行うことは、魂のこぶのようなものであり、この世の事物にいつも心を向け、世俗の心配事によって聖なる教会の敷居から引き離されることは、精神のねじれた醜さのようなものである。

4

Unde mihi videtur hanc deformitatem corporis propheta spiritaliter elocutus, foeditatem morum potius indicasse, cum dicit: Non glorietur gibbosus sicut rectus (III Reg. XX, 11) ; quasi sic diceret: Non glorietur peccator vitiorum suorum pravitate distortus, sicut gloriatur justus conscientiae bonae simplicitate directus.

PL 17, 681B

だから私には、預言者がこの体の醜さを霊的に語りながら、むしろ習いの醜さを指して言っているように思われる。「こぶのある者が、まっすぐな者のように誇ってはならない」(列王記三20:11)。これは、こう言うのと同じである。罪人は、自らの悪徳の曲がりにねじ曲げられているのに、義人が善い良心の素直さによってまっすぐであるように誇ってはならない。

5

Quamvis enim, o peccator, proceritate corporis gaudeas, quamvis scapularum tuarum aequalitate laeteris; anima tamen tua morum pravitate deformis est.

PL 17, 681B

罪人よ、あなたが体の背の高さを喜び、肩の釣り合いを誇るとしても、あなたの魂は、習いの曲がりによって醜い。

6

3. Recte ergo camelo comparatus est dives; siquidem illum a transitu acus corporis crassitudo revocat, hunc ab ingressu Ecclesiae patrimonii sollicitudo detentat: et sicut illum parvum foramen non capit oneratum mole membrorum; ita et hunc introitus sanctus non suscipit gravatum cumulo delictorum.

PL 17, 681B

3. それゆえ、金持ちがラクダにたとえられたのは正しい。ラクダを針の通り抜けから引き戻すのは体の太さであり、金持ちを教会に入ることから引きとどめるのは財産への心配だからである。そして、体の重みを負ったラクダを小さな穴が受け入れないように、罪の積み重ねに重く負われた金持ちを、聖なる入口は受け入れない。

7

Uterque habet propriam sarcinam suam, ille oneratus est carnibus, iste peccatis: et sicut ille inhabilis est angustissimae acus cavernae; ita et hic inconveniens est beatissimo Dei regno: ad quod camelum corpore incompositum natura, hunc autem pravum voluntas efficit.

PL 17, 681C

両者は、それぞれ自分の荷を持つ。一方は肉を負い、他方は罪を負う。一方が針の最も狭い穴に適さないように、他方もまた、神のいとも福な国にふさわしくない。そのように、ラクダを体の不格好なものとするのは本性であり、この者を曲がったものとするのは意志である。

8

4. Haec autem dico, fratres, de iis qui festivissimam diem sanctae Epiphaniae, ne in Ecclesia procurarent, patrimoniorum suorum compedibus sunt detenti, et terreno quodam obligati sunt vinculo, ut venire eis ad domum Domini non liceret.

PL 17, 681C

4. 兄弟たちよ、私がこれを言うのは、最も祝わしい聖なる公現の日を、教会で行わないように、自分の財産の足枷に縛られ、地上的な鎖につながれて、主の家に来ることが許されなかった者たちについてである〔procurarent の意味は定かでない。「行う」と取った〕。

9

Non quod eos quidpiam detineat, sed quod ita propriis sint actibus implicati, ut jam arbitrium vivendi suae potestatis amiserint: et dum sollicitudinem patrimonii exhibent, animarum medicinam penitus non requirant.

PL 17, 681C

何かが彼らを引きとどめているからではなく、自分の営みにからめ取られ、生き方を決める自由をすでに自分の力から失っているからである。財産への気づかいは示しながら、魂の薬は全く求めない。

10

5. Quid mihi, o dives, difficultatem temporis objicis? Quid necessitatem ingeris repentinam? Si cor habes, intellige quia omni necessitate major necessitas est salutis: et utilior est causa prius curare vitam, tunc peculii damna sarcire; ne dum augmentum patrimonii quaerimus, sentiamus animae detrimentum.

PL 17, 681D

5. 金持ちよ、なぜあなたは私に時間の困難を持ち出すのか。なぜ突然の必要を言い立てるのか。心があるなら悟れ。あらゆる必要にまさる必要は、救いの必要である。まず命を守るほうが益のある事柄であり、そのあとで私有財産の損失を埋めるのがよい。財産を増やすことを求めて、魂の損失を味わうことのないように。

11

Sed forte judicem metuis, quem in secretario reliquisti. Mihi crede quod magis Deum judicem metuere debes, qui de ipso tuo judice judicabit. Illum ergo metuis, qui mox accipiet successorem: Dominum non metuis, cui nemo aliquando succedit?

PL 17, 682A

だがあなたは、執務室に残してきた裁判官を恐れているのだろう。私を信じよ。あなたは、あなたのその裁判官をも裁く神である裁き主を、いっそう恐れねばならない。まもなく後任を迎える者を、あなたは恐れるのに、誰も後を継ぐことのない主を恐れないのか。

12

Considera itaque judicii imminentem diem, et inextinguibiles gehennae flammas, stridorem horrendum dentium, tenebrarum ultimum cruciatum; et si potes, relicta Ecclesia, saecularibus sollicitudinibus implicare.

PL 17, 682A

だから、迫る裁きの日、ゲヘナの消えない炎、歯ぎしりの恐ろしい音、闇の最後の責め苦を考えよ。そして、できるものなら、教会を離れて、世の心配事にからめ取られるがよい。

13

Vereor enim ne dum mundi divitias quaeritis, inveniatis potius divitias peccatorum; et repertis thesauris saeculi, coelestes thesauros amittatis.

PL 17, 682A

実に私は恐れる。諸君がこの世の富を求めるうちに、むしろ罪の富を見いだし、この世の宝を見つけて、天の宝を失うのではないかと。

Sermo XL. De jejuniis et eleemosynis

第40説教 断食と施しについてPL 17, 682B
1

1. Non dubito, fratres, contristari vos quotiescumque absentem me a vobis necessitas facit; dum enim quem diligitis, non videtis, tamquam boni filii pietatis stimulis laboratis.

PL 17, 682B

1. 兄弟たちよ、必要が私を諸君から離れさせるたびに、諸君が悲しむことを私は疑わない。愛する者を見ないとき、諸君は善い子らのように、情愛の刺激に苦しむからである。

2

Sed quamvis corpore vos ego interdum deseram, spiritu tamen vos non relinquo; quocumque enim iero, dilectio vestra me sequitur: ubicumque fuero, ibi mecum vestra fraternitas commoratur.

PL 17, 682B

しかし、私は時に体では諸君を離れても、霊においては諸君を見捨てない。私がどこへ行こうとも、諸君の愛〔dilectio。聞き手への敬称〕が私に従い、どこにいようとも、諸君の兄弟の交わりが私とともにとどまるからである。

3

Quisquis enim in Christi mandatis permanet, necesse est ut Christi adhaereat sacerdoti: et licet longe positus videatur, fit tamen proximus, dum illum unius fidei gratia repraesentat.

PL 17, 682B

実に、キリストの戒めにとどまる者は誰でも、キリストの司教に結びつかねばならない。遠くに置かれているように見えても、一つの信仰の恩寵がその司教を現前させるかぎり、近い者となる。

4

Ille se sane separatum a sacerdotibus putet, qui actibus malis separatus a Christo est. Atque ideo, fratres, vos qui mandatum Salvatoris facitis, quamvis absentes a me fueritis corpore, dilectione tamen mihi minime defuistis.

PL 17, 682C

悪しき行いによってキリストから離れている者こそ、自分は司教たちから離れていると考えるがよい。それゆえ、兄弟たちよ、救い主の戒めを行う諸君は、体では私から離れていたとしても、愛においては決して私に欠けることはなかった。

5

Ita quos separabat longitudo terrarum, Christi gratia connectebat. 2. Sunt autem nonnulli inter vos, fratres, quorum licet vultus in Ecclesia videamus, cor tamen eorum in agris esse cognoscimus: et praesentiam quidem eorum consideramus in plebe, sed conversationem eorum invenimus in rure.

PL 17, 682C

こうして、土地の隔たりが引き離していた者たちを、キリストの恩寵が結びつけていたのである。2. ところで、兄弟たちよ、諸君のうちには、顔は教会で見えても、その心は畑にあると我々が知る者が幾人かいる。その者たちの出席は民のうちに認めるが、その暮らしぶりは田舎に見いだす。

6

De quibus dicit Apostolus: Et gloria in pudendis ipsorum, qui terrena sapiunt (Philip. III, 19) ; ii enim de terra semper cogitant, de terra tractant, quae terrena sunt, sapiunt.

PL 17, 682C

彼らについて使徒は言う。「彼らの栄光は恥ずべきものにあり、彼らは地上のことを思う」(フィリピ3:19)。彼らはつねに地のことを思い、地のことを論じ、地上のことを思っているからである。

7

His convenit divina illa sententia, qua dicitur: Terra es, et in terram redibis (Genes. III, 19) : qui ideo aliquando ad Ecclesiam veniunt, non quia ex fide christiani unt, sed ne christiani ab hominibus non putentur.

PL 17, 682D

彼らには、「汝は土である。土に帰る」(創世記3:19)と言われる、あの神の言葉が当てはまる。彼らがときに教会に来るのは、信仰によってキリスト教徒であるからではなく〔底本は christiani unt。sunt と読む〕、人々にキリスト教徒と思われないことのないためである。

8

3. Quibus cum jejunium indicitur, de intemperie se temporis semper excusant; dicunt enim aestivis mensibus: Dies longa est, torrentior sol est, sitim ferre non possumus, poculis nos refrigerare debemus; hiemis vero tempore: Grave frigus est, rigores sunt pessimi, algorem tolerare nequimus, escis calefieri nos oportet.

PL 17, 683A

3. 彼らに断食が命じられると、彼らはつねに気候の不順を言い訳にする。夏の月にはこう言う。「日が長い。日射しが焼けつく。渇きに耐えられない。飲み物で身を冷やさねばならない」。冬の時にはこう言う。「寒さがきつい。凍える寒さは最悪だ。冷えに堪えられない。食べ物で温まらねばならない」。

9

Ita homines quorum animus semper est in prandio, prandendi sibi causas inquirunt: et dum se a jejuniis excusant, tempora Creatoris accusant.

PL 17, 683A

こうして、心がつねに昼食にある者たちは、昼食をとるための理由を探し求め、断食から身を免れようとして、創造主の季節を非難する。

10

4. Dic mihi, o delicate christiane, qui aestum solis jejunando ferre non potes, numquid aestus, quem sustenturus es, torrentior est gehenna? numquid hiems horridior est tenebris, quibus retrudendus es.

PL 17, 683A

4. 私に言え、おお、贅沢なキリスト教徒よ、断食して日の暑さに耐えられないあなたよ。あなたが耐えることになる暑さは、ゲヘナよりも焼けつくだろうか。冬は、あなたが押し込められることになる闇よりも恐ろしいだろうか。

11

In exteriores enim tenebras abjicientur peccatores: ibi erit fletus et stridor dentium (Matth. VIII, 12) ; sicut ait Dominus: stridor, inquam, dentium ad instar hiberni temporis semper erit in illis tenebris.

PL 17, 683A

罪人は外の闇に投げ出されるからである。「そこには泣くことと歯ぎしりがあろう」(マタイ8:12)。主が言うとおり、歯ぎしりは、と私は言うが、冬の季節のように、あの闇の中でつねに彼らにあるだろう。

12

Ergo sicut penetrante algore hiemis, toto homines corpore contremiscunt; ita et interveniente conscientia frigida delictorum, gravi peccatores dentium stridore quatientur.

PL 17, 683B

ゆえに、冬の寒さが染み入るとき、人は全身で震えるように、罪の冷え冷えとした良心が入り込むとき、罪人は激しい歯ぎしりで揺さぶられる。

13

Ita miser peccator, dum hic hibernum rigorem metuit, ibi tenebrarum frigus incurrit: dum hic aestum solis evitat, ibi gehennae sustinebit ardorem.

PL 17, 683B

こうして、哀れな罪人は、ここで冬の凍えを恐れつつ、かしこで闇の冷たさに陥る。ここで日の暑さを避けつつ、かしこでゲヘナの熱に堪えることになる。

14

5. His autem ipsis hominibus cum dixerit, ut aliquid pauperibus largiantur, statim objiciunt: Necessitates infinitae sunt, tributa sunt gravia, fiscalia explicare non possumus.

PL 17, 683B

5. また、同じ人々に、貧しい者たちに何かを分け与えよと言われると、彼らはたちまち反論する。「必要は際限がない。税は重い。国庫への納付を果たせない」。

15

Et tanta tibi ingerunt, ut quasi reum te statuant, cur hoc ipsum illos volueris commonere, non intelligentes quod ii sunt inimici crucis Christi, qui non intelligunt quod omnibus necessitatibus salutis sit necessitas praeferenda, et quod tributum reddere alii prodest: eleemosynam facere ipsi proficiat, qui largitur; tributi enim redditio illi praestat beneficium, qui accipit, eleemosynae autem operatio ei confert meritum, qui ministrat.

PL 17, 683B

そして彼らは、あなたにこれほど多くを持ち出して、まるであなたを被告に仕立てるかのようにする。なぜ彼らにそのことを思い起こさせようとしたのか、と。彼らはキリストの十字架の敵であって、あらゆる必要に救いの必要が優先されねばならないことを理解せず、また、税を納めるのは他者の益になるが、施しをするのは施す当人の益となることも理解しない。税の納付は受け取る者に恩恵を与え、施しの業は仕える者に功績を授けるからである。

16

Tributi, inquam, redditio detrimentum infert solventi, eleemosynae erogatio lucrum tribuit eroganti; ditior enim fit vir misericors, posteaquam minus habere incipit pauperibus largiendo.

PL 17, 683C

税の納付は納める者に損失を与え、施しの支出は施す者に利益を与える、と私は言う。慈しみ深い人は、貧しい者たちに分け与えて持つものが少なくなり始めてのちに、かえって豊かになるからである。

17

6. Beata igitur est eleemosyna, quae et accipientem reficit, et laetificat erogantem: Hilarem enim datorem diligit Deus (II Cor. IX, 7) : atque ideo melius est illi plus dare. Laetus ergo et hilaris est, qui pauperibus subministrat.

PL 17, 683C

6. ゆえに、施しは幸いである。受ける者を元気づけ、施す者を喜ばせる。「神は喜んで与える者を愛する」(二コリント9:7)。それゆえ、神にいっそう多く与えるのがよい〔illi は「神に」と取った。「その者(施す者)にとって」とも読める〕。貧しい者たちに仕える者は、喜び、楽しんでいる。

18

Recte plane laetus est, quia per nummulos paucos aeternos thesauros sibi coelestes acquirit. Et contra, semper tristis est et moestus, qui tributa dissolvit.

PL 17, 683C

僅かな小銭によって、永遠の天の宝を自分のために得るのだから、喜ぶのはまことにもっともである。これに対して、税を納める者はつねに悲しみ、憂えている。

19

Nec immerito tristis est, qui ad solutionem non dilectione adducitur, sed terrore constringitur: Christi enim debitor laetus, Caesaris tristis est; quia hunc ad solvendum amor cogit, illum poena compellit. Hic praemiis provocatur, ille suppliciis coarctatur.

PL 17, 683D

愛によってではなく、恐れに縛られて納付に導かれる者が悲しむのも、理由のないことではない。キリストの負債者は喜び、カエサルの負債者は悲しむ。前者〔キリストの負債者〕を納めさせるのは愛であり、後者〔カエサルの負債者〕を駆り立てるのは刑罰だからである。前者は報いに招かれ、後者は懲らしめに締めつけられる。

20

7. Dicit sanctus Apostolus: Divitibus hujus saeculi praecipe non sublime sapere, et neque in incerto divitiarum sperare (I Tim. VI, 17) . Vides ergo, o dives, quia sunt tuae incertae divitiae. Quid ergo aurum congregas, in quo nulla certa fiducia est?

PL 17, 684A

7. 聖なる使徒は言う。「この世の富める者たちに命じよ。高ぶった思いを持たず、定かならぬ富に望みを置かぬように」(一テモテ6:17)。見よ、おお、富める者よ、あなたの富は定かならぬものである。ならばなぜ金を集めるのか。そこには確かな頼みはない。

21

Auri tui avaritia cesset, et terra est: solidi tui cupiditas auferatur, et sordes sunt. Aurum enim et argentum vilis est et abjecta materies: ubi aurum increvit humana concupiscentia, tunc et his speciebus accrevit ambitio; aurum enim et argentum non pretiosum natura instituit, sed hominum voluntas effecit.

PL 17, 684A

あなたの金への貪欲はやめよ。それ〔金〕は土である。あなたの金貨への欲は取り去られよ。それは汚物である。金も銀も卑しく、捨てられるべき素材だからである。金に対して人間の欲望が募ったとき、これらの品々への野心もまた増した。自然は金と銀を貴いものとして定めたのではなく、人間の意志がそうしたのである。

Sermo XLI. De eo quod dicit Dominus in Evangelio: Vulpes foveas habent, etc.

第41説教 主が福音書で「キツネには穴がある」などと言うことについてPL 17, 684B
1

1. Si diligenter advertit capitulum evangelicum, quod hodie lectum est, vestra dilectio, sensus vestros id ipsum capitulum potuit permovere, cur Dominus sicut Scriptura refert, cum ab altero interpellatus fuerit, ut eum quocumque iisset, causa religiosi servitii sequeretur: alteri magis dixerit: Sequere me (Matth. VIII, 22) ; et illo spreto atque despecto, alium potius tacentem nec opinantemque delegerit?

PL 17, 684B

1. 今日朗読された福音書の一章を、諸君の愛〔dilectio。聞き手への敬称〕が注意深く心に留めたなら、その一章は諸君の思いを動かしえたはずである。なぜ主は、聖書の伝えるとおり、ある者から、敬虔な奉仕のために、主がどこへ行こうともその後に従いたいと申し出られたのに、別の者にはむしろ「私に従え」(マタイ8:22)と言い、前者は退けて顧みず、黙していて思いもよらずにいた別の者をむしろ選んだのか。

2

Et cum utique acceptius voluntarium obsequium esse soleat, quam coactum; et servitium plus placeat non quod imperio exigitur, sed quod sponte defertur: cur ergo iste respuitur, cur velut indignus etiam recusatur?

PL 17, 684C

しかも、強いられた服従よりも自発的な服従のほうが受け入れられやすいのが常であり、奉仕は、命令で要求されるものよりも自ら進んで差し出されるもののほうが喜ばれるのに、なぜこの者は退けられ、あたかもふさわしくない者のように拒まれるのか。

3

Ait enim ad eum Dominus: Vulpes foveas habent, et volucres coeli nidos: Filius autem hominis non habet, ubi caput reclinet (Luc. IX, 58.)

PL 17, 684C

主は彼に言う。「キツネには穴があり、空の鳥には巣がある。しかし人の子には、頭を横たえる所がない」(ルカ9:58)。

4

2. Primum itaque hoc considerare debemus, quod non est acceptor Dominus personarum (est enim aequus judex et justus) sed pro qualitate morum rependat dilectionis affectum: et eum eligat non qui verbis promptus, devotione piger, sed qui fuerit lingua tacitus, mente devotus, de quo dicit Propheta: Tacitum te faciens, sapiens videberis (Prov. XVII, 28) .

PL 17, 684C

2. まず我々が考えるべきは、主は人を偏り見る者ではないということである(公平で正しい裁き主だからである)。主は振る舞いの質に応じて愛の心に報い、言葉には素早いが献身には怠惰な者ではなく、舌では黙し、心では献身する者を選ぶ。その者について預言者は言う。「黙する者となれば、汝は賢者と見えよう」(箴言17:28)。

5

De illo autem qui petulanter loquitur, refert Scriptura: Non omnis qui dicit mihi, Domine, Domine, intrabit in regnum coelorum: sed qui fecerit voluntatem meam (Matth. VII, 21) . Hinc ergo discimus quod ad Dominum non tam ore quam corde clamandum est.

PL 17, 685A

しかし、無遠慮に語る者について、聖書はこう伝える。「私に『主よ、主よ』と言う者が皆、天の国に入るのではない。私の意志を行う者が入るのである」(マタイ7:21)。ここから、我々は、主に向かっては口よりも心で叫ばねばならないと学ぶ。

6

3. Igitur Salvator noster, qui cogitationes hominum sensusque pervideat, audiens quidem vocis obsequium, mentis autem versutiam recognoscens, tali illum animali comparat, quod aliud voce indicet, aliud moribus operetur; vulpes enim latratu canis resonat, dolo rapinam fraudis exercet.

PL 17, 685A

3. さて、我々の救い主は、人々の考えも思いも見通す者として、声の従順を聞きながら、心の狡猾さを見抜き、その者を、声では一つのことを示し、振る舞いでは別のことをする動物に比べる。キツネは吠え声では犬のように鳴き、欺きによって略奪の詐術を働くからである。

7

Tacentem ergo nec opinantem assumit. Tacebat quidem lingua, sed spiritu loquebatur; intelligimus enim quam devotus fuerit, qui sicut ipse asseruit, patrem reliquit mortuum, ut vitae Dominum reperiret.

PL 17, 685A

それゆえ、黙していて思いもよらずにいた者を取り上げる。舌は黙っていたが、霊では語っていた。実に、その者がどれほど献身的であったかを、我々は理解する。彼が自ら断言したとおり、命の主を見いだすために、死んだ父を残してきたのである。

8

Ait enim: Permitte mihi prius ire, et sepelire patrem meum (Luc. IX, 59) . Mortuum ergo illum reliquerat, quem ut revertens sepeliret, exorat. Non eum dolor retinuerat, non mors retardaverat; quia festinabat ad vitam.

PL 17, 685B

彼は言うからである。「私にまず行って、私の父を葬ることを許せ」(ルカ9:59)。つまり彼は、帰って葬らせてほしいと願っているその父を、死んだまま残してきたのである。悲しみが彼を引き留めたのではなく、死が遅らせたのでもない。命へと急いでいたからである。

9

Necdum morientis clauserat oculos, necdum rigentia membra condiderat; statim ut comperit advenisse Dominum, oblitus paternae pietatis, affectum majorem pietate credidit plus Christum diligere, quam parentem.

PL 17, 685B

彼はまだ死にゆく父の目を閉じておらず、こわばる肢体を葬ってもいなかった。主が来たと知るや否や、父への情愛を忘れ、親よりもキリストをより多く愛することを、情愛にまさる心情と信じたのである。

10

Legerat enim fortasse propheticam lectionem, quae dicit: Obliviscere populum tuum, et domum patris tui (Psal. LIV, 11) ; propterea oblitus est patrem, dum memor est Salvatoris.

PL 17, 685B

おそらく彼は預言の朗読を読んでいたのであろう。それはこう言う。「汝の民と汝の父の家を忘れよ」(詩篇54:11)〔引かれた句は詩篇44:11〕。だから彼は、救い主を覚えているあいだ、父を忘れたのである。

11

Audierat etiam Evangelium Domini: Qui plus dilexerit patrem aut matrem, non est me dignus (Matth. X, 37) . 4. Ita cum Tobias justificetur, cur sepulturae causa prandium dereliquerit (Tob. II, 3) ; hic probatur, cum causa Christi patris reliquerit sepulturam.

PL 17, 685B

彼は主の福音をも聞いていた。「父または母を私よりも多く愛する者は、私にふさわしくない」(マタイ10:37)。4. こうして、トビア〔Tobias。トビト記2章の父トビトを言う〕が、葬りのために食事を後にしたことで義とされる(トビト記2:3)ように、この者は、キリストのゆえに父の葬りを後にしたことで是認される。

12

Ille enim non veretur, ne interveniente opere, terreni prandii epulas praetermitteret: hic metuit ne, interveniente mora, refectionem panis coelestis amittat. Unde cum Christi contemplatione sepulturam omnibus debeamus, hic amore Christi patris deseruit sepulturam.

PL 17, 685C

前者は、仕事が割り込んで地上の食事の宴を逸することを恐れなかったが、後者は、遅れが割り込んで天のパンの糧を失うことを恐れる。ゆえに、キリストを仰ぎ見るゆえに、我々はすべての人に葬りの務めを負っているのに、この者はキリストへの愛のゆえに父の葬りを見捨てた。

13

5. Discutiamus itaque primo illius interpellationem, responsionemque Domini Salvatoris. Ait enim ille: Sequar te quocumque ieris (Luc. IX, 58) . Prompta quidem, sed superba professio.

PL 17, 685C

5. では、まずその者の申し出と、救い主である主の答えを吟味しよう。彼は言う。「汝がどこへ行こうとも、私は汝に従う」(ルカ9:58)〔引かれた句はルカ9:57〕。素早くはあるが、傲慢な言明である。

14

Iturus enim ad passionem erat Dominus, descensurus ad inferos, ascensurus ad coelum; numquid in omnibus illum potest fragilitas humana comitari? Stulta est ista praesumptio potius, quam religiosa confessio.

PL 17, 685C

実に、主は受難に向かい、冥界に降り、天に昇ろうとしていた。人間の弱さは、そのすべてにおいて彼に付き従えるだろうか。この思い上がりは愚かであって、敬虔な告白ではない。

15

Siquidem et Petro apostolo dicitur a Domino, cum aestimaret se sequi per omnia Salvatorem: Quo ego vado non potes me modo sequi (Joan. XIII, 33) .

PL 17, 685D

実際、使徒ペトロにも、自分はあらゆる点で救い主に従っていると思っていたときに、主から言われる。「私が行くところに、汝は今は私に従うことができない」(ヨハネ13:33)〔引かれた句はヨハネ13:36〕。

16

Et cum pertinaciter insisteret, ac se ab eo nec morte diceret separandum; tamquam jactantiae condemnatus audit, quod esset Dominum tertio negaturus.

PL 17, 685D

彼が頑固に言い張り、死によってでさえ彼から引き離されないと言ったとき、高ぶりを咎められた者のように、彼が主を三度否むことになると聞く。

17

Ita qui promittebat a confessione Christi nec morte divelli, ab ejus societate, interrogatione ancillulae separatur: et nisi velut modum quemdam statuens, tertio eum dixisset Dominum negaturum, forsitan saepius interrogatus, frequentius denegasset.

PL 17, 685D

こうして、死によってでもキリストの告白から引き離されないと約束した者は、一人の下女の問いによって、その交わりから離される。そして、あたかも限度を定めるかのように、彼が主を三度否むだろうと言わなかったなら、もっと頻繁に問われて、さらにたびたび否んだかもしれない。

18

6. Quid ergo respondetur illi petulanti? Vulpes foveas habent, et volucres coeli nidos, et Filius hominis non habet, ubi caput reclinet (Luc. IX, 58) .

PL 17, 686A

6. では、あの無遠慮な者には何が答えられるか。「キツネには穴があり、空の鳥には巣があるが、人の子には頭を横たえる所がない」(ルカ9:58)。

19

Videte cui rei subtiliter comparetur: est enim hoc genus animalis fallax, et insidiis semper intentum, rapina fraudes exercens, quod nihil tutum, nihil otiosum, nihil patitur esse securum, quod inter ipsa quoque hominum domicilia praedam requirat.

PL 17, 686A

どのようなものに巧みに比べられているかを見よ。この種の動物は欺きに満ち、つねに策略に気を配り、略奪によって詐術を働き、何ものも安全なままにも、静かなままにも、無事なままにもしておかず、人間の住まいのただなかにさえ獲物を探し求めるからである。

20

7. Quam comparationem non solum propter illum scriptam puto, sed propter plerosque etiam christianos, qui ore quidem Deum confitentur, moribus autem vulpium fallacia diversantur; omnis enim christianus, qui sua vult peccata celare, hic spiritaliter vulpes est.

PL 17, 686A

7. この比較は、あの者のためだけに書かれたのではなく、口では神を告白しながら、振る舞いではキツネの欺きのうちに身を置くキリスト教徒の多くのためにも書かれたと、私は思う。自分の罪を隠そうとするキリスト教徒は誰でも、霊的な意味でのキツネである。

21

Sicut enim vulpes propter fraudes suas in latibulis demoratur; ita et peccator tacens propter conscientiam suam peccatorum foveis delitescit: et sicut illa non audet inter medias hominum turbas morum suorum ostendere fallaciam; ita et hic erubescit in media Ecclesia conversationis suae nequitiam confiteri.

PL 17, 686B

キツネがその欺きのゆえに隠れ場にとどまるように、黙している罪人もまた、自らの良心のゆえに、罪の穴に身を隠す。キツネが人々の群衆のただなかでは己の習性の欺きを現そうとしないように、この者もまた、教会のただなかで己の暮らしの邪悪を告白することを恥じる。

22

Vulpem plane dixerim omnem christianum, qui suo insidiatur vicino, qui quotidie nititur fines alienos arrodere, fructus invadere, animalia devorare, et quod est familiare huic tempori, non jam vulpium more pullos, sed luporum more rapere porcos: qui dum suo labore possit se juvare, ferarum rabie praedam captat alienam.

PL 17, 686B

隣人を陥れ、日ごとに他人の境を食い荒らし、実りを襲い、家畜を貪ろうと努める者、そして今の時代にありがちなことには、もはやキツネのやり方で雛を、ではなく、狼のやり方で豚を奪う者は、すべてキツネと呼んでよいと、私は言おう。自分の労働で自らを助けることができるのに、野獣の猛り狂いで他人の獲物を捕らえるからである。

23

8. Haereticos etiam omnes arbitror vulpibus comparandos, qui cum in domo Domini habitare non possint, conventicula sibi quaedam velut foveas praeparant tenebrosas, in quibus pertinaciter latentes, insidiantur Ecclesiae; ut si qua innocens anima forte processerit, velut pullum gallinae matris absorbeant.

PL 17, 686B

8. 異端者もみな、キツネに比べられるべきだと私は考える。彼らは主の家に住むことができないので、いわば暗い穴のように、自分たちのために集会所を用意し、そこに頑固に潜んで教会を陥れようとする。もし無垢な魂がたまたま進み出れば、母鶏の雛のように呑み込もうとするのである。

24

Insidiantur, inquam, vulpes Ecclesiae, hoc est, haeretici evangelicae illi gallinae, de qua ait Dominus: Quoties volui congregare filios tuos, sicut gallina colligit pullos suos sub alas suas? Sed ipsa sicut Samson ardentes faces vulpibus religavit.

PL 17, 686C

キツネは教会を陥れる、と私は言う。すなわち異端者は、主が語るあの福音書の鶏を陥れるのである。主は言う。「めんどりが雛を翼の下に集めるように、私は幾度、汝の子らを集めようとしたことか」。だが、その鶏自身が〔ipsa(彼女自身)は鶏とも教会とも取れる。鶏と取った〕、サムソンのように、燃える松明をキツネたちにくくりつけた。

Sermo XLII. Increpatio ad plebem de eo quod scriptum est in Evangelio: Qui habet, dabitur ei; et: Cantavimus vobis, etc.

第42説教 福音書に「持っている者には与えられる」、また「我々は汝らに笛を吹いた」などと書かれていることについての、民への叱責PL 17, 686D
1

1. Frequenter studueram apud me ipsum, fratres, subtrahere vobis Dominicae praedicationis eloquia, ac non elargiri saepius sermonum coelestium sacramenta.

PL 17, 686D

1. 兄弟たちよ、私は幾度も心の内で、主の説教の言葉を諸君から取り上げ、天の言葉の秘義をたびたび惜しみなく与えることはやめようと努めた。

2

Siquidem nihil prosit offerre pabula recusanti, et potum porrigere minime sitienti: cur id quod offeras, non tam libenter hauriat, quam fastidiose velut turbulentum reddat; atque ita sicut et poculi sinceritas vitietur, et causas delicti fastidiosus potator inveniat?

PL 17, 686D

実際、拒む者に食べ物を差し出し、渇いてもいない者に飲み物を差し出して、何の益があろう。なぜ差し出したものを、喜んで飲み干すよりも、うんざりして濁ったもののように吐き返し、かくして杯の清らかさが損なわれ、うんざりした飲み手が罪の口実を見いだすのか〔cur(なぜ)の係りは定かでない。前の文を受けた問いとして訳した〕。

3

Sic ergo et charitati vestrae ingerere Dominici poculi praedicationem forte superfluum est; cum id anima vestra clausis visceribus non tam sitienter hauriat, quam dissimulanter effundat.

PL 17, 687A

それゆえ、諸君の愛〔caritas。聞き手への敬称〕に、主の杯の説教を押しつけることも、おそらく余計であろう。諸君の魂はそれを、閉ざした心の奥で、渇いて飲み干すというより、素知らぬふりで注ぎ捨てているのだから。

4

Fundit enim mandatum Domini, qui illud aure sua percipit, corde non continet; in superficie enim quadam corporis illud gestans, ac minime ad interiora transmittens quod audivit, dum obliviscitur, seriem praedicationis effundit, et ita domum vacuus repedat, qui de Ecclesia onustus exierat.

PL 17, 687A

実に、主の戒めを耳で受けながら心に留めない者は、それを注ぎ捨てる。体のいわば表面にそれを帯びるだけで、聞いたことを内へ通さず、忘れるあいだに説教の連なりを注ぎ捨て、こうして教会から満たされて出た者が、空っぽで家に戻るのである。

5

2. Dicite enim mihi, quis de vobis cum ad hospitium redierit, dicet: Hodie audivimus episcopum de eleemosynis disputantem, rem utilem praedicavit, debemus pauperibus misereri?

PL 17, 687A

2. 私に言え。諸君のうち誰が、宿に帰ったとき、こう言うだろうか。「今日我々は、司教が施しについて論じるのを聞いた。有益なことを説いた。我々は貧しい者たちを憐れまねばならない」。

6

Prosecutus etiam est de idolorum exsecranda cultura, requiramus ne ignorantibus nobis in possessione nostra sit idolum.

PL 17, 687A

「さらに、司教は偶像のいとうべき礼拝についても語った。知らぬまに我々の所有地に偶像がないか、調べよう」。

7

Admonuit etiam festinare debere catechumenum ad gratiam fidei, offeramus familiolae nostrae ut fidem quisquis est fidelis, accipiat; ne forte ratio salutis eorum quaeratur a nobis, quia vita eorum ex nostro pendet arbitrio.

PL 17, 687B

「また、洗礼志願者は信仰の恩寵へと急がねばならないとも戒めた。我々の家の者たちに〔信仰を〕差し出そう。誰であれ、信者である者〔ミーニュは fidelis と刷り、脚注は無い。文脈からは infidelis(信者でない者)とも読める〕が信仰を受けるように。彼らの救いの申し開きを、我々が問われることのないように。彼らの命は我々の裁量にかかっているのだから」。

8

Nemo de Dei rebus cogitat, nemo de die judicii loquitur, quasi aut per omnia victuri, aut per omnia morituri. Mihi credite, ita vivimus in hoc saeculo, ut corpore moriamur: ita morimur, ut rationi reddendae vivamus.

PL 17, 687B

神のことを考える者は誰もおらず、裁きの日のことを語る者は誰もいない。あたかもすべてにおいて生き続けるか、すべてにおいて死ぬかのようである。私を信じよ。我々はこの世で、体では死ぬように生きている。申し開きをするために生きるように死んでゆく。

9

Moritur interim homo, sed actuum causa non moritur: vivente autem causa, necesse est ut causae suae persona non desit, sicut ait propheta: Ecce homo, et opera ejus.

PL 17, 687B

人は死ぬが、その行いの訴訟〔causa。理由・事柄とも取れる。法廷の語と取った〕は死なない。訴訟が生きているかぎり、その訴訟の当事者が欠けることはありえない。預言者が言うとおりである。「見よ、人と、その業を」。

10

3. Volueram ergo subtrahere vobis Dominicae praedicationis eloquia, non quod iratus hoc facerem, sed ut Evangelicam sententiam custodirem. Ait enim Dominus: Qui habet, dabitur ei, et abundabit: et qui non habet, id quod habet, auferetur ab eo (Luc. XIX, 26) .

PL 17, 687B

3. それゆえ私は、諸君から主の説教の言葉を取り上げようと思っていた。怒ってそうしようとしたのではなく、福音書の言葉を守るためである。主は言うからである。「持っている者には与えられ、豊かになる。持たない者からは、持っているものまでも取り上げられる」(ルカ19:26)。

11

Habenti ergo dari jussit; et non habenti non solum non dari sed etiam id quod habet, auferri. Quae sententia superflua vobis forsitan videtur: ego autem dico recte ac sapienter Dominum praecepisse. Habenti ergo jubetur dari.

PL 17, 687C

ゆえに主は、持っている者には与えよと命じ、持たない者には与えないばかりか、持っているものまで取り上げよと命じた。この言葉は、諸君にはおそらく余計に思えるだろう。しかし私は、主が正しく、賢く命じたのだと言う。持っている者には与えるよう命じられているのである。

12

Meretur plane accipere, qui ita laboravit, ut propria sollicitudine animae suae divitias spiritales acquireret: ut puta quis continentiae forti proposito coepit castimoniae custodire virtutem, meretur audire quae castitatis remuneratio sit futura; ut ad virtutis observantiam audiens remunerationis gloriam, facilius possit pugnam, quam coepit, atterere.

PL 17, 687C

そのように労した者は、受けるにふさわしいことは明らかである。自分の魂の霊的な富を、自らの心配りによって得るために労したのだから。たとえば、ある者が自制の強い決意をもって、貞潔の徳を守り始めたなら、貞潔への報いが何であるかを聞くにふさわしい。徳の遵守のために、報いの栄光を聞いて、始めた戦いをより容易にやり抜けるようにである。

13

Alius ad misericordiam promptus debet audire quia ipsi miserebitur Deus, et qui hanc terrenam substantiam coelestibus divitiis repensabit, necesse est ut auscultans vicissitudinem coelestium praemiorum, promptior ac libentior opus Domini prosequatur, et ad misericordiae quod habet bonum, largitatis addat augmentum.

PL 17, 687C

また別の者は、慈しみに素早い者であるから、神が自分を憐れむことを聞くべきである。この地上の財産を天の富に換える者は、天の報いの返礼に耳を傾けて、いっそう素早く、いっそう喜んで主の業を追い求め、慈しみの持つ善に、寛大さの増しを加えることが必要である。

14

Ideo ait Dominus: Qui habet, dabitur ei, hoc est, qui dives fuerit bonis operibus, hic magis evangelica praedicatione ditetur.

PL 17, 687D

それゆえ主は言う。「持っている者には与えられる」。すなわち、善い業において富んだ者が、福音の説教によっていっそう富まされるのである。

15

4. Caeterum si fornicatori praedices, et dicas quod virgo debeat permanere; et avaro quod omnia sua distrahere debeat atque donare, stultitia illi est.

