Prooemium
冒頭 (Prooemium)PL 17, 183BPraecepto Domini admonitus Apostolus resedit apud Corinthios annum unum et menses sex, docens inter eos verbum Dei. Hinc est unde magna cum fiducia et charitatis affectu agit cum eis, aliquando commonens, aliquando arguens, aliquando blandiens, ut filios.
PL 17, 183B〔序〕主の命令に促されて、使徒はコリントの人々のもとに一年と六か月とどまり、彼らのあいだで神の言葉を教えた。それゆえ、彼は大いなる確信と愛の情をもって彼らに語りかけ、あるときは諭し、あるときは責め、あるときは子らに対するようになだめている。
Nam multae causae sunt, propter quas scribit ad eos. Quarum prima haec est, quod more haereticorum dissentientes ab invicem, hominibus devoti, Paulini, et Petriani, et Apolloniaci dici volebant, non christiani: quod valde exprobrat Apostolus.
PL 17, 183B実に、彼が彼らに書き送る理由は多い。その第一はこうである。異端者たちのように互いに分裂し、人々に心酔して、キリスト教徒ではなく、パウロ派、ペトロ派、アポロ派と呼ばれることを望んでいた。使徒はこれを強く非難している。
Erant tamen inter eos, qui ab his dissentirent, Christo soli dicati. Secunda haec est, quia eloquentia delectari coeperant et terrena philosophia; ut sub nomine Christi, iis imbuerentur, quae contraria sunt fidei.
PL 17, 183Bしかし彼らのうちには、これらの者たちと意見を異にして、ただキリストにのみ献身する者たちもいた。第二はこうである。彼らは雄弁と世の哲学を喜びはじめていた。そのため、キリストの名のもとで、信仰に反するものを吹き込まれるに至っていた。
Tertia, eo quod inflati essent, quod non iret ad illos Apostolus. Quarta, propter fornicatorem, quem inter se esse patiebantur. Quinta, ut commoneret de praeterita epistola, quam ante hanc quae prima dicitur, scripserat.
PL 17, 183C第三は、使徒が彼らのもとに行かなかったことで、彼らが思い上がっていたことである。第四は、彼らが自分たちのあいだにいることを放置していた不品行の者のためである。第五は、第一と呼ばれるこの手紙より前に書いた、以前の手紙について思い起こさせるためである。
Sexta, quia invicem sibi injurias et fraudes facere coeperant, et infidelium potius examina requirebant. Septima causa est, in qua designat licere sibi sumptus accipere, sed contemnere; ne forma esset rapacibus pseudoapostolis.
PL 17, 183C第六は、彼らが互いに不正と詐欺を働きはじめ、むしろ信者でない者たちの審理を求めていたからである。第七の理由は、使徒が、自分には生活費を受け取る権利があることを示しつつ、それを退けていることである。それは貪欲な偽使徒たちの手本とならないためであった。
Octava vero est, ut respondeat epistolae illorum; perturbari enim coeperant ab haereticis de matrimoniis. Nona est, in qua declarat sic debere unumquemque manere, ut credidit. Decima autem de virginibus, eo quod nihil sit sibi praeceptum. Et reliquae sunt causae, quae in corpore videbuntur.
PL 17, 183C第八は、彼らの手紙に答えるためである。彼らは結婚について異端者たちに惑わされはじめていたのである。第九は、各人は信じたときのままでとどまるべきことを明らかにする箇所である。第十は、おとめについてであり、これについては自分に命令がないということである。そして、そのほかの理由は本文の中で見られるであろう。
Caput I
第I章PL 17, 183D(Vers. 1.) Paulus vocatus apostolus Christi Jesu per voluntatatem Dei. Ad Romanos aliter coepit; quia altera causa est: his vero apostolum se esse Christi Jesu Dei voluntate scribit; quia omnia quae egit, Filii Dei egit voluntate, qui dixit ad eum: Vade, ego longe ad gentes mittam te (Act. XXII, 21) .
PL 17, 183D(第1節)「神の意志によってキリスト・イエスの使徒に召されたパウロ」。ローマの人々への手紙では違う始め方をした。理由が別だからである。この人々には、自分が神の意志によるキリスト・イエスの使徒であると書く。自分が行ったことはすべて神の子の意志によって行ったからであり、その子が彼に言った。「行け。私は遠く異邦人のもとへ汝を遣わす」(使徒言行録22:21)。
Hinc vocatus est Apostolus, hoc est, Dei voluntate missus ad gentes. Per quod etiam tangit illos, quos neque Christus miserat, neque verum erat, quod dicebant.