PL 17, 687D

4. だが、淫行の者に説教して、童貞〔virgo〕のままであるべきだと言い、強欲な者に、持ち物をすべて売り払って施すべきだと言えば、その者には愚かなことである。

16

Hanc enim praedicationem ridiculam putat, sicut ait Apostolus: Animalis autem homo non percipit quae sunt spiritus Dei; stultitia enim est illi (I Cor. II, 14) .

PL 17, 688A

その者はこの説教を笑うべきものと思う。使徒が言うとおりである。「生まれながらの人は、神の霊のことを受け入れない。それは彼には愚かなことだからである」(一コリント2:14)。

17

Tale enim est iis praedicare quod perfectum est, quale si mendicum pannis obsitum holoserica velis induere, et esurientem rusticum placento delectare; necesse est enim ut ab utroque recusaretur oblatio.

PL 17, 688A

これらの者に完全なことを説くのは、ぼろをまとった乞食に絹の衣を着せようとし、飢えた農夫に菓子を楽しませようとするようなものである。両者から供え物は拒まれるに違いないからである。

18

Illi enim displicet holoserica, qui necessaria magis frigori vestimenta desiderat: huic placentum amarum, dum escam magis saturitatis exquirit.

PL 17, 688A

前者は絹の衣を嫌う。寒さに対してむしろ必要な衣を求めるからである。後者は、満腹になる食べ物をむしろ求めるので、菓子を苦いと感じる。

19

Istis ergo personis auferenda potius sunt, quae sua sunt, sicut ait Evangelium: Etiam id quod habet, auferetur ab eo; hoc est, cogendus fornicator pannos suae corruptionis abjicere, compellendus avarus est panem suae cupiditatis exponere.

PL 17, 688A

ゆえに、こうした人物たちからは、むしろ彼らのものが取り去られるべきである。福音書が言うとおりである。「持っているものまでも、取り上げられる」。すなわち、淫行者は己の堕落のぼろを捨てるよう強いられ、強欲な者は己の貪欲のパンを差し出すよう迫られるのである。

20

5. Vereor autem, fratres, ne evangelica lectio plerisque de vobis congruat, quae ait: Cantavimus vobis, et non saltastis: lamentavimus, et non plorastis (Luc. VII, 32) .

PL 17, 688B

5. 兄弟たちよ、私が恐れるのは、諸君のうち多くの者に、こう言う福音書の朗読が当てはまるのではないかということである。「我々は汝らに歌ったのに、汝らは踊らなかった。嘆いたのに、汝らは泣かなかった」(ルカ7:32)。

21

Annuntiamus ergo vobis regni coelestis gaudium, et minime corda vestra motu quodam alacritatis exsultant: praedicamus triste judicium, et sensus vestri ad poenitentiam in lacrymas non prorumpunt; infidelitatis enim genus est in divinis rebus nec gaudere prosperis, nec flere contrariis.

PL 17, 688B

我々は諸君に天の国の喜びを告げるのに、諸君の心はある種の軽やかな動きで躍りはしない。我々は悲しい裁きを説くのに、諸君の思いは悔い改めへと涙にあふれ出ない。神のことにおいて、順境にも喜ばず、逆境にも泣かないのは、不信仰の一種だからである。

22

Saltationem ergo a nobis requirit Dominus, non utique sinuosi volubilitatem corporis, sed extollentis se fidei sanctitatem.

PL 17, 688B

ゆえに主が我々に求めるのは踊りである。もちろん、体のくねる軽やかさではなく、自らを高める信仰の聖性である。

23

Sicut enim qui corporaliter saltat, nunc aere suspenditur, nunc ad altiora jactatur, nunc alternis saltibus loca diversa collustrat: ita et qui spiritaliter saltat, interveniente fide, modo in aeris sublimitate erigitur, modo ad siderum altiora sustollitur, modo diversis cogitationum saltibus paradisum, coelumque collustrat.

PL 17, 688B

体で踊る者は、あるときは空中に吊り上げられ、あるときはより高みへ投げ上げられ、あるときは代わる代わる跳びながらさまざまな場所を巡り見る。それと同じく、霊において踊る者も、信仰が加わるとき、あるときは空の高みへ起こされ、あるときは星々のさらに高みへ引き上げられ、あるときは考えの種々の跳躍によって楽園と天を巡り見る。

24

Et sicut qui corporaliter saltat, volubilitate membrorum se exercens, gyrum sibi saltationis acquirit: ita et qui spiritaliter saltat, fidei alacritate semper se movens, gyrum sibi totius orbis assumit.

PL 17, 688C

また、体で踊る者が、肢体の軽やかな動きで自らを鍛えて、踊りの旋回を身につけるように、霊において踊る者も、信仰の軽快さでつねに動き続けて、全世界の旋回を自分のものとする。

25

6. Solent autem homines, sicut mos est, in suis votis, hoc est, nuptiis, praecipue saltare vel canere; unde et nos habemus votivas nuptias, quibus saltare vel canere debeamus.

PL 17, 688C

6. 人々は習わしのとおり、自分たちの祝い〔vota。願い・誓いの意の語で、ここでは婚礼の祝いを言う〕、すなわち婚礼において、とりわけ踊り、歌うのが常である。それゆえ我々にも、祝いの婚礼があり、そこで踊り、歌うべきである。

26

Vota enim nostra celebrantur, quando Christo Ecclesia copulatur, sicut ait Joannes: Qui habet sponsam, sponsus est (Joan. III, 29) . Propter has ergo nuptias saltare nos convenit.

PL 17, 688C

実に我々の祝い〔vota〕は、教会がキリストに結ばれるときに祝われる。ヨハネが言うとおりである。「花嫁を持つ者が花婿である」(ヨハネ3:29)。この婚礼のゆえに我々が踊ることはふさわしい。

27

Siquidem David rex pariter et propheta, cum multa cecinerit, ante arcam Testamenti etiam saltasse dicitur (II Reg. VI, 14) ; elatus enim gaudio, in saltationem prorumpit: praevidebat enim in spiritu Mariam de germine suo Christi thalamo sociandam.

PL 17, 688C

実際、王であり同時に預言者でもあるダビデは、多くを歌ったうえ、契約の箱の前で踊ったとも言われている(サムエル記下6:14)。喜びに高ぶって踊りに出たのである。彼は霊において、自らの子孫からマリアが出て、キリストの婚礼の部屋に結ばれることを予見していたからである。

28

Unde ait ipse: Et ipse tamquam sponsus procedens de thalamo suo (Psal. XVIII, 6) . Ideo ipse prae caeteris prophetiarum auctoribus plus cantavit; quia laetior cunctis per haec gaudia suos posteros conjugabat: et ad propria vota solito dulcius invitans, docuit nos quid in ipsis nuptiis facere deberemus, cum ille ante nuptias tanta exsultatione saltaverit.

PL 17, 688D

そこで彼自身が言う。「彼は花婿のように、その部屋から出てくる」(詩篇18:6)。だから彼は、他の預言の著者たちよりも多く歌った。誰よりも喜ばしい者として、これらの喜びによって自分の子孫たちを結び合わせていたからである。そして、自分たちの婚礼へ常よりも甘美に招いて、その婚礼の前にあれほどの歓喜で踊った彼は、その婚礼において我々が何をすべきかを教えたのである。

29

Ante arcam ergo saltavit propheta David: arcam autem quid, nisi sanctam Mariam dixerimus? Siquidem arca intrinsecus portabat Testamenti tabulas, Maria autem ipsius Testamenti gestabat haeredem: illa intra semet Legem, haec Evangelium retinebat; illa Dei vocem habebat, haec Verbum.

PL 17, 689A

それゆえ預言者ダビデは箱の前で踊った。箱とは、聖なるマリアでなくて何と言えようか。実に、箱は内に契約の板を担ったが、マリアはその契約そのものの相続人〔testamentum は契約とも遺言とも取れる語で、「相続人」はその遺言の意を響かせる〕を担った。箱は自らのうちに律法を、マリアは福音を宿し、箱は神の声を持ち、マリアは言葉を持った。

30

Verumtamen arca intus forisque auri nitore radiabat, sed et sancta Maria intus forisque virginitatis splendore fulgebat: illa terreno ornabatur auro, ista coelesti.

PL 17, 689A

それでも箱は内も外も金の輝きで光ったが、聖なるマリアもまた内も外もおとめの身の輝きで光を放った。箱は地上の金で飾られ、マリアは天の金で飾られた。

Sermo XLIII. Increpatio ad populum quod Ecclesiam non frequentet

第43説教 教会に足繁く来ないことについての、民への叱責PL 17, 689B
1

1. Deberem, fratres, post hos complures dies aliquid uberius praedicare, et revertens a tanto examine sacerdotum, dulci vos sermone reficere.

PL 17, 689B

1. 兄弟たちよ、私はこの数日のあと、もっと豊かに説教すべきであり、司教たちのかくも大きな群れ〔examen。蜂の群れの意〕から戻って、甘い言葉で諸君を元気づけるべきであった。

2

Bene dixi examine sacerdotum: quia sicut apes de divinarum Scripturarum flosculis suavia mella conficiunt, et quidquid ad medicinam pertinet animarum, oris sui arte componunt.

PL 17, 689B

私が「司教たちの群れ」と言ったのは正しい。ミツバチが神の聖書の小さな花から甘い蜜をつくり、魂の薬となるものをみな、その口の技で整えるように、〔司教たちもそうする〕からである。

3

Recte comparantur apibus sacerdotes; quia sicut apes castitatem corporis praeferunt, cibum vitae coelestis exhibent, aculeum legis exercent; puri enim ad sanctificationem, suaves ad refectionem, severi sunt ad ultionem.

PL 17, 689B

司教たちがミツバチに比べられるのは正しい。彼らはミツバチのように、体の貞潔を掲げ、天の命の食べ物を差し出し、法の針〔lex。モーセの律法に限らないと取った〕を働かせるからである。すなわち、聖化に向けては清く、元気づけには優しく、罰には厳しい。

4

Apibus plane sunt comparandi, qui velut alveario quodam gratia matris Ecclesiae continentur, in qua diversorum meritorum cellulas dulcissimis praedicationibus componentes, de uno Salvatoris examine christianorum examina multa producunt.

PL 17, 689C

母なる教会の恩寵によって、いわば一つの巣箱のうちに保たれている者たちこそ、まさにミツバチに比べられるべきである。そこで彼らはさまざまな功績の小部屋を、いとも甘い説教で整えながら、救い主の一つの群れから、キリスト教徒の多くの群れを生み出す。

5

2. Cum semper, fratres, non cessaverim vos paterna pietate corripere, miror nihil vos tot meis commonitionibus profecisse, et doleo quod frequens praedicatio mea non vos profectu aliquo salutis corrigat, sed quadam contestationis poena constringat.

PL 17, 689C

2. 兄弟たちよ、私は父としての情愛で諸君を絶えず叱ることをやめなかったのに、これほど多くの私の戒めから、諸君がまったく益を得なかったことを訝り、また嘆く。私のたびたびの説教が、救いの何らかの進歩によって諸君を正すのではなく、ある種の証言の刑罰によって諸君を縛るのだからである。

6

Praedicatio enim sacerdotis in plebe salvandis est correctio, et contestatio judicandis; contestamur enim illis ante judicium, quod illos maneat in ipso judicio; ut tunc omni excusatione submota, et rei sint de peccatis, et obnoxii de contemptu.

PL 17, 689C

司教の説教は、民のうち救われるべき者には矯正であり、裁かれるべき者には証言だからである。我々は裁きの前に、裁きそのものにおいて彼らを待つものを証言する。そうして、あらゆる言い逃れが取り除かれたとき、彼らが罪について有罪であり、軽蔑について責めを負う者となるように。

7

Unde et ego interdum parcens vobis tacere velim: sed malo vos contumaciae causas reddere, quam me negligentiae sustinere judicium.

PL 17, 689D

それゆえ私も、時には諸君を惜しんで黙っていたいと思う。だが、私が怠慢の裁きを受けるよりは、諸君が頑なさの申し開きをするほうを選ぶ。

8

3. Comperi enim, fratres, quod per absentiam meam ita rari quique ad Ecclesiam veniatis, ita pauci admodum procedatis, quasi me proficiscente, mecum pariter veneritis, et quasi cum necessitatibus ego pertrahor, vos mecum traxerit ipsa necessitas.

PL 17, 689D

3. 兄弟たちよ、私は聞いた。私の不在のあいだ、諸君のうち教会に来る者はごくまれで、進み出る者はまことに少ない。あたかも私が出立すれば諸君も私とともに出立し、私が必要に引き立てられるときに、必要そのものが諸君を私とともに引いていったかのようである。

9

Pariter ergo a domo Dei absentes sumus, sed hoc interest, quod me absentem necessitas efficit, vos voluntas. Nescitis quia etsi ego ab Ecclesia desum, Christus ab Ecclesia sua, qui est ubique, non deest?

PL 17, 689D

こうして我々は同じように神の家を離れている。だが違いは、私を欠席させるのは必要であり、諸君を欠席させるのは意志だということである。私が教会にいなくても、いたるところにいるキリストは、自らの教会に欠けていないことを、諸君は知らないのか。

10

Venis, frater, ad Ecclesiam, non invenis ibi episcopum: sed si fideliter venis, invenies ibi episcoporum episcopum Salvatorem.

PL 17, 690A

兄弟よ、あなたは教会に来るが、そこに司教を見いださない。だが、信仰をもって来るなら、そこに司教たちの司教である救い主を見いだすだろう。

11

Nam christianus qui tunc tantum procedit ad Ecclesiam, quando episcopus praesens est, non tam Dei causa videtur processisse, quam hominis: nec implesse christiani timentis officium, sed amici deferentis obsequium.

PL 17, 690A

実に、司教がいるときにだけ教会に進み出るキリスト教徒は、神のためではなく、人のために進み出たと見える。〔神を〕畏れるキリスト教徒の務めではなく、敬意を払う友の礼を果たしたにすぎない。

12

4. Quid autem ego vos arguo, cum possitis me uno sermone convincere (q. I., c. Quid autem) ? Convincor enim cum in hac parte clericos vobis magis video negligentes.

PL 17, 690A

4. だが、なぜ私が諸君を責めるのか。諸君は一言で私を論破しうるのに(『教令集』第1問「Quid autem」法文)〔グラティアヌス『教令集』の箇所を示す引照で、ミーニュが本文に刷ったまま写す。事例の番号は刷られていない〕。この点で、聖職者たちのほうが諸君よりもむしろ怠慢なのを見るとき、私は論破されるのである。

13

Quomodo enim possum corrigere filios, cum fratres emendare non possim? aut qua fiducia succenseam laicis, cum a consortibus pudoris verecundia conticescam? Ego autem, fratres, non de omnibus loquor.

PL 17, 690A

兄弟たちを正すことができないのに、どうして子らを正せようか。同じ恥を分かつ者たちに対して恥ずかしさで黙らされるのに、いかなる確信をもって信徒たちに怒れようか。だが兄弟たちよ、私はすべての者について語っているのではない。

14

Sunt certe quidam devoti, sunt et alii negligentes: ego neminem nomino, conscientia sua unumquemque conveniat.

PL 17, 690B

確かに献身的な者もいる。怠慢な者もまたいる。私は誰の名も挙げない。各人が自分の良心に向き合うがよい。

Sermo XLIV. Post increpationem allectio ad populum

第44説教 叱責のあとの、民への呼び寄せPL 17, 690B
1

1. Amarior fortasse fuerit increpatio mea superioribus praedicationibus, quod plerosque de vobis acrius magisterii severitate convenerim, et sim prosecutus quae aliquantis non blandimenta deferrent, sed tristitiam irrogarent.

PL 17, 690B

1. 前の説教での私の叱責は、おそらくかなり辛辣であったろう。諸君の多くを教師の厳しさでいっそう強く咎め、一部の者にとっては甘言ではなく悲しみを負わせるようなことを述べたからである。

2

Verum nihil mea interest; ego enim gaudeo sciens discipuli tristitiam magistri esse laetitiam.

PL 17, 690C

だが、それは私にはどうでもよい。弟子の悲しみは師の喜びだと知って、私は喜ぶからである。

3

Tunc enim auditor proficit, quando austeriora annuntiat praedicator: tunc ei salus gignitur, quando tristitia emendationis ingeritur; dicit enim beatus Apostolus: Nam quae secundum Deum est tristitia, poenitentiam in salutem stabilem operatur (II Cor. VII, 10) .

PL 17, 690C

実際、聴く者が益を得るのは、説教者がより厳しいことを告げるときであり、矯正の悲しみが加えられるとき、その者に救いが生まれる。福なる使徒は言う。「神に従う悲しみは、堅固な救いに至る悔い改めをもたらす」(二コリント7:10)。

4

2. Recte ergo laetor, quia salutem operor: cum objurgo, moereat licet filius mei asperitate sermonis; me tamen delectat, qui proficere illum intelligo per moerorem. Ait sanctus Apostolus: Quis est enim filius, quem non verberat pater (Hebr. XII, 6) ?

PL 17, 690C

2. ゆえに私が喜ぶのは当然である。救いをもたらしているのだから。私が叱るとき、子が私の言葉の荒さに悲しんでも、私は喜ぶ。悲しみを通して彼が進歩していると理解するからである。聖なる使徒は言う。「父が打たない子とは、誰であろうか」(ヘブライ12:6)〔引かれた句はヘブライ12:7〕。

5

Non enim osculatur semper pater filium, sed et aliquando castigat. Ergo quando castigatur, qui diligitur, tunc circa eum pietas exercetur.

PL 17, 690D

父はつねに子に口づけするのではなく、ときには懲らしめもするからである。ゆえに、愛される者が懲らしめられるとき、その者に対して情愛が働いているのである。

6

Habet enim et amor plagas suas, quae dulciores sunt, cum amarius inferuntur; dulcior enim est religiosa castigatio, quam blanda remissio. Unde ait propheta: Dulciora sunt vulnera amici, quam voluntaria oscula inimici (Prov. XXVII, 6) .

PL 17, 690D

愛にも愛の打撃があり、それはいっそう苦くもたらされるときこそ甘い。敬虔な懲らしめは、甘やかす放任より甘いからである。それゆえ預言者は言う。「友の傷は、敵の自発の口づけより甘い」(箴言27:6)。

7

3. Igitur, fratres, quia post tot increpationis meae utilia verba credo vos benignitate sensuum profecisse, de sacris litteris aliqua conferamus.

PL 17, 690D

3. さて、兄弟たちよ、私の叱責の有益な言葉を多く聞いたあとで、諸君は思いの善良さにおいて進んだと私は信じる。聖なる書から、いくつかのことを論じ合おう。

8

Sicut enim fons, qui non solito humore distillat, exagitatur surculis, et ita largior invenitur, ac primum ex eo turbida aqua producitur, ut unda purior subsequatur: sic ergo et sanctitas vestra exasperata quidem fuerat austeritate sermonis, sed devotior facta est dulcedine pietatis.

PL 17, 690D

いつもの水を滴らせない泉は、小枝でかき回されると、かえって豊かになり、まず濁った水が出てきて、そのあとに澄んだ流れが続く。それと同じく、諸君の聖性〔sanctitas。聞き手への敬称〕も、言葉の厳しさによって確かに苛立たされたが、情愛の甘さによっていっそう献身的になったのである。

9

Turbulentum enim quiddam vestri animi forsitan retinebant, sed jam ex vestris moribus profluit omne quod purum est. 4. Videamus ergo quid sit quod ait ad discipulos suos Dominus: Vos autem quem me esse dicitis (Matth. XVI, 15) ?

PL 17, 691A

諸君の心には、おそらく濁ったものが残っていたが、今や諸君の振る舞いからは、清いものがすべてあふれ出ている。4. では、主が弟子たちに言うことを見よう。「では汝らは、私を誰と言うのか」(マタイ16:15)。

10

Non igitur tamquam ignarus interrogat Dominus, quid de eo populi discipulique sentirent: sed tamquam sciens universorum mentes, fidem manifestare voluit singulorum; ut quod corde credebant Dominum, alii Hieremiam, alii Joannem Baptistam, Petrus solus Christum Dei Filium confitetur.

PL 17, 691A

主は、民や弟子たちが自分についてどう思っているかを知らずに尋ねたのではない。すべての者の心を知りながら、一人ひとりの信仰を明らかにしようとしたのである。心で信じているところを〔明らかにするために〕、ある者は主をエレミヤ、ある者は洗礼者ヨハネと〔言い〕、ペトロだけがキリストを神の子と告白する〔この句は動詞を欠く。ut quod corde credebant … を「心で信じているところを明らかにするために」と補って解した〕。

11

Gradus quidam sunt fidei, et qui devotius credit, religiosius confitetur. 5. Pro hac devotione dicitur Petro: Beatus es tu, Simon Barjona; quoniam caro et sanguis non revelavit tibi, sed Pater meus, qui est in coelis.

PL 17, 691A

信仰には段階がある。より献身して信じる者は、より敬虔に告白する。5. この献身のゆえに、ペトロにこう言われる。「汝は幸いである、シモン・バルヨナ。肉と血が汝に示したのではなく、天にいる私の父が示したのである」。

12

Et ego dico tibi: Tu es Petrus, et super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam (Ibid. 17 et seq.) . Cum vocaretur ergo Simon, per hanc devotionem vocatus est Petrus.

PL 17, 691B

「また私も汝に言う。汝はペトロであり、この岩の上に私は私の教会を建てる」(マタイ16:17以下)。それゆえ、シモンと呼ばれていた彼は、この献身によってペトロと呼ばれたのである。

13

Legimus, dicente Apostolo de ipso Domino: Bibebant de spiritali consequente eos petra, petra autem erat Christus (I Cor. X, 4) .

PL 17, 691B

使徒が主自身について言うのを、我々は読む。「彼らは、ついてくる霊の岩から飲んでいた。その岩はキリストであった」(一コリント10:4)。

14

Recte igitur quia petra Christus, Simon nuncupatus est Petrus; ut qui cum Domino fidei societatem habebat, cum Domino haberet et nominis Dominici unitatem: ut sicut a Christo christianus dicitur, ita et a petra Christo Petrus apostolus vocaretur.

PL 17, 691B

ゆえに、岩がキリストであるから、シモンがペトロと名づけられたのは当然である。主と信仰の交わりを持つ者が、主と、主の名の一体性をも持つように、キリストからキリスト教徒と呼ばれるのと同じく、岩であるキリストから使徒ペトロと呼ばれるようにである。

15

6. Sed nec populorum opinionem possumus reprobare, qui unum de prophetis Dominum aestimabant (Matth. XVI, 14) . Nam ideo nonnulli velut Eliam Salvatorem forsitan putaverunt; quia ad coelos Elias sicut Salvator ascendit (IV Reg. II, 11) .

PL 17, 691C

6. だが我々は、主を預言者の一人と思っていた民の見方を退けることもできない(マタイ16:14)。実際、ある者たちがおそらく救い主をエリヤのように思ったのは、エリヤが救い主と同じく天に昇ったからである(列王記四2:11)。

16

Sed non sicut Elias Christus est; ille enim ad coelos rapitur, iste regreditur: ille tamquam infirmus ignea quadriga subvehitur, hic tamquam Deus propria virtute portatur: ille sicut homo ducitur, hic sicut Salvator ascendit: ille ducentes sequitur angelos, comitantes sibi angelos iste praecedit.

PL 17, 691C

しかしキリストはエリヤのようではない。エリヤは天へ連れ去られるが、キリストは戻る。エリヤは弱い者として火の四頭立ての戦車に運ばれるが、キリストは神として自らの力で運ばれる。エリヤは人として導かれるが、キリストは救い主として昇る。エリヤは導く天使たちに従うが、キリストは自分に付き添う天使たちの先に立つ。

17

Denique iidem angeli remeantes in terram a Domino Salvatore dixerunt ad Apostolos: Viri Galilaei, quid statis aspicientes in coelum? Hic Jesus qui receptus est a vobis, sic veniet quemadmodum vidistis eum euntem in coelum (Act. I, 11) .

PL 17, 691C

実に、同じ天使たちが、救い主である主のもとから地に戻りながら、使徒たちに言った。「ガリラヤの人々よ、なぜ天を見上げて立っているのか。汝らから取り上げられたこのイエスは、汝らが、彼が天に行くのを見たのと同じように来るであろう」(使徒言行録1:11)。

Sermo XLV. De primo Adam et secundo

第45説教 第一のアダムと第二のアダムについてPL 17, 691D
1

1. Audite, fratres charissimi, quale est legis myserium. Primus homo de terra et coelo; secundus de coelo et terra: hic ex Deo et Maria, qui de terra; ille de terra et Spiritu, qui de coelo est.

PL 17, 691D

1. いとも愛する兄弟たちよ、聞け。律法の奥義〔底本は myserium。mysterium と読む〕とはどのようなものかを。第一の人は地と天から、第二の人は天と地から。この者〔第二の人〕は神と、地から出たマリアとから、あの者〔第一の人〕は地と、天から出る霊とからである〔qui de terra はマリアを、qui de coelo est は霊を受けると取った〕。

2

Uterque tamen ex virgine, et sine coitus permixtione est: hic ex incorrupta, ille ex intacta; quia nullo adhuc semine, nec vomere fuerat sauciata nec imbre. Per primum vita amissa, per secundum reddita.

PL 17, 692A

それでも、両者はおとめから、性交の交わりなしに生まれた。この者〔第二の人〕は損なわれていない者から、あの者〔第一の人〕は触れられていない〔地〕から。その地はまだいかなる種によっても、鋤によっても雨によっても傷つけられていなかったからである。第一の人によって命は失われ、第二の人によって返された。

3

Primus acceptam perdidit gratiam, secundus cum vita tribuit gratiam: primus suasu virginis cecidit, secundus partu virginis, quod jacebat, erexit: primus peccando mortis poenam protulit, secundus patiendo indulgentiam contulit: primus pro culpa de paradiso ejectus, secundus pro gloria cruci mundo affixus.

PL 17, 692A

第一の人は受けた恩寵を失い、第二の人は命とともに恩寵を与える。第一の人はおとめの勧めによって堕ち、第二の人はおとめの出産によって、倒れていたものを起こした。第一の人は罪を犯して死の刑罰をもたらし、第二の人は苦しみを受けて赦しをもたらした。第一の人は咎のゆえに楽園から追い出され、第二の人は栄光のゆえに世のために十字架に付けられた。

4

2. Ergo malum per feminam, immo per feminam bonum; quia per Evam cecidimus, per Mariam stamus: per Evam prostrati, erecti per Mariam: per Evam servituti addicti, per Mariam liberi effecti.

PL 17, 692A

2. ゆえに、悪は女によって、いや、善もまた女によって来た。我々はエバによって堕ち、マリアによって立つからである。エバによって打ち倒され、マリアによって起こされた。エバによって隷従に引き渡され、マリアによって自由な者とされた。

5

Eva nobis sustulit diuturnitatem, Maria nobis reddidit perpetuitatem: Eva nos damnari fecit per arboris pomum, Maria absolvit per arboris donum; quia et Christus in ligno pependit, ut fructus. 3. Igitur sicut per arborem mortui, ita per arborem vivificati.

PL 17, 692B

エバは我々から長きにわたる命を取り去り、マリアは我々に永続を返した。エバは木の実によって我々を断罪させ、マリアは木の賜物によって赦免した。キリストもまた木にかかり、実のようであったからである。3. こうして、我々は木によって死んだように、木によって生かされた。

6

Arbor nobis nuditatem ostendit, arbor indulgentiae foliis vestivit: arbor peccatorum incussit ardorem, refrigerium delictorum vestibus praeparavit arbor scientiae: arbor spinas et tribulos genuit, spem et salutem arbor scientiae peperit: arbor sudorem attulit et laborem, arbor contulit pacem et salutem: arbor lumen corporis patefecit, arbor oculos cordis disclusit: arbor mundi insinuavit astutiam, divinam arbor demonstravit prudentiam: malum arbor, bonum arbor ostendit; et ut ad dilecti originem redeam, et Deo annuente, quod sentire conceditur dicam: Adam nisi corporaliter cecidisset, Christus nos in ista vita non spiritaliter suscitare debuisset.

PL 17, 692B

木は我々に裸を示し、木は赦しの葉で覆った。木は罪の熱を打ち込み、知識の木は衣によって罪〔delictum〕からの涼しさを備えた。木はイバラとアザミを生み、知識の木は希望と救いを産んだ。木は汗と労苦をもたらし、木は平和と救いを授けた。木は体の光を開き、木は心の目を開いた。木は世の悪賢さを教え込み、木は神の賢慮を示した。悪を木が、善を木が示した。そして罪の起源〔底本は dilecti(愛された者の)。それでは文意が通らず、直前の delictorum に合わせて delicti(罪の)と読んだ〕に戻るために、神がうなずくかぎり、思うことを許された事柄を言おう。アダムが体において堕ちなかったなら、キリストはこの命において我々を霊的に起こすべきではなかったであろう。

7

4. O sacramentorum, ut diximus, Mariae mysterium, o conclusam perfidis, et manifestam fidelibus disciplinam!

PL 17, 692C

4. おお、すでに述べたとおり、秘義の、マリアの奥義よ。おお、背信の者には閉ざされ、信ある者には明らかな教えよ。

8

Immortalis mortalem aedificat, parit immortalem: incorporalis terra concluditur, corporalis coelo: Deus homo efficitur, sed exhibetur Deus; et hoc totum per Adam committitur, et lavatur per Mariam.

PL 17, 692C

不死なる者が死すべき者を築き、〔死すべき者が〕不死なる者を産む。体を持たない者が地に閉じ込められ、体を持つ者が天に閉じ込められる。神は人となるが、神として示される。そしてこのすべては、アダムによって犯され、マリアによって洗われる。

9

Ergo felix Eva, per quam data est occasio: immo felix Maria, per quam tributa est curatio: felix Eva, per quam natus est populus; felicior Maria, per quam natus est Christus.

PL 17, 692C

ゆえに幸いなエバ。彼女によって機会が与えられた。いや、幸いなマリア。彼女によって癒やしが授けられた。幸いなエバ。彼女によって民が生まれた。さらに幸いなマリア。彼女によってキリストが生まれた。

10

Igitur alteri melior, immo et gloriosae utraeque; quia non laetificasset Mariam Christus, nisi Evam priorem, de qua nata est ipsa Maria, definxisset: nec venisset ad populum, nisi prius illa deliquisset in saeculo.

PL 17, 692C

それゆえ、一方は他方より優れているが、いや、両者とも栄光に満ちている。キリストは、マリアがそこから生まれたエバを先に造り直していなければ〔底本は definxisset。語形が定かでない。造る意と解した〕、マリアを喜ばせなかったであろうし、エバがまずこの世で罪を犯さなければ、民のもとへ来なかったであろうからである。

11

Haec mater humani generis dicitur, illa salutis: Eva nos edocuit, roboravit et Maria. 5. Per Evam crescimus, per Mariam regnamus: per Evam seducti ad terram, per Mariam elevati ad coelum; et ut totum breviter legis patefaciam sacramentum, et duas in unam fuisse, sicuti omnes esse ostendam: in Eva tunc Maria inerat, per Mariam postea revelata est Eva.

PL 17, 692D

この女は人類の母と呼ばれ、あの女は救いの母と呼ばれる〔haec と illa の係りは定かでない。エバ、マリアの順と取った〕。エバは我々を教え、マリアも強めた。5. エバによって我々は増え、マリアによって我々は治める。エバによって地へ惑わされ、マリアによって天へ引き上げられた。そして、律法の秘義の全体を手短に明らかにするために、また二人の女が、万人がそうであるように一つであったことを示すために言おう。エバのうちには、そのときすでにマリアがおり、のちにマリアによってエバが啓示されたのである。

12

6. Gratias Domino, fratres charissimi, quod quae sit dici festivitas, doceri nos non necesse est; qui praevenitis devotione docti. Nam accesserunt huchodie propheticae atque evangelicae lectiones eamdem rem docentes, quam fides vestra nos docuit.

PL 17, 692D

6. いとも愛する兄弟たちよ、主に感謝する。この日が何の祝日と言われるかを、我々が教えられる必要はない。諸君は献身に教えられて先んじているからである。実に、今日ここに〔ミーニュは huc- で行を終え、次の行を hodie で始める。翻刻はこれを huchodie と続けている。huc hodie(今日ここに)と読む〕、預言の朗読も福音の朗読も、諸君の信仰が我々に教えたその同じことを教える形で到来した。

13

Donet ergo Deus noster, ut concordantibus sicut hodie, ita omni tempore cum lectione divina actibus, hoc vos habeatis in moribus.

PL 17, 693A

それゆえ、我々の神が、今日と同じくいつの時も、行いが神の朗読と一致し、諸君がこれを振る舞いのうちに持つように、与えるように。

Sermo XLVI. De Salomone

第46説教 ソロモンについてPL 17, 693B
1

CAPUT PRIMUM.--1. Mirum satis est, dilectissimi fratres, quod in hoc capitulo sapientissimus omnium hominum Salomon propheta proposuit tria impossibilia esse, quae scire non posset, quartum adhuc esse quod non valeret agnoscere: Vestigia aquilae volantis, vias serpentis super petram, et semitas navis navigantis, et vias viri in juventute (Prov. XXX, 19) .

PL 17, 693B

第1章——1. 驚くべきことである、最愛の兄弟たちよ、すべての人のうちで最も賢い預言者ソロモンが、この章句で、三つは自分が知りえない不可能なことであり、なおその上に第四のものは認めえないことだと述べたのは。それはすなわち、「ワシが飛ぶ跡、岩の上の蛇の道、航行する船の小道、青年期における男の道」である(箴言30:19)。

2

Haec se nescire testatur ille propheta Salomon, qui ut primum transactis infantiae rudimentis, annos juventutis ingressus est, in quibus posita adhuc infirma aetas, quem cursum vitae deligat, nutat incerta; nihil aliud a Deo, quam sapientiam postulavit: inter ipsa, ut dixi, vitae tentamenta jam sapiens, qui in dilectione rerum, quod omnibus praeiret, elegit.

PL 17, 693C

あの預言者ソロモンは、これらを自分は知らないと証言する。彼は、幼年の初歩を終えて青年の歳に入るやいなや——その歳には、まだ弱い年頃のゆえに、どの人生の歩みを選ぶかを定めきれず、揺れ動くものであるが——神に知恵のほかは何も求めなかった。私が言ったとおり、すでにこの人生の試みのただ中にあって賢く、愛するもののうちから、すべてに先立つものを選んだのである。

3

Sic enim ipse in libro Sapientiae suae se Dominum omnipotentem deprecatum fuisse commemorat: Da mihi, inquit, sedium tuarum assistricem sapientiam (Sap. IX, 4) ; ut sciam dispositionem orbis terrarum, virtutes elementorum, initium et consummationem et medietatem omnium rerum, divisiones et mutationes temporum, anni cursus, et dispositiones stellarum, naturas animalium, et iras bestiarum, vim ventorum, et cogitationes hominum, differentias arborum, et virtutes radicum: omnium enim artifex, ait (Sap. VII, 21) , docuit me sapientia.

PL 17, 693C

実に彼自身、自らの『知恵の書』で、全能の主に祈ったと記している。彼は言う。「汝の座に侍する知恵を私に与えよ」(知恵の書9:4)。「それは、私が、地の円環の配置、元素の力、万物の始めと終わりと中ほど、時の区分と移り変わり、年の巡り、星の配置、動物の本性、獣の怒り、風の力、人々の思い、木々の違い、根の力を知るためである。実に万物の作り手である知恵が、と彼は言う(知恵の書7:21)、私に教えたからである」。

4

Et alibi ipse in eodem libro: Invocavi, inquit, et venit in me spiritus sapientiae (Sap. VII, 7) .

PL 17, 693D

また別の箇所で、同じ書の中で彼自身が言う。「私が呼ぶと、知恵の霊が私のうちに来た」(知恵の書7:7)。

5

2. Et quid est, dilectissimi fratres, quod tam locuples possessor sapientiae Salomon, cum omnia cognovisset, quae in arcanis abditarum dispositionum tenebantur absconsa, haec sibi impossibilia esse praetendit?

PL 17, 693D

2. では、最愛の兄弟たちよ、知恵をこれほど豊かに所有したソロモンが、隠された配置の秘密に覆われていたすべてを知っていたにもかかわらず、これらを自分には不可能だと言い立てたのは、どういうわけか。

6

Quippe qui a Deo esset sapientiam consecutus, qui noverat mundanae dispositionis introitum, qualiter esset hoc coelum omne quod cernimus, ardua sublimitate suspensum, quemadmodum fieret aeris istius circumjectus et fusus aequo moderamine libratus in medio, quibus modis pigro ad imum dilapsa pondere terra subsisteret, qua ratione intra certas littorum metas liquidi elementi impatiens fluctus lapsus exaestuet: quod principium rerum, quis finis, et quae essent media.

PL 17, 693D

実に彼は、神から知恵を得た者であり、世の配置の始まりを知っていた。我々の見るこの天のすべてが、どのようにして険しい高みに懸けられているか。この周りに広がり注がれた空気が、どのようにして等しい調和のうちに中央に釣り合って保たれているか。地が、どのような仕方で、重く鈍いために底へ滑り落ちながらも、留まっているか。どのような理由で、液体の元素である波が、押しとどめられるのに耐えず、浜辺の定まった境の内に滑り込んで沸き立つのか。何が万物の始めで、何が終わりで、何が中ほどであるかを、知っていた。

7

Quem iterum divisiones et mutationes temporum non latebant, qui comprehenderat qualiter sibi annorum mutua vicissitudo, redeunte orbe, succederet, qua causa varios stellarum ageret cursus, praecedendo se nonnumquam, aut subito subsequendo, unde earum esset ortus aut obitus, et alia multa, quae sapientia docente, cognoverat.

PL 17, 694A

さらにまた、時の区分と移り変わりも彼には隠れていなかった。年々の相互の推移が、天球が巡り戻るにつれて、どのように続くか。星々が、どのような原因で、時に自らに先立ち、時に突然あとから従いながら、さまざまな運行をなすか。その出と入りがどこから来るか。そのほか、知恵の教えによって知っていた多くのことを、彼は悟っていたのである。

8

Mirum quod ista quae sibi impossibilia esse dicit, aut scire non potuit, aut videre. 3. Sed quia omnia quae in libris divinis prophetarum annuntiatione congesta sunt, suis sunt temporibus reservata, merito Salomon ante adventum Domini nostri Jesu Christi, quid aquila volans, quid serpens in petra, quid navis navigans, quae juvenis via in juventute esset, scire non potuit: adhuc non erat tempus, quo de umbra corpus fieret, aut veritas de figura.

PL 17, 694A

驚くべきことに、彼が自分には不可能だと言うこれらのことを、知ることも、見ることもできなかったという。3. しかし、神の書において預言者たちの告知によって集め置かれたことは、すべて各々の時のために取っておかれたので、ソロモンが、我々の主イエス・キリストの到来以前に、飛ぶワシとは何か、岩の上の蛇とは何か、航行する船とは何か、青年期における青年の道とは何かを知りえなかったのは、当然である。まだ、影から体が、象りから真理が生じる時ではなかったからである。

9

Nobis vero, quibus Dominus noster Jesus Christus ostendit quod omnia de ipso essent in Lege conscripta, quibus nihil est occultum quod non reveletur; et posteaquam signatum illum septem sigillis librum nemo alter potuit reserare, quam Christus; permissum et indultum est nobis, ut omnia et videre possimus et nosse, sicut ipse Dominus ait: Pater, confiteor tibi, quia abscondisti haec a sapientibus, et revelasti ea parvulis (Matth. XI, 25) .

PL 17, 694B

しかし我々には、我々の主イエス・キリストが、すべてのことが律法において自分について書かれていると示し、隠れたもので現されないものは何もなく、七つの封印で封じられたあの書を、キリストのほかには誰も開きえなかったのだから、すべてを見、知ることが許され、認められている。主自身が言うとおりである。「父よ、私は汝をほめたたえる。汝はこれらのことを知恵ある者から隠し、幼子たちに現した」(マタイ11:25)。

10

Et iterum: Vobis, inquit, permissum est scire mysterium hoc (Luc. VIII, 10) . Quae ideo retuli, ut non tam Salomonem quod non potuisset scire reprehenderim, quam quod non fuisset temporis, ut sciret.

PL 17, 694C

また再び言う。「汝らには、この奥義を知ることが許されている」(ルカ8:10)。私がこれらを引いたのは、ソロモンが知りえなかったことを咎めるためというより、知るべき時ではなかったことを言うためである。

11

CAPUT II.--4. Sed jam ne proposita lectio diutius differatur, pauca vobis quae ita in quaestionem veniunt, propitio Deo nostro, cogitavi exponere: Tria sunt, inquit, impossibilia mihi scire, et quartum quod non cognosco: vestigia aquilae volantis, et vias serpentis super petram, et semitas navis navigantis, et vias viri in juventute.

PL 17, 694C

第2章——4. さて、与えられた朗読があまり長く延ばされないように、我々の神の好意のもとで、このように問題となることについて、諸君に少しばかり説き明かそうと考えた。彼は言う。「私が知ることのできないことが三つあり、さらに第四に私の知らないことがある。すなわち、ワシが飛ぶ跡、岩の上の蛇の道、航行する船の小道、青年期における男の道」。

12

Quis enim umquam, dilectissimi fratres, potuit ista cognoscere? Quasi vero sit facile ut suspensa aquila in altum celeri elatione pennarum, plausus sui et lapsus vestigia manifesta constituat, aut viam signet in vacuo, et lineam sui volatus ducat, figatque in liquido?

PL 17, 694C

最愛の兄弟たちよ、実に誰が、これらを知りえただろうか。あたかも、ワシが高みに懸かって、翼の素早い羽ばたきで舞い上がるとき、その羽ばたきと滑降の跡をはっきり残したり、空に道を印したり、自らの飛行の線を引いて、流れる空気に固定したりすることが、容易であるかのように。

13

Quis cursum navis deprehendat in fluctibus? quis indicium ejus, per quos aggeres et limites feratur, intelligat? Crebra semper et inquieta mutatio, dum undis sequacibus, aut obruitur quod praecessit, aut opprimitur quod secutum est.

PL 17, 694D

誰が波の中に船の進路をとらえるだろうか。誰が、船がどのような堤や境を通って運ばれたかというその印を悟るだろうか。絶え間なく落ち着かない変化があり、追ってくる波によって、先に通ったものは覆われ、あとに続くものは押しつぶされるのである。

14

Quis in petra signum aliquod serpentis agnovit, cum et materia sit dura saxorum, et lubrica natura serpentum? Aut quomodo possunt viae viri in juventute cognosci, qui unde veniat, et quo eat, non potest deprehendi?

PL 17, 694D

誰が、岩の上に蛇の何らかの印を認めたか。岩の材質は硬く、蛇の本性はなめらかなのに。また、どこから来てどこへ行くのか捉えられない男の道を、どうして青年期において知りえようか。

15

Haec sunt quae sapientissimus Salomon propheta dixit se non posse cognoscere. Nunc ergo de singulis rebus istis quid dicamus, audite.

PL 17, 694D

これらが、最も賢い預言者ソロモンが、自分は知りえないと述べたことである。では今、これらの一つ一つについて、我々が何を言うかを聞け。

16

5. Aquilam in hoc loco Christum Dominum nostrum debemus accipere, qui post venerandam resurrectionem, qua docuit humanum genus in vitam redire posse post mortem, velut aquila revolavit ad Patrem, praedam secum referens, id est, hominem, quem rapuerat de faucibus inimici.

PL 17, 694D

5. この箇所のワシは、我々の主キリストと受け取らなければならない。彼は、人類が死ののちに生命へ戻りうることを教えた尊い復活ののち、ワシのように父のもとへ飛び戻った。獲物、すなわち、敵の喉から奪い取った人間を、自らとともに携えて。

17

Haec est aquila, quam Ezechiel propheta in illam quadriformem sedem et Cherubim vidisse se retulit inter animalia quae mysticum vehiculum rotis juncta portabant; unum enim animal simile vituli, aliud leonis, tertium hominis, quartum aquilae (Ezech. I, 10 et seq.) , sicut in Apocalypsi Joannes se vidisse conscripsit.

PL 17, 695A

これこそ、預言者エゼキエルが、あの四つの形をもつ座とケルビムの上に、車輪に結ばれて奥義の車を担う生き物たちのあいだに見たと語ったワシである。実に、一つの生き物は子牛に似、もう一つは獅子に、第三は人に、第四はワシに似ていた(エゼキエル1:10以下)。ヨハネが黙示録で見たと記したとおりである。

18

Primum, inquit, animal simile vituli, secundum leonis, tertium hominis, et quartum aquilae (Apoc. IV, 7) . Sed de hac animalium aequalitate alter locus ad tractandum necessarius est. Nunc interim quod coepimus, explicemus.

PL 17, 695A

彼は言う。「第一の生き物は子牛に似、第二は獅子に、第三は人に、第四はワシに似ていた」(黙示録4:7)。しかし、生き物たちのこの均衡については、別の箇所で論じる必要がある。今は、さしあたり始めたことを説き明かそう。

19

5*. Haec est aquila, de qua scriptum est: Sicut aquila tegit nidum suum (Deut. XXXII, 11) , id est, Christus Ecclesiam. Et iterum inquit: In umbra alarum tuarum sperabo (Psal. LVI, 2) . Et iterum: Renovabitur sicut aquilae juventus tua (Psal. CII, 5) .

PL 17, 695B

5*. これこそ、「ワシが自分の巣を覆うように」と書かれているワシであり(申命記32:11)、すなわち、キリストが教会を覆うのである。また彼は言う。「汝の翼の陰に私は望みを置こう」(詩篇56:2)。さらに、「汝の若さはワシのように新たにされる」(詩篇102:5)。

20

Nam ut aquila colona, quasi ita mater nidi semper unius est, nec ad procreandam sobolem aliud aliquando cubile perquirit, et cum primum calidis ovis maturo ortu fetus eruperit interior, pullos educit implumes, hos contra faciem fervidi solis opponit, et qui aegram et invalidam corusco radiorum appulsu aciem submiserit oculorum, materno damnatus arbitrio, et a fratrum consortio separatus dejicitur in terram.

PL 17, 695B

というのは、巣に住むワシは、母として常に一つの巣に属し、子をもうけるために他の寝床を探すことは決してない。そして、熱い卵から成熟のときに中の雛が殻を破って出ると、まだ羽のない雛を連れ出し、燃える太陽の面に向かって据える。そして、弱く力のない目の鋭さを、光線のきらめく衝撃に伏せた雛は、母の判断によって罰せられ、兄弟たちの仲間から引き離されて、地に投げ捨てられるからである。

21

Et sicut avis ista inimica serpentum est, quos dum in aere alarum remigio subvectando supportat, hos obunco rostro, et armatis quasi quibusdam telis, pedibus suis lacerat ac divellit; quos cum devorat, calore suo interno noxium illud virus exstinguit: ita ergo et Christus Dominus unam diligit Ecclesiam, ut aquila nidum suum; quam ab aestu persecutionum alarum suarum defendit umbraculo: sic quoque extra Ecclesiam projicit, in quibus fidei lumen infirmum est, qui igneam Evangeliorum lucem vitiis saecularibus inquinati ferre non possunt.

PL 17, 695B

また、この鳥は蛇の敵であって、蛇を空中で翼の櫂に乗せて運ぶあいだ、曲がったくちばしと、あたかも武器のような足の爪で引き裂き、ばらばらにし、これをむさぼり食うときには、自らの内なる熱で、その有害な毒を消す。そのように、主キリストもまた、ワシが自分の巣を愛するように唯一の教会を愛し、教会を迫害の熱から、翼の陰で守る。同じく、信仰の光が弱い者たち、世俗の悪徳に汚れて福音書の火のような光に耐えられない者たちを、教会の外へ投げ出す。

22

6. Et ut aquila serpentes devorat, et eorum venena calore coquit interno: ita et Christus Dominus noster, percusso dracone, id est, diabolo lacerato, quod humanum sibi corpus assumit, peccatum illud quod hominem tenebat obnoxium, tamquam perniciosum virus exstinxit, sicut Apostolus ait: Et de peccato damnavit peccatum in carne sua (Rom. VIII, 3) ; et alibi: Qui cum peccator non esset, pro nobis peccatum fecit (II Cor. V, 21) .

PL 17, 695C

6. また、ワシが蛇をむさぼり食い、その毒を内なる熱で煮るように、我々の主キリストも、竜を打ち、すなわち悪魔を引き裂いて、人間の体を自らに取ったことにより、人間を咎に服させていたあの罪を、害をなす毒のように消した。使徒が言うとおりである。「罪に関して、自らの肉において罪を断罪した」(ローマ8:3)。また別の箇所で、「罪人でなかったのに、我々のために罪とした」(二コリント5:21)。

23

Ad hoc quoque Moyses serpentem aeneum in eremo suspendit in ligno, qui proprius erat typus corporis Christi, ut quicumque in eum aspiceret, non periret; corpus enim hominis per transgressionem vas fuerat serpentis effectum.

PL 17, 695D

このために、モーセも荒れ野で青銅の蛇を木に掲げた。それはまさにキリストの体の予型であって、それを仰ぐ者が誰も滅びないためであった。実に、人の体は、違反によって蛇の器とされていたのである。

24

Sic et alibi ipse Moyses virgam projecit in terram, quae in similitudinem est corporata serpentis: quae et ipsa imago erat corporis Domini, ideo tantae virtutis in se typum gerebat, is qui absorbuit omnium Aegyptiorum potestatem.

PL 17, 695D

同じく別の箇所で、モーセ自身が杖を地に投げると、それは蛇の姿に形づくられた。これもまた主の体の像であった。それゆえ、エジプト人すべての力を呑み込んだほどの大きな力の予型を、自らのうちに帯びていた〔底本は is qui absorbuit。係りが定かでなく、蛇となった杖が呑み込んだと取った。ミーニュの脚注によれば、ローマ版は Quae quia … absorbuit とし、杖を主語とする〕。

25

7. Hoc est ergo quod ait: Vestigia aquilae volantis; quia etsi post passionem et resurrectionem suam, praesentibus apostolis, Dominus noster ascendit in coelum, tamen cujus hominis tam altus sensus et tantus est, ut explicare possit, quomodo illa tanta majestas de coelo aut venire dignata fuerat, aut redire; cum hoc solum nobis scire liceat, quod aut venit, aut rediit?

PL 17, 696A

7. それゆえ、「飛ぶワシの跡」と言うのである。というのも、我々の主は受難と復活ののち、使徒たちの目の前で天に昇ったが、それでも、あの大いなる威光が天から来ることも帰ることもよしとしたそのいきさつを、説明できるほど高く大いなる思いをもつ人がいるだろうか。我々が知ることを許されるのは、ただ来たこと、あるいは帰ったことだけなのに。

26

Quis enim cognoscere potest quemadmodum Verbum in Virginem venerit, ut repente conciperet, ut tam felicem fetum partus virginalis effunderet, ut hominem Deus indueret, quem totus mundus non potest, nec sufferre, nec capere? id est, quod ait: Vestigia aquilae volantis: id est, Christi Domini advenientis ad terram, ac redeuntis ad coelos vestigia comprehendi enarrarique non posse.

PL 17, 696A

実に誰が、言葉がおとめのもとにどのように来たかを知りえようか。おとめが突然身ごもるように、おとめの出産がこれほど幸いな実を産み出すように、全世界が支えることも収めることもできない神が、人を身にまとうように、した、そのいきさつを。すなわち、「飛ぶワシの跡」と彼が言うのは、地に到来し、天に帰る主キリストの跡が、つかまえられも語られもしえない、という意味である。

27

CAPUT III.--8. Et vias, inquit, serpentis super petram. Dixi jam charitati vestrae quod sinuosis labens membris nitidus et volubilis coluber tractibus suis vestigium aliquod in petra, quia res est dura, non faciat.

PL 17, 696B

第3章——8. 「そして」と彼は言う、「岩の上の蛇の道」。すでに諸君の愛〔聞き手への敬称〕に言ったとおり、曲がりくねる体で滑る、光沢のあるしなやかな蛇は、岩が硬いものであるから、這う跡を岩の上に何も残さない。

28

Indicium enim monstri hujus non nisi molli scriptura signatur in pulvere. Nunc ergo videamus quis sit iste serpens, aut quae petra, in qua serpentis vestigium non apparet. Hanc petram Dominum nostrum esse ambigere non debemus.

PL 17, 696B

実に、この怪物の痕跡は、柔らかいものの上の記しによってのみ、塵の中に印される。では今、この蛇とは誰か、蛇の跡が現れない岩とは何かを見よう。この岩が我々の主であることを、我々は疑ってはならない。

29

Sic enim Apostolus ait: Bibebant autem de spiritali sequenti petra, petra autem erat Christus (I Cor. X, 4) ; et Psalmographus: In petra, inquit, exaltasti me (Psal. LX, 3) ; et Moyses in cantico Deuteronomii: Lactavit eos mel ex petra, et oleum de solida petra (Deut. XXXII, 13) , id est, quod dulcem daturus iis esset Evangelii suavitatem, aut Spiritum sanctum per chrismatis unctionem.

PL 17, 696B

実に使徒はこう言う。「彼らは、ついて来る霊の岩から飲んでいた。その岩はキリストであった」(一コリント10:4)。また詩篇作者は言う。「岩の上に、汝は私を高く上げた」(詩篇60:3)。またモーセは、申命記の歌で言う。「彼は彼らに、岩から蜜を、堅い岩から油を吸わせた」(申命記32:13)。すなわち、彼らに福音の甘美さを、あるいは聖香油〔chrisma〕の塗油による聖なる霊を与えようとしていた、ということである。

30

Et alibi ait: Beatus qui tenet, et allidet infantes tuos ad petram (Psal. CXXXVI, 9) : quod utique in religiosis parricidium erat, si petra ista figuram Christi corporis non haberet.

PL 17, 696C

また別の箇所で言う。「汝の幼子たちをつかんで岩に打ちつける者は幸いである」(詩篇136:9)。信心深い人々のあいだでは、これは確かに近親殺しであろう、もしこの岩がキリストの体の象りを持たないならば。

31

Nemo enim beatus in funere est, qui infantes suos allidit ad petram: sed ideo beatus est, quod illos conjungit ad petram. 9. Dixi ergo petram Dominum et Salvatorem nostrum in Scripturis omnibus inveniri.

PL 17, 696C

実に、自分の幼子たちを岩に打ちつける者は、その死において幸いなのではない。むしろ、彼らを岩に結びつけるがゆえに幸いなのである。9. こうして私は、我々の主であり救い主である者が、聖書のすべての箇所で岩として見いだされることを述べた。

32

Serpens autem ex ipso nomine, quod sit diabolus, apparet sicut callidior omnium bestiarum, quae sunt supra terram, id est, diabolus: qui ideo serpens dicitur, quod occulte serpat, et quod sensus hominis tenuiter illabendo pertentet: quos si convicerit, medullis se hominum atque ossibus implicat et immergit.

PL 17, 696C

一方、蛇は、その名そのものから悪魔であることが明らかになる。「地の上にいるすべての獣のうちで最も狡猾な」ものと言われているとおり、すなわち悪魔である。悪魔が蛇(serpens)と呼ばれるのは、ひそかに這い寄る(serpat)からであり、また人の思いに細やかに忍び込んで探るからである。もしその者たちを打ち負かしたなら、人の髄や骨に絡みつき、入り込む。

33

Qui in corpore hominis, quod omnipotens Christus Deus induerat, nulla malitiae suae potuit imprimere vestigia; quamvis illud ausus fuerit saepe tentare, sicut ipse Dominus in Evangelio ait: Ecce venit princeps mundi hujus, et nihil in me invenit (Joan. XIV, 30) ; et alibi: Nihil proficiet inimicus in eo, et filius iniquitatis non nocebit ei (Psal. LXXXVIII, 23) .

PL 17, 696D

悪魔は、全能のキリスト、神が身にまとった人間の体に、自らの悪意の跡を何も刻むことができなかった。しばしばそれを試みようとはしたが。主自身が福音書で言うとおりである。「見よ、この世の君が来る。だが、私には何も見いださない」(ヨハネ14:30)。また別の箇所では、「敵はその者に対して何も成し遂げず、不法の子はその者を害しない」(詩篇88:23)。

34

Haec est ergo petra, id est, caro Christi nulla inimici iniquitate respersa, in qua serpentis, id est, peccati alicujus vestigium non apparet, ut scriptum est: Qui peccatum non fecit, nec dolus inventus est in ore ejus (I Petr. II, 22) .

PL 17, 697A

それゆえ、これが岩、すなわち、敵のいかなる不法にもまみれていないキリストの肉であり、そこには、蛇の、すなわち何らかの罪の跡が現れない。「罪を犯さず、その口に偽りは見いだされなかった」と書かれているとおりである(一ペトロ2:22)。

35

CAPUT IV.--10. Adhuc quid subjungat, audite: Et semitas, inquit, navis navigantis. Navem adaeque Ecclesiam debemus accipere in salo mundi istius constitutam, quae crebris ventorum fluctibus, id est, tentationum plagis et verberibus fatigatur: quam turbidi fluctus, id est, hujus saeculi potestas, conantur ad saxa perducere.

PL 17, 697A

第4章——10. なお何を付け加えるか、聞け。「そして」と彼は言う、「航行する船の小道」。船もまた同じく教会と受け取らなければならない。この世の海に置かれ、風による波、すなわち試みの打撃と鞭によってたびたび疲れさせられる教会である。荒れ狂う波、すなわちこの世の権力が、これを岩礁へ導こうとする。

36

Quae etsi undarum fluctibus aut procellis saepe vexatur, tamen numquam potest sustinere naufragium; quia in arbore ejus, id est, in cruce, Christus erigitur, in puppi Pater residet, gubernator proram paracletus servat Spiritus.

PL 17, 697A

この教会は、波や嵐にしばしば揺さぶられても、決して難破することがない。その帆柱、すなわち十字架にキリストが立てられ、艫には父が座し、舵取りとして、パラクレートス〔弁護者・助け手〕である霊が舳先を守っているからである。

37

Hanc per angusta hujus mundi freta duodeni in portum remiges ducunt, id est, duodecim apostoli, et similis numerus prophetarum.

PL 17, 697B

この船を、この世の狭い海峡を通って、港へ、十二人の漕ぎ手、すなわち十二人の使徒と、同数の預言者たちが導く。

38

11. Inde Montani antra latratu falsi carminis resonant, qui duabus feminis prophetissis, Priscillae et Maximillae tamquam alicujus Scyllae rabidis succinctus est canibus. In ista nave Ecclesiae ea feliciter praeterimus. Inde in Photinianam Charybdim non incidimus.

PL 17, 697B

11. そこから、モンタノスの洞穴は偽りの歌の吠え声で鳴り響く。彼は、二人の女預言者、プリスキラとマクシミラという、あたかもスキュラ〔犬の頭を腰にめぐらした海の怪物〕のような狂犬たちに取り巻かれている。この教会の船で、我々は幸いにもそれらを通り過ぎる。そこから、フォティヌス派のカリュブディス〔渦巻きをなす海の怪物〕にも陥らない。

39

Inde nullo modo in illud barathrum, quasi Dathan et Abiron, id est, in profundum mortis Ursacii et Valentis non incurrimus.

PL 17, 697B

そこから、ダタンとアビラムのようなあの深淵、すなわちウルサキウスとウァレンスの死の深みにも、決して落ち込まない。

40

Inde Arium archipiratam, qui nos per mare saeculi ad instar Pharaonis insequitur, non timemus; illam stellam servantes in coelo, quae Magos perduxit ad Christum, per quam nos regnum Dei, qui malorum omnium futurus est portus, exspectat.

PL 17, 697B

そこから、海賊の頭アレイオス——ファラオのようにこの世の海を通って我々を追ってくる者——を、我々は恐れない。博士たちをキリストへ導いたあの星を、天に見守りつつ。その星によって、神の国が我々を待っている。神は、あらゆる悪に対する港となるのである〔底本は malorum omnium futurus est portus。「あらゆる悪からの港」の意に取った。qui は Deus を指すと取った〕。

41

Inde numquam nos de hac navi Ecclesiae praecipitatos Marcion ille cetus absorbuit. Inde Sabellius pirata non cepit.

PL 17, 697C

そこから、この教会の船から投げ落とされた我々を、あの鯨マルキオンが呑み込んだことは決してない。そこから、海賊サベリオスは〔我々を〕捕えなかった。

42

Inde nobis aquilo nocere non poterit, quamvis inde sint antichristi violenta flabra ventura, sicut scriptum est: Ex aquilone exardescent mala (Jerem. I, 14) .

PL 17, 697C

そこから、北風が我々を害することはありえない。もっとも、そこから反キリストの激しい突風が吹き来ることになっているが。「北から悪が燃え上がる」と書かれているとおりである(エレミヤ1:14)。

43

Inde syrtes gentilium, et periculosas haereses et scopulos evitamus, quos superjacens aquae tenuis occultat allapsus; quia haeretici sub praetextu nominis christiani, absconsa perfidiae saxa fallaci confessione oris obducunt, in quae homines, dum illis quod christiani sint, fides habetur, impingunt.

PL 17, 697C

そこから、異邦人の砂州と、危険な異端と、岩礁を、我々は避ける。それらは水面の薄い流れの滑りが覆い隠している。異端者は、キリスト教徒の名を口実に、背信の隠れた岩を、偽りの口の告白で覆い、人々は、彼らがキリスト教徒であると信じられるうちに、そこへぶつかるからである。

44

12. Haec ergo navis Ecclesia est, quae etsi quotidie saeculum istud tamquam aliquod pelagus sortitur infestum, numquam eliditur ad saxum, nec mergitur ad profundum.

PL 17, 697D

12. それゆえ、この船は教会である。教会は、日々この世を、あたかも敵意に満ちた大海のように割り当てられても、決して岩に砕かれず、深みに沈められもしない。

45

Navem autem Ecclesiam esse divinis testimoniis probamus, sicut ait: Illic transierunt naves Tharsis (Psal. XLVII, 8) ; et alibi: Adversus omnem navem maris (Esai. I, 16) ; quia sunt Ecclesiae saeculi, quae totam sibi spem, quod fit in hoc tempore, non tam de Deo, quam de potestatibus hujus saeculi repromittunt.

PL 17, 697D

船が教会であることは、神の証言によって証明する。「そこをタルシシュの船が過ぎた」(詩篇47:8)。また別の箇所では、「海のすべての船に対して」(イザヤ1:16)〔引かれた句はイザヤ2:16〕。この世の教会というものがあって、今の時代に起きているように、すべての望みを、神からよりも、この世の権力から得られると自らに約束しているからである。

46

13. Sed quod ait, Vias navis navigantis, proprie significat quod in tempore miro modo persecutionis comprehendi omnino non posset, quemadmodum vivida per interitum, et dives per damna reddatur, sicut ait ex persona ipsius Psalmographus: In tribulatione dilatasti me (Psal. IV, 2) .

PL 17, 697D

13. だが、「航行する船の道」と彼が言うのは、固有の意味で、迫害の時には不思議な仕方で全く捉えることができないことを意味する。すなわち、〔教会が〕死を通して生き生きとしたものとされ、損失を通して豊かなものとされることである。詩篇作者がその〔教会の〕人格から言うとおり。「苦難の中で、汝は私を広くした」(詩篇4:2)。

47

Quae ob hoc multis in locis aut soli comparatur, aut lunae: quae etsi tunditur, non movetur: et si moveatur, resurgit. 14. Et vias, ait, viri in juventute.

PL 17, 698A

これ〔教会〕は、そのために多くの箇所で太陽か月にたとえられる。打たれても動かされず、動かされても立ち上がる。14. 「そして」と彼は言う、「青年期における男の道」。

48

Vir iste, Christus Dominus noster est, sicut in Actibus apostolorum scriptum est: Viri Israelitae, audite haec verba: Jesum Nazarenum virum a Deo electum in vobis, virtutibus et signis et portentis approbatum (Act. II, 22) ; et Apostolus: Ut omnes in virum perfectum occurrere possimus, in mensuram Christi (Ephes. IV, 16) ; et alibi: Destinavi vos uni viro virginem castam exhibere Christo (II Cor. XI, 2) .

PL 17, 698A

この男は、我々の主キリストである。使徒言行録に書かれているとおりである。「イスラエルの人々よ、これらの言葉を聞け。ナザレのイエスは、神によって汝らのあいだで選ばれた人であり、力ある業と徴と不思議な業によって証しされた」(使徒言行録2:22)。また使徒は言う。「我々がみな、完全な人へ、キリストの尺度へと出会いうるように」(エフェソ4:16)〔引かれた句はエフェソ4:13〕。また別の箇所で、「私は汝らを、ただ一人の男に、貞潔なおとめとしてキリストに示すことと定めた」(二コリント11:2)。

49

Hic est vir cujus viae cognosci in juventute non possunt. Quis enim aestimare animo possit, aut capere quanta ille opera exercuerit, cum secundum hominem moraretur in terris? quae itinera virtutum duxerit? in quas vias beneficiorum circa humanum genus fuerit ingressus, dum claudis pedum restituit firmitatem, dum caecis lumina amissa reddit, aut imponit condita, dum eloquium praestat mutis, et surdis insinuat auditum, dum largum sanguinis fluxum siccat in Martha, dum daemones pellit ex Maria, dum corpus redivivi spiritus calore constringit in Lazaro, et quod mors sibi vindicaret ad poenam, lux denuo recepit ad vitam?

PL 17, 698B

これこそ、その道が青年期においては知られえない男である。実に、人として地に留まっていたとき、彼がどれほどの業を行ったか、力ある業の道のりをどれほどたどったか、人類に対する恩恵のどんな道に踏み入ったかを、誰が心に思いはかり、捉えることができるだろうか。足の萎えた者に足の確かさを回復させ、盲人に失われた光を返し、あるいは、造られたものを〔そこに〕置き〔aut imponit condita。意味が定かでない〕、口のきけない者に言葉を与え、耳の聞こえない者に聴力を授け、マルタ〔血の流れを止められた女をマルタとするのは底本のまま〕において大量の血の流れを乾かし、マリアから悪霊を追い出し、ラザロにおいて、よみがえった息の熱で体を引き締め、死が刑罰として自らのものと主張していたものを、光が再び生命へ受け戻したときの、その道のりを。

50

Quid ille solidus gressus in fluctibus, quid reliquiae de paucis panibus plus superesse, saturata multitudine, quam fuisse? Quid inopem in vino Galilaei conjugis apparatum, sed Domini operibus pretiosum?

PL 17, 698B

あの波の上の確かな歩みは何であろうか。わずかなパンからの残りが、群衆が満ち足りたのち、もとあった分よりも多く余ったことは何であろうか。ガリラヤの結婚の、ぶどう酒には乏しかった備えが、しかし主の業によって尊いものとなったことは何であろうか。

51

Et alia multa, sicut in Evangelio dictum est, quae si omnia scripta essent, mundus ea capere non posset (Joan. XXI, 25) . Aut quid postremo descensus ad inferos, aut ascensus ad coelum?

PL 17, 698C

また、福音書に言われているように、そのほか多くのことがあり、それらをすべて書いたなら、世界もそれを収めきれないであろう(ヨハネ21:25)。あるいは、さらに、冥界への下りや、天への昇りは何であろうか。

52

Quid illud quod in passione ipsius integram lucis consuetudinem sol habere non potuit; ut taceam ruptum velum, lapidem revolutum? Hae ergo viae sunt in juventute, quas non tam deprehendere propheta, quam enarrare se non posse testatus est.

PL 17, 698C

彼の受難のとき、太陽が光の常の姿を損なわずにいられなかったことは何であろうか。裂けた幕、転がされた石は言わずにおく。これらがすなわち青年期の道であって、預言者は、それをとらえることができないというより、語り尽くすことができないと証言したのである。

53

15. Tales hic etiam dicit vias meretricis, quae posteaquam abluta est, dicit se nihil mali fecisse. (Prov. XXX, 20) .

PL 17, 698C

15. 彼はここで、洗われたのち、自分は何の悪も行わなかったと言う娼婦の、そのような道についても語っている(箴言30:20)。

54

Meretrix ista Ecclesiae typus est, aliquando in gentibus constituta, idolorum cultibus vitiata, quam vanae superstitionis stupra polluerant; quam falsorum deorum adulteram fecerat multitudo: lascisvosque ac turpes incompositis motibus saltus nemorum et lucorum inculta lustrabat, dedita luxuriae, pompae gentilium mancipata.

PL 17, 698C

この娼婦は教会の予型であって、かつては諸国民のうちに置かれ、偶像の礼拝に汚され、むなしい迷信の淫行にけがされていた。偽りの神々の多数が、これを姦淫の女にしていた。そして、みだらで〔底本は lascisvos。lascivos と読む〕醜い、乱れた身振りの跳ね踊り〔saltus。「森の牧地」とも読める。跳ね踊りと取った〕で、森と林の荒れ地を巡り歩き、放縦に身を委ね、異邦人の見せびらかしの奴隷とされていた。

55

Hanc posteaquam Dominus noster Jesus Christus puro baptismatis fonte perfudit, ablutionem et criminis accepit et nominis per gratiam fidei. Post meretricem fit virgo, quia uni se destinavit Sponso.

PL 17, 698D

この娼婦を、我々の主イエス・キリストが洗礼の清い泉で注ぎ洗ったのち、彼女は信仰の恩寵によって、罪過と名との洗いを受けた。娼婦ののちに、彼女はおとめとなる。唯一の花婿に自らを定めたからである。

56

Nam et Raab illa meretrix Hierichuntis, quae speculatores Jesu Nave excepit hospitio (Josue VI, 25) , et quod signo cocci signata est, qui color figuram Christi sanguinis indicabat, et quod eversionem civitatis evasit, Ecclesiae typum habuit, quae per sanguinem Christi ruinam mundi istius secura non metuit.

PL 17, 698D

実に、エリコの娼婦ラハブ——ヨシュアの斥候たちを客として迎え入れた——も(ヨシュア記6:25)、緋色の糸の印で印されたこと(その色はキリストの血の象りを示した)、また町の滅亡を免れたことにより、教会の予型であった。教会は、キリストの血によって、この世の破滅を安心して恐れない。

57

Sic enim ait propheta: Accipe, inquit, tibi uxorem fornicariam, et fac filios fornicationis (Ose. I, 2) .

PL 17, 699A

実に預言者はこう言う。「汝は自分のために姦淫の妻を取り、姦淫の子らをもうけよ」(ホセア1:2)。

58

Ubique enim, dilectissimi fratres, cultura idolorum fornicatio nuncupata est, ut in Apocalypsi scriptum est: Et sinis fornicari servos meos, et manducare idolis immolata (Apoc. II, 20) .

PL 17, 699A

最愛の兄弟たちよ、実に至る所で、偶像の礼拝は姦淫と呼ばれている。黙示録に書かれているとおりである。「汝は、私の僕たちが姦淫を行い、偶像に献げられたものを食べるのを許している」(黙示録2:20)。

59

Denique Hierusalem civitas illa quondam nobilis Hebraeorum, quotiescumque a veritate deflexerat, et idolis serviebat, statim meretricis vocabulo nominabatur, sicut clamat Esaias: Quomodo facta est meretrix civitas fidelis Sion (Esai. I, 21) ?

PL 17, 699A

実に、かつてヘブライ人の高貴な町であったエルサレムは、真理から逸れて偶像に仕えるたびに、ただちに娼婦の名で呼ばれた。イザヤが叫ぶとおりである。「忠実な町シオンは、どうして娼婦となったのか」(イザヤ1:21)。

60

Inde est ergo quod ait Salomon: Talis autem via mulieris meretricis, quae posteaquam abluta est, dicit se nihil mali fecisse (Prov. XXX, 20) .

PL 17, 699A

それゆえソロモンは言う。「娼婦の道とはこのようなものである。洗われたのち、自分は何の悪も行わなかったと言う」(箴言30:20)。

Sermo XLVII. In cap. XXX Proverb. de differentia Salomonis et aliorum prophetarum

第47説教 箴言第30章について——ソロモンとほかの預言者たちの違いについてPL 17, 699B
1

1. Ante adventum Christi Salvatoris nostri, prophetae multi, concepto Spiritu sancto, futura nuntiarunt, inter quos et Salomon loco suo et ordine pro temporibus numeratur: sed inter alios et ipsum est aliqua distantia.

PL 17, 699B

1. 我々の救い主キリストの到来以前、多くの預言者が、聖なる霊を受けて、将来のことを告げ知らせた。その中にソロモンも、時代に応じて、自らの場所と順序で数えられる。しかし、他の者たちとこの者とのあいだには、いくらかの隔たりがある。

2

Ideoque caeteri de solo Spiritu locuti sunt, Salomon autem et de Spiritu et de adjuncta sapientia est locutus.

PL 17, 699C

それゆえ、他の者たちは霊のみについて語ったが、ソロモンは霊について、またそれに結びつけられた知恵について語った。

3

Denique hoc testatur locutio, quam ex verbis ejus audivimus recitatam; dum inter sapientiam et Spiritum profitetur ignorantiam suam, cum dicit: Tria sunt, inquit, quae non intelligo, viam navis in mare, semitam serpentis in petram, et vestigium aquilae volantis in aera: quartum quod investigare non possum, hoc est, mulierem maecham, quae cum semel abluta fuerit, credit se in toto non peccasse (Prov. XXX, 19, 20) .

PL 17, 699C

実に、このことは、我々が朗読されるのを聞いた彼の言葉の語り方が証している。知恵と霊のあいだで自らの無知を告白して、こう言うときである。「私が悟らないことが三つある」と彼は言う、「海の中の船の道、岩の上の蛇の小道、空を飛ぶワシの跡。第四に私が探りえないのは、すなわち姦淫の女であって、いったん洗われたなら、自分は全く罪を犯さなかったと信じる」(箴言30:19, 20)〔「三つある」の句は箴言30:18〕。

4

Haec verba communi sensu quasi de vulgo videntur collecta, sed in omnibus sunt sancta mysteria: tria in Christo, et unum in Ecclesia. 2. Nam quod dixit viam navis in mare se invenire non posse, hoc non est sine mysterio verbum.

PL 17, 699C

これらの言葉は、普通の意味では、いわば民間の言い草から集められたように見えるが、すべての中に聖なる奥義がある。キリストにおける三つ、教会における一つである。2. すなわち、彼が海の中の船の道は自分には見いだせないと言ったことは、奥義なしの言葉ではない。

5

Nam quis inter fluctus colligebat viam, quam navis transire potuerat? Navis enim transitu suo undas scindit, et coagulat; ut sciatur quia transit, et non videatur, qua transierit. Visum enim habere potest, vestigium facere non potest.

PL 17, 700A

実に、波のただ中で、船が通りえた道を誰が集めえただろうか。船は、通るとき波を割り、そして波は合わさる。したがって、通ったことは知られても、どこを通ったかは見えない。目に見えるものとなりうるが、跡を作ることはできないのである。

6

Christus est navis, in qua ascendunt omnium credentium animae, quae ut tota firmitas in fluctibus habeatur, de ligno fabricatur, et de ferro configitur, hoc est Christus in cruce.

PL 17, 700A

キリストは船であり、これにすべての信じる者の魂が乗り込む。その全き堅固さが波の中で保たれるよう、船は木で造られ、鉄で打ち付けられる。すなわち、十字架におけるキリストである。

7

Sed quod dicit navem sine vestigio, ideo quia Verbum Dei vehemens per aurem penetravit ad viscera collecto homine suo inter homines nascitur, Maria virgo generat.

PL 17, 700A

しかし、彼が船は跡がないと言うのは、神の言葉が力強く耳を通って胎に入り、自らの人間を取り集めて〔底本は collecto homine suo inter homines nascitur。文が崩れているらしく、自らの人間性を取り集めて人々のあいだに生まれる、と解した。ミーニュの脚注によれば、ローマ版は et homine assumpto(人間を取って)… inter homines nascitur sine sui diminutione とする〕人々のあいだに生まれ、おとめマリアが産むからである。

8

Transit navis per mare, et nulla in undis vestigia: venit Christus de coelo, aure concipitur, utero tempore certo portatur. Talis Maria virgo remansit, postquam peperit, qualis fuit antequam Verbum aure concepit.

PL 17, 700B

船は海を通り、波には何の跡もない。キリストは天から来て、耳から宿り、胎に定めの時まで担われる。おとめマリアは、産んだのちも、言葉を耳で宿す前と同じ姿のままであった。

9

Merito Salomon inter Spiritum sanctum, et sapientiam ignorare se dicit, et mysterium indicat, quod ignorat.

PL 17, 700B

聖なる霊と知恵のあいだで、ソロモンが自分は知らないと言い、自分の知らないその奥義を指し示すのは、もっともである。

10

3. Deinde profitetur se non videre semitam serpentis in petra: quod communiter omnibus hominibus patet; quia aestatis tempore cum terra solvitur in pulverem, de latibulo suo egressus serpens, impressione corporis sui in terra corrupta potest designare semitam: sed cum ad petram pervenerit, non facit in lapide, quod fecit in pulvere.

PL 17, 700B

3. 次に、岩の上の蛇の小道を自分は見ないと告白する。これはすべての人にとって共通に明らかである。夏の時節に、地が塵に解けるとき、蛇は隠れ処から出て、体を押しつけて、朽ちた地に小道の跡をつけることができる。しかし岩に至れば、塵の上に作ったものを石には作らない。

11

Sic et serpens diabolus in ipsis natalibus mundi invenit corruptibilem terram, Adam et Evam libenter audientem quae locutus est (Gen. III, 1 et seq.) .

PL 17, 700B

同じように、蛇である悪魔も、世の誕生そのもののうちに、朽ちやすい地、すなわち、彼が語ったことを喜んで聞くアダムとエバを見いだした(創世記3:1以下)。

12

Fecit in auribus semitam, fecit et in pedibus, quibus interdictum fuerat iter ad arborem; fecit et in manibus, quibus contrectata sunt poma: fecit in lateribus, quibus necdum concessae, celebratae sunt nuptiae.

PL 17, 700C

彼は耳に小道を作り、木への道が禁じられていた足にも作った。果実がつかまれた手にも作り、まだ許されていなかったのに結婚が営まれた脇腹〔latera。夫婦の交わりを言うらしい〕にも作った。

13

Tunc serpens potuit in primitivum hominem quasi in pulverem vestigium facere, pervenit ad petram, quae est Christus (talis enim factus erat Adam, qualis et Christus est ex utero), vidit similitudinem coopertam corpore: sed cognoscere non potuit majestatem.

PL 17, 700C

このとき蛇は、最初の人に、あたかも塵に対するように跡を作ることができたが、岩、すなわちキリストに至った(実に、アダムは、キリストが胎から出たときと同じような者として造られていたからである〔qualis et Christus est ex utero の係りは定かでない。このように取った〕)。蛇は体に覆われた似姿は見たが、威光を知ることはできなかった。

14

Potuit et ipsum tentandum aggredi: sed Christus nec obtemperavit, nec iratus est; quia ira opus est diaboli: sed cum diaboli contempta sunt verba, serpens in petra vestigium non fecit. 4. Tertium vero se non intellexisse testatur.

PL 17, 700C

彼〔キリスト〕をも、試みようとして襲うことができたが、キリストは従いもせず、怒りもしなかった。怒りは悪魔の業だからである。しかし悪魔の言葉が退けられたとき、蛇は岩の上に跡を作らなかった。4. 第三のことは、実に、自分は悟らなかったと証言する。

15

Aquila intelligitur Christus, qui volatu suo descendit ad terras. Quod animalis genus non nutritur, nisi primum castitas comprobetur matris, ut apertis oculis, absque palpitatione totum aspiciat solem.

PL 17, 701A

ワシはキリストと解される。キリストは自らの飛翔によって地に降った。この種の動物は、まず母の貞潔が証されるのでなければ養われない。それは、〔雛が〕目を開いたまま、まばたきすることなく、太陽の全体を見ることによってである〔ワシの雛は太陽を見つめさせて、まばたきすれば母の子でないとされるという言い伝えを言う〕。

16

Merito enim hoc animal comparatur Salvatori; quoniam cum aliquid rapere voluerit, non vestigiis ambulat terras, sed excelsum eligit locum: sic et Christus alta cruce suspensus, tonante strepitu et terribili volatu impetum ad inferos fecit, sanctosque rapiens ad superna remeavit.

PL 17, 701A

実に、この動物が救い主にたとえられるのはもっともである。何かをさらおうとするとき、足で地を歩かず、高い場所を選ぶからである。同じように、キリストも高い十字架に掛けられ、轟く響きと恐るべき飛翔をもって冥界へ襲いかかり、聖なる者たちをさらって天上へ帰った。

17

5. Quartum quod dicit de muliere moecha, hic mulier Ecclesia intelligitur, quae dudum sequens idola, fornicata ibat post deos alienos: sed ubi, cognita veritate, sedes quas dudum collegerat, cum semel fuerit baptismo lota, carens, credit se numquam peccasse, fit munda, fit nova, deposita conversatione saeculi: moritur diabolo, renascitur Deo.

PL 17, 702A

5. 第四のこと、すなわち姦淫の女について彼が言うのは、ここでは、女は教会と解される。教会は、かつて偶像に従い、他の神々の後を追って姦淫していた。しかし、真理を知り、いったん洗礼で洗われて、かつて集めていた汚れを免れると〔底本は sedes(座)。ミーニュの脚注は、写本も sedes だが編者は sordes(汚れ)と読みたいとする。これに従い、sordes を carens の目的語と取った〕、自分は決して罪を犯さなかったと信じ、清くなり、新しくなり、世の生き方を脱ぎ捨てて、悪魔に対して死に、神に対して新たに生まれる。

Sermo XLVIII. In festo sanctae Agnetis virginis et martyris

第48説教 おとめにして殉教者である聖アグネスの祝日にPL 17, 701C
1

1. Cum in toto mundo virgineus flos Mariae immarcessibiles coronas innectat, et sceptrigeram pudoris aulam immaculato conservet affectu; eousque integritas perseveravit ad palmam, ut in puellis tropaeum sanctitatis arriperet, et per vestigia matris virginis ad coelestem thalamum perveniret.

PL 17, 701C

1. マリアのおとめの花が全世界で萎むことのない冠を編み、笏を持つ貞節の宮廷を無傷の愛情で守っているとき、純潔はヤシ〔palma。ヤシの枝は勝利のしるし〕に至るまで堅く続き、少女たちにおいても聖性の戦勝記念碑を取り上げ、おとめである母の足跡を通って天の婚姻の間にたどり着いた。

2

Hinc est quod annulo fidei Agnes se asserit subarratam, et clamat se amore constrictam. O quam imitabile virginibus virgo tui tradidisti amoris exemplum! o quam sanctum pectoribus virgineis tribuisti responsum, contemnendo mundi divitias, exsecrando carnis concupiscentias, et solam Christi pulchritudinem adamando!

PL 17, 701C

ここから、アグネスが信仰の指輪で婚約したと主張し、愛に縛られていると叫ぶのである。おお、おとめよ、あなたはおとめたちに、まねるべき、あなたの愛の手本をなんとよく示したことか。おお、世の富をさげすみ、肉の欲望を忌み嫌い、ただキリストの美のみを愛することによって、おとめたちの胸に、どれほど聖なる答えを与えたことか。

3

2. Accedite ad puellam, puellae, et discite in annis infantiae quales in pectore suo circa amorem Christi flammas accenderit. Dicit se amatori suo servare fidem, et ejus corpus concupiscere solum, qui pro amore omnium mortis non recusavit interitum.

PL 17, 701C

2. 少女のもとに来よ、少女たちよ。そして、幼い年にありながら、キリストへの愛について、どのような炎を胸に灯したかを学べ。彼女は、自分を愛する者に信を守ると言い、すべての人への愛のために死の滅びを拒まなかった者の体だけを慕うと言う。

4

Discite, virgines Christi, amorem in puella ferventem, et omnes mundi divitias velut stercora recusantem.

PL 17, 701D

学べ、キリストのおとめたちよ、少女のうちに燃える愛を。そして、世のあらゆる富を糞土のように退ける姿を。

5

Ideo enim sanctorum per litteras traduntur exempla, ut unusquisque pro qualitate sexus, et pro aetate annorum modum sui propositi teneat, et sicut per virginem virgines, ita et per conjugem conjuges vincere saeculum pro Christi amore studeant, ac repugnatione animi mundi dulcia recusantes, et ejus non recusantes austera, ad delectationes perpetuas et ad gaudia aeterna pertingant.

PL 17, 701D

聖なる者たちの例が文書によって伝えられるのは、各人が性別と年齢に応じて自分の志の程度を保ち、おとめを通しておとめたちが、また妻を通して妻たちが、キリストへの愛のために世に勝とうと努めるためである。心の抗いによって世の甘いものを退けつつ、世の厳しいもの〔ejus は直前の mundi(世)を指すと取った。キリストを指すとも読める〕は退けないで、絶えざる楽しみと永遠の喜びに達するようになるためである。

6

3. Haec dicentes non vituperamus conjugum casta commercia, sed virginum perseverantiam adornamus; non enim virginitas malis rebus superponenda est, sed est rebus optimis praeferenda.

PL 17, 702B

3. こう言っても、我々は夫婦の貞潔な交わりをそしるのではなく、おとめたちの堅忍を飾るのである。おとめの身は悪いものの上に置かれるべきものではなく、最善のものよりも優先されるべきものだからである。

7

Quae enim mundis mundior, et sanctis sanctior est, non indiget malarum rerum vituperatione laudari.

PL 17, 702B

実に、清い者より清く、聖なる者より聖であるものは、悪いものをそしることによって称えられる必要がない。

8

Sequantur itaque sancta conjugia patriarcharum conjuges in religione positae, ac divinis litteris informatae, Saram, Rebeccam, Rachelem, Annam, Susannam, Sephoram imitentur uxores: Christi vero virgines solam Virginem matrem Virginis luminis subsequantur.

PL 17, 702B

それゆえ、信仰のうちに置かれ、神の文書によって形づくられた妻たちは、族長たちの聖なる結婚に従うがよい。妻たちは、サラ、リベカ、ラケル、アンナ、スサンナ、チッポラをまねるがよい。キリストのおとめたちは、おとめなる光〔Virginis luminis は「おとめなる光」と取った〕の母である、ただ一人のおとめにのみ従うがよい。

9

4. Hujus pedissequa Agnes beatissima de se magnum pudicitiae excitavit exemplum, cum virginitatem praetulit vitae, omnemque a se amorem terrenum per amorem coelestem expellens, tropaeum crucis Christi arripuit; et tam contra libidines quam etiam contra universa supplicia fide potius armata quam ferro, fortiter dimicavit et vicit.

PL 17, 702C

4. このおとめ〔マリア〕の侍女である、いとも福なるアグネスは、自らをもって貞潔の偉大な手本を示した。おとめの身を命よりも優先し、地上のあらゆる愛を天上の愛によって自らから追い払い、キリストの十字架の戦勝記念碑を取り、情欲に対しても、あらゆる責め苦に対しても、剣よりもむしろ信仰で武装して、雄々しく戦い、勝った。

10

Aspicit denique blandientem et renuit: minantem, et despicit: incendium attendit, et ridet.

PL 17, 702C

実に彼女は、甘言を弄する者を見て退け、脅す者を見てさげすみ、火に目を向けて笑う。

11

Nescit aliquid amare, quod transit; et dum nimis virginitatem diligit, nec ludibria, nec flammas, nec supplicia, nec carnifices metuit: postremo nec gladium furentis persecutoris expavit.

PL 17, 702C

彼女は、過ぎ去るものを愛することを知らない。おとめの身をあまりにも愛するゆえに、嘲りも、炎も、責め苦も、死刑執行人も恐れない。ついには、荒れ狂う迫害者の剣をも恐れなかった。

12

Compellitur virgo ornamenta suscipere corporis, sed renuit; quoniam jam susceperat mentis: et quia non de elegantia corporis humani placere studebat, quia timebat de foeditate animae Domino displicere, dabat interius per fidem suae mentis candorem, atque pulchritudinem animae, quam excolebat; et quantum sciebat quod animam suam pulchram faceret, tantum in sua carne erubescebat se esse formosam: tantumque studuit displicere carnalibus in carnis aspectu, quanto Christo institit, et ejus angelis complacere.

PL 17, 702D

おとめは体の飾りを受けるよう強いられるが、退ける。すでに心の飾りを受けていたからである。人間の体の優雅さによって気に入られようと努めず、魂の醜さによって主に嫌われることを恐れたので、信仰によって内に、自らの心の純白と、自ら磨いていた魂の美しさを与えていた。そして、自分の魂を美しくすると知っていた分だけ、自分の肉において美しくあることを恥じた。また、キリストとその天使たちに気に入られようと励んだ分だけ、肉の目に映る姿において肉の者たちに嫌われようと努めた。

13

5. Turbatur juvenis a puella contemptus, et se muneribus complacere posse existimans, aurum, gemmas congeminans, vestes, praedia pretiosa convectat.

PL 17, 703A

5. 少女にさげすまれた青年は動揺し、贈り物で気に入られうると思って、金や宝石を倍にし、衣や高価な土地を持ち寄る。

14

Sed quia Christi charitas pretium pecuniarum non habet, virgo sacratissima in suo gradu usque ad sanguinis effusionem permansit; quoniam suo illam sanguine subarraverat Christus.

PL 17, 703A

しかし、キリストの愛には金銭の値がないので、いとも聖なるおとめは、血を流すまで自分の位置にとどまった。キリストが自らの血で彼女に婚約の贈り物を与えていたからである。

15

Ad concupiscentem igitur revertitur census, et inconcussa virginitas Christo semel oblata perdurat.

PL 17, 703A

こうして財産は、それを欲した者のもとへ戻り、揺るがぬおとめの身は、一度キリストに献げられて、とどまり続ける。

16

Discite, virgines Christi, normae puellaris exempla, et oblata sub specie pietatis munuscula virorum tota intentione respuite, et quasi rabidi canis morsus omni cum gaudio recusate.

PL 17, 703A

学べ、キリストのおとめたちよ、少女の規範の手本を。敬虔の体裁のもとに差し出される男たちのささやかな贈り物を、全き志をもって拒み、狂犬の咬みつきのように、あらゆる喜びをもってしりぞけよ。

17

A quo non receperis quod timeas Dei, non accipias quod diligas mundi: accipe, accipe, virgo, sed quod amori aeterno proficiat. Quotiescumque ab homine consecuta fueris censum, sic accipe, ut te Christi sponsam agnoscas.

PL 17, 703B

神への畏れを受け取らぬ相手からは、世の愛すべきものを受け取るな〔底本は A quo non receperis quod timeas Dei。「神に関して畏れるべきものを受け取らない相手から」とも読める〕。受けよ、おとめよ、受けよ、ただし永遠の愛に益するものを。人から財産を得るたびに、自分がキリストの花嫁であると知るように受けよ。

18

Videt ille intus in mente quid facias, et quam expetenter ejus virgines comiteris attendit. 6. Videte ergo quomodo sequitur Agnes Mariam.

PL 17, 703B

彼は、あなたが心の内で何をしているかを見、あなたがどれほど熱心に彼のおとめたちに従っているかに注意を向ける。6. それゆえ、見よ、アグネスがいかにマリアに従うかを。

19

Post opprobria nullum potuit penitus formidare supplicium, cui etiam lupanar turpitudinis locus efficitur orationis; et ubi diabolus ei ignominiam corruptionis praeparaverat, illic eam excipere fecit Dominus coronam suae virginitatis et palmam.

PL 17, 703B

辱めのあと、彼女はもはや、どんな刑罰も恐れることができなかった。彼女にとっては、恥ずべき淫売宿の場所までが祈りの場とされたからである。悪魔が彼女に堕落の恥辱を用意した所で、まさにそこで主は、彼女におとめの身の冠とヤシ〔勝利のしるし〕を受けさせた。

20

Hoc est in suis sedibus hostes vincere, captivam ductam virginem ad penetralia regis libidinum, ipsum regem a virgine, quam captivaverat, victum, et victum cum virginis triumpho exire; nam qui tenuerat, tentus est: qui traxerat, tractus est: qui occidere se putabat, occisus est.

PL 17, 703B

これこそ、敵を彼ら自身の住処で打ち破ることである。囚われたおとめは、情欲の王の奥の間に引かれていったが、王自身が、とりこにしたおとめに打ち負かされ、打ち負かされたまま、おとめの凱旋とともに出て行く。捕えていた者は捕えられ、引きずっていた者は引きずられ、殺せると思っていた者は殺されたのである。

21

7. Denique ut probemus diabolum a virgine tunc fuisse victum, illius juvenis factum ad animum revocemus, quem contra Agnetis infantiam sic armaverat inimicus, ut nudam faceret trahi ad lupanar per vulgus, sub voce praeconantis ducis, populum ad libidinem invitantis.

PL 17, 703C

7. 実に、悪魔がそのとき、おとめによって打ち負かされたことを証明するために、あの青年の行いを思い起こそう。敵は彼をアグネスの幼さに向けて武装させ、彼女が裸で群衆の中を淫売宿に引かれていくようにし、先触れをする首領の声が、民を情欲に招いていた。

22

Hunc ergo ducem fuisse diaboli nemo est qui dubitet; et victo duce, populum esse superatum omnibus notum est: superatis autem cum suo duce populis, tyrannum teneri captivum omnibus patet.

PL 17, 703C

この首領が悪魔のものであったことを疑う者は誰もいない。首領が打ち負かされたとき、民も打ち負かされたことは、皆に知られている。そして、民が首領とともに打ち負かされたからには、暴君が捕われの身となったことも、皆に明らかである。

23

Constat autem diabolum superatum, quoties contra virginem arma arripuit; nam exspoliata virgo, crinibus tegitur: et nudata ab hominibus malis, vestiebatur ab angelis bonis: et damnata in prostibulo turpitudinis, in gremio apparuit castitatis.

PL 17, 703C

悪魔が打ち負かされたことは確かである。おとめに対して武器を取るたびにそうだったからである。実際、衣を剥がれたおとめは髪に覆われ、悪しき人々に裸にされたが、善き天使たちに着せられ、淫売の場所の恥辱の中で断罪されたが、貞潔の懐に現れた。

24

Efficitur oratorium angelorum locus, qui perditarum fuerat animarum; et ubi semper naufragaverat castitas, illic est coronata virginitas.

PL 17, 703D

滅びた魂の場であった所が天使たちの祈りの場となり、貞潔がつねに難破していた所に、おとめの身が冠を受けた。

25

Denique populos, quos praeco ad libidinem invitaverat, virgo ad captivitatem obtinuit: et quos ad eam diabolus inquinatos induxit, illa a se mundos ejecit; omnes namque singillatim ingressi, unus alterum sustinebat ingressum, quem egressum, dum non crederet mundum, se exhibebat immundum: sed ingressus ad libidinem, ad adorandum Dominum meritis virginis tenebatur; et exibat inde Dei servus, qui diaboli fuerat servus intus ingressus; et tot facti sunt Christi cultores, quot diabolus corruptores se putaverat virginis invenisse.

PL 17, 703D

実に、先触れが情欲へ招いた民を、おとめは捕囚として勝ち取った。悪魔が汚れさせて彼女のもとへ連れ込んだ者たちを、彼女は清くして自分から送り出した。というのは、皆が一人ずつ入り、一人は、もう一人が入るのを待っていたが、その者が出てきたとき、清いとは信じなかったので、自分は汚れた者であることを示した〔unus alterum sustinebat ingressum 以下の係りは定かでない。このように取った〕。ところが、情欲のために入った者は、おとめの功績により、主を拝むよう引きとめられた。そして、悪魔の僕であった者が、中に入ったのち、神の僕となって出て行った。悪魔がおとめを堕落させる者を見いだしたと思った数だけ、キリストを崇める者が生まれたのである。

26

8. Remansit itaque juvenis, qui reprobationis hujus auctor exstiterat: qui se putabat defensorem virginis superare, hic splendorem dum provocaret ad luxum, vitam quam videbatur habere, amisit; et mortem quam quaerebat, invenit.

PL 17, 704A

8. こうして、この断罪の張本人となった青年が残った。自分はおとめの守り手に勝てると思っていた彼は、輝きを贅沢へ誘おうとしているうちに、生きていると思われていた命を失い、求めていた死を見いだした。

27

Succedunt ridentibus lacrymae, et insultantibus finem lamentationes imponunt. Attendit virgo lugentem judicem, et quem minantem ante contempserat, nunc deprecantem exaudit.

PL 17, 704A

笑っていた者たちには涙が続き、あざけっていた者たちには嘆きが終わりをもたらす。おとめは、嘆く裁判官に目を向け、先に脅していたときにはさげすんだその人の願いを、今は聞き入れる。

28

Illico igitur ut coepit orare pro mortuo, et a mortuis excitat salvum, qui morti fuerat deputatus; et ad gaudium evocat, qui fuerat praecipitatus in luctum.

PL 17, 704A

そこで、彼女は死んだ者のために祈り始めるやいなや、死に定められていた者を死者の中から無事に起こし、悲嘆に突き落とされていた者を喜びへ呼び出す。

29

Nam qui incestus fuerat mortuus, castus exsurgit; et fit praedicator castimonii, qui persecutor exstiterat castitatis.

PL 17, 704B

というのは、汚れたまま死んでいた者が、清くなって起き上がり、貞潔の迫害者であった者が、貞潔の説き手となるからである。

30

9. Ad haec sacrilegi conturbantur in templis, et Christum ista miracula facientem non timentes, excitant seditionem ignobilis vulgi; ut ratio quae suadebat finem seditionum, clamoribus pulsa, locum in mentibus hominum invenire non posset.

PL 17, 704B

9. これに対して、冒瀆の者たちは神殿で動揺し、こうした奇跡を行うキリストを恐れもせず、卑しい群衆の暴動を煽り立てた。そのため、暴動の終わりを勧めていた道理は、叫び声に打ち払われて、人々の心に居場所を見いだせなかった。

31

Pater vero suscitati filii tristis abscessit, et ut legitur, turbis furentibus vicarium dereliquit.

PL 17, 704B

一方、よみがえった子の父は悲しみながら立ち去り、書かれているとおり、荒れ狂う群衆に代理人を残した。

32

Virgineo itaque corpori stridentes praeparavere flammas, sed corpus quod incendia libidinum superaverat, refrigerium in mediis flammis invenit: et quae ad hoc focos ingressa fuerat, ut arderet, coepit per sanctam virginitatem algere; ut disceret virginitas flammas sibi et incendia penitus dominari non posse.

PL 17, 704B

こうして彼らは、おとめの体のために、うなる炎を用意した。しかし、情欲の火に打ち勝っていたその体は、炎のただ中で涼しさを見いだした。燃えるために炉に入っていた彼女は、聖なるおとめの身によって冷え始めた。炎と火が自らを決して支配しえないことを、おとめの身が学ぶためである。

33

10. Nec illos periisse aestimes, quos pro nomine Christi consumpsit incendium; nam cum legeris Eliam ignibus raptum, et pueros tres in mediis ignibus nulla ratione consumptos: aut quia Laurentium craticula consumptum recolis et Agnem sicut Theclam flammarum globos evasisse cognoscis, nullam in his suspiceris varietatem fidei tunc fuisse; una etenim fides sanctos Dei in passione exercuit, et diverso genere gloriarum reddidit utrobique victores.

PL 17, 704C

10. キリストの名のために火に焼き尽くされた者たちが滅びたと、あなたは考えてはならない。エリヤが火によって取り去られ、三人の少年が炎のただ中で少しも焼かれなかったことを読むとき、あるいは、ラウレンティウスが焼き網に焼かれたことを思い起こし、アグネスがテクラのように炎の塊を逃れたことを知るとき、そこに信仰の違いがあったと疑ってはならない。同じ一つの信仰が、受難において神の聖なる者たちを鍛え、異なる種類の栄光によって、どちらの場合にも勝利者としたからである。

34

Nam qui consumptus est martyr, exsultat: et qui evasit victor, exsultat: et Isaiam sectum martyrem fecit, et Danielem leonum rabiem morsusque contemnentem, probatissimum Deus confessorem expressit: quo facto utrosque diaboli ostendit esse victores; unus enim moritur et triumphat, alius evadit et regnat.

PL 17, 704C

焼き尽くされた殉教者は喜び、逃れた勝利者も喜ぶ。神はイザヤを、のこぎりで引かれて殉教者とし、ダニエルを、獅子の猛り狂いと咬みつきをものともしない、最も確かな告白者とした。こうして、どちらも悪魔に勝つ者であると示した。一人は死んで凱歌をあげ、他の一人は逃れて王として治めるからである。

35

11. Veni jam, virgo, ad thalamum, quem quaesisti: et pro amore sponsi gladium percussoris admitte; ut sponsam te virginitas immaculata comprobet Christi, et martyrem confessio probata consignet.

PL 17, 704D

11. 来たれ、おとめよ、今や、あなたが求めた婚姻の間へ。そして花婿への愛のために、討つ者の剣を受け入れよ。汚れのないおとめの身が、あなたをキリストの花嫁として証し、確かめられた告白が、あなたを殉教者として印するように。

36

Felix caterva virginum, quibus studium est tuae confessionis sequi vestigia; habebunt enim tecum coronam in coelo, quae tecum superaverint inimicum in mundo.

PL 17, 704D

幸いである、おとめたちの群れ。彼女たちには、あなたの告白の足跡に従う熱意がある。あなたとともに世で敵に打ち勝つ者たちは、あなたとともに天で冠を得るであろう。

37

Nam sicut tibi Mariae vestigia prosequenti participatio aeternae remunerationis apparuit; ita his imitantibus aeterna credimus gaudia non neganda.

PL 17, 704D

実に、あなたがマリアの足跡を追ったとき、永遠の報いにあずかることが現れたように、これをまねる者たちにも、永遠の喜びは拒まれないと我々は信じる。

Sermo XLIX. In natali SS. Cantii, Cantiani et Cantianillae

第49説教 聖カンティウス、カンティアヌス、カンティアニラの誕生日にPL 17, 705A
1

1. Hodie beatissimorum Cantii, Cantiani, et Cantianillae natalis est. Quam bene et jucunde tres martyres uno pene vocabulo nuncupantur!

PL 17, 705A

1. 今日は、いとも福なるカンティウス、カンティアヌス、カンティアニラの誕生日〔殉教者が天に生まれた日、すなわち命日〕である。三人の殉教者がほとんど一つの名で呼ばれているのは、なんとふさわしく好ましいことか。

2

Nec mirum si similes sunt nomine, qui sunt similes passione: si una est illis apud homines appellatio quibus apud Deum est una vocatio; uniter enim vocati sunt a Domino, non interposito tempore aliter et aliter passi, sed omnes eodem ictu pariter martyrium pertulerunt.

PL 17, 705A

受難において似ている者たちが、名においても似ているのは、不思議ではない。神のもとでは一つの召しを受けた者たちが、人々のあいだでも一つの呼び名を持つのである。彼らは主によって一つに召され、時を隔てて別々に苦しんだのではなく、皆が同じ一撃で等しく殉教を担ったからである。

3

Quod quidem illis parentiva quadam a Christo affectione concessum est; ut congruerent meritis, qui vocabulis concordabant: et qui erant consanguinitate fratres, fierent etiam sanctitate germani: et quorum membra unius corporis substantia vegetabat, eorum animas ejusdem fidei confessio coronaret.

PL 17, 705B

それは実に、キリストが、親としての情のようなものによって彼らに許したことである。名において一致していた者たちが、功績においても釣り合うように、血縁において兄弟であった者たちが、聖性においても兄弟となるように、また、一つの体の実質が肢体を生かしていた者たちの魂を、同じ信仰の告白が冠づけるように、というためである。

4

2. Refert autem de beatis supradictis historia, quod tempore passionis, cum eos persecutor inquireret, ascenso vehiculo, junctis mulabus, eos secedere voluisse: et cum non longe ab urbis moenibus iter agerent, unum animal de subjunctis subito corruisse, atque ita illos a persecutoribus comprehensos, tentos ad poenam.

PL 17, 705B

2. さて、前に述べた福なる者たちについて、記録はこう伝える。受難の時、迫害者が彼らを捜していたとき、彼らは馬車に乗り、騾馬をつないで立ち去ろうとした。町の城壁からさほど遠くない所を進んでいると、つながれていた獣の一頭が突然倒れ、こうして彼らは迫害者たちに捕えられ、刑罰のために押さえられた。

5

3. Quod factum quam gloriosum sit, et a divinitate dispositum, debemus advertere. Semper enim Deus, quos elegit, hos victores subvectione sublimi in aulam regni coelestis inducit.

PL 17, 705C

3. この出来事がどれほど栄えあるものであり、神性によって定められたものであるかを、我々は心にとめなければならない。神は、選んだ者たち、これら勝利者を、つねに高く運び上げて、天の国の宮廷に導き入れるからである。

6

Nam sicut Elias curru applicito quasi ascendit ad coelum (IV Reg. II, 11) ; ita et isti, vehiculo admoto, ad martyrium pervenerunt: et quadriga sicut illum evexit ad requiem, ita hos portavit ad gloriam.

PL 17, 705C

実に、エリヤが戦車をつけられて、いわば天に昇ったように(列王記四2:11)、この者たちもまた、車が近づけられて殉教に至った。四頭立ての戦車が、あの者を安息へ運んだように、この者たちを栄光へ運んだのである。

7

Et quamvis illa ignea quadriga fuerit, haec tamen inferior non habenda est; quia illa unum gestavit prophetam, haec tres martyres sustentavit. 4. Sed dicit aliquis: Gloriosius gestavit quadriga ignea quam terrena.

PL 17, 705C

あの戦車は火の戦車であったとはいえ、この戦車を劣るものと見なしてはならない。あれは一人の預言者を運び、これは三人の殉教者を支えたからである。4. しかし、ある人は言う。「火の戦車は地上の戦車よりも栄光に満ちて運んだ」と。

8

Nec hoc plane defuit sanctis viris; nam sicut Eliam ignea quadriga portabat, ita et martyres fides ignea jam ferebat. Ferebat, inquam, illos Christus, qui lumen est, qui ignis est, de quo scriptum est: Dominus noster ignis consumens est (Hebr. XII, 29)

PL 17, 705C

これもまた聖なる人々に明らかに欠けていたわけではない。エリヤを火の戦車が運んだように、殉教者たちをも、火のような信仰がすでに運んでいたからである。私は言う、彼らを運んだのは、光であり火であるキリストである。彼について、「我々の主は焼き尽くす火である」と書かれている(ヘブライ12:29)。

9

5. Ergo cum beatos, de quibus loquimur, persecutor urgeret, vehiculum conscenderunt. Qua causa? ut fugerent? Absit. Non ut fugerent; sed ut ad martyrium citius pervenirent: non ut latitarent, sed ut christianos se cunctis transeuntibus manifestius approbarent.

PL 17, 705D

5. さて、迫害者が、我々の語っている福なる者たちを追い詰めたとき、彼らは馬車に乗った。何のためか。逃げるためか。決してそうではない。逃げるためではなく、より速く殉教に至るためである。身を隠すためではなく、通り過ぎるすべての人々に、自分がキリスト教徒であることをより明らかに示すためである。

10

Caeterum occultius inter plures in civitate latere potuerant, tutius per diversa singuli fugae praesidium commendare.

PL 17, 706A

もっとも、彼らは町の中で多くの人々のあいだにもっと隠れていることもできたし、一人ひとりが別々の方へ、逃れの守りに身を託したほうが、より安全でもあった。

11

At vero ubi quis congregatione habita, stratis vehiculis, apparatu disposito per aggerem publicum egreditur; illic non fuga dicenda est, sed profectus est.

PL 17, 706A

しかし、人が人々を集め、馬車を整え、備えを整えて、公道の盛り土の道を出て行く場合、そこでは逃亡と言うべきではなく、出発と言うべきである。

12

Sancti enim viri hoc facto velut in triumphali curru positi contestabantur dicentes: Ecce persecutor, ecce proficiscimur, ecce praecedimus; quid resides? quid moraris?

PL 17, 706A

実に聖なる人々は、この行いによって、いわば凱旋の戦車に乗せられたかのように、証して言った。「見よ、迫害者よ、見よ、我々は出発する、見よ、我々は先に行く。なぜぐずぐずしているのか。なぜためらっているのか」。

13

Subsequere nostra vestigia; nolumus enim videri inviti ducti ad poenam, qui praecedere nos profitemur ad gloriam.

PL 17, 706A

「我々の足跡に従え。実に我々は、栄光へ先立つと公言している者が、嫌々刑罰に引かれていくと見られることを望まない」。

Sermo L. In natali sancti Joannis Baptistae

第50説教 聖なる洗礼者ヨハネの誕生日にPL 17, 706B
1

1. In sancti ac beatissimi Joannis Baptistae laudibus, cujus natalem hodie celebramus, quid potissimum praedicem, nescio: utrum quod mirabiliter natus sit, an quod mirabilius sit occisus?

PL 17, 706B

1. 聖にしていとも福なる洗礼者ヨハネの賛美にあたり、その誕生日〔ここは殉教の日でなく、洗礼者ヨハネがこの世に生まれた日を祝う祝日を言う〕を我々は今日祝っているが、何を第一に説くべきか、私にはわからない。不思議に生まれたことか、それともいっそう不思議に殺されたことか。

2

Natus enim est in prophetia, in veritate peremptus est: nascendo annuntiavit Salvatoris adventum, moriendo condemnavit Herodis incestum.

PL 17, 706B

彼は預言のうちに生まれ、真理のうちに討たれたのである。生まれることで救い主の到来を告げ、死ぬことでヘロデの近親相姦を断罪した。

3

Vir enim sanctus et justus, et qui praeter communem hominum nativitatem ex repromissione generatus fuerat, hoc de Deo meruit, ne communi cum caeteris de saeculo morte discederet: sed corpus quod, Domino donante, susceperat, Dominum confitendo deponeret.

PL 17, 706B

聖にして正しい人であり、人に共通の誕生とは別に、約束によって生み出された彼は、神からこの報いを受けるにふさわしかった。すなわち、他の人々と同じ共通の死でこの世を去るのではなく、主が与えて受けた体を、主を告白することで脱ぎ捨てる、という報いである。

4

2. Ergo Joannes per omnia voluntatem Dei fecit; quia propter opus Domini et natus est et defunctus.

PL 17, 706C

2. こうしてヨハネはすべてにおいて神の意志を行った。主の業のために生まれ、また世を去ったからである。

5

Nam ut nativitatis ejus seriem breviter repetamus, cum essent pater ejus Zacharias et mater ejus Elizabeth aetatis senectute defessi, et nulla filiorum prole gauderent; procreandi etiam illis liberos tempus florentissimum praeteriisset, ita ut de suscipienda jam sobole ipsa etiam eos vota deficerent, subita per angelum repromissione donantur, et nasci Joannem Gabriel sanctus annuntiat dicens: Ne timeas, Zacharia, ecce exaudita est deprecatio tua, et uxor tua Elizabeth concipiet et pariet filium (Luc. I, 13) .

PL 17, 706C

実際、彼の誕生の経過を手短にたどり直すなら、父ザカリアと母エリサベトは老いて疲れ果て、子孫に恵まれる喜びもなく、子をもうける盛りの時もすでに過ぎ去って、子を授かることへの願いさえ彼らから失せていたのに、突然、天使を通して約束が与えられ、聖ガブリエルがヨハネの誕生を告げて言った。「恐れるな、ザカリア。見よ、汝の願いは聞き入れられた。汝の妻エリサベトは身ごもり、子を産むであろう」(ルカ1:13)。

6

3. Exaudita est, inquit, oratio tua, unde intelligimus quod Joannem Zachariae justitia magis orando genuerit, quam Elizabeth senectus procreando susceperit. Hinc, inquam, intelligimus quod Joannem obsecratio creaverit, non voluptas.

PL 17, 706D

3. 「汝の祈りは聞き入れられた」と〔天使は〕言う。ここから我々は、ヨハネをもうけたのは、エリサベトの老いが産んだことよりもむしろ、ザカリアの正義が祈ったことであったと理解する。ここから、と私は言う、ヨハネを造り出したのは懇願であって、快楽ではなかったと理解する。

7

Cum enim materni uteri viscera aetatis senectute frigescerent, et fessa jam corporis membra fecunditatis gratiam perdidissent, contra impossibilitatem corporis, contra sterilitatem viscerum, Zachariae precibus Elizabeth uterus intumescit, et concepit Joannem non natura, sed gratia.

PL 17, 706D

母の胎の内臓は老いて冷え、疲れた体の肢体はすでに子を産む力という賜物を失っていたのに、体の不可能に逆らい、胎の不妊に逆らって、ザカリアの祈りによってエリサベトの胎は膨らみ、ヨハネを宿した。それは本性によってではなく、恩寵によってであった。

8

Unde necesse erat sanctum nasci filium, qui non tam complexibus, quam orationibus gigneretur.

PL 17, 707A

それゆえ、抱擁によってよりも祈りによって生み出される子は、聖なる者として生まれる必要があった。

9

4. Minus autem mirari debemus quod tantam Joannes gratiam in nascendo meruerit; debuit enim praecursor et praevius Christi aliquid simile habere nativitati Domini Salvatoris.

PL 17, 707A

4. しかしヨハネが生まれるにあたってこれほどの恩寵にあずかったことを、我々はさほど驚くべきではない。キリストの先駆者にして先導者は、救い主である主の誕生に似た何かを持たねばならなかったからである。

10

Siquidem Dominus de Virgine gignitur, Joannes de sterili procreatur: ille de adolescentula immaculata depromitur, hic de vetula jam fessa generatur. Habet ergo et hujus nativitas aliquid gloriae atque miraculi.

PL 17, 707A

実に主はおとめから生まれ、ヨハネは不妊の女から生まれる。主は汚れなき若い娘から取り出され、ヨハネは疲れきった老女から生まれる。ゆえにこの者の誕生にも、栄光と奇跡がある。

11

Quamvis enim vilior partus mulieris videatur esse, quam virginis; tamen sicut Mariam suspicimus, quod Virgo pepererit, ita Elizabeth miramur, quod anicula procreaverit.

PL 17, 707A

女の出産はおとめのそれより卑しく見えるにせよ、我々がおとめが産んだことゆえにマリアを仰ぎ見るのと同じく、老いた女が産んだことゆえにエリサベトに驚嘆するのである。

12

5. Quod quidem factum mysterium aliquod arbitror continere, ut Joannes qui veteris Testamenti figuram gerebat, senis mulierculae frigido jam sanguine nasceretur: Dominus autem qui regni coelestis Evangelium praedicaret, ferventis juvenculae flore progrederetur.

PL 17, 707B

5. 私は、この出来事が何らかの奥義を含んでいると考える。旧約の象りを担うヨハネが、老いた女のすでに冷えた血から生まれ、天の国の福音を説く主が、燃え立つ若い娘の盛りから現れた、ということである。

13

Maria enim conscia virginitatis, miratur fetum visceribus involutum: Elizabeth autem conscia senectutis, erubescit partu uterum praegravatum; dicit enim evangelista: Occultabat se mensibus quinque (Luc. I, 24) .

PL 17, 707B

マリアはおとめの身であることを自覚して、胎に包まれた実に驚き、エリサベトは老いを自覚して、産みによって重くなった胎を恥じる。福音書記者は言う。「彼女は五か月のあいだ身を隠していた」(ルカ1:24)。

14

6. Illud autem quam mirandum, quod idem Gabriel archangelus utriusque nativitatis officium repraesentat? Zachariam solatur incredulum, confidentem Mariam cohortatur. Ille quia dubitavit, vocem perdidit: haec quia statim credidit, Verbum salutare concepit.

PL 17, 707B

6. また、同じ大天使ガブリエルが二人の誕生の務めを果たしていることは、何と驚くべきことか。信じなかったザカリアを慰め、信じたマリアを励ます。前者は疑ったので声を失い、後者は直ちに信じたので救いの言葉を宿した。

15

7. Hoc etiam in laudibus Joannis minime tacendum videtur, quod nondum natus jam prophetat, et adhuc in materni uteri sinibus constitutus, adventum Christi, quia voce non poterat, gaudiis confitetur.

PL 17, 707C

7. ヨハネの賛美にあたって、次のことも決して黙ってはならないと思われる。まだ生まれないうちにすでに預言し、なお母の胎のふところにありながら、声では語れなかったので、喜びをもってキリストの到来を告白したことである。

16

Dicit enim Elizabeth ad sanctam Mariam: Simul ut facta est vox salutationis tuae in auribus meis, exsultavit in gaudio infans in utero meo (Ibid., 44) ; exsultat enim Joannes antequam nascatur, et priusquam mundi oculis habitum recognoscat, jam spiritu mundi Dominum recognoscit.

PL 17, 707C

エリサベトは聖なるマリアに言う。「汝の挨拶の声が私の耳に入ったとき、胎の中の子は喜びにおどった」(ルカ1:44)。実にヨハネは、生まれる前におどり、目で世の姿を見分ける前に、すでに霊で世の主を認めたのである。

17

In quo arbitror propheticam convenire sententiam, quae dicit: Priusquam te formarem in utero, novi te; et priusquam exires de vulva, sanctificavi te (Jerem. I, 5) .

PL 17, 707D

この点で、預言の言葉が合致すると私は考える。それは言う。「私は汝を胎の中に形づくる前に汝を知り、汝が胎から出る前に汝を聖別した」(エレミヤ1:5)。

18

Unde mirari non debemus quod ab Herode in carcere clausus, Christum semper suis discipulis intimavit; cum etiam clausus in utero eumdem Dominum gestibus praedicarit.

PL 17, 707D

それゆえ、ヨハネがヘロデに牢に閉じ込められながらも、つねにキリストを弟子たちに知らせたことを、我々は驚くべきでない。胎に閉じ込められたときにさえ、同じ主を身ぶりで説いたのだから。

Sermo LI. De praerogativa ejusdem S. Joannis Baptistae

第51説教 同じ聖なる洗礼者ヨハネの特権についてPL 17, 708A
1

1. Sancti Joannis Baptistae natalem hodie prosecuturus tacere vellem, et laborem atque imperitiam meam silentio coercere: sed ipsa vis nominis ejus minime me silere permittit: nam nuncupatio vocabuli ipsius, pectoris nostri urget secreta, silentii nostri resolvit arcana, et quod dissimulatione reticetur, admiratione compellitur.

PL 17, 708A

1. 聖なる洗礼者ヨハネの誕生日〔ここは殉教の日でなく、洗礼者ヨハネがこの世に生まれた日を祝う祝日を言う〕を今日称えようとして、私は黙っていたく、自分の労苦と未熟さを沈黙で抑えたい。しかし彼の名の力そのものが、私に黙ることを決して許さない。その名を呼ぶこと自体が、我々の胸の奥底を駆り立て、沈黙の秘めたものを解き、黙って隠しているものを、感嘆が口にさせるからである。

2

Si enim pater Zacharias cum eum nominavit, vocem recepit (Luc. I, 64) ; quanto magis cum laudamus illum, eloquium promeremur? et si illius os cum in saeculo nasceretur aperuit; quanto magis cum pro Christo patitur, ora nostra fecundat?

PL 17, 708B

実に、父ザカリアが彼に名をつけたとき声を取り戻したのなら(ルカ1:64)、我々が彼を賛美するとき、どれほど多く弁舌にあずかるに値することか。また、彼が世に生まれたとき〔父の〕口を開いたのなら〔illius os … aperuit の係りは定かでない。os を父ザカリアの口と取った〕、彼がキリストのために苦しむとき、どれほど多く我々の口を実り豊かにすることか。

3

2. Cum enim Zacharias pater ejus propter incredulitatem nativitatis illius ab angelo Gabriele silentii esset taciturnitate multatus, et jam diu mutus verborum dispendio mentis secreta velaret, subito nato Joanne filio, cum apud proximos esset contentio quo nomine vocaretur, offeruntur patri tabulae; ut vocabulum ejus pro suo arbitrio ipse describeret, et quod sermone non poterat, litteris loqueretur: tunc mirum in modum acceptis pugillaribus, ut stylum figeret, linguam resolvit, ac litteras sermone praevenit, et Joannem non testatus est, sed locutus (Ibid., 20) .

PL 17, 708B

2. 実に、父ザカリアは、彼の誕生を信じなかったために天使ガブリエルから沈黙の無言という罰を科され、すでに長く口がきけず、言葉を欠いて心の秘密を覆っていたが、息子ヨハネが突然生まれ、近しい人々のあいだでどんな名で呼ぶかをめぐって争いが起こると、父に書き板が差し出された。父が自分の判断で子の名を書き、言葉で語れなかったことを文字で語るようにということであった。そのとき、驚くべきことに、書き板を受け取り、尖筆を当てるやいなや、舌が解け、文字に先立って言葉を発し、ヨハネという名を、証言したのではなく、語ったのである(ルカ1:20)。

4

3. Videte igitur sancti Baptistae meritum, vocem patri reddidit, sacerdoti eloquentiam reparavit.

PL 17, 708C

3. 聖なる洗礼者の功績を見よ。父に声を返し、祭司に弁舌を回復させた。

5

Videte, inquam, meritum: os quod angelus alligaverat, Joannes absolvit: quod Gabriel obstruxerat, parvulus reseravit; quamquam et ipse sit angelus, sicut scriptum est de eo: Ecce mitto angelum meum ante faciem tuam (Malach. IV, 1) .

PL 17, 708C

その功績を見よ、と私は言う。天使が縛った口をヨハネは解き、ガブリエルがふさいだものを幼子が開いた。もっとも彼自身も天使である。彼について、こう書かれている。「見よ、私は私の天使を汝の顔の前に遣わす」(マラキ4:1)〔引かれた句はマラキ3:1〕。

6

Respicite igitur Joannem, quanta vis sit ejus vocabuli, cujus nuncupatio reddidit muto vocem, patri pietatem, populo sacerdotem.

PL 17, 708C

ゆえにヨハネを見つめよ。その名の力がいかに大きいか。その名を呼ぶことは、口のきけない者に声を、父に情愛を、民に祭司を返したのである。

7

Prius enim erat tacens lingua, sterilis filio, privatus officio: at ubi Joannes nascitur, fit repente pater, propheta, vel pontifex; loquela usum recipit, prolem affectio suscipit, sacerdotem functio recognoscit.

PL 17, 708D

というのも以前は、舌は黙し、子には恵まれず、務めを奪われていたが、ヨハネが生まれるや、たちまち父となり、預言者となり、あるいは大祭司となる。話す力が用を取り戻し、情愛が子を迎え、職務が祭司を再び認めるのである。

8

4. Cum ergo tanta vis sit ejus vocabuli, dicturi de eo, etsi tacere volumus, silere non possumus; ipse enim Joannes vox clamantis dicitur. Quis igitur, qui vocem laudet, et taceat? clamorem admiretur, et mutus sit?

PL 17, 708D

4. その名の力がかくも大きいのだから、彼について語ろうとする我々は、黙りたいと思っても、黙ってはいられない。ヨハネ自身が「叫ぶ者の声」と呼ばれるからである。声を賛美しながら黙っていられる者があろうか。叫びに感嘆しながら口のきけない者のままでいられる者があろうか。

9

Ait enim ipse de se: Ego sum vox clamantis in deserto (Joan. I, 23) . Videte quid dixerit; non enim ait tantum: Ego sum vox; sed et clamantis vox: scilicet ut ad fidem consequendam vox aures penetret, clamor corda concutiat: vox regnum praedicet, clamor judicium comminetur.

PL 17, 709A

実に彼は自分について言う。「私は荒れ野で叫ぶ者の声である」(ヨハネ1:23)。何と言ったかを見よ。ただ「私は声である」と言ったのではなく、「叫ぶ者の声」と言ったのである。すなわち、信仰を得させるために、声は耳に入り、叫びは心を揺さぶる。声は国を説き、叫びは裁きを告げて脅すのである。

10

5. Magnus igitur Joannes, cujus magnitudini etiam Salvator testimonium perhibet, dicens: Inter natos mulierum major non est Joanne Baptista (Luc. VII, 28) .

PL 17, 709A

5. ゆえにヨハネは偉大である。救い主自身もその偉大さに証しを与えて言う。「女たちから生まれた者のうちで、洗礼者ヨハネより大いなる者はいない」(ルカ7:28)。

11

Praecellit cunctis, eminet universis, antecedit prophetas, supergreditur patriarchas; et quisquis de muliere nascitur, inferior est Joanne.

PL 17, 709A

彼はすべてに優れ、万人にぬきんで、預言者たちに先立ち、族長たちを越える。女から生まれる者は誰でもヨハネより低い。

12

6. Sed debemus diligenter inquirere, cur ita Dominus dixerit, hoc est: Inter natos mulierum, et non potius dixerit: Inter filios virorum non est major Joanne, cum utique mulieres natos sine viris habere non possint.

PL 17, 709A

6. しかし我々は、主がなぜこう言ったのか、すなわち「女たちから生まれた者のうちで」と言い、なぜむしろ「男たちの子らのうちで、ヨハネより大いなる者はいない」と言わなかったのか、念入りに尋ねねばならない。女は男なしには子を持てないのだから。

13

Hoc autem dixit, quia numerosior est proles mulierum, quam virorum; est enim mulieris filius, qui viri filius non est.

PL 17, 709B

主がこう言ったのは、女の子孫は男の子孫よりも数が多いからである。男の子でない者でも、女の子である者はいるのだ。

14

Denique sancta Maria genuit filium, qui patrem hominem non haberet; Dominus enim est mulieris filius, et viri filius non est, sicut dicit Apostolus: Factum de muliere, factum sub Lege (Galat. IV, 4) ; ut qui matrem in terris habet, Patrem haberet in coelis.

PL 17, 709B

実に聖なるマリアは、人間の父を持たない子を産んだ。主は女の子であって、男の子ではないからである。使徒が言うとおりである。「女から生まれ、律法の下に生まれた者」(ガラテヤ4:4)。地上に母を持つ者は、天に父を持つ、ということである。

15

Ergo in laudem Joannis fecundioris sexus generatio ponitur, ut nullius ab eo nativitas separetur. 7. Dicit forte aliquis: Si inter natos mulierum major est Joannes, numquid etiam major est Salvatore?

PL 17, 709B

それゆえ、ヨハネの賛美のために、より多産な性から生まれることが置かれるのであり、これによって誰の誕生も彼から切り離されない。7. ある者はあるいは言うだろう。「女たちから生まれた者のうちでヨハネが最も大いなる者なら、救い主よりもなお大いなるのか」と。

16

Absit; Joannes enim natus mulieris, Christus autem virginis natus est: ille corruptibilis uteri sinibus effusus est, iste impollutae vulvae flore progenitus.

PL 17, 709C

断じてそうではない。ヨハネは女の子であるが、キリストはおとめの子として生まれたからである。前者は朽ちる胎の懐から注ぎ出され、後者は汚れなき胎の花から生み出された。

17

Ideo autem cum Joannis nativitate Domini generatio deputatur, ne Dominus extra veritatem videretur esse conditionis humanae.

PL 17, 709C

ヨハネの誕生に主の生まれが数えられるのは、主が人間の条件の真実の外にあると見えないためである。

Sermo LII. De vita ejusdem sancti Joannis Baptistae

第52説教 同じ聖なる洗礼者ヨハネの生涯についてPL 17, 709D
1

1. Diximus superiori Dominica, cum silentii nostri veniam peteremus, quod pro salute communi, sacerdotibus etiam tacentibus, doctrina evangelica non taceat, et quod silentium eorum suppleret divina sententia; semper enim divina Scriptura loquitur et clamat, sicut scriptum est de Joanne: Ego sum vox clamantis in deserto (Joan. I, 23) .

PL 17, 709D

1. 前の主日に我々は、自分たちの沈黙の赦しを乞うて述べた。共通の救いのために、司教たちが黙しているときでさえ福音の教えは黙さない、彼らの沈黙は神の言葉が補う、と。神の聖書はつねに語り、叫ぶからである。ヨハネについてこう書かれているとおりである。「私は荒れ野で叫ぶ者の声である」(ヨハネ1:23)。

2

Non enim tantum in illo tempore clamavit Joannes, quo pharisaeis annuntians Dominum Salvatorem, dixit: Parate viam Domini, rectas facite semitas ejus (Matth. III, 3) ; sed et hodie clamat in nobis, et vocis suae tonitruo deserta nostrorum concutit peccatorum.

PL 17, 710A

ヨハネが叫んだのは、ファリサイ派の人々に主なる救い主を告げて「主の道を整えよ、その小道をまっすぐにせよ」(マタイ3:3)と言った、あの時だけではない。今日もなお我々のうちで叫び、声の雷鳴で、我々の罪の荒れ野を揺り動かす。

3

Ac licet sancta martyrii morte dormierit, vox tamen ejus vivit; dicit enim et nobis hodie: Parate viam Domini, rectas facite semitas ejus; semper enim Scriptura divina clamat et loquitur.

PL 17, 710A

彼は殉教の聖なる死に眠ったが、その声は生きている。今日も我々に言うからである。「主の道を整えよ、その小道をまっすぐにせよ」。神の聖書はつねに叫び、語るのである。

4

2. Unde et ad Cain dicit Deus: Vox sanguinis fratris tui clamat ad me (Gen. IV, 10) . Nulla utique sanguinis vox est, sed clamare dicitur sanguis, qui innocens effusus est, non tam voce quam causa; et interpellare Dominum non prosecutione eloquii, sed indignatione commissi; ac reatum suum non tam verborum accusare sermonibus, quam conscientiae ipsius criminatione constringere.

PL 17, 710A

2. それゆえ神はカインに言う。「汝の兄弟の血が私に向かって叫んでいる」(創世記4:10)。血に声があるわけではないが、罪なく流された血は叫ぶと言われる。それは声によるよりもむしろ、事の次第によってである。また、主に訴えるといっても、言葉を連ねるのでなく、犯された事への憤りによってである。そして、その罪責〔reatum suum の suum は血を指すとも、罪を犯した者を指すとも読める。血に関わる罪責と取った〕を、言葉の告発でとがめるよりも、まさに良心の責めによって縛りつけるのである。

5

Quamvis enim malum factum si in verbo producatur, excusationem fortasse recipit, nisi conscientia revocetur, non potest excusari. Conscientia enim reum suum semper tacita sine contradictione convincit et judicat.

PL 17, 710B

悪い行いは、言葉に持ち出されるなら、おそらく弁明を受け入れうるが、良心が呼び戻されない限り、弁明されえない〔底本は nisi conscientia revocetur。文意がつかみにくく、字句どおりに訳した〕。良心はつねに黙したまま、反論の余地なく、おのれの被告を有罪と証し、裁くからである。

6

3. Hodieque ergo Joannes clamat et dicit: Parate viam Domini, rectas facite semitas ejus. Parare ergo jubemur viam Domini, scilicet non aggerem itineris, sed fidei puritatem; Dominus enim terrenam semitam carpit, sed per secreta mentis incedit.

PL 17, 710B

3. それゆえ今日もヨハネは叫んで言う。「主の道を整えよ、その小道をまっすぐにせよ」。我々は主の道を整えるよう命じられているが、それは道の土手を築くことでなく、信仰の清さを整えることである。主は地上の小道をたどりはするが〔底本は carpit。直前の文脈からは「たどらない」とあるべきところで、non が落ちたとも読める〕、精神の奥底を通って進むのである。

7

Si quid igitur in hac via fuerit moribus asperum, crudelitate durum, conversatione pollutum, jubemur mundare, exaequare, componere; ut superveniens Dominus non offendat in nobis, sed magis reperiat viam castitate puram, proclivem fide, eleemosynis eminentem.

PL 17, 710B

それゆえ、この道に、行状において粗いもの、残酷さにおいて固いもの、暮らしぶりにおいて汚れたものがあれば、清め、平らにし、整えるよう命じられている。主が来たとき、我々のうちにつまずくことなく、むしろ道が貞潔において清く、信仰において平坦で、施しにおいて高くそびえているのを見いだすように。

8

Quod autem tali itinere incedere soleat Dominus, Propheta describit, dicens: Iter facite ei qui ascendit super occasum, Dominus nomen est ei (Psal. LXVII, 5) . 4. Sed videamus, ipse Joannes qui parare viam Domino jubet, quam ipse viam paraverit Salvatori.

PL 17, 710C

主がこのような道を進むのを常とすることは、預言者が描いている。「没するものの上に昇る者に道を作れ。主、それが彼の名である」(詩篇67:5)。4. ではヨハネ自身を見よう。主に道を整えよと命じる彼が、救い主のために自らどんな道を整えたかを。

9

Per omnia plane, adveniente Christo, tramitem viae suae composuit et direxit. Nam fuit utique jejunus, humilis, parcus et virgo; omnes enim has virtutes ejus Evangelista describens ait: Ipse autem Joannes vestitum habebat de pilis camelorum, et zona pellicea circa lumbos ejus.

PL 17, 710C

キリストが来るに際して、彼は実にあらゆる点で自分の道筋を整え、まっすぐにした。彼は確かに断食し、謙り、倹しく、童貞〔virgo〕であった。福音書記者はこれらすべての徳を描いて言う。「ヨハネ自身はラクダの毛の衣をまとい、腰に革の帯を締めていた」。

10

Esca autem ejus erant locustae, et mel silvestre (Matth. III, 4, 5) . Quae igitur major humilitas in propheta, quam contemptis mollibus indumentis, pilorum asperitate vestiri?

PL 17, 710C

「その食べ物はイナゴと野の蜜であった」(マタイ3:4, 5)。柔らかな衣を退けて、毛の粗さをまとうこと以上の謙遜が、預言者にあろうか。

11

Quae devotior fides, quam praecinctum zona paratum esse semper ad omne servitutis obsequium? Quae praeclarior abstinentia, quam spretis vitae hujus deliciis, stridulis vesci locustis ac melle silvestri?

PL 17, 710D

帯を締めて、あらゆる奉仕の務めにつねに備えていること以上に、献身的な信仰があろうか。この世の享楽を退けて、かん高く鳴くイナゴと野の蜜を食べること以上に、輝かしい禁欲があろうか。

12

5. Quae omnia haec quoniam prophetae usui erant, arbitror in his ipsis prophetiam fuisse. Nam utique cum praenuntius Christi vestimentum habebat camelorum asperitate contextum, quid aliud significat, nisi quod ipse Christus adveniens usurus esset indumentum humani corporis, quod erat peccatorum asperitate densatum: et quod velut immundissimae bestiae, hoc est, gentilis populi circumdatus exuviis, deformitatem ejus ipse gestaret?

PL 17, 710D

5. これらはすべて預言者が用いたものだったのだから、私は、そのこと自体のうちに預言があったと考える。実際、キリストの先触れがラクダの粗さで織られた衣をまとっていたことは、他の何を意味するか。キリスト自身が到来して、罪の粗さで厚く織られた人の体という衣を着ること、また最も汚れた獣、すなわち異邦の民の脱ぎ捨てた皮をまとって、その醜さを自ら担うこと、ではないか。

13

Zona vero pellicea quid aliud demonstrat, nisi hanc fragilem carnem nostram, quae ante adventum Christi dominabatur ad vitia, post adventum ejus restrictam esse ad virtutem; ut quae ante luxuriando dilatabatur in pinguedinem, nunc abstinendo attenuaretur in pellem?

PL 17, 711A

革の帯は、他の何を示すか。我々のこのもろい肉が、キリストの到来の前は悪徳に向かってほしいままにふるまっていたが、その到来の後は徳に向けて締められたこと、以前は放縦によって脂肪にまで膨れていたものが、今は禁欲によって皮にまで細められること、ではないか。

14

6. Exitum vero ejus quam beatum legimus, scilicet quod psaltria regis filia post illam mimicam voluptatem caput ejus petierit? Quid mirum si psaltria occidit prophetam (Marc. VI, 27) ?

PL 17, 711A

6. 彼の最期は、いかに福であったと我々は読むことか。王の娘である竪琴弾きの女が、あの芝居の快楽のあとで彼の首を求めたのである。竪琴弾きの女が預言者を殺したとして、何の不思議があろう(マルコ6:27)。

15

Scimus quia luxuria semper est inimica justitiae, et iniquitas sine cessatione persequitur veritatem. In quo facto grande mysterium continetur; nam utique ipsa psaltria Synagogae est comparanda, quae Christum, dum luxuriatur, occidit.

PL 17, 711A

我々は知っている、放縦はつねに正義の敵であり、不法は絶え間なく真理を迫害することを。この出来事には大いなる奥義が含まれている。この竪琴弾きの女は会堂になぞらえられねばならない。放縦にふけるうちにキリストを殺したのである。

16

Quod autem ista psaltria Synagoga sit, dicit Dominus ad Judaeos: Cantavimus vobis, et non saltastis (Matth. XI, 17) . 7. Cur autem a Joannis corpore caput ablatum sit, manifesta res est.

PL 17, 711B

この竪琴弾きの女が会堂であることは、主がユダヤ人に言うことから分かる。「我々は汝らのために歌ったが、汝らは踊らなかった」(マタイ11:17)。7. ヨハネの体から首が取り去られたのはなぜかは、明白である。

17

Joannes, sicut Scripturis astruitur, typum Legis gerebat: de Domino autem legimus, quia viri caput Christus est (I Cor. XI, 3) . Ergo cum a Joannis corpore caput ejus aufertur, Christus quodammodo a Judaeis Legis cultoribus separatur.

PL 17, 711B

ヨハネは、聖書で裏づけられるとおり、律法の予型を担っていた。主については、「男の頭はキリストである」と我々は読む(一コリント11:3)。それゆえ、ヨハネの体から彼の首が取り去られるとき、キリストは、いわば律法を奉じるユダヤ人から切り離されるのである。

18

Remansit enim illis sine Salvatore Lex exanimis et truncata; nam ex eo utique Judaei divina non sapiunt, ex quo sine capite esse coeperunt.

PL 17, 711B

彼らには救い主なき律法が、生気を失い、断ち切られたまま残った。頭を持たなくなったときから、ユダヤ人は神的な事柄を悟らないからである。

19

8. Iter igitur facit Domino, qui inter caeteras continentiae virtutes matrimonii limitem non excedit, nec conjugii praescriptum terminum adulterina permixtione commaculat.

PL 17, 711B

8. それゆえ、自制の他の諸々の徳の中で、結婚の境を越えず、婚姻に定められた限界を姦通の交わりで汚さない者は、主のために道を作る者である。

20

Sunt enim nonnulli qui cum legibus uxores duxerint, contra Divinitatis legem sibi sociant concubinas, non intelligentes quod contrahendo matrimonia, propriis se vinculis constrinxerunt: qui enim legibus duxit uxorem, profitetur se contra legem non esse facturum.

PL 17, 711C

実際、法に従って妻を迎えながら、神の法に反して内縁の女を自分に結びつける者が少なくない。彼らは、結婚を結ぶことで自らを自分自身の絆で縛ったのだと悟っていない。法に従って妻を迎えた者は、法に背かないと公言しているのだからである。

21

Reum ergo ipse se statuit, qui adhibendo sibi adulteram, jus pollicitationis excedit. 9. Sed dicit aliquis: Uxorem non habeo, et ideo mihi ancillulam sociavi.

PL 17, 711C

したがって、姦通の女を自分に引き入れる者は、約束の権利を越えて、自らを有罪と定めるのである。9. しかしある者は言う。「私は妻を持たない。だから若いはしためを自分に結びつけたのだ」と。

22

Audi quid dicat Scriptura ad Abraham: Ejice ancillam, et filium ejus; non enim haeres erit filius ancillae cum filio liberae (32, q. 4, c. Dicat aliquis) . Si igitur ancillae filius haeres non est, ergo nec filius est.

PL 17, 711C

聖書がアブラハムに言うことを聞け。「はしためとその子を追い出せ。はしための子は、自由の女の子とともに相続人とならないからである」(『教令集』第2部 第32事例 第4問「Dicat aliquis」法文)〔グラティアヌス『教令集』の箇所を示す引照で、ミーニュが本文に刷ったまま写す〕。はしための子が相続人でないなら、子でもない。

23

Cur ergo quaeritur tale conjugium, de quo susceptus filius nec successionis possit haeres esse (Gen. XXI, 10) , nec sanguinis? Nec enim habere potest haereditatis consortium, qui non habet originis privilegium.

PL 17, 711D

それなのになぜ、そこで授かった子が、継承の相続人にも血筋の相続人にもなれないような結びつきが求められるのか(創世記21:10)。出自の特権を持たない者が、相続の分け前を持てるはずがない。

24

Cur, inquam, quaeritur tale contubernium, de quo nati filii non matrimonii, sed testes sint adulterii? Cur hujusmodi suscipiuntur adulterini, qui patri pudori sint, non honori?

PL 17, 711D

なぜ、と私は言う、そこで生まれた子が婚姻の証人でなく姦通の証人となるような同棲が求められるのか。なぜ、父にとって恥であって名誉でない姦通の子らが、このように引き取られるのか。

25

Dicit Scriptura: Adulterorum filii non initiati erunt, et ab iniquo thoro semen exterminabitur (Sap. III, 16) .

PL 17, 711D

聖書は言う。「姦通する者たちの子らは入信していない者となり、不法な寝床からの種は根絶される」(知恵の書3:16)。

26

Mulier igitur tua si talibus moribus praedita est, ut mereatur consortium, mereatur et nomen uxoris: praesta concubinae tuae libertatem et nomen uxoris; ne tu adulter sis potius, quam maritus.

PL 17, 711D

ゆえにあなたの女が、交わりにふさわしい品行を備えているなら、妻の名にもふさわしくあるべきだ。内縁の女に自由と妻の名を与えよ。あなたが夫であるよりむしろ姦夫であることのないように。

27

10. Sed et ille iter facit Domino christianus, qui professionis suae exhibet ei fidele servitium, et castitatem quam promisit, custodit tam mente, quam corpore.

PL 17, 712A

10. しかし、主のために道を作るのは、次のようなキリスト教徒でもある。自分の宣言した身分にふさわしい忠実な奉仕を主に捧げ、約束した貞潔を、心でも体でも守る者である。

28

Sunt enim plerique qui singularem vitam proponentes, singuli esse non possunt, sed quaerunt sibi contubernia, atque utinam fratrum.

PL 17, 712A

実際、独りの生活を志しながら独りでいられず、同居の相手を求める者が少なくない。せめて兄弟たちとであれば、よいのだが。

29

Invenisti christianum monachum, cui cum fratre non convenit, et libentius ei convenit cum sorore: qui non sequitur seniorem utilia commonentem, et sequitur adolescentulam incongrua cachinnantem; ejus etsi sincerum corpus sit, anima non potest esse sincera.

PL 17, 712A

あなたは、兄弟とは折り合わず、姉妹とはむしろ喜んで折り合うキリスト教徒の修道士を見つけたことがあろう。有益なことを諭す年長者に従わず、場違いなことに高笑いする若い娘に従う者である。その者の体が清くとも、魂は清くありえない。

30

11. Sed et ille clericus iter Domino facit, qui secundum Evangelium vivit, et per omnia obtemperat sacerdoti; aliquanti enim cum sint minus subditi, moleste ferunt, cum a senioribus arguuntur. Dicunt: Graviter irascitur episcopus, patientior esse deberet.

PL 17, 712A

11. また、福音に従って生き、すべてにおいて司教に従う聖職者も、主のために道を作る者である。ところが従順さの足りない者が少なからずおり、年長者から咎められると不快に思う。彼らは言う。「司教は激しく怒る。もっと我慢強くあるべきだ」と。

31

Audi ergo, optime clerice: Sacerdotis exigis patientiam, et tui non exigis disciplinam? Nescis quia mihi salutis causa arguere aliquando permissum est, tibi numquam peccare concessum est? dicit enim Apostolus: Increpa opportune, importune argue (I Tim. IV, 2) . Esto ergo in omnibus subditus sacerdoti, si vis cum esse mansuetum.

PL 17, 712B

ゆえに聞け、最良の聖職者よ。あなたは司教には忍耐を求めながら、自分には規律を求めないのか。私には救いのために時に咎めることが許されているが、あなたには罪を犯すことが決して許されていないと知らないのか。使徒は言う。「時を得て叱り、時を得なくとも戒めよ」(一テモテ4:2)〔引かれた句は二テモテ4:2〕。それゆえ、すべてにおいて司教に従う者であれ、もし彼が穏やかであることを望むなら〔底本は cum esse mansuetum。eum と読んだ〕。

Sermo LIII. In natali sanctorum apostolorum Petri et Pauli

第53説教 聖なる使徒ペトロとパウロの誕生日にPL 17, 712C
1

1. Natalem beatissimorum apostolorum Petri et Pauli hodie celebrantes, fratres charissimi, diversis epulis nos reficere debemus, et tantam festivitatem magna cum laetitia celebrare. Quis enim talium virorum solemnitatem non magna cum laetitia debet celebrare?

PL 17, 712C

1. いとも福なる使徒ペトロとパウロの誕生日〔殉教者が天に生まれた日、すなわち命日〕を今日祝うにあたり、いとも愛する兄弟たちよ、我々は種々の饗宴で自らを養い、かくも大いなる祝日を大きな喜びをもって祝わねばならない。このような人々の祭日を大きな喜びをもって祝わずにおれる者があろうか。

2

Quis enim talium virorum solemnitate non magnos sibi exhibeat apparatus; ut quo plus expenderit, plus se apostolos confirmet amare?

PL 17, 712C

このような人々の祭日に、大きな準備を自らに整えない者があろうか。費やすことが多いほど、使徒たちを愛していることをいっそう確かなものとするためである。

3

2. Verumtamen non opus est proprio sumptu ad refectionem nostram: nam natali suo sanctus Petrus ipse nos reficit; est enim omnibus copiis refertum vas ejus, quod illi de coelo esurienti delatum est. Igitur qui esurit, sicut Petrus, reficitur ipse cum Petro.

PL 17, 712C

2. しかし、我々の食事のために自前の出費は要らない。誕生日に聖ペトロ自身が我々を養うからである。天から飢えた彼に届けられたその器は、あらゆる豊かさで満ちている。したがって、ペトロのように飢える者は、ペトロとともに養われる。

4

Ut quid ergo praeparemus nobis proprium prandium, cum apostolico ferculo saginemur? cur nobis inquiramus terrenas epulas, cum coelestes copias habeamus?

PL 17, 712D

ではなぜ、使徒の供する料理で満たされているのに、自分たちのために自前の昼食を用意するのか。天の豊かさを持っているのに、なぜ地上の饗宴を求めるのか。

5

Dicit enim sanctus Lucas in Actibus apostolorum post orationem esurienti Petro circa horam sextam aperto coelo vas quoddam splendidum velut linteum fuisse delatum, in quo erant omnia quadrupedia et repentia terrae, et volatilia coeli; et dixisse Dominum ad eum: Petre, surge: immola, et manduca (Act. X, 11 et seq.) .

PL 17, 712D

聖ルカは『使徒言行録』で、祈りのあと、飢えたペトロに第六時ごろ、天が開いて、亜麻布のような輝く器が降ろされ、その中にはあらゆる四つ足の獣と地を這うものと空の鳥がおり、主が彼に言ったと述べている。「ペトロよ、立て。屠って食べよ」(使徒言行録10:11以下)。

6

3. Ecce Petrus, qui dicit alibi: Aurum et argentum non est mihi (Act. III, 6) ; nunc convivii ejus vasculum splendidius est argento: ut qui propter Christum argenti speciem refutasset, per Christum argenti nitore ditaretur.

PL 17, 713A

3. 見よ、別のところで「金も銀も私にはない」(使徒言行録3:6)と言うペトロは、今や彼の食事の小さな器が銀よりも輝かしい。キリストのために銀の見かけを退けた者が、キリストによって銀の輝きで富まされるためである。

7

Pransuro igitur Petro desunt cocorum apparatus, desunt obsequia famulorum: sed quod est melius, ministeria divina non desunt, et utiliori commutatione sancto viro, quod deest in terris, abundat in coelis; ut se reficiat enim Petrus, non cellarium sollicite reseratur, sed coelum ipsum protinus aperitur.

PL 17, 713A

昼食をとろうとするペトロには、料理人の支度はなく、召し使いたちの給仕もない。だが、より善いことに、神的な奉仕が欠けていない。有益な交換によって、この聖なる人には、地上に欠けているものが天に満ちている。ペトロが食事をとるために、貯蔵室が気遣わしげに開かれるのでなく、天そのものが即座に開かれるのである。

8

Legimus in Scripturis sanctum Eliam in deserto corvis ministrantibus pastum (III Reg. XVII, 6) ; quanto melius Petrus, cui non parvam escam tetra avis porrigit, sed integrum convivium multitudo angelica subministrat!

PL 17, 713A

我々は聖書で、聖なるエリヤが荒れ野でカラスたちに仕えられて養われたと読む(列王記三17:6)。いっそうすぐれているのがペトロである。彼には不気味な鳥が小さな食べ物を差し出すのでなく、天使の群れが一回の完全な饗宴を給仕するのである。

9

4. Post orationem ergo esurit Petrus (Act. X, 10) . Mirandum cur sanctum virum post orationem fames sequatur, cum soleat fames oratione depelli, et esuriens anima non nisi obsecrationibus saginari.

PL 17, 713B

4. ゆえにペトロは祈りのあとで飢える(使徒言行録10:10)。聖なる人に祈りのあとで飢えが続くのは、不思議である。飢えは祈りで追い払われるのが常で、飢えた魂は懇願によってしか満たされないのに。

10

Sed puto Petrum post orationem non cibum esurisse hominum, sed salutem: nec inedia vexatum esse corporis, sed inopia credentium laborasse.

PL 17, 713B

しかし私は、ペトロが祈りのあとで飢えたのは、人間の食物にではなく、救いに飢えたのだと思う。体が飢餓に悩まされたのでなく、信じる者たちの乏しさに苦しんだのである。

11

Cum enim Judaicus populus perfidus et ingratus, illo praedicante, Christo non crederet, famem quodammodo Petrus sui officii sustinebat; famem enim patitur, qui minime fructum sui laboris assequitur.

PL 17, 713B

というのも、ユダヤの民は背信にして恩知らずで、彼の説教にもキリストを信じなかったので、ペトロは自分の務めの飢えを、いわば耐えていた。自分の労苦の実りをまったく得られない者が、飢えに苦しむからである。

12

5. In coenaculum igitur ad orationem festinus ascendit (Ibid., 9) . Bene ait in coenaculum ad orationem ascendisse Petrum; quia omnis sanctus quando orat, relinquens humilia, vel terrena, in altum mentis extollitur, et in sublime suspensus rapitur, et cogitatione sancta coelo vicinus efficitur.

PL 17, 713B

5. こうして彼は祈るために急いで階上の広間に上った(使徒言行録10:9)。ペトロが祈りのために階上の広間に上ったというのは、もっともである。聖なる者は皆、祈るとき、低いものや地上のものを離れ、精神が高みに引き上げられ、高みにつり上げられて奪い取られ、聖なる思いによって天に近い者とされるからである。

13

Atque ibi esurienti illi, hoc est, cogitanti in cordis sui sublimiori loco pro salute Judaici populi, offertur vas diversorum generum animalibus plenum, velut divinitate dicente illi: Tu in Judaeos solos esuris, ecce famem fidei tuae cunctarum gentium diversitate reficio.

PL 17, 713C

そしてそこで、飢えた彼、すなわち、ユダヤの民の救いのために心のより高い所で思いをめぐらす彼に、さまざまな種の動物で満ちた器が差し出される。それはあたかも神性が彼にこう言うかのようである。「汝はユダヤ人たちだけのために飢えている。見よ、汝の信仰の飢えを、私はあらゆる諸国民の多様さで満たす」。

14

Nam utique diversa animalia collecta in uno vasculo, diversarum gentium congregatio collecta in una Ecclesia demonstratur: quae Ecclesia in illius vasculo splendido, dum non habet maculam neque rugam, lintei nitore resplendet.

PL 17, 713C

実際、一つの小さな器に集められた多様な動物は、一つの教会に集められた諸国民の多様な集まりを示している。その教会は、彼の輝く小さな器のうちに、しみもしわもなく、亜麻布の輝きでまばゆく光っている。

15

In qua primum animal Deo ex gentibus centurio Cornelius immolatur. 6. De hoc ergo vasculo suo hodie nos reficit Petrus; cum enim videmus gentilium turbas ad fidem christianitatis accurrere, simul cum apostolis gratulamur.

PL 17, 713C

その中で、諸国民のうちから神に屠られる最初の動物は、百人隊長コルネリウスである。6. こうして今日、ペトロはこの自分の小さな器から我々を養う。実際、異邦人の群れがキリスト教の信仰へと駆けつけるのを見るとき、我々は使徒たちとともに喜ぶのである。

16

Non enim mortui sunt, quorum curamus natalem hodie: sed renati vivunt plane; quia participes effecti sunt Christi, qui vita est omnium.

PL 17, 713D

我々が今日その誕生日を守る人々は、死んだのではない。新たに生まれ、確かに生きている。万人の生命であるキリストにあずかる者とされたからである。

17

Quamvis enim corpora passione caesa sint, interruptus tamen non est ordo vivendi; jugiter enim et Deo gratias agunt, et laudes Salvatori referunt; nisi quod resoluta membrorum sarcina, magis adhaerent Christo, sicut ait Paulus apostolus: Dissolvi, et cum Christo esse, multo melius (Philip. I, 23) .

PL 17, 713D

体は受難によって切り裂かれても、生きる秩序は断たれていない。彼らは絶えず神に感謝をささげ、救い主に賛美を献げているからである。ただ、肢体の荷が解かれて、いっそうキリストに結びつくのである。使徒パウロが言うとおりである。「解き放たれて、キリストとともにいることは、はるかに善い」(フィリピ1:23)。

18

Non ergo dicenda est mors, qua interveniente, caremus persecutoribus, et Christo connectimur. Non est plane dicenda mors, quae Christo mortuum socians, lucrum efficit morientis, sicut ait beatus Apostolus: Mihi enim vivere Christus est, et mori lucrum (Ibid., 21) .

PL 17, 714A

ゆえに、それが起こるとき迫害者から離れ、キリストに結ばれる事柄を、死と言うべきではない。死んだ者をキリストに結びつけ、死ぬ者の利益とするものは、確かに死と言うべきでない。福なる使徒が言うとおりである。「私にとって生きることはキリストであり、死ぬことは利益である」(フィリピ1:21)。

19

Illa autem vera est mors, quae etiam viventem hominem peccatorum morte constringit; quia quamvis vivere videatur, sceleribus tamen suis morti jam videtur addictus, sicut ait Apostolus de illa deliciosa vidua: Haec autem vivens mortua est (I Tim. V, 6) .

PL 17, 714A

しかし真の死とは、生きている人をさえ罪の死で縛るものである。生きているように見えても、自らの悪行によってすでに死に引き渡されたと見えるからである。使徒が、あの贅沢に暮らすやもめについて言うとおりである。「この者は生きていながら死んでいる」(一テモテ5:6)。

Sermo LIV. De neglecta solemnitate beatorum apostolorum Petri et Pauli

第54説教 福なる使徒ペトロとパウロの祝日がなおざりにされたことについてPL 17, 714B
1

1. Satis ad correctionem vestram arbitror posse sufficere, fratres dilecti, quod anteriore Dominica profecturus, nulla vobis sacrarum litterarum spiritalia dona largitus sim: sed tantum vos increpans et arguens pro peccato, sine aliqua praedicationis consolatione dimiserim.

PL 17, 714B

1. 諸君を正すには、愛する兄弟たちよ、私は次のことで十分だと思う。前の主日、私は出立しようとして、聖書の霊的な賜物を何も諸君に分け与えず、ただ罪のゆえに諸君を叱責し咎めるのみで、説教の慰めのないまま諸君を送り出した。

2

Volui enim vos hoc ipsum intelligere quam graviter peccaveritis, qui divina eloquia audire minime meruistis.

PL 17, 714C

私は、諸君が、神の言葉を聞くにふさわしいとされなかったほど、いかに重く罪を犯したかを、まさにこのことで悟ってほしかったのである。

3

Haec enim sacerdotum vehemens et copiosa vindicta est, indignis quibusque scripturarum coelestium sacramenta non credere: nec, sicut ait Dominus, dare sanctum canibus, neque margaritas projicere porcorum pedibus conculcandas (Matth. VII, 6) .

PL 17, 714C

天の聖書の秘義を、ふさわしくない者たちには託さないということは、司教たちの激しく豊かな報復である。主が言うとおり、聖なるものを犬に与えることも、真珠を豚の足の前に投げて踏みにじらせることもしない、ということである(マタイ7:6)。

4

2. Perdit enim coelestis margaritae gratiam, quisquis eam foedissimo peccatori circumdare conatur; gemma enim, sicut ipsi scitis, nisi auro non convenit, margarita nisi pretiosis monilibus non aptatur.

PL 17, 714C

2. 天の真珠の美しさ〔gratia〕を、最も汚れた罪人にまとわせようとする者は、それを失う。宝石は、諸君自身が知るとおり、金にしか合わず、真珠は高価な首飾りにしか合わないからである。

5

Estote ergo aurum optimum, estote monile pretiosum; ut possit in vobis margarita spiritalis includi.

PL 17, 714C

ゆえに最良の金であれ、高価な首飾りであれ。霊の真珠が諸君のうちに嵌め込まれうるように。

6

Margarita enim Christus est Dominus, quam negotiator ille dives in Evangelio, venditis omnibus rebus suis, emere festinavit; et maluit omnes quas habebat, saeculi gemmas amittere, tantum ut unam Christi emeret margaritam (Matth. XIII, 46) .

PL 17, 714C

真珠とは、主キリストである。福音書のあの富んだ商人は、持ち物をすべて売って、それを買おうと急いだ。そして持っていたこの世の宝石をすべて失うことを選んで、ただキリストのただ一つの真珠を買おうとした(マタイ13:46)。

7

3. Unde et ego, fratres, pro magnitudine, quod commiseratis, delicti, nolui vobis pandere Evangelicae refectionis eloquia; sed magis ingerere animosae indignationis injuriam, et prius vos verberibus spiritalibus emendare, ac sic margaritae ditare muneribus.

PL 17, 714D

3. それゆえ私も、兄弟たちよ、諸君の犯した罪の大きさのゆえに、福音の糧の言葉を諸君に開くことを望まなかった。むしろ、憤りの激しい痛みを加え、まず霊の鞭で諸君を正し、それから真珠の贈り物で富ませることを望んだ。

8

Malui, inquam, peccatum vestrum incusando acriter increpare, quam leniter dissimulando nutrire; quisquis enim fratrem non arguit peccantem, quodammodo hortatur ut peccet.

PL 17, 715A

私は、諸君の罪を、穏やかに見逃して育てるよりも、厳しく咎めて叱るほうを選んだ、と私は言う。罪を犯す兄弟を咎めない者は、いわば罪を犯すよう勧めているのだからである。

9

Nolo autem putetis quod non de amore faciam, vos saepius verberando; filius enim, qui castigatione dignus est, plus amatur, sicut ait Scriptura sancta: Quem enim diligit Dominus, corripit: castigat autem omnem filium, quem recipit (Hebr. XXII, 6) .

PL 17, 715A

しかし、私が諸君をたびたび打つのは愛からではないと思ってはならない。懲らしめにふさわしい子はいっそう愛されるのである。聖なる聖書が言うとおり、「主は愛する者を叱り、受け入れるすべての子を懲らしめる」(ヘブライ22:6)〔引かれた句はヘブライ12:6〕。

10

4. Dicite enim mihi si non dolendum fuerit hoc peccatum, sic vos salutis vestrae immemores tunc fuisse, ut beatissimis apostolis Petro et Paulo honorificentiam minime reddideritis; cum ipsos esse sciatis doctores gentium, auctores martyrum, principes sacerdotum: nec volueritis eorum natalem nobiscum festivissimum celebrare, atque illi coelesti interesse convivio, in quo pro martyrum suorum tanta laetitia, substantiam vitae ipse nobis Dominus ministravit?

PL 17, 715A

4. 実に、私に言え。諸君がそのとき自らの救いを忘れ、いとも福なる使徒ペトロとパウロにまったく敬意を払わなかったというこの罪は、嘆かねばならないのではないか。諸君は、彼らが諸国民の教師、殉教者たちの創始者、祭司たちの長〔princeps sacerdotum〕であると知りながら、彼らの誕生日〔殉教者が天に生まれた日、すなわち命日〕を我々とともに盛大に祝おうともせず、あの天の饗宴にあずかろうともしなかった。その饗宴で、主自身が、その殉教者たちの大いなる喜びのために、命の実質を我々に供したのである。

11

Vultis autem scire quantis bonis fraudati fueritis? Interrogate fratres, qui tunc temporis mecum pariter adfuerunt, quam refecti a Dominica mensa discesserint, vel quales secum domum spiritales divitias reportaverint.

PL 17, 715B

諸君がどれほどの善きものを奪われたか、知りたいか。そのとき私とともにいた兄弟たちに尋ねよ。主の食卓からどれほど満たされて去ったか、どのような霊の富を携えて家に帰ったかを。

12

5. Unum scio, quod si quis illa die honoratus aut dives ob natalem filii sui ad decimum usque milliarium ad prandium rogavisset, propter accuratas epulas, et inaequales mensuras absque dubio vos ituros fuisse.

PL 17, 715B

5. 私が知っているのは次のことである。もしその日、名のある者か富んだ者が、息子の誕生日のために十マイル離れた所の昼食に招いたなら、手の込んだ料理と不ぞろいな分量〔inaequales mensuras の意味は定かでない。並外れた量とも、客の身分による量の違いとも読める。字句どおりに訳した〕のゆえに、諸君は疑いなく出かけたであろう。

13

Igitur, fratres, quotiescumque martyrum memoriam celebramus, praetermissis omnibus saeculi actibus, sine aliqua dilatione concurrere debemus, reddere illis honorificentiam, qui nobis salutem profusione sui sanguinis pepererunt, qui tamquam sacrata hostia pro nostra propitiatione Domino sunt oblati, praesertim cum dicat ad sanctos suos omnipotens Deus: Qui vos honorat, me honorat: et qui vos spernit, me spernit (Luc. X, 16) .

PL 17, 715B

ゆえに兄弟たちよ、我々は殉教者たちの記念を祝うたびに、この世のあらゆる営みをさしおいて、少しも遅れず駆けつけ、彼らに敬意を払うべきである。彼らは自らの血を注ぐことによって我々に救いを産み出し、聖別されたいけにえのように、我々を宥めるために主に献げられたのである。ことに、全能の神が自らの聖なる者たちに言うのだからである。「汝らを敬う者は私を敬い、汝らを退ける者は私を退ける」(ルカ10:16)。

14

Quisquis ergo honorat martyres, honorat et Christum: et qui spernit sanctos, spernit et Dominum.

PL 17, 715C

ゆえに、殉教者たちを敬う者はキリストをも敬い、聖なる者たちを退ける者は主をも退ける。

Sermo LV. In natali SS. Nazarii et Celsi martyrum

第55説教 聖なる殉教者ナザリウスとケルススの誕生日にPL 17, 715D
1

1. Etiamsi martyribus regionis extraneae pia votorum debita redderemus, propriis consulere utilitatibus et commodis probaremur; nostros enim eos fides faceret, et remotis quamlibet finibus sperata nobis patrocinia corrogarent.

PL 17, 715D

1. たとえ他の地方の殉教者たちに、誓願の敬虔な負い目を返すとしても、我々は自分自身の益と便宜を図っていると認められるであろう。信仰が彼らを我々のものとし、彼らは、どれほど遠い地にあっても、我々の望む庇護を呼び集めてくれるからである。

2

Studiorum siquidem sunt hujusmodi suffragia, non locorum, proinde apud domesticos Dei tantum intercessionis promerueris, quantum venerationis impenderis.

PL 17, 716A

こうした助けは、熱意に属するのであって、場所に属するのではない。したがって、神の家の者たちのもとで、あなたは敬意を尽くした分だけ、とりなしにあずかるであろう。

3

Oportet itaque ut alienos potius nobis devotio religiosa conciliet, quam forte proprios a nobis negligentia irreligiosi teporis alienet. 2. Agnoscamus, charissimi, circa Ecclesiam nostram uberiorem divinorum munerum largitatem.

PL 17, 716A

それゆえ、信仰に基づく献身が他国の人々を我々に結びつけるべきであって、不敬虔な冷淡さの怠りが、本来我々のものであった人々を我々から遠ざけてはならない。2. いとも愛する者たちよ、我々の教会に神の賜物がより豊かに注がれていることを認めよう。

4

Exsultant felices singularum urbium populi, si unius saltem martyris reliquiis muniantur: ecce nos populos martyrum possidemus. Gaudeat terra nostra nutrix coelestium militum, et tantarum parens fecunda virtutum.

PL 17, 716A

それぞれの町の民は、ただ一人の殉教者の聖遺物にでも守られるなら、幸いに喜ぶ。見よ、我々は殉教者たちの民を所有している。我々の地は天の兵士たちの乳母として喜ぶがよい。また、かくも多くの徳の実り豊かな母として〔喜ぶがよい〕。

5

Recte itaque et ex debito a filiis parentis Ecclesiae horum beatorum martyrum celebrantur insignia; qui illuminantes virtute fidei suae innumerabiles populos, soli quidem illatam sibi sensere mortem, sed non soli mortis suae beneficia possederunt.

PL 17, 716A

それゆえ、母なる教会の子らがこれら福なる殉教者たちの栄誉を祝うのは、正しく、負うべきことである。彼らは信仰の力によって無数の民を照らし、自分たちに加えられた死を、たしかに自分たちだけで味わったが、その死の恩恵を自分たちだけで持ったのではない。

6

Immensa enim Dei nostri pietas multiplex ad bonitatem, et artifex ad salutem, proponens arduam virtutum palmam, raro appetitore pretiosam, in paucorum triumphis plurimorum commodis prospicit.

PL 17, 716B

実に我々の神の限りない慈しみは、善に向けて多様で、救いに向けて巧みであり、徳の険しい勝利のヤシ——求める者がまれなゆえに貴いもの——を示して、少数の者の凱旋のうちに多数の者の益を図る。

7

Illorum siquidem merita nostra vult esse suffragia: simulque dum nobis fidem veram duro martyrii agone commendat; afflictionem praecedentium instructionem efficit posterorum. 3. Quanta est circa nos Dei nostri sollicitudo!

PL 17, 716B

彼らの功績が我々の助けとなることを、神は望む。同時に、厳しい殉教の闘いによって我々に真の信仰を示すとき、先立つ者の苦難を、後に来る者の教えとするのである。3. 我々の神が我々に注ぐ気遣いは何と大きいことか。

8

Illos examinat, ut nos erudiat: illos conterit, ut nos acquirat; eorumque cruciatus nostros vult esse profectus.

PL 17, 716B

神は彼らを吟味して我々を教え、彼らを打ち砕いて我々を獲得し、彼らの苦痛が我々の進歩となることを望む。

9

Merito ergo eos colimus, qui periculis suis pugnant, et nostris utilitatibus militant, qui per lucis vitaeque contemptum edocent nos quantum Deo nostro debeamus affectum.

PL 17, 716B

ゆえに、自らの危険において戦い、我々の益のために闘う者たちを敬うのは当然である。彼らは、光と命を軽んじることによって、我々が自分たちの神にどれほどの愛を負うかを教えるのである。

10

Noverimus itaque quia non sine magno discrimine de religionis veritate dubitamus, quam tantorum sanguine confirmatam videmus.

PL 17, 716C

それゆえ、我々は知っておこう。かくも多くの人々の血で確かめられたのを見る宗教の真理を、疑うのは、大きな危険なしにはできない。

11

Magni periculi res est, si post prophetarum oracula, post apostolorum testimonia, post martyrum vulnera, veterem fidem quasi novellam discutere praesumas, et post tam manifestos duces in errore permaneas, et post morientium sudores otiosa disputatione contendas.

PL 17, 716C

預言者たちの託宣のあと、使徒たちの証しのあと、殉教者たちの傷のあと、古い信仰をいわば新しいもののように吟味しようとあえてし、かくも明らかな導き手たちのあとで誤りにとどまり、死にゆく者たちの汗のあとで、むなしい論争にふけるなら、それは大きな危険のことである。

12

4. Congratulamur ergo, dilectissimi fratres, magnae fidei vestrae, per quam dum exsules proflua charitate suscipitis, etiam incolas paradisi et coeli cives habere meruistis.

PL 17, 716C

4. それゆえ、最愛の兄弟たちよ、我々は諸君の大いなる信仰を共に喜ぶ。その信仰によって諸君は、異郷の者たちを溢れる愛で迎えるとき、楽園の住人たち、天の市民たちをも持つにふさわしいとされたのである。

13

Beatum itaque Nazarium martyrem Christi sancta Mediolanensis Ecclesia licet totum corpore secum retineat, et mundo tamen totum in benedictione transmisit.

PL 17, 716D

福なるナザリウス、キリストの殉教者を、ミラノの聖なる教会は、体全体を自分のもとにとどめながら、同時に祝福のうちに全体を世界に送り出した。

14

Haec est enim sanctorum martyrum gloria, quorum etsi per universum mundum seminetur in cineribus portio, manet tamen integra in virtutibus plenitudo.

PL 17, 716D

これこそ聖なる殉教者たちの栄光である。その一部が灰となって全世界にまかれても、徳の充満は損なわれずにとどまる。

15

Veneramur ergo in tanto Christi milite fidem nostram; mater namque martyrii fides catholica est, in qua iste illustris athleta, sanguine fuso, mortem pro ipsa calcavit. Mater, inquam, martyrii fides est: veneremur ergo in sanctorum martyrum gloria fidem nostram.

PL 17, 716D

ゆえに我々は、かくも大いなるキリストの兵士のうちに、我々の信仰を敬う。殉教の母とは公同の信仰であり、その中でこの名高い闘士は、血を流して、その信仰のために死を踏みつけたのである。殉教の母は信仰である、と私は言う。ゆえに、聖なる殉教者たちの栄光のうちに、我々の信仰を敬おう。

16

Quomodo fidem nostram? Ab istis enim dum mortis tolerantia indubitanter excipitur, spes immortalitatis evidenter asseritur; numquam enim hanc vitam tam constanter expenderent, nisi esse alteram incomparabiliter beatiorem perfecta definitione sentirent.

PL 17, 717A

どのようにして我々の信仰をか。この者たちによって、死に耐えることが疑いなく受け入れられるとき、不死の望みが明らかに示される。もし、完全な確信をもって、もう一つの、比較にならぬほど福な命があると感じていなかったなら、彼らはこの命をこれほど揺るぎなく費やすことは決してなかったであろう。

17

In sanctis itaque praeconibus veritatis resurrectionis auctoritas est; prompti enim pereunt in melius reparandi, quibus per angustias tribulationum aperitur exitus ad amplitudinem gaudiorum.

PL 17, 717A

ゆえに、真理の聖なる告知者たちのうちに、復活の権威がある。彼らは、よりよく再び整えられるために、ためらわず滅びる。苦難の狭さを通って、喜びの広さへの出口が彼らに開かれるからである。

18

5. Unde et beatus Nazarius, cujus hodie gloriosam de mundi hoste victoriam universalis Ecclesia festa exsultatione concelebrat, cum tempore gentilitatis non ignobilibus parentibus oriundus existeret, sacrilegi adhuc puer genitoris militiam simul et doctrinam detestari ex improviso coepit: atque ab innocente matre, quae jam christianae fidei titulis insignita, Christo sedule insistebat, sacrosanctae regenerationis fluenta fidelis jam spiritu, ac fide instituta praeveniens, demonstrari sibi flagitabat.

PL 17, 717A

5. それゆえ福なるナザリウスは、世界の敵に対するその栄光の勝利を、今日、全世界の教会が祝いの歓呼のうちに共に祝っているが、異邦の時代に、身分の低くない両親から生まれ、少年のころ、不敬な父の軍務と教えを突然忌み嫌うようになった。そして、すでにキリスト教の信仰の標を帯びて熱心にキリストに仕えていた無垢な母に、自分はすでに霊において信じる者であり、定められた式に信仰によって先んじて〔fide instituta praeveniens の係りは定かでない。instituta を「定められたもの(入信の式)」と取り、洗礼に先んじて信仰をもっていた意に解した〕、聖なる再生の流れを自分に示してほしいと求めたのである。

19

Nondum siquidem baptismum consecutus, sed inter religionis principia consummatus: et nondum manifestatis sibi legibus, Deo plenus, repente possessio atque habitaculum Dei factus est: atque ita perventurae usque ad coelos turris prius meruit elevare fastigium, quam disponeret fundamentum, nondum sacramentorum conscius, et in sacrificium jam praeelectus.

PL 17, 717B

洗礼をまだ受けていないのに、宗教の初歩のうちにすでに完成されていた。法がまだ自分に示されていないのに、神に満たされ、たちまち神の所有、神の住まいとなった。こうして、基礎を据える前に、天にまで達する塔の頂を高く掲げることにふさわしいとされた。秘跡をまだ知らないのに、すでにいけにえに選ばれていたのである。

20

6. Quid ad haec nos infelices respondere poterimus; qui post nitorem baptismi, post collatum nobis sacra regeneratione candorem, post acquisitam indumenti nuptialis angelicam dignitatem; in peccatorum coenum relapsi, et in antiqua criminum volutabra revoluti, niveum vestimentum tetris iniquitatum ac libidinum contagiis sordidamus: et holosericam, in qua sigillum divinae imaginis acceperamus impressum, maculis mortiferae corruptionis infecimus; et post singularem Dei nostri indulgentiam innovata foedamus, integra rescindimus, expiata violamus, repetentes opera non jam undis purganda, sed flammis.

PL 17, 717B

6. これらに対して、我々は不幸な者として何と答えられようか。洗礼の輝きののち、聖なる再生によって我々に授けられた白さののち、婚礼の衣という天使の品位を得たのち、罪の泥に再び落ち、古い罪過の泥だまりに再び転がり、雪のように白い衣を、不法と情欲の醜い汚れで汚し、神の像の印を押されて受けた絹の衣を、死をもたらす腐敗の染みで染めた。しかも我々の神の比類なき赦しのあとで、新しくされたものを汚し、完全なものを引き裂き、清められたものを犯し、もはや水で清められるのでなく、火で清められるべき業をまた繰り返している。

21

7. Quid illud, quamque insigne divinae gratiae munus, quod accepto jam salutari lavacro, post innumera virtutum signa, post peragratas circumquaque ob Christi praedicationem innumeras regiones; cum pro Dei summi confessione diversa per supplicia adversus eum totus pene orbis baccharetur: et nunc atrocissimis arctaretur poenis cruciandus, nunc in longinquis finibus transveheretur exsulandus; ita robustissimo Christi athleta pectore tormenta omnia devincebat, ut strenuum de prostrato reportaret hoste tropaeum: interque cruenta Caesaris jussa vasti maris dejectus gurgitibus, ambulare ei divina super aquas concessum est providentia, et rerum obstupescente natura, per insueti itineris novas vias pendulum inferens gressum, tumentia maris dorsa calcavit?

PL 17, 717C

7. あの、神の恩寵の何と顕著な賜物であったことか。すなわち、彼はすでに救いの洗いを受け、数えきれない力あるしるしを行い、キリストを説くために周囲の数えきれない地方を巡り歩いたのち、いと高き神の告白のゆえに、ほとんど全世界が彼に対して荒れ狂い、あるときは最も残酷な刑罰に苦しめられて責めを受けようとし、あるときは遠い地の果てへ送られて追放されようとするなかで、キリストの闘士の最も強い胸であらゆる拷問に打ち勝ち、倒した敵から力強い戦勝の記念を持ち帰った。そして、皇帝の血なまぐさい命令のさなか、広大な海の渦に投げ込まれたが、神の摂理により、水の上を歩むことが彼に許され、自然が驚くなか、慣れぬ道という新しい道を、宙に浮いた足取りで進み、膨れ上がる海の背を踏みつけたのである。

22

Videres aequoreas Sancti substerni meritis undas, supraque angelicis confortatum alloquiis, in Christi Jesu laudibus exsultare. Ecce profanus hostis numquam beato martyri tantum prodesset obsequio, quantum profuit odio.

PL 17, 717D

あなたは、波が聖人の功績の下に敷かれ、その上で天使の語りかけに励まされ、キリスト・イエスの賛美に喜び躍る姿を見たであろう。見よ、不敬の敵は、福なる殉教者に、恭順によって益することは、憎しみによって益したほどには決してなかったであろう。

23

8. Sed tandem perfecto agonis certamine, cum Celso puerulo, quem ipse Deo in holocaustum polluto assumpserat ex saeculo, crudeli imperio damnatione absolvitur, gladio consecratur.

PL 17, 718A

8. しかし、ついに闘いの争いを成し遂げると、彼は、自ら汚れた世から神への焼き尽くす献げ物として引き取った少年ケルススとともに、残酷な命令によって、有罪の宣告で解き放たれ、剣によって聖別される。

24

Felix hic tali exitu; quo omne delictum ita ab eo exiit, ut etiam redire non possit: quo sic debita sua solvit, ne ultra creditorem timeret: quo in se hostium peccata fide clausit, fide damnavit: per quem innocentiam devotione quaesivit; perseverantia invenit, morte servavit.

PL 17, 718A

このような最期を遂げたこの人は幸いである。この最期によって、あらゆる罪は彼から去り、二度と戻りえなくなった。この最期によって、彼は負債を返し、もはや債権者を恐れなくなった。この最期によって、敵どもの罪を信仰によって自分の内に閉じ込め、信仰によって断罪した。この最期を通して、彼は無垢を、献身によって求め、堅忍によって見いだし、死によって守ったのである。

25

9. Quae cum ita sint, charissimi, licet hic tantus Christi testis pretiosus confessione, pretiosior sanguine, crudeli vulnere pretiosior, et tincta veste candidior; licet hic Mediolanensium peculiaris putetur privilegio sepulcri, sed omnium est communione suffragii.

PL 17, 718A

9. かくあるのだから、いとも愛する者たちよ、このかくも大いなるキリストの証人は、告白において貴く、血においていっそう貴く、残酷な傷においていっそう貴く、血に染まった衣においていっそう白い。この人は、ミラノの人々が墓の特権によって自分たちだけのものと考えるかもしれないが、とりなしの交わりにおいては万人のものである。

26

Neque enim istius urbis charitas proflua et fides avara tantum huic martyri derogaverit, dum sibi arrogat; ut solum erga moenia sua patrocinii illius beneficia adfutura esse crediderit. Non clauditur locis, quod diffunditur meritis.

PL 17, 718B

この町の、溢れる愛と出し惜しむ信仰が、自分のものにしようとして、その庇護の恩恵が自分たちの城壁のあたりにだけ及ぶだろうと信じるほどに、この殉教者の名誉を損なうことは、決してあるまい。功績によって広がるものは、場所に閉じ込められない。

27

Invocasti ubique martyrem, ubique te exaudivit ille, qui honoratur in martyre. Moderante itaque eo, qui pensat vota tua, et dispensat munera sua; in tantum vicina praesentia efficacis praebebitur advocati, in quantum fuerit fides devota suscepti.

PL 17, 718B

あなたはどこでも殉教者を呼び求めた。どこでも、殉教者において敬われるその者があなたに耳を傾けた。それゆえ、あなたの願いを量り、自分の賜物を分け与えるその者が治めるとき、あなたが受け入れた者への信仰が献身的であるほど、力ある弁護者の近い臨在があなたに与えられる。

28

Oratio enim quae castitatis, justitiae, et eleemosynarum operibus adjuvatur, excedit mundum, penetrat paradisum, evolat usque ad ipsum summae majestatis, angelo conferente, conspectum, sicut quodam loco vox testatur angelica: Et cum tu, inquit, orares, ego obtuli orationem tuam in conspectu claritatis Dei (Act. X, 4) .

PL 17, 718B

貞潔と正義と施しの業に助けられる祈りは、世界を越え、楽園を貫き、天使が運ぶことで、いと高き威光の面前にまで飛び上がる。ある箇所で天使の声が証しするとおりである。「汝が祈っていたとき、私は汝の祈りを神の栄光の前に献げた」と彼は言う(使徒言行録10:4)。

29

10. Beata anima, charissimi, cujus votum, cujus compunctionis incensum, cujus supplicationis holocaustum, nulla infidelitate fumidum, nullo carnalis illecebrae fetore pollutum, nulla saevitia cruentatum, nulla odii simultate maculatum: sed fide igneum, conscientia nitidum, sinceritate cordis odoriferum, concordia et charitate perfectum, usque ad Dei vultum per coelestium nuntiorum defertur obsequia.

PL 17, 718C

10. 福なるかな魂、いとも愛する者たちよ。その願い、悔恨の香、嘆願の焼き尽くす献げ物が、不信仰に煙らず、肉の誘惑の悪臭に汚されず、残酷さに血塗られず、憎しみの敵意に染まらず、信仰に燃え、良心に輝き、心の純真さに香り、一致と愛に完全であって、天の使いたちの奉仕によって神の顔にまで運ばれる魂は。

30

Quae cum ita sint, honoremus beatos martyres, principes fidei, intercessores mundi, praecones regni, cohaeredes Dei. 11. Quod si dicas mihi: Quid honoras in carne jam resoluta atque consumpta, de qua nulla jam Deo cura est?

PL 17, 718C

かくあるのだから、福なる殉教者たち、信仰の指導者たち、世界のためにとりなす者たち、国の告知者たち、神の共同相続人たちを敬おう。11. もしあなたが私に言うなら。「すでに解け消えた肉、神がもはや気にかけることのない肉を、なぜ敬うのか」と。

31

Et ubi est illud, charissimi, quod ipsa veritas loquitur per Prophetam: Pretiosa, inquit, in conspectu Domini mors sanctorum ejus (Psal. CXV, 15) ? et iterum: Mihi autem valde honorificandi sunt amici tui, Deus (Psal. CXXXVIII, 15) ?

PL 17, 718D

では、いとも愛する者たちよ、真理そのものが預言者を通して語る、あの言葉はどこにあるのか。「主の目に貴いのは」と彼は言う、「その聖なる者たちの死である」(詩篇115:15)。また再び、「神よ、汝の友は、私にとってまことに敬うべき者である」(詩篇138:15)〔引かれた句は詩篇138:17〕。

32

Honorare debemus servos Dei, quanto magis amicos Dei! de quibus alio loco dicitur: Dominus, inquit, custodit omnia ossa eorum, et unum ex his non conteretur (Psal. XXXIII, 21) .

PL 17, 718D

神の僕たちを敬うべきであるなら、神の友たちをなおさら敬うべきである。彼らについて、別の箇所でこう言われている。「主は彼らの骨をすべて守り、そのうちの一つも砕かれない」(詩篇33:21)。

33

Honoro ergo in carne martyris exceptas pro Christi nomine cicatrices, honoro viventis memoriam perennitate virtutis, honoro per confessionem Domini sacratos cineres, honoro in cineribus semina aeternitatis, honoro corpus, quod mihi Dominum meum ostendit diligere, quod me propter Dominum mortem docuit non timere.

PL 17, 718D

ゆえに私は、殉教者の肉に、キリストの名のために受けた傷痕を敬う。徳の永続によって生きている者の記念を敬う。主の告白によって聖別された灰を敬う。灰のうちに永遠の種を敬う。私の主を愛することを私に示した体、主のゆえに死を恐れないことを私に教えた体を敬う。

34

Cur autem non honorent corpus illud fideles, quod reverentur et daemones? quod et afflixerunt in supplicio, sed glorificant in sepulcro? Honoro itaque corpus, quod Christus honoravit in gladio, quod cum Christo regnabit in coelo.

PL 17, 719A

では、悪霊さえ畏れるその体を、なぜ信じる者たちが敬わないでよいのか。悪霊は、それを責め苦に遭わせたが、墓の中ではその栄光をたたえているのである。それゆえ私は、キリストが剣において敬った体、キリストとともに天で王として治める体を敬う。

Sermo LVI. De natali sancti Eusebii Vercellensis episcopi

第56説教 ヴェルチェッリの司教、聖エウセビウスの誕生日についてPL 17, 719B
1

1. Ad sancti martyris Eusebii laudem aliquid addere velle, decerpere est; tam ineffabilium enim doctrinarum magister exstitit, ut merita ejus facilius operibus cognosci possint, quam sermonibus explicari.

PL 17, 719B

1. 聖なる殉教者エウセビウスの称賛に何かを加えようとするのは、かえって損なうことである。彼は言い表しがたいほどの教えの師であったから、その功績は、言葉で説き明かされるよりも、業によってのほうがたやすく知られうる。

2

Tantum autem de eo conscientia retinet, quantum oratio et narratio non praevalet. Igitur gesta illius non verbis adornanda sunt, sed perstringenda sententiis; praesertim quia nos scimus eam rem comere non debere sermonibus, quam videmus jam comptam esse virtutibus, cum dicat Apostolus: Regnum Dei non in sermone est, sed in virtute (I Cor. IV, 20) .

PL 17, 719B

しかも、彼について我々が心得ていること〔conscientia〕は、弁論と物語の力の及ばぬほど大きい。それゆえ、彼の事績は言葉で飾り立てるべきでなく、簡潔な言葉で触れるべきである。とりわけ、我々は、すでに徳〔virtus〕によって飾られていると見るものを、言葉で飾ってはならないと知っているからである。使徒が言うとおり、「神の国は言葉にではなく、力〔virtus〕にある」(一コリント4:20)。

3

2. Ergo ad merita ejus aliquid addere velle, decerpere est, me praecipue, qui et ignarus rerum gestarum sim, et litterarum imperitus sacrarum, et rudis sacerdotalium functionum.

PL 17, 719C

2. それゆえ、彼の功績に何かを加えようとするのは損なうことであり、とりわけ私にとってそうである。私は、その事績に疎く、聖なる文書に通じず、司教の務めに不慣れだからである。

4

Potuissent autem praedicare haec sancti praecessores mei usu facilius, experimento probatius, doctrina praeclarius: domnum et patrem specialiter beatum Exsuperantium loquor, qui fuit ejus minister in sacerdotio, comes in martyrio, particeps in labore.

PL 17, 719C

むしろ、私に先立つ聖なる先達たちのほうが、経験においてよりたやすく、体験においてより確かに、教えにおいてより輝かしく、これを説くことができたであろう。私が特に言うのは、尊き父、福なるエクスペランティウスのことである。彼は、エウセビウスの司教職における助け手、殉教における伴侶、労苦における分かち手であった。

5

In cujus vultu sanctum quoque Eusebium videre nos credimus, et quasi in quodam speculo bonitatis illius imaginem contuemur; facile enim cognoscimus qualis magister fuerit, cujus talem videmus esse discipulum.

PL 17, 719C

その顔に、我々は聖エウセビウスをも見ると信じ、いわば鏡の中に、あの方の善さの像を見つめている。実に、その弟子がこのような者だと見るので、師がどのような者であったかをたやすく知るのである。

6

Sed quoniam confessionis illius similis hunc gloria comitatur, mavult reticere laudes paternas; ne proprias pariter jactare videatur. 3. Quid ergo de martyris Eusebii gloria praedicem, cujus tota plebs ista sit gloria?

PL 17, 719D

しかし、告白の栄光が彼にもあの方に等しくついているので、彼は父の称賛を黙しておくほうを選ぶ。自分の称賛まで一緒に誇っていると見られぬためである。3. それでは、殉教者エウセビウスの栄光について私は何を説こうか。この民のすべてが彼の栄光なのである。

7

Et cum dicat Scriptura: Gloria patris est filius sapiens (Prov. X, 1) ; quantae hujus sunt gloriae, qui tantorum filiorum sapientia et devotione laetatur! In Christo enim Jesu per Evangelium ipse nos genuit.

PL 17, 719D

また、聖書が「賢い子は父の栄光である」(箴言10:1)と言うのだから、これほど多くの子らの知恵と献身を喜ぶ彼の栄光は、いかに大きいことか。実に、キリスト・イエスにおいて、福音を通じて、彼自身が我々を生んだのである。

8

Quidquid ergo in hac sancta plebe potest esse virtutum et gratiae, in sancti Eusebii magisterio reperitur. Ex hoc autem quasi quodam virtutum fonte lucidissimo rivulorum haec puritas emanavit.

PL 17, 720A

それゆえ、この聖なる民に徳と恩寵が何かあるとすれば、すべて聖エウセビウスの教えのうちに見いだされる。この徳のいとも輝かしい泉のようなものから、小川の清らかさがここへ流れ出たのである。

9

Nam quia castitatis vigore pollebat, propositum virginitatis instituit; quia abstinentiae gloriabatur angustiis, monachorum introduxit forte servitium; quia blandimentis erat praeditus lenitatis, cunctorum civium in Deum provocavit affectum; quia pontificii administratione fulgebat, plures e discipulis sacerdotii sui elegit haeredes.

PL 17, 720A

実に、彼は貞潔の力にあふれていたので、おとめの身の志を打ち立てた。禁欲の厳しさを誇っていたので、修道士たちの強固な〔底本は forte(おそらく)。fortem の誤りと解した〕奉仕を導入した。柔和の優しさを備えていたので、すべての市民の愛情を神へと呼び起こした。司教職の務めにおいて輝いていたので、弟子たちのうち多くを、自らの司教職の継承者に選んだ。

10

Quamvis igitur nonnulli liberis suis relinquant auri argentique thesauros, nemo tamen sancto Eusebio ditiores reliquit; siquidem omnes exstiterunt aut sacerdotes, aut martyres.

PL 17, 720A

そこで、ある人々は子らに金銀の宝を遺すとしても、聖エウセビウスより豊かな者を遺した人は誰もいない。彼の弟子たちは皆、司教となるか、殉教者となるかしたからである。

11

4. Nam ut caetera taceam, illud quam admirabile est, quod in hac sancta Ecclesia eosdem monachos instituit esse, quos clericos; atque iisdem penetralibus sacerdotalia officia contineri, quibus et singularis castimonia conservatur; ut esset in ipsis viris contemptus rerum, et accuratio levitarum: ut si videres monasterii lectulos, instar orientalis propositi judicares: si devotionem clerici perspiceres, angelici ordinis observatione gauderes.

PL 17, 720A

4. ほかのことは黙すとして、次のことはなんと驚くべきことか。彼はこの聖なる教会において、修道士たちと聖職者たちを同じ者たちとし、同じ奥まった所に、祭司〔sacerdos〕の務めと、ひとえなる貞潔の保持とを収めたのである。そのため、これらの人々のうちには、物の軽視と、レビ人〔助祭〕たちの入念さとがあった。修道院の小さな寝台を見れば、東方の志に等しいと判断し、聖職者の献身を目にすれば、天使の品級を守っていることを喜ぶほどであった。

12

5. Illud autem tacendum omnino non arbitror, quod cum Arianorum detestanda perfidia totam cum universo mundo Italiam perturbasset, atque ejusdem pestilentiae sacerdotes simplicitatem sancti Dionysii martyris captivassent; ita ut subscriptionis ejus vinculum retinerent, qua illum e manibus eorum sapientia liberavit?

PL 17, 720B

5. また、次のことは決して黙するべきでないと私は考える。アレイオス派の忌むべき背信が全世界とともにイタリア全土を乱し、その同じ疫病にかかった司教たちが殉教者聖ディオニュシウスの素朴さを捕らえ、その署名の縛めを握っていたとき、彼がいかなる知恵をもって、ディオニュシウスを彼らの手から解き放ったか、ということである。

13

Sicut enim ait sanctus Paulus: Factus sum Judaeis tamquam Judaeus, ut Judaeus lucrifacerem (I Cor. IX, 20.) ; ita Eusebius haereticis haereticum se esse mentitus est, ut de haeresi filium liberaret.

PL 17, 720C

実に、聖パウロが「私はユダヤ人にとってユダヤ人のようになった。ユダヤ人を得るためである」(一コリント9:20)と言うとおり、エウセビウスも異端者たちに対して、自分が異端者であると偽り、異端から子を解き放ったのである。

14

Dixit enim se eorum consentire perfidiae, hoc sibi placere, quod illis: sed quod sibi filium Dionysium in subscribendo praeponerent, graviter se moveri: Vos enim, inquit, qui dicitis Filium Dei Patri Deo aequalem esse non posse, cur mihi filium meum praetulistis?

PL 17, 720C

すなわち彼は、自分も彼らの背信に同意し、彼らに気に入ることは自分にも気に入ると言った。ただ、署名するにあたって、彼らが自分の子ディオニュシウスを自分より先に置いたことには、ひどく心を痛めている、と。「諸君は、神の子が父なる神に等しくありえないと言いながら、なぜ私の子を私より先にしたのか」と彼は言った。

15

Qua illi ratione permoti, statim sancti Dionysii chirographum deleverunt, priorem locum subscribendi beato Eusebio deferentes. Quos ille increpans et irridens ait: Neque ego me vestris sceleribus polluo, neque filium meum vobiscum participare permitto.

PL 17, 720C

その理に動かされて、彼らはすぐに聖ディオニュシウスの署名を消し、署名の先頭の席を福なるエウセビウスに譲った。彼はそれを責め、嘲って言った。「私は諸君の悪事で自らを汚すこともしないし、私の子が諸君に加わることも許さない」。

16

Unde cum dicat Evangelium in hac generatione prudentiores filios tenebrarum esse quam lucis (Luc. XVI, 8) ; ecce hic ipsis tenebris prudentior filius lucis inventus est.

PL 17, 720C

それゆえ、福音が「この世代では、闇の子らのほうが光の子らよりも賢い」(ルカ16:8)と言うのに、見よ、ここでは、その闇そのものよりも賢い光の子が見いだされたのである。

17

6. Tunc illi graviter indignantes, ita nequitiam suam fuisse delusam, novis eum per Constantium principem passionibus vexaverunt; nam post multas injurias orientis plagae illum exsilio relegarunt, in quo tanta passus est, ut martyrii invictam gloriam reportaret.

PL 17, 720D

6. そこで彼らは、自分たちの邪悪がこうして欺かれたことにひどく憤り、皇帝コンスタンティウスを通じて、新たな苦しみで彼を責めさいなんだ。多くの侮辱ののち、東方の地へ追放したのである。そこで彼は、不屈の殉教の栄光を得るほどの多くを耐え忍んだ。

18

Dicitur enim inter caetera passionum genera hoc poenale passionis supplicium pertulisse, ut dum interrogaretur ab Arianis, et se eorum communicare perfidiae denegasset, scalarum proclivi tractu supinis pedibus ad imum usque pertraheretur: et iterum revocatus ad summum, interrogatus denuo cum eadem respondisset, eadem pateretur, ac frequentem interrogationem frequenter hujusmodi supplicium fuerit subsecutum.

PL 17, 720D

伝えられるところでは、さまざまな種類の苦しみのうちでも、彼は次の刑罰の苦しみを耐えた。アレイオス派に尋問され、彼らの背信にあずからないと拒むと、階段の傾斜に沿って、仰向けのまま足を引かれて、いちばん下まで引きずられた。そしてふたたび上まで呼び戻され、あらためて尋問されて同じ答えをすると、同じ目に遭った。たび重なる尋問に、たび重なるこの種の刑罰が続いたのである。

19

In qua passione sancti Eusebii martyris, licet fuerit quassatum caput, elisum corpus, membra confracta; animus tamen fidei mansit invictus. Nam quanto plus illum Ariana perfidia corporaliter lacerabat, tanto magis eum catholica integritas spiritaliter refovebat.

PL 17, 721A

聖なる殉教者エウセビウスのこの受難において、頭は砕かれ、体は押しつぶされ、手足は折られたとはいえ、信仰の心は不屈のまま保たれた。実に、アレイオス派の背信が彼を体において引き裂くほど、公同の完全さは彼を霊において癒やしたからである。

20

7. Quem quidem scalarum ascensum atque descensum possumus dicere, quem Jacob somnians prophetavit (Gen. XXVIII, 12) : et sicut ille vidit etiam istas scalas ab imo ad coelestia usque pertingere; sic quidem per has et Eusebius ascendit ad coelum, et Ariani ad inferos descenderunt.

PL 17, 721A

7. この階段の上り下りは、ヤコブが夢に見て預言したもの(創世記28:12)だと我々は言うことができる。そして、ヤコブがこの階段もまた最下部から天にまで届くのを見たように、この階段を通ってエウセビウスは天に上り、アレイオス派は冥界に下ったのである。

21

Unde, fratres, sanctum Eusebium Machabaeorum martyrum choro annumerandum puto. Siquidem illi singulis membris martyrium pertulerint, hic autem totius corporis passione Dominum sit confessus: nec disparem eorum esse gratiam, quos etiam dies una in martyrio copulavit.

PL 17, 721B

それゆえ、兄弟たちよ、聖エウセビウスはマカバイの殉教者たちの群れに数えられるべきだと私は考える。彼らは手足の一つ一つで殉教に耐えたが、彼は体全体の受難によって主を告白した。彼らの恩寵は異なるものではない。同じ一日が、彼らを殉教において結びつけたのだから〔マカバイの殉教者たちの記念日(八月一日)が、エウセビウスの記念の日(第57説教の「八月のカレンダエ」)と同じであることを言うらしい〕。

Sermo LVII. De depositione ejusdem sancti Eusebii

第57説教 同じ聖エウセビウスの埋葬の日についてPL 17, 721C
1

1. Depositionem sancti Eusebii hodie celebramus. Quid est depositio? Non illa utique, quae sepeliendis in terra membrorum reliquiis clericorum manibus procuratur: sed illa qua homo vinculis carnalibus absolutus, liber iturus ad coelum, terrenum corpus exponit.

PL 17, 721C

1. 我々は今日、聖エウセビウスの埋葬の日〔depositio。聖人が葬られた日、その記念日〕を祝っている。埋葬の日とは何か。それは、四肢の遺骸を地に葬るべく聖職者たちの手で行われる、あの営みのことでは決してない。そうではなく、人が肉の縛めから解き放たれ、自由に天へ向かおうとして、地上の体を脱ぎ置く、その日である〔depositio は「下に置くこと、脱ぎ置くこと」の意でもあり、説教者はこの両義で語る〕。

2

Ipsa plane est depositio, in qua concupiscere abjicimus, cessamus delinquere, peccare desinimus, et totum quidquid saluti est grave, quasi abjecta sarcina oneris, exponimus.

PL 17, 721C

まさしくそれこそが埋葬の日である。その日、我々は欲望を投げ捨て、罪〔delictum〕を犯すことをやめ、罪を犯すことをやめて、救いにとって重いものはすべて、荷の重い束を投げ捨てるように脱ぎ置くのである。

3

Nam ideo haec dies pro celebritate maxima procuratur; quia vere est summa festivitas mortuum esse vitiis, soli vigere justitiae; unde et depositionis ipsa dies natalis dicitur, quod delictorum carcere liberati, libertati nascimur Salvatoris.

PL 17, 721C

実に、この日が最大の祝祭として執り行われるのは、悪徳に対して死に、ただ正義にのみ生きることが、まことに最高の祝いだからである。それゆえ、この埋葬の日そのものが誕生日〔natalis。殉教者が天に生まれた日、すなわち命日〕と呼ばれるのである。罪の牢から解き放たれて、我々は救い主の自由へと生まれるからである。

4

2. Sed videatur sanctus Eusebius cum qua gloria ad hanc diem depositionis advenerit. Dicitur enim ante aliquantum temporis exitus sui manifesta revelatione vidisse se kalendis Augusti de monte ad montem volare, et prophetia quadam hoc interpretatus est hac die exiturum se esse de corpore.

PL 17, 721D

2. しかし、聖エウセビウスがどのような栄光をもって、この埋葬の日に至ったかを見よう。伝えられるところでは、彼は世を去るしばらく前、明らかな啓示によって、八月のカレンダエ〔八月一日〕に山から山へ飛ぶ自分を見た。そして彼は預言のようにこれを解いて、この日に自分は体から出て行くであろうと悟った。

5

In quo facto nescio quid primum sit admirandum, utrum quod meruit exitus sui finem nosse, an quod scire potuerit quae illum post exitum gratia permaneret.

PL 17, 721D

この出来事において、何をまず驚くべきか私にはわからない。自分の世を去る終わりを知るに値したことか。それとも、世を去ったのち、どんな恩寵が自分に留まるかを知りえたことか。

6

Dicit sanctus David: Notum fac mihi, Domine, finem meum, et numerum dierum meorum, et reliqua (Psal. XXXVIII, 5) .

PL 17, 722A

聖なるダビデは言う。「主よ、私に私の終わりと、私の日々の数とを知らせよ」、また以下のとおり(詩篇38:5)。

7

Ecce quod Propheta optaverat, Martyr accepit: notitiam quam ille exorat, iste consequitur; nisi quod salva fide dixerim, amplius promereatur; ille enim finem postulat nosse, iste etiam ultra finem quid futurus esset, agnoscit: ille usque ad exitum quid desit, ignorat; iste post exitum quid supersit, addiscit.

PL 17, 722A

見よ、預言者が望んだものを、殉教者は受けた。あの人が祈り求めた知識を、この人は得たのである。ただし、信仰を損なわずに言えば、彼はそれ以上にふさわしく得た。あの人は終わりを知ることを求めたが、この人は終わりの先に自分がどうなるかをも知った。あの人は世を去るまで何が欠けているかを知らないが、この人は世を去ったのちに何が残るかを学んだ。

8

3. Volare ergo se in hac die vidit martyr Eusebius. Sicut scimus, volare non potest, nisi quod purum, leve, atque subtile est: cujus nec sinceritas intemperantia retardatur, nec alacritas, nec velocitas mole gravatur.

PL 17, 722A

3. それゆえ、殉教者エウセビウスは、この日に自分が飛ぶのを見た。我々の知るとおり、飛ぶことができるのは、清く、軽く、細やかなものだけである。その純粋さは放埒によって鈍らされず、その機敏さも速さも、重い塊によって重くされない。

9

Gravari autem volatum dico, non tam mole membrorum, quam pondere delictorum; unde puto etiam in ipsis avibus ideo velocius columbam pene prae omnibus volitare, quod alacritatem innocentia comitetur.

PL 17, 722A

私が飛ぶことを重くされると言うのは、四肢の重さによってというより、罪の重みによってである。それゆえ、鳥たちの中でもハトが、ほとんどどの鳥よりも速く飛ぶのは、潔白が機敏さに伴うからだと私は思う。

10

Denique sanctus David cum puritate mentis volare concupisceret, non alterius animantis, nisi columbae optavit alas, dicens: Quis dabit mihi pennas sicut columbae, et volabo, et requiescam (Psal. LIV, 7) ?

PL 17, 722B

実に、聖なるダビデも、心の清さをもって飛ぶことを願ったとき、ほかの生き物ではなく、ハトの翼を望んで言った。「誰が私にハトのような翼を与えるか。私は飛んで、憩うだろう」(詩篇54:7)。

11

Intelligebat enim quod ad altiora facilius penetratur simplicitate mentis, quam levitate pennarum. 4. Volavit ergo hac die sanctus Eusebius.

PL 17, 722B

彼は、より高いところへは、翼の軽さよりも、心の素朴さによってたやすく入り込めると分かっていたのである。4. それゆえ、聖エウセビウスはこの日に飛んだ。

12

Aestimemus jam ejus innocentiam de volatu, et puritatem ejus de ipsa elatione judicemus; tamquam columba enim in domo Dei degens, assumpsit spiritales pennas, et requievit in monte.

PL 17, 722B

今や、飛ぶことから彼の潔白を推し量り、その舞い上がることそのものから彼の清さを判断しよう。実に、彼は神の家に住むハトのように、霊の翼を身につけ、山で憩ったのである。

13

Et licet ipse de monte ad montem volare se dixerit: tamen in ipsa translatione majorem requiem fuisse significo. Quid enim aliud est de monte ad montem volare, nisi de Salvatoris gratia ad Patris gloriam properare?

PL 17, 722B

彼自身は山から山へ飛ぶと言ったが、私は、その移ることそのものの中に、より大きな憩いがあったことを示そう。山から山へ飛ぶとは、救い主の恩寵から、父の栄光へと急ぐことでなくて何であろうか。

14

Ipsi enim sunt montes, sicut dicit propheta: Mons de monte sine manibus concidentium; hoc est, Filius de Patre, absque ullius creationis accessu.

PL 17, 722C

実に、これらこそ山である。預言者が言うとおりである。「山が、人の手によらず、山から切り離された」〔ダニエル2:34・45 の、人の手によらずに山から切り出された石の句を、このように引くらしい〕。すなわち、子が父から、いかなる被造のものの関与もなく〔出た〕のである。

Sermo LVIII. De sancto Cypriano

第58説教 聖キュプリアヌスについてPL 17, 722D
1

1. Ante dies, cum beatissimi martyris Cypriani celebraremus natalem, suavissime in ejus festivitate jucundati sumus; quia enim hoc vindemiarum in tempore passus est, tamquam et nos de vindemia dulces et varios fructus ex ejus passione collegimus; impinguavit enim nos, et refecit musto martyrii sui.

PL 17, 722D

1. 先日、いと福なる殉教者キュプリアヌスの誕生日〔殉教者が天に生まれた日、すなわち命日〕を祝ったとき、我々はその祝いにおいてこの上なく喜んだ。彼がブドウの収穫の時期に苦しみを受けたので、我々もまた収穫から、彼の受難による甘く多様な実りを集めたかのようである。彼は我々を豊かにし、その殉教の搾りたてのぶどう酒で我々を元気づけたのである。

2

Est enim mustum quod reficit et inebriat christianum, sed ebrietas illa magis sobrium facit; qui enim inebriatur coelesti gratia, exsobriatur sarcina peccatorum.

PL 17, 722D

実に、キリスト教徒を元気づけ、酔わせる搾りたてのぶどう酒がある。しかしその酔いは、むしろ人を節度あるものにする。天の恩寵に酔う者は、罪の重荷から酔いが覚めるのである。

3

2. Hoc namque musto repleti sancti apostoli, sicut ait Scriptura (Act. II, 13) , alienis linguis Dei magnalia loquebantur.

PL 17, 723A

2. というのは、聖なる使徒たちはこの搾りたてのぶどう酒に満たされ、聖書が言うとおり(使徒言行録2:13)、ほかの言葉で神の大いなる業を語ったからである。

4

In quo facto pariter ebrii esse videbantur, et sobrii; ebrii enim putabantur, quod in iis loquela praeter naturam alte personabat: sobrii erant, quod juxta consuetudinem mentis Deum devotione laudabant.

PL 17, 723A

この出来事において、彼らは酔っているようでもあり、醒めているようでもあった。酔っていると思われたのは、彼らの言葉が本性を超えて高らかに響いたからであり、醒めていたのは、心の常のとおり、献身をもって神を賛美していたからである。

5

Quod quidem non elatione aliqua aut impudentia contigit, ut viri sancti peregrino sermone loquerentur: sed providentia divinitatis factum est, ut quia ad magnificandum Deum una loquela non sufficit, per plures linguas mentis devotio solveretur.

PL 17, 723A

聖なる人々が異国の言葉で語ったのは、何らかの高ぶりや恥知らずのゆえではない。神性の摂理によってそうなったのである。神を大きくあがめるには一つの言語では足りないので、多くの言語を通して、心の献身が解き放たれたのである。

6

2. Jucundati enim sumus, quia de vinea Domini sabaoth fructum refectionis accepimus: vinea autem Domini sabaoth, sicut dicit propheta, domus Israel est, quae domus nos sumus (Esai. V, 7) .

PL 17, 723A

2. 実に、我々が喜んだのは、万軍の主のブドウ畑から、元気づける実りを受けたからである。万軍の主のブドウ畑とは、預言者が言うとおり、イスラエルの家であり、その家とは我々のことである(イザヤ5:7)。

7

Secundum fidem enim Israelitae nos sumus; unde dicit Apostolus: Qui ex fide sunt, ii filii sunt Abrahae (Galat. III, 7) .

PL 17, 723B

実に、信仰によれば、我々はイスラエルの人である。それゆえ使徒は言う。「信仰に基づく者たち、その人々こそアブラハムの子らである」(ガラテヤ3:7)。

8

Quoniam igitur nos sumus Israel, vinea Domini sumus: videamus diligenter ne ex palmite operis nostri non nascatur dulcedinis uva, sed fellis; ne dicatur nobis, quod Judaeis dictum est per prophetam: Sustinui ut faceret uvam, fecit autem spinas; et non justitiam, sed clamorem (Esai. V, 7) .

PL 17, 723B

それゆえ、我々がイスラエルであるのだから、我々は主のブドウ畑である。我々の行いの枝から、甘さのブドウではなく、苦い胆汁のブドウが生じることのないよう、よく見よう。預言者を通してユダヤ人たちに言われたことが、我々に言われることのないように。「私はこれがブドウを実らせるのを待った。ところが茨を実らせた。正義ではなく、叫びを」(イザヤ5:7)。

9

Quam dura conditio, ut possessio, quae domino suo suavitatis fructus afferre debuit, spinarum illum asperitate compunxerit! hoc est, cum Judaei Salvatorem debuerint tota fidei devotione suscipere, spinarum eum coronaverunt passione.

PL 17, 723B

なんと過酷な定めであろう。その主に甘い実りを献げるべき所有地が、茨の鋭さをもって主を刺したのである。すなわち、ユダヤ人たちは、救い主を信仰の献身のすべてをもって受け入れるべきであったのに、茨の受難をもって彼に冠をかぶせたのである。

10

Quae corona quidem, quantum in Judaeis est, erat injuriarum contumelia: quantum in Domino, erat corona virtutum. Compungunt ergo Judaei Dominum, dum coronant: compungunt, dum crucifigunt. Unde ait Scriptura sancta: Videbunt in quem compunxerunt (Joan. XIX, 37) .

PL 17, 723C

この冠は、ユダヤ人たちにとっては、侮辱の恥辱であったが、主にとっては、徳の冠であった。ユダヤ人たちは冠をかぶせながら主を刺し、十字架につけながら刺したのである。それゆえ聖書は言う。「彼らは、自分たちの刺した者を見るであろう」(ヨハネ19:37)。

11

3. Igitur, fratres, videte ne et vobis dicatur: Sustinui ut faceret uvam, fecit autem spinas (Esai. V, 2) ; hoc est, ne spinas quas Domino Judaei cruentis imposuerunt manibus, nos iniquis sensibus apponamus, et compungamus eum non asperitate sentium, sed operum pravitate.

PL 17, 723C

3. それゆえ、兄弟たちよ、気をつけよ。諸君に対しても、「私はこれがブドウを実らせるのを待った。ところが茨を実らせた」(イザヤ5:2)と言われることのないように。つまり、ユダヤ人たちが血に染まった手で主に載せた茨を、我々が不法な思いによって載せ、茨の鋭さによってではなく、行いの曲がったことによって主を刺すことのないようにせよ。

12

Sunt enim spinae cordis, quae Verbum Dei etiam vulnerare consueverunt, de quibus meminit in Evangelio Salvator, dicens seminantis semen cecidisse inter spinas, et crevisse eas, ac suffocasse quod satum est (Matth. XIII, 7) .

PL 17, 723C

心の茨がある。それは神の言葉をも傷つけるのが常である。救い主は福音書でそれに触れ、種をまく人の種が茨の中に落ち、茨が伸びて、まかれたものをふさいだと言っている(マタイ13:7)。

13

Quae autem spinae sint, ipse prosequitur, dicens utique sollicitudines esse mundanas, quae cum crescunt in corde hominis, mandata Salvatoris in eo suffocant. Quis enim umquam sollicitus de mundo, potuit bene sollicitus esse de Christo?

PL 17, 723D

その茨が何であるかを、主自身が続けて説いている。すなわち、それは世の思い煩いであって、人の心の中で育つと、そこで救い主の戒めをふさぐのである。実に、世界のことで思い煩った者が、キリストのことでよく思い煩うことが、いつかできたであろうか。

14

Quis dum lucris domus suae providet, utilitatibus Ecclesiae potuit providere? Unde ait Apostolus: Qui sine uxore est, sollicitus est quae sunt Domini, quomodo placeat Deo: qui autem cum uxore est, sollicitus est quae sunt mundi, quomodo placeat uxori (I Cor. VII, 32) .

PL 17, 723D

自分の家の利益に心を配る者が、教会の益に心を配ることができたであろうか。それゆえ使徒は言う。「妻のない者は、主のことに心を配り、どうすれば神に喜ばれるかを思う。だが妻のある者は、世界のことに心を配り、どうすれば妻に喜ばれるかを思う」(一コリント7:32)。

15

4. Ergo, fratres, videte ne vinea vestra non uvas, sed spinas faciat: ne vindemia vestra non vinum afferat, sed acetum. Quisquis enim vindemiam legit, et pauperibus non largitur; ille acetum colligit, non vinum.

PL 17, 723D

4. それゆえ、兄弟たちよ、気をつけよ。諸君のブドウ畑がブドウではなく茨を生むことのないように。諸君の収穫が、ぶどう酒ではなく酢をもたらすことのないように。実に、ブドウの収穫を集めながら、貧しい人々に分け与えない者は、酢を集めているのであって、ぶどう酒ではない。

16

Quisquis messes recondit, et indigentibus non ministrat; iste non alimoniae fructus reposuit, sed tribulos avaritiae congregavit. Nam propterea ait Scriptura de terra nostra: Spinas et tribulos germinabit tibi (Gen. III, 18) .

PL 17, 724A

穀物の収穫を蓄えながら、乏しい人々に仕えない者は、糧の実りを蓄えたのではなく、貪欲のアザミを積み上げたのである。聖書が我々の地について、「地は汝に茨とアザミを生えさせる」(創世記3:18)と言うのは、このためである。

Sermo LIX. In natali unius martyris, sive Domini Domitiani

第59説教 一人の殉教者、すなわち尊きドミティアヌスの誕生日にPL 17, 724B
1

1. Diem celebramus hodie, fratres charissimi, mortui justi, et non est hic: si autem scire vultis ubi sit, interrogate lectionem, quam primo audistis: Justus si morte praeoccupatus fuerit, in refrigerio erit (Sap. IV, 7) .

PL 17, 724B

1. いとも愛する兄弟たちよ、我々は今日、死んだ義人の日を祝っているが、彼はここにいない。どこにいるかを知りたいなら、諸君が最初に聞いた朗読に尋ねよ。「義人は、たとえ死に先に捕らえられても、安らぎのうちにいる」(知恵の書4:7)。

2

Refrigerium enim in hoc saeculo, cui, unde? ubi plena sunt omnia tribulationibus: et quando tribulationes pascunt, plena sunt tentationibus.

PL 17, 724B

この世において安らぎとは、誰にとって、どこからのものか。すべてが苦難に満ちており、苦難が養うとき〔底本は pascunt(養う)。文意が取りにくく、字義どおり訳した。parcunt(容赦する)の崩れとも読める〕、すべてが試みに満ちているのに。

3

Mundus enim iste sive metuatur sive blandiatur, timendus est: sed Deus timeatur: et mundus potius contemnatur, et magis sit cavendus. Si ergo volumus in refrigerio esse, quando mors praeoccupaverit, justi simus. 2. Forte dicit aliquis: Multum est ad me.

PL 17, 724B

実に、この世界は、恐れられても〔底本は metuatur(恐れられる)。文意が通らず、minetur(脅す)の誤りかもしれない〕甘言を弄しても、恐れねばならないものである。だが、恐れられるべきは神である。世界はむしろ軽んじられ、いっそう警戒されねばならない。それゆえ、死が我々を先に捕らえるとき、安らぎのうちにいたいなら、義人であろう。2. ある人は恐らくこう言うだろう。「それは私には大きすぎる」。

4

Attendamus enim quod scriptum est: Justus si morte praeoccupatus fuerit, in refrigerio erit; et cum quaerimus, quid sit justus, terret nos psalmus: Omnis homo mendax (Psal. CXV, 11) . Audiamus librum sapientiae.

PL 17, 724B

書かれていることに注意しよう。「義人は、たとえ死に先に捕らえられても、安らぎのうちにいる」。そして義人とは何かを問うとき、詩篇が我々を脅かす。「すべての人は偽り者である」(詩篇115:11)。知恵の書に耳を傾けよう。

5

Justus si morte praeoccupatus fuerit, in refrigerio erit; audiamus psalmum: Ego dixi in excessu mentis meae, omnis homo mendax. Numquid sanctus Domitianus non erat homo?

PL 17, 724C

「義人は、たとえ死に先に捕らえられても、安らぎのうちにいる」。詩篇にも耳を傾けよう。「私は我を忘れて言った。すべての人は偽り者である」。聖ドミティアヌスは人ではなかったのか。

6

Si ergo homo erat, et omnis homo mendax; quomodo justus erat, si mendax erat? aut quomodo in refrigerio est, si justus non erat?

PL 17, 724C

もし彼が人であったなら、そしてすべての人が偽り者であるなら、偽り者であった彼がどうして義人であったのか。あるいは、義人でなかったのなら、どうして安らぎのうちにいるのか。

7

3. Attendamus ergo, charissimi, habemus ista cogitatione plena testibus: non parvum refrigerium in eo, quod audimus Apostolum dicentem: Adhuc enim Christus mortuus est, ut et vivorum et mortuorum dominetur; et, sive enim vivimus, sive morimur, Domini sumus (Rom. XIV, 9) .

PL 17, 724C

3. それゆえ、いとも愛する者たちよ、よく注意しよう。我々はこの考えを、証人に満ちたものとして持っている〔この文は崩れているらしく、字義どおり取った〕。使徒がこう言うのを我々が聞くことに、小さからぬ安らぎがある。「このために〔底本は Adhuc(さらに)。ローマ14:9 の古ラテン語訳の ad hoc(このために)の崩れらしく、Ad hoc と読む〕キリストは死んだ。生きている者にも死んだ者にも主となるためである」。また、「生きるにしても死ぬにしても、我々は主のものである」(ローマ14:9)。

8

Ille est justus, non perdet suos: certi sumus quia Christus non erat mendax. Christus homo et non mendax: quomodo ergo omnis homo mendax? Quia Christus sic homo, ut non solum homo. Ille nisi et Deus et homo esset, mendax esset.

PL 17, 724D

彼は義であり、自分の者たちを滅ぼさない。キリストが偽り者でなかったことは、我々には確かである。キリストは人であって偽り者ではない。ではどうして、すべての人は偽り者なのか。キリストは人でありながら、ただの人ではないからである。彼が神であり人でもなかったなら、偽り者であっただろう。

9

Talis ergo et tantus pro nobis mortuus est, et mortem timemus? Praecessit et resurrexit, ejus membra sumus, et caput nostrum sequimur. 4. Nam et ipse Psalmus consolatur nos: Quid retribuam Domino pro omnibus, quae retribuit mihi (Psal. CXV, 13) ?

PL 17, 724D

このような、これほどの者が、我々のために死んだのに、我々は死を恐れるのか。彼は先に行き、よみがえった。我々は彼の肢体であり、我々の頭に従っている。4. 実に、詩篇そのものが我々を慰める。「主が私に報いたすべてのことに、私は主に何を報いようか」(詩篇115:13)〔引かれた句は詩篇115:12〕。

10

Ille quid dixit: Ego dixi in excessu mentis meae, omnis homo mendax (Ibid., 11) . Homo mendax gratias agit Domino, et non invenit quod illi retribuat pro tantis beneficiis, quae ab illo accepit.

PL 17, 724D

彼は何と言ったか。「私は我を忘れて言った。すべての人は偽り者である」(詩篇115:11)。偽り者の人が主に感謝し、主から受けたこれほどの恩恵に対して、報いるものを見いださない。

11

Quid enim ab illo accipimus cum quaerimus quid retribuamus, et non inveniemus? Non eramus, et creavit nos; non erant pecora, et creavit pecora: amplius quod ad imaginem suam fecit nos; perieramus, et quaesivit nos: mortem Filii sui pignus dedit nobis, et vitam Filii sui promisit nobis, ab omnibus peccatis nostris in baptismate salutari mundavit nos: et quia hic vivendo postea contraximus quod dimitteret; ut dicamus: Et dimitte nobis debita nostra; docuit nos.

PL 17, 725A

実に、我々は主から何を受けているのか。何を報いようかと求めても、見いださないであろう。我々は存在しなかったが、主は我々を造った。家畜は存在しなかったが、主は家畜を造った。さらに、主は自分の像に似せて我々を作った。我々は滅びていたが、主は我々を探した。主は自分の子の死を我々に保証として与え、自分の子の生命を我々に約束した。救いの洗礼において、我々のすべての罪から我々を清めた。そして、ここで生きるうちに、のちに赦されるべきものを我々が負ったので、「我々の負い目を我々に赦せ」と我々が言えるように、主は我々に教えた。

12

Totum mundavit in baptizato, totum mundavit in renato vivente: non reliquit mori, non permittit mori, dico in peccato, quae mors maligna et aeterna est: vocatum monet, instruit, adjuvat, ignoscit, liberat. Quid retribuam Domino pro omnibus, quae retribuit mihi?

PL 17, 725A

洗礼を受けた者のうちにすべてを清め、新たに生まれて生きる者のうちにすべてを清めた。死ぬままにしておかなかったし、死ぬことを許さない。私が言うのは罪における死、すなわち悪しく永遠の死である。呼ばれた者を戒め、教え、助け、赦し、解き放つ。「主が私に報いたすべてのことに、私は主に何を報いようか」。

13

Quid dicis, homo? quid vis retribuere? Quidquid inveneris, ab illo accepisti. 5. Venimus ergo, venimus, si ex fide vivamus; tunc enim justi erimus, quia justus ex fide vivit (Rom. I, 17) . Veniemus ergo ad illam mercedem, quae aequalis erit omnibus.

PL 17, 725B

あなたは何と言うのか、人よ。何を報いたいのか。あなたが何を見いだしても、それは主から受けたものである。5. それゆえ、我々は行き着く、行き着くのである。もし信仰によって生きるなら。そのとき我々は義人であろう。「義人は信仰によって生きる」(ローマ1:17)からである。それゆえ我々は、すべての人に等しくなる報いのもとに行き着くであろう。

14

Pueri credunt, prima hora venerunt: adolescentes credunt, tertia hora venerunt: juvenes credunt, sexta hora venerunt: graviores credunt, nona hora venerunt: decrepiti credunt, novissima hora venerunt. Diversis horis venerunt, et mercedem unam acceperunt.

PL 17, 725B

子供たちが信じ、第一の時に来た。若者たちが信じ、第三の時に来た。壮年の者たちが信じ、第六の時に来た。年配の者たちが信じ、第九の時に来た。老い衰えた者たちが信じ、最後の時に来た。さまざまな時に来て、一つの報いを受けた。

15

Sic facti sunt novissimi primi, et primi novissimi: quia quod acceperunt primi, hoc acceperunt novissimi (Matth. XX, 10) . Quid est ipse denarius? Vita aeterna. Quare aequalis est omnibus? Quia ibi nemo vivit plus, nemo minus.

PL 17, 725B

こうして、最後の者が先に、先の者が最後になった。先の者たちが受けたものを、最後の者たちも受けたからである(マタイ20:10)。そのデナリとは何か。永遠の生命である。なぜすべての人に等しいのか。そこでは、誰も多く生きず、誰も少なく生きないからである。

16

Ad hoc tendamus, in Domino confidamus, vitam tentationis evadamus, vitam felicitatis habeamus.

PL 17, 725C

これを目指そう。主に信頼しよう。試みの生を逃れ、幸いの生を得よう。

Item sermo de uno martyre

第59説教の次の説教 同じく一人の殉教者についてPL 17, 725C
1

1. Dies solemnis, illustris dies patriae, decore angelico nitens, hodiernus effulsit, quem martyris hujus florens corona vestivit.

PL 17, 725C

1. 祝いの日、故郷の輝かしい日が、天使のような美しさに輝いて、今日きらめいた。この殉教者の花咲く冠が、その日を装ったのである。

2

Dum per horas dies evolvitur, dum per vices dierum ac noctium, et lunae crementa detrimentaque menses implentur, dum per quadrigam temporum ad metam suam rotatis axibus annus auriga perducitur; resplenduit laetus hujus sancti Martyris dies, quo inter inimicas acies bellicosus exsultans, cunctos hostes vicit, et ad regna sibi debita properavit.

PL 17, 725C

時が時刻ごとに巡り、昼と夜が交代し、月の満ち欠けによって月々が満ち、四頭立ての時の車に乗り、車輪を回して、年という御者がその決勝点へと導かれる間に、この聖なる殉教者の日は、喜びのうちに輝いた。この日、彼は敵の陣のただ中で、戦士として躍り上がり、すべての敵に勝って、自分に定められた国へと急いだのである。

3

2. Est quidem semper in ancipiti certamine suspecta victoria cum in venerandos martyres aut judex saevit aut carnifex fremit; et nunc gladius, nunc fera, nunc flamma, nunc tormenta timentur: at ubi loricam fidei virile pectus assumpserit, non sentit animus fortis, quidquid ingesserit mens crudelis: stat inter ignes illaesus, inter bestias et tormenta validus; securibus magis solvitur, quam truncatur.

PL 17, 725D

2. 尊ぶべき殉教者たちに対して、裁判官が荒れ狂い、刑吏がうなるとき、勝利はつねに、危うい争いの中で覚束ないものである。剣が、野獣が、炎が、拷問が、次々に恐れられる。しかし、雄々しい胸が信仰の胸甲を身につけたなら、強い心は、残酷な精神が加えるものを何一つ感じない。火の中でも傷つかずに立ち、野獣と拷問のただ中でも力強い。斧によって切り落とされるというより、むしろ解き放たれるのである。

4

Sed tunc donec ad prosperum finem felicis horae pugna veniret, haesitabatur a christianis, et funereum spectaculum inter athletam Christi et ministros inimici pavidis pectoribus et fugitivis obtutibus explorabant; ne vulneri timidum martyr fidei daret latus, ne quos impetus saevientes effugeret, ne vel latrantes inter tormenta carnifices teneris sensibus exhorreret.

PL 17, 725D

しかし、幸いな時の戦いが良い終わりに至るまで、キリスト教徒たちはためらっていた。そして、キリストの競技者と敵の下僕たちとのあいだの、死のような見世物を、怯えた胸と逃げ腰の眼差しでうかがっていた。信仰の殉教者が怯んで脇腹を傷にさらすのではないか、荒れ狂う攻撃のどれかを逃れるのではないか、拷問のただ中で吠える刑吏たちを、繊細な感覚で恐れるのではないか、と。

5

Pendebat interim corona de coelo, liliis angelorum et rosis de cruce et sanguine Christi vernantibus intertexta, sertumque coeleste vario decore pictum, tamquam florentis prati diversicolor facies desuper radiabat.

PL 17, 726A

その間にも、天から冠が垂れていた。天使たちのユリと、十字架とキリストの血で萌えるバラとを編み合わせ、さまざまな美しさで彩られた天の花輪である。それは、花咲く牧場の多彩な面のように、上から輝いていた。

6

3. Pugnabat igitur miles Dei, et fide, non corpore confligebat. Hinc de vita blandiebatur mundus, hinc de morte terrebat. Excitabatur in illo conflictus caecus arenae pulvis, sed claudi non potuit oculus confessoris.

PL 17, 726A

3. こうして神の兵士は戦っていた。体ではなく、信仰によって争っていたのである。一方では世界が生命で彼をなだめすかし、他方では死で脅した。その争いの中で、目をくらます闘技場の砂埃が巻き上がったが〔in illo conflictus の係りは定かでない。「その争いの中で」と取った〕、告白者の眼を閉じさせることはできなかった。

7

Videbatur utrubique, et quid pararet Deus, et quid cuperet inimicus. Scutum illi protectionis Christus erat: galeam salutis illi manus angelorum effecerant: loricam triplicem unus Deus, una fides, unum illi baptisma fabricabat: gladius illius Spiritus sanctus erat, daemones pugnabant telis suis, iste suis: illi nigris, iste armis fulgentibus confligebat.

PL 17, 726A

どちらの側にも見えていた。神が何を備えているか、敵が何を望んでいるかが。キリストが彼の守りの盾であった。救いの兜は、天使たちの手が造った。三重の胸甲は、唯一の神、唯一の信仰、唯一の洗礼が彼のために鍛えた。彼の剣は聖なる霊であった。悪霊たちは自分の武器で、彼は彼の武器で戦った。彼らは黒い武器で、彼は輝く武器で争ったのである。

8

Tuebatur clypeo fidei animam suam, corpus seminabat in terram; rigabat eam sanguine suo, ut fructus in resurrectione multiplices offerat Deo suo. 4. Qui seminant, inquit, in lacrymis, in gaudio metent.

PL 17, 726B

彼は信仰の盾で自分の魂を守り、体を地に蒔いた。自分の血でそれに水をやり、復活において多くの実りを自分の神に献げるためである。4. 「涙のうちに蒔く者は、喜びのうちに刈り取る」と言われている。

9

Euntes ibant et flebant, mittentes semina sua: venientes autem venient in exsultatione, tollentes manipulos suos (Psal. CXXV, 5) .

PL 17, 726B

「行く者は、泣きながら行き、自分の種を蒔く。だが、来る者は、喜びのうちに来て、自分の束を担う」(詩篇125:5)〔引かれた句は詩篇125:6〕。

10

Effluebant tunc, certantibus sanctis, lacrymae fidelium, quas pietas provocabat, donec incerti eventus periculosi certaminis qua vergerent, apparerent.

PL 17, 726B

そのとき、聖なる人々が争っているあいだ、信徒たちの涙が流れ出た。その涙を情愛が呼び起こしていた。危険な争いの結末がどちらへ向かうか、明らかになるまでである。

11

Excutiebat injustae persecutionis dolor lamentabiles fletus, et unusquisque christianorum, quod in alio videbat, in se timebat: et licet scirent beatis martyribus gloriam in coelis esse paratam, tamen inter dubios variosque exitus, impendentibus tristibus, animis delicata charitas amaras lacrymas extorquebat.

PL 17, 726B

不当な迫害の痛みは、嘆きの涙を絞り出した。キリスト教徒の一人ひとりが、他人に見ることを、自分の身について恐れた。福なる殉教者たちには天に栄光が備えられていると知ってはいても、定かならぬさまざまな結末と、迫る悲しみのただ中で、繊細な愛は、苦い涙を絞り出したのである。

12

5. Ibant martyres euntes, et flebant mittentes semina sua. O quam arcta et angusta via, quae ducit ad vitam!

PL 17, 726C

5. 殉教者たちは、行きながら行き、自分の種を蒔きながら泣いていた。おお、命に至る道は、なんと狭く、なんと細いことか。

13

Ibant per bestias et machaeras, per angustias et pressuras; oratione flentes, spe gaudentes: protegentes in terra corpora sua, quasi semina sua, ex quibus germinavit gloriae seges aeterna; tunc venient in exsultatione portantes manipulos suos, cum in resurrectione receperint flores suos: Justus quippe ut palma florebit, et sicut cedrus in Libano multiplicabitur.

PL 17, 726C

彼らは野獣と剣のただ中を、狭さと圧迫のただ中を行った。祈りにおいては泣き、希望においては喜びながら。地の上では自分の体を、自分の種のように覆い隠した。そこから永遠の栄光の穂が芽吹いたのである。彼らは、復活において自分の花々を取り戻すとき、喜びのうちに来て、自分の束を担うであろう。「義人はヤシのように花を咲かせ、レバノンのスギのように増える」。

14

Nescit enim umquam in sanctis viridis decor ille marcorem; praesertim cui Deus tamquam perennis fluvius continuos latices et refrigeria larga ministrat. Ecce de uno grano corporis Christi, quod sepultum est, quanta martyrum messis erupit!

PL 17, 726C

聖なる人々のうちで、あの緑の美しさが萎れるということは決してない。とりわけ、神が絶えることのない川のように、尽きぬ流れと豊かな安らぎを与えている者にとってはそうである。見よ、葬られたキリストの体の一粒から、殉教者たちのなんと大きな収穫が芽生えたことか。

15

Ecce de primitiva palma quantae exsurrexerunt confessorum palmae victrices! O paradisus, sanctarum animarum blanda se societate miscenti! 6. Inter hos iste beatissimus martyr hodie valentior festa novat.

PL 17, 726D

見よ、初めのヤシから、告白者たちの勝利のヤシが、なんと多く立ち上がったことか。おお、聖なる魂たちの優しい交わりに自らを交える者にとって、なんという楽園か〔miscenti は与格で、「…者にとって」と取った〕。6. このうちにあって、いと福なるこの殉教者は、今日さらに力強く、祝いを新たにする。

16

Vicit enim moriens adversarium, qui pugnabat; et coronam de coelo consecutus est, quae pendebat. Gaudeant nunc filii de triumphis martyrum, et posteris tradant annua vota, quorum patres et dura sanctorum aspexere certamina, et vincentum laetati sunt de corona.

PL 17, 726D

実に、彼は死にながら、戦っていた敵に勝ち、垂れていた冠を、天から得た。今、子らは殉教者たちの勝利を喜び、後の世に年ごとの祈りを伝えよ。その父祖たちは、聖なる人々の厳しい争いを見、勝つ者たちの冠を喜んだのである。

Sermo LX. De natali sanctorum martyrum

第60説教 聖なる殉教者たちの誕生日についてPL 17, 727A
1

1. Si quantum me necesse est dicere, et vos oportet audire; tantum prosequi corporis mei posset infirmitas: profecto omnes excusati essemus, scilicet ego insinuando praeceptum, vos exsequendo mandatum.

PL 17, 727A

1. 私が語らねばならないだけのことを、また諸君が聞かねばならないだけのことを、私の体の弱さが続けられるなら、我々は皆、確かに責めを免れていただろう。すなわち、私は戒めを教え込むことによって、諸君は命令を果たすことによって。

2

Sed quoniam imbecillitate percellimur, quominus quantum oportet dicere valeamus; excuset nos mentis devotio, quos non excusat praedicationis oratio, hoc est, etsi a laudibus Domini lingua cessamus, mirabilia tamen ejus fidei operibus approbemus: si non loquimur verbis ejus gloriam, factis exsequamur ejus gratiam, quoniam dictis facta priora sunt.

PL 17, 727A

しかし、我々は弱さに打たれて、語るべきだけを語る力が無いので、説教の言葉が責めを免れさせない我々を、心の献身が免れさせるように。すなわち、舌が主への賛美を休むとしても、主の驚くべき業を信仰の行いによって証ししよう。言葉で主の栄光を語らないなら、行いによって主の恩寵に従おう。行いは言葉に先立つからである。

3

Nam Dominus in Evangelio ita dicit: Qui fecerit sic, et docuerit sic, magnus vocabitur in regno coelorum (Matth. V, 19) . Vides ergo quoniam praecedit factum, subsequitur doctrina; siquidem benefacere prima doctrina est.

PL 17, 727A

実に、主は福音書でこう言う。「このように行い、このように教える者は、天の国で大いなる者と呼ばれる」(マタイ5:19)。あなたは見るとおり、行いが先に立ち、教えがあとに続く。善を行うことこそ、第一の教えだからである。

4

Cessantibus enim verbis, hoc ipsum docet hominem opus optimum, dum videtur: quod etsi voce aures non excitat, virtute corda tamen compungit. Quis enim bonum factum videns, non gaudeat, miretur, imitetur, ac veluti tacito magistro utens, ejus exemplo doceatur?

PL 17, 727A

実に、言葉が止んでも、この最善の行いそのものが、見られるとき、人を教える。それは声によって耳を呼び覚まさないとしても、力によって心を刺すのである。善い行いを見て、喜び、驚き、倣わない者があろうか。黙した師を用いるかのように、その手本によって教えられないであろうか。

5

Dictis igitur facta praecedunt, immo sine factis dicta nihil prosunt; nam ideo et Dominus fieri voluit, et sic doceri, ne sine bono opere verborum inutilis esset et superstitiosa jactatio.

PL 17, 727C

それゆえ、行いは言葉に先立つ。いや、行いのない言葉は何の役にも立たない。主が〔行いが〕なされ、そのように教えられることを望んだのは、善い業のない言葉の誇りが無益で迷信じみたものとならないためである。

6

2. Melius ergo docemur facto, quam voce: denique sancti martyres etsi voce tacent, factorum virtute nos edocent: etsi lingua silent, martyrii passione persuadent.

PL 17, 727C

2. それゆえ、我々は声よりも行いによって、よりよく教えられる。実に、聖なる殉教者たちは、声では黙していても、行いの力によって我々を教え尽くす。舌は沈黙していても、殉教の受難によって説得する。

7

Unde quamvis disertus orator facundia sua me doceat; id tamen quod utile est mihi, melius disco exemplo sanctorum, quam assertione verborum.

PL 17, 727C

それゆえ、弁の立つ弁論家が自分の雄弁で私に教えるとしても、私にとって有益なことは、言葉による主張よりも、聖なる人々の手本によって、よりよく学ぶ。

8

Citius mihi persuadent oculi, quod cernunt, quam auris possit insinuare, quod praeterit; auditui enim cito irrepit oblivio, oculorum autem historia semper inspicitur.

PL 17, 727C

耳が過ぎ去るものを教え込むよりも早く、目は見るものを私に納得させる。実に、聞くことには忘却がすぐに忍び込むが、目の光景はつねに見つめられるからである。

9

Quis enim non omnibus horis momentisque conspiciat quemadmodum tunc beati martyres propter nomen Christi diversis subjacuere suppliciis, et de ipsis poenis quodammodo triumphabant?

PL 17, 727D

実に、あのときの福なる殉教者たちが、キリストの名のゆえにさまざまな刑罰にさらされ、その刑罰そのものからさえ、ある意味で勝利していたことを、あらゆる時と瞬間に思い浮かべない者があろうか。

10

Quanto enim plura patiebantur, tanto se victoriosissimos esse credebant; victoria enim est martyris judicium persequentis, sicut scriptum est: Et vincas, cum judicaris (Psal. L, 6) .

PL 17, 727D

実に、より多くの苦しみを受けるほど、彼らは自分をいっそう勝利者であると信じていた。殉教者にとって、迫害者の裁きは勝利だからである。書かれているとおりである。「汝が裁かれるとき、汝が勝つように」(詩篇50:6)。

11

Cum judicatur enim martyr, et condemnatur, tunc vincit atque prosternit; tali enim judicio non est addictus ad mortem, sed absolutus ad requiem: ac per hoc manifestissime vicisse est, non perisse.

PL 17, 728A

実に、殉教者が裁かれ、断罪されるとき、彼はそのとき勝ち、相手を打ち倒す。こうした裁きによって、彼は死へと引き渡されたのではなく、安息へと解放されたからである。それゆえ、まことに明らかに、勝ったのであって、滅びたのではない。

12

3. Constat igitur sanctos martyres plus passione docere, quam voce; quamquam ipsamet passio sine voce non sit. Legimus enim animas eorum de sub ara Dei clamare, vel dicere: Quousque, sanctus et verus, non vindicas sanguinem nostrum (Apoc. VI, 10) ?

PL 17, 728A

3. それゆえ、聖なる殉教者たちは、声よりも受難によって多くを教えることは明らかである。もっとも、受難そのものが声なしにあるわけではない。我々は、彼らの魂が神の祭壇の下から叫び、あるいは言うと読む。「聖なる者、真実な者よ、いつまで、汝は我々の血の報復をしないのか」(黙示録6:10)。

13

Nam et Deus dicit de sanguine Abel ad Cain: Vox sanguinis fratris tui clamat ad me (Genes. IV, 10) . Clamare igitur dicitur sanguis, qui innocens effusus est, non tam voce, quam causa.

PL 17, 728A

実に、神もアベルの血についてカインに言う。「汝の兄弟の血の声が、私に向かって叫んでいる」(創世記4:10)。無実のまま流された血が叫ぶと言われるのは、声によるよりも、その訴えのゆえによる。

14

Sic et sanctorum martyrum animae clamant, dum fidem atque innocentiam suam sensibus nostris ipsa passione commendant.

PL 17, 728A

そのように、聖なる殉教者たちの魂も叫ぶ。自分たちの信仰と無実を、受難そのものによって、我々の感覚に差し出すからである。

Sermo LXI. De natali martyrum

第61説教 殉教者たちの誕生日についてPL 17, 728A
1

1. Dignum et congruum est fratres, ut post laetitiam beati paschae, quam in Ecclesia celebravimus, gaudia nostra cum sanctis martyribus conferamus; et iis annuntiemus Dominicae resurrectionis gloriam, qui consortes sunt Dominicae passionis.

PL 17, 728A

1. 兄弟たちよ、福なる復活祭の喜び、すなわち我々が教会で祝った喜びのあとで、我々の喜びを聖なる殉教者たちと分かち合うのは、ふさわしく、当然のことである。主の受難にあずかる者たちに、主の復活の栄光を告げ知らせよう。

2

Qui enim socii sunt contumeliae, debent et participes esse laetitiae; ita enim dicit beatus Apostolus: Sicut socii passionum estis, et resurrectionis eritis: (II Cor. I, 7) : si tolerabimus, inquit, et conregnabimus (II Tim. II, 12) .

PL 17, 728C

辱めの仲間である者たちは、喜びにもあずかるべきだからである。福なる使徒は言う。「汝らは受難の仲間であるから、復活の仲間にもなる」(二コリント1:7)。「我々が耐え忍ぶなら、ともに王となる」とも彼は言う(二テモテ2:12)。

3

Qui ergo toleraverunt mala propter Christum, debent et gloriam habere cum Christo. 2. Annuntiemus, inquam, sanctis martyribus Dominici paschae gratiam; ut dum sepulturae illius praedicamus reserata claustra, et horum sepulcra reserentur: dum corpus illius mortuum dicimus tepentibus venis subito viguisse, horum quoque membra jam frigida immortalitatis calore foveantur; eadem enim ratio martyres suscitat, quae et Dominum suscitavit.

PL 17, 728C

それゆえ、キリストのために悪を耐え忍んだ者たちは、キリストとともに栄光を受けるべきである。2. 私は言う、聖なる殉教者たちに、主の復活祭の恩寵を告げ知らせよう。主の墓の開かれた閂を我々が宣べるとき、彼らの墓も開かれるように。主の死んだ体が、温もりを帯びた血管によって突然力を得たと我々が言うとき、すでに冷たくなった彼らの手足も、不死の熱で温められるように。殉教者たちをよみがえらせる理は、主をよみがえらせた理と同じだからである。

4

Nam sicut viam passionis experti sunt, ita experientur et vitae; scriptum est enim in psalmo: Notas mihi fecisti vias vitae (Psal. XV, 11) .

PL 17, 728D

実に、彼らは受難の道を味わったように、命の道をも味わうであろう。詩篇に書かれているからである。「汝は私に命の道を知らせた」(詩篇15:11)。

5

Hoc utique in resurrectione ex persona dicitur Salvatoris, qui dum post mortem ab inferis redit ab superos, incipit nota haberi via vitae, quae ante non habebatur; ignota enim erat ante Christi adventum via vitae, quia nullius adhuc resurgentis fuerat trita vestigio.

PL 17, 728D

これは、確かに復活において、救い主の人格から語られている。彼が死後、冥界から上の者たちのもとへ〔底本は ab superos。ad superos と読む〕戻るとき、以前は知られていなかった命の道が知られ始める。命の道は、キリストの到来の前には知られていなかった。まだよみがえる者の足跡に踏まれたことが、誰にもなかったからである。

6

At ubi Dominus resurrexit, nota facta, solea trita est plurimorum, de quibus sanctus evangelista ait: Multorum corpora sanctorum surrexerunt cum eo, et introierunt in sanctam civitatem (Matth. XXVII, 52) .

PL 17, 729A

しかし、主がよみがえると、その道は知られるものとなり、多くの者の足の裏に踏まれた。福音書記者は彼らについて言う。「聖なる者たちの多くの体が彼とともによみがえり、聖なる都に入った」(マタイ27:52)。

7

3. Unde cum Dominus in resurrectione sua dixerit: Notas mihi fecisti vias vitae (Psal. XI, 15) ; possumus et nos jam dicere Domino: Notas fecisti nobis vias vitae; ipse enim nobis notas fecit vias vitae, qui nobis semitam manifestavit ad vitam.

PL 17, 729A

3. それゆえ、主は自分の復活において「汝は私に命の道を知らせた」(詩篇11:15)〔引かれた句は詩篇15:11〕と言ったのだから、我々も主に言うことができる。「汝は我々に命の道を知らせた」。命に至る小道を我々に示した者こそ、我々に命の道を知らせたのである。

8

Notas enim mihi fecit vias vitae, cum me docuit fidem, misericordiam, justitiam, castitatem; his enim pervenitur itineribus ad salutem: et licet nos in resolutione corporis mortis umbra circumdet, tamen gressus suos vita non deserit: sed inter ipsas medias inferni leges incunctanter Christi virtutibus ambulamus.

PL 17, 729A

実に、主が私に命の道を知らせたのは、私に信仰と慈しみと正義と貞潔を教えたときである。これらの道を通って救いに至るからである。たとえ体の解体において死の陰が我々を取り巻いても、命はその歩みを捨てない。冥界の法〔inferni leges。死の支配を言うらしい〕のただ中でさえ、我々はキリストの力によってためらわず歩む。

9

Unde ait sanctus Propheta: Nam etsi ambulavero in medio umbrae mortis, non timebo mala; quoniam tu mecum es (Psal. XXII, 4) . Quod manifestius Dominus ait de fideli, dicens: Qui autem credit in me, non morietur in aeternum (Joan. XI, 27) . Et licet moriatur, vivet.

PL 17, 729B

それゆえ聖なる預言者は言う。「たとえ私が死の陰のただ中を歩んでも、私は悪を恐れない。汝が私とともにいるからである」(詩篇22:4)。主は信じる者について、さらに明らかに言う。「私を信じる者は、永遠に死なない」(ヨハネ11:27)〔引かれた句はヨハネ11:26〕。たとえ死んでも、生きるであろう。

10

4. Ergo, fratres, cum sanctis martyribus paschae Domini gloriam conferamus: conferamus, inquam, et licet melius noverint omnia, tamen nos illis praedicemus quemadmodum Dominus de sepulcri gremio resurrexerit ad superos.

PL 17, 729B

4. それゆえ、兄弟たちよ、聖なる殉教者たちとともに、主の復活祭の栄光を分かち合おう。私は言う、分かち合おう。彼らのほうがすべてをよく知っているとしても、主が墓のふところからどのようにして上の者たちのもとへよみがえったか、我々が彼らに説こう。

11

Illi nobis revelent quo pacto de inferni profundo remeaverit ad sepulcrum: notum, inquam, nobis faciant quemadmodum in exanime jam corpus et frigidum sese calor insinuaverit, spiritus ingesserit, sanguis infuderit, et gelatas humore venas pristini vigoris pulsus agitaverit; notum, inquam, nobis faciant quemadmodum organum corporis dissipatum in priorem statum nervorum rursus coaptaverit resoluta compago, et harmoniam viscerum jam silentem in veterem concentum Spiritus vivificans animaverit.

PL 17, 729B

彼らには、主がどのようにして冥界の深みから墓へ戻ったかを、我々に示してもらおう。私は言う、すでに命のない冷たい体に、どのように温もりが忍び込み、霊が入り、血が注ぎ込まれ、湿りで凍った血管を、元の力の脈がどのように揺り動かしたかを、我々に知らせてもらおう。また、散らされた体の器官を、解けた継ぎ目がどのように元の状態の筋へふたたび結びつけ、すでに黙していた内臓の調和を、命を与える霊がどのように古い和音へ生かしたかを、私は言う、我々に知らせてもらおう。

12

Sacerdotes ergo praedicent, quae Salvator post resurrectionem mirabilia gesserit ad superos: martyres revelent, quanta in ipsa morte refrigeria operatus sit in defunctis.

PL 17, 729C

それゆえ、祭司〔sacerdos〕たちは、救い主が復活のあと、上の者たちのもとでどんな驚くべき業を行ったかを説け。殉教者たちは、救い主が死そのものの中で、死者たちにどれほどの安らぎを与えたかを示せ。

Sermo LXII. De bellico tumultu, seu pro communi martyrum

第62説教 戦の騒乱について、すなわち殉教者たちの共通の祝日のためにPL 17, 730A
1

1. Movet fortasse vos, fratres, quod tumultus bellorum et incursiones praeliorum fieri audimus assidue: et cur nostris temporibus fiant, dilectionem vestram fortasse plus moveat.

PL 17, 730A

1. 兄弟たちよ、戦いの騒乱や戦闘の襲来がひっきりなしに起こると我々が聞くことが、諸君を動揺させているかもしれない。そして、なぜ我々の時代にそれが起こるのかということが、諸君の愛〔聞き手への敬称〕をいっそう動揺させるかもしれない。

2

Sed haec causa est, quia quanto magis proximi sumus mundi excidio, tanto magis regno sumus proximi Salvatoris.

PL 17, 730A

しかし、その理由はこうである。この世界の滅びに近づけば近づくほど、我々は救い主の国にそれだけ近づいているのである。

3

Ipse enim Dominus ait, quod in novissimis diebus: Exsurget gens adversus gentem, et regnum adversus regnum (Marc. XIII, 8) ; et alibi: Cum videritis bella, et terrae motus, et fames, scitote quoniam in proximo est regnum Dei (Matth. XXIV, 33) .

PL 17, 730A

主自身が、終わりの日々について言っている。「民は民に、国は国に逆らって立ち上がる」(マルコ13:8)。また別の所でも言う。「戦いと地震と飢饉を見るとき、神の国が近いことを知れ」(マタイ24:33)。

4

Ergo vicinitas ista bellorum vicinum magis nobis Christum esse demonstrat. Atque ideo venientem adversarium timere non debeo, quia per haec signa venire potius intelligo Salvatorem; quamvis enim iste metum incutiat temporalem, ille tamen salutem deserit sempiternam.

PL 17, 730A

それゆえ、戦いのこの近さは、キリストが我々にいっそう近いことを示している。だから、来る敵を私は恐れるべきではない。これらの徴によって、むしろ救い主が来ると私は悟るからである。敵はたしかに一時の恐れを植えつけるが、救い主は永遠の救いを〔底本は deserit(見捨てる)。ミーニュの脚注によれば写本も諸版も deserit で、defert(もたらす)は推測にすぎない。救い主が永遠の救いを見捨てるのでは文意が通らないので、defert と推して読んだ〕もたらすのである。

5

Potens est autem idem Dominus, ut et hostilem a nobis repellat pavorem, et suam nobis praesentiam largiatur. 2. Per hos igitur bellorum tumultus mundi quoddam significatur excidium; futurum enim judicium haec inquietudo praecedit.

PL 17, 730B

しかも、同じ主は、敵の恐怖を我々から追い払い、自分の臨在を我々に与えることができる。2. それゆえ、これらの戦いの騒乱によって、世界のある滅びが示されている。この不穏は、来たるべき裁きに先立つからである。

6

Est autem quoddam commonitionis indicium Dei, videre quod metuas; ut possis intelligere plus superesse, quod metuas. Dum enim cauti sumus ad ea, quae cernimus, cautiores ad illa efficimur, quae speramus.

PL 17, 730B

あなたが恐れるものを見ることは、神の警告のしるしである。あなたが恐れるべきものがさらに残っていると悟りうるためである。実に、目に見えるものに用心深くなるとき、我々は望むものに対していっそう用心深くなる。

7

Vir autem sapiens his actibus terrenis instruitur, quemadmodum futuri saeculi debeat declinare judicium; dum enim perspicit in hac communi perturbatione primores viros tuitiones in moenibus praeparare, ipse admonetur quemadmodum in futura eversione mundi defensionem christianis praeparet animabus.

PL 17, 730B

賢い人は、こうした地上の出来事から、来たるべき世の裁きをどう避けるべきかを教えられる。この共通の混乱のなかで、有力者たちが城壁に防備を整えるのを見て、自分は来たるべき世界の崩壊に際して、キリスト教徒の魂のための防御をどう整えるべきかを諭されるのである。

8

Cernimus armari civitatis portas, debemus etiam prius in nobis portas armare justitiae; sunt enim portae justitiae, de quibus sanctus Propheta dixit: Aperite mihi portas justitiae, et reliqua (Psal. CXVII, 19) .

PL 17, 730C

我々は、都市の門が武装されるのを見る。我々もまず、自分のうちに正義の門を武装せねばならない。聖なる預言者が語った、正義の門があるからである。「私のために正義の門を開け」、また以下のとおり(詩篇117:19)。

9

Tunc autem civitatis porta munita esse poterit, si prius in nobis portae justitiae muniantur. Caeterum nihil prodest muros munire propugnaculis, et Deum provocare peccatis.

PL 17, 730C

都市の門が堅固になりうるのは、まず我々のうちに正義の門が堅固にされたときである。実際、城壁を砦で固めながら神を罪で怒らせることには、何の益もない。

10

Illa enim constituitur ferro, saxis et sudibus: haec armatur misericordia, innocentia, castitate: illa telorum multitudine custoditur, haec orationum frequentia defenditur.

PL 17, 730C

あの門は鉄と石と杭で築かれる。この門は慈しみと潔白と貞潔で武装される。あの門は矢の多さで守られ、この門は祈りの頻繁さで守られる。

11

Et ad plenam tuitionem urbium portas principum solent signa praecedere: animarum autem nostrarum portas signum Salvatoris anticipet.

PL 17, 730D

都市を完全に守るために、将軍たちの旗が都市の門に先立つのが常である。我々の魂の門にも、救い主の印が先立つようにせよ。

12

3. Ergo, fratres, propter futurum mundi judicium armis nos coelestibus muniamus, accingamur lorica fidei, salutis galea protegamur, verbo Dei velut spiritali gladio defendamur; qui enim his armis instructus fuerit, nec praesentem perturbationem metuit, nec futurum judicium pertimescit (I Reg. XVII, 50) .

PL 17, 730D

3. それゆえ、兄弟たちよ、来たるべき世界の裁きのために、天の武具で自分を固めよう。信仰の胸甲を帯び、救いの兜で身を守り、霊の剣のような神の言葉で自分を守ろう。これらの武具を備えた者は、現在の混乱も恐れず、来たるべき裁きをも恐れない(サムエル記上17:50)〔この引照は、次の節のダビデがゴリアトを倒した話を指すらしい〕。

13

Siquidem sanctus David hac devotione protectus, Goliam illum fortissimum armatum etiam inermis occiderit, et virum bellicosum munitionibus undique circumseptum sola fidei virtute prostraverit.

PL 17, 731A

実に、聖なるダビデはこの献身に守られて、武装した最強のゴリアトを、自分は武器なしで殺した。そして、四方を防備で囲まれた戦士を、信仰の力だけで打ち倒したのである。

14

Cum enim sanctus David non operiretur galea, non praecingeretur gladio, non lancea uteretur; occidit autem illum non telo ferreo, sed gladio spiritali. Quamvis enim inermis oculis hominum videretur, satis tamen erat gratia divinitatis armatus.

PL 17, 731A

すなわち、聖なるダビデは、兜をかぶらず、剣を帯びず、槍を用いなかった。それなのに、鉄の矢ではなく、霊の剣で彼を殺した。人の目には武器なしと見えたが、神性の恩寵で十分に武装していたのである。

15

Verum ipse spiritalis gladius non fuit gladius; non enim gladio Golias, sed lapide prostratus occubuit.

PL 17, 731A

だが、その霊の剣は剣ではなかった。ゴリアトは剣によってではなく、石によって打ち倒されて横たわったからである。

16

Legimus in Scripturis lapidis vocabulo Christum figuraliter designari, sicut ait propheta: Lapidem quem reprobaverunt aedificantes, hic factus est in caput anguli (Psal. CXVII, 22) . Igitur cum lapide Golias percutitur, Christi virtute prosternitur.

PL 17, 731A

我々は聖書で、石という語によってキリストが象りとして示されていると読む。預言者が言うとおりである。「建てる者たちが捨てた石が、隅の親石となった」(詩篇117:22)。それゆえ、ゴリアトが石で打たれるとは、キリストの力で打ち倒されることである。

17

Et in qua tandem corporis parte percutitur? In fronte scilicet; gentilis enim et sacrilegus homo ibi percutitur a Christo, ubi deerat Christus: et ibi infertur ei mortis exitium, ubi signum salutis non invenitur.

PL 17, 731B

では、体のどの部分が打たれたのか。額である。異邦人であり、神を瀆す者は、キリストがいなかった所で、キリストに打たれる。救いの印が見いだされない所に、死の滅びが加えられるのである。

18

Quamvis enim esset Golias undique armorum protectione munitus, frons tamen ejus patebat ad mortem; quia signaculum Salvatoris non gestabat. Atque ideo ibi perimitur, ubi nudus a Dei gratia reperitur. 4. Haec autem in figura facta esse nemo est, qui nesciat.

PL 17, 731B

ゴリアトは四方を武具の守りで固められていたが、額だけは死に開かれていた。救い主の印を帯びていなかったからである。だから、神の恩寵を欠いたと見いだされた所で、命を奪われるのである。4. これが象りとして行われたことを知らない者はない。

19

Nam et David armorum indumentis sese ante praecinxerat (I Reg. XVII, 39) : sed cum esset in iis gravis et impeditus, ita ut ambulare vix posset, eadem sine cunctatione projecit, significans arma illa hujus mundi vana et luxuriosa esse opera, in quibus qui sese permiscere voluerit, tamquam gravis et gradiendi ad coelum cursum liberum non habebit.

PL 17, 731B

実に、ダビデも先に武具の衣を身に帯びていた(サムエル記上17:39)。だが、それを着て重く、動きにくく、ほとんど歩けないほどだったので、ためらわずに投げ捨てた。それは、この世界の武具がむなしく奢侈な業であることを示している。そこに混ざろうとする者は、重くなり、天に向かって歩む自由な走りを持てないであろう。

20

Simul et illud nos docuit, quod non in armis tantum speranda victoria est, sed in nomine Salvatoris oranda.

PL 17, 731C

同時に、ダビデは我々にこのことをも教えた。勝利は武器にだけ期待すべきではなく、救い主の名によって祈り求めるべきなのである。

Sermo LXIII. De servo centurionis in Evangelio in dedicatione basilicae

第63説教 福音書の百人隊長の僕について——聖堂の献堂にあたってPL 17, 731D
1

1. Legimus in sancto Evangelio, cum centurionis cujusdam servus, qui erat illi pretiosior, gravi paralysis aegritudine laboraret, et per seniores Judaeorum ille centurio rogaret Salvatorem ut ejus doloribus mederetur ( erat enim, ut ait Scriptura (Luc. VII, 2 et seq.) , moriturus ), inter caetera ad majorem commendationis gratiam seniores Judaeorum dixisse Domino: Dignum est ut hoc illi praestes; diligit enim gentem nostram, et Synagogam ipse aedificavit nobis (Ibid., 4) .

PL 17, 731D

1. 我々は聖なる福音書で読む。ある百人隊長の僕で、彼にとってとりわけ大切な者が、麻痺の重い病に苦しんでいた。百人隊長はユダヤ人の長老たちを通じて、その痛みを癒やしてくれるよう救い主に願った(聖書が言うとおり、その僕は死にかけていた)(ルカ7:2以下)。そのとき、長老たちは、いっそう推薦を厚くしようとして、ほかのこともあるなかで、主にこう言った。「この者にこれをかなえてやるのはふさわしいことである。彼は我々の民を愛し、会堂を自分で我々のために建ててくれたからである」(ルカ7:4)。

2

Si ergo commendatur Domino, qui aedificavit Synagogam, quanto est commendatior, qui aedificavit Ecclesiam! Et si is meretur gratiam, qui impietatis receptaculum praestitit; quanto majorem meretur gratiam, qui religioni domicilium praeparavit!

PL 17, 732A

会堂を建てた者が主に推薦されるのなら、教会を建てた者は、どれほどいっそう推薦されることか。また、不敬虔の宿り場を提供した者が恩寵に値するなら、信仰の住まいを備えた者は、どれほど大きな恩寵に値することか。

3

Et si ille coelesti misericordia visitatur, qui construxit locum, ubi Christus semper negatur; quanto magis visitandus est, qui fabricari fecit tabernaculum, ubi Christus quotidie praedicatur!

PL 17, 732A

また、キリストがつねに否定される場所を築いた者が天の慈しみに訪れられるなら、キリストが日ごとに宣べ伝えられる幕屋を造らせた者は、どれほどいっそう訪れられるべきか。

4

2. In centurione enim Dominus non quid operis fecerit, sed qua mente operatus sit, comprobavit. Nam qui id temporis quo nondum christiani erant, sollicite Synagogam fecit: si fuissent utique christiani, intelligitur quod multo sollicitius fecisset Ecclesiam.

PL 17, 732A

2. 主は百人隊長において、彼がどんな業をしたかではなく、どんな精神で行ったかを認めたのである。まだキリスト教徒でなかったその時代に、熱心に会堂を造った者は、もしキリスト教徒であったなら、はるかに熱心に教会を造ったであろうと解される。

5

Sed tamen licet Synagogam aedificet, Christum praedicat; in ipso enim opere commonet pharisaeos debere illos suscipere Salvatorem: et demonstrat propterea se tabernaculum amplius addidisse, ut multipliciter ibi Domini gloriam loquerentur.

PL 17, 732A

しかし、会堂を建てながらも、彼はキリストを説いている。その業そのものにおいて、ファリサイ派の人々に、救い主を受け入れるべきだと戒めているからである。そして、幕屋をさらに加えたのは、そこで人々が幾重にも主の栄光を語るためであったと示している。

6

Si enim credit in Christum conditor Synagogae, multo magis credere debet habitator ipsius Synagogae.

PL 17, 732B

会堂を築いた者がキリストを信じるのなら、その会堂に住む者は、はるかに信じるべきである。

7

3. Centurio ergo si justificatus est propter opus fragile vel terrenum, justificandus plane vir clarissimus et providentissimus Comes noster, propter opus tam perpetuum vel coeleste: qui comes sicut est centurione dignitate potior, ita et fide debet esse devotior.

PL 17, 732B

3. それゆえ、百人隊長がもろく地上の業のゆえに義とされたのなら、我々のいとも高貴で、いとも思慮深い伯〔comes〕は、これほど永続する、天の業のゆえに、まさに義とされるはずである。その伯は、位において百人隊長にまさるように、信仰においてもいっそう献身的であるべきである。

8

Sapiens vir et religiosus comes, qui quantum in bello imperatori militat, tantum et in pace militat Salvatori: et quantum festinat de hostium manibus captivos eruere, tanto magis festinat a diaboli se sacrilegio liberare.

PL 17, 732B

賢く、敬虔な伯は、戦いにおいて皇帝のために戦うだけ、平和においても救い主のために戦う。捕らわれた者たちを敵の手から救い出そうと急ぐだけ、悪魔の瀆神から自分を解き放つことにいっそう急ぐ。

9

Ibi inimicos terreni regis interficit, hic adversarios Domini coelestis insequitur: ibi barbaros vincit, hic daemones. Sapiens, inquam, qui sicut comes imperatoris est, ita et comes Christi esse desiderat.

PL 17, 732C

かの地では地上の王の敵を討ち、ここでは天の主の敵を追う。かの地では蛮族に勝ち、ここでは悪霊に勝つ。私は言う、賢い者は、皇帝の伯であるように、キリストの伴侶〔comes〕であることをも望む。

10

Nam bene utique et religiose agendo, dignitatem suam cupit esse perpetuam, secundum quod scriptum est in propheta: Et vos, o boni reges, bonas facite vias vestras et studia vestra, et audite vocem Domini Dei vestri; et poenitebit Dominum mali, quod locutus est adversus vos (Jerem. XXVI, 13) .

PL 17, 732C

実に、善く敬虔に行うことで、自分の位が永続することを願うのは、預言者に書かれているとおりである。「汝ら善き王たちよ、汝らの道と汝らの務めを善いものとせよ。汝らの神である主の声を聞け。そうすれば、主は、汝らに向けて語った悪を悔いるであろう」(エレミヤ26:13)。

11

4. Ergo cum centurio rogaret Dominum, ut de morte erueret aegrotantem, et vellet Dominus ad domum centurionis pergere, in qua servulus decumbebat, ait centurio: Domine, non sum dignus ut intres sub tectum meum.

PL 17, 732C

4. それゆえ、百人隊長が主に、病む者を死から救い出してほしいと願い、主が、若い僕の臥している百人隊長の家に行こうとしたとき、百人隊長は言った。「主よ、私は、汝が私の屋根の下に入るにふさわしくない」。

12

Excusat igitur centurio, et ne sub tectum ejus ingrediatur Dominus, indignum se dicit. Ecce dignus est comes noster, sub cujus tectum hodie Salvator ingreditur.

PL 17, 732D

このように百人隊長は辞退し、主が自分の屋根の下に入らないようにと、自分をふさわしくないと言う。見よ、我々の伯はふさわしい。今日、救い主はその屋根の下に入るのである。

13

5. Videamus ipsa centurionis excusatio quam habeat gratiam; ait enim: Domine, non sum dignus ut intres sub tectum meum: sed dic tantum verbo, et sanabitur puer meus (Matth. VIII, 8) . O fides christiana, quae cum humilitate totum impetrare consuesti.

PL 17, 732D

5. 百人隊長の辞退そのものにどんな魅力があるか、見よう。彼は言う。「主よ、私は、汝が私の屋根の下に入るにふさわしくない。ただ言葉で言え。そうすれば私の僕は癒やされる」(マタイ8:8)。おお、キリスト教の信仰よ、へりくだりをもって、すべてを得ることに慣れている信仰よ。

14

Ecce religiosus centurio ad accipiendam salutem dignior fit, dum se profitetur indignum: et dum aedes suas injuriosas putat, magis eas honorificas fecit et gratas Magnae enim et perfectae fidei vir, qui intelligeret Christum Dominum coelorum esse, dum verebatur ne hospitii sui eum angusta non acciperent.

PL 17, 732D

見よ、敬虔な百人隊長は、自分をふさわしくないと告白することで、救いを受けるにいっそうふさわしくなる。自分の家を侮辱的なものと思うことで、かえって家を名誉あるもの、好ましいものにした。〔ミーニュは gratas の後に句点を刷る(gra-|tas. と欄をまたぐ)。翻刻はこの句点を落としているが、訳はミーニュに従ってここで切る〕彼は大いなる完全な信仰の人であって、キリストが天の主であると悟りながら、自分の宿の狭さが主を受け入れないのではないかと恐れたのである。

15

Ergo contradicente centurione, non pergit ad domum Dominus. Non pergit Dominus, sed pergit Domini medicina: non visitat aegrum Salvator, sed visitat sanitas Salvatoris. 6. De fratribus vero nostris sanctis viris Vitalino et Maiano quid dicam?

PL 17, 733A

こうして、百人隊長が異を唱えるので、主は家に行かない。主は行かないが、主の薬は行く。救い主は病人を訪ねないが、救い主の癒やしが訪ねる。6. 我々の兄弟である聖なる人々、ウィタリヌスとマイアヌスについて、私は何を言おうか。

16

Scio illos gloriam ab hominibus non quaerere, nisi a solo Deo: sed tamen laudem eorum etsi ego taceam, ipsa opera loquuntur; ad ipsorum enim laudem pertinet, quidquid in aliis paulo ante laudavimus.

PL 17, 733A

彼らが人から栄光を求めず、ただ神からのみ求めることを、私は知っている。だが、私が黙していても、彼らの称賛は、その業そのものが語る。先ほど我々が他の人々について称えたことは、すべて彼らの称賛にも属するからである。

17

Nam hoc tabernaculum etsi plurimi construxerunt, hi tamen sumptu operati sunt uno assensu. Et quo tandem sumptu, cum sint in saeculo mediocres et tenues? Illo scilicet, de quo ait Apostolus: Abundantia fidei, et divitiis simplicitatis (II Cor. VIII, 2) .

PL 17, 733A

この幕屋を築いたのは多くの人であったが、この人々は、一つの同意をもって費用を担った。しかも、どんな費用でか。彼らはこの世では中くらいで、乏しい身であるのに。使徒が言う、あの費用である。「信仰の豊かさと、素朴さの富」(二コリント8:2)。

18

Est enim sanctis viris semper dives ipsa paupertas. Unde credo hos beatos hanc Ecclesiam non minus orationibus, quam impendiis fabricasse; sic enim oportebat ut opus Christi precibus magis cresceret, quam caementis.

PL 17, 734A

聖なる人々にとって、貧しさそのものはつねに富である。それゆえ私は、この福なる人々が、この教会を、費用だけでなく祈りによっても築いたと信じる。キリストの業は、石材よりも祈りによって成長するのが当然だからである。

19

Totam enim substantiam et in hujus facturam operis expenderunt, et ipsis certe nihil deest. Ipsa plane est, sicut diximus, dives locuplesque paupertas, quae expendit omnia, et possidet omnia.

PL 17, 734A

彼らは全財産を、この業の建造にも費やし、それでも彼らには確かに何も欠けていない。まさしく、我々が言ったように、すべてを費やし、すべてを持つ、豊かで富んだ貧しさである。

20

Sed haec a Deo benedicta est, sicut illa vidua, de qua dicit Dominus in Evangelio: Mulier haec vidua pauper plus quam omnes misit; nam omnes hi ex abundanti sibi miserunt in munera Dei, haec autem totum victum suum, quem habuit, misit.

PL 17, 734A

だがこの貧しさは、神に祝福されている。主が福音書で言う、あのやもめのようにである。「この貧しいやもめは、誰よりも多く入れた。ほかの者たちは皆、有り余るなかから神への献げ物に入れたが、この女は、持っていた生活費の全部を入れた」。