PL 17, 183Dここから、使徒は召された者となった。すなわち、神の意志によって異邦人のもとへ遣わされた者となった。これによって彼は、キリストが遣わしたのでもなく、彼らの言うことが真実でもなかった者たちをも突いている。
Deum enim et Christum ideo frequenter nominat, ut Christum Deum non ipsum Patrem ostendat, sed esse Christum Filium, esse et Deum Patrem, non unionem; cum ostenditur Filium dici.
PL 17, 183D彼が神とキリストをたびたび名指すのは、神であるキリストが父自身ではなく、キリストは子であり、神は父であって、両者の合一〔unio。父と子を一者とみなす立場を言うと取った〕ではないことを示すためである。子と呼ばれることが示されているからである。
Multae enim sectae emerserant, quae Evangelium Christi pro sensus sui arbitrio asserebant, ex quibus rami aridi exstant nunc usque, quarum assertores Ecclesias evertebant.
PL 17, 184B実に、多くの党派が現れ、キリストの福音を自分たちの思いのままに主張していた。それらから枯れ枝が今に至るまで残っており、その主張者たちは諸教会を覆していた。
Hinc Apostolus omnia, quae haeresibus contraria sunt, ponit: ac se verum praedicatorem per id quod a Christo Dei voluntate missus est, asseverat.
PL 17, 184Bそれゆえ使徒は、異端に反することをすべて述べ置き、神の意志によってキリストから遣わされたことをもって、自分が真の宣教者であると断言する。
(Vers. 2.) Et Sosthenes frater. Etiam istum sua commendat societate. Ecclesiae Dei, quae est Corinthi, sanctificatis in Christo Jesu. Propterea Ecclesiae scribit, quia adhuc singulis Ecclesiis rectores non erant constituti.
PL 17, 184B(第2節)「および兄弟ソステネ」。彼はこの者をも、自分との交わりによって推薦している。「コリントにある神の教会に、キリスト・イエスにおいて聖とされた者たちに」。教会に宛てて書くのは、まだ個々の教会に指導者が立てられていなかったからである。
Et cum in multis arguat eos, ait: Sanctificatis in Christo Jesu. Sed ideo quia regenerati in Christo sanctificati sunt: post autem coeperant male conversari; ut ostenderet omnem Ecclesiam sanctificatam fuisse in Christo, sed quosdam illorum prava doctrina pseudoapostolorum aversos a traditione veritatis.
PL 17, 184B彼は多くの点で彼らを責めているのに、「キリスト・イエスにおいて聖とされた者たちに」と言う。それは、キリストにおいて新たに生まれて聖とされたからである。ところがのち、彼らは悪しく振る舞いはじめた。これは、教会全体がキリストにおいて聖とされていたが、その中のある者たちは偽使徒たちの邪な教えによって真理の伝承から背を向けたことを示すためである。
Vocatis sanctis. Hoc est, vocati estis, ut sancti sitis: quod est, ut non recedatis a regula sanctificationis. Cum omnibus qui invocant nomen Domini Jesu Christi, in omni loco ipsorum et nostro.
PL 17, 184C「召された聖なる者たちに」。これは、諸君は聖なる者となるために召されたということであり、すなわち、聖とされることの規範から離れないためである。「主イエス・キリストの名を呼び求めるすべての者たちとともに、彼らと我々のあらゆる場所において」。
Id est, cum Judaeis veris jungit et gentes, quia salus ex Judaeis est; ut in omni loco ubi gentes, quae invocant nomen Domini nostri Jesu Christi: et ubi Judaei supra memorati sunt, similiter sunt omnes unum.
PL 17, 184Cすなわち、彼は真のユダヤ人たちに異邦人をも結びつけている。救いはユダヤ人から来るからである。こうして、我々の主イエス・キリストの名を呼び求める異邦人のいるあらゆる場所でも、先に述べたユダヤ人たちのいる場所でも、皆が同じように一つである。
Pseudoapostoli enim, qui nomen Christi per prudentiam mundi praedicabant, id est, admixta philosophia, veterem legem et prophetas reprobabant; negabant enim Christum vere crucifixum, sed tantum visum crucifigi, sicut Marcion et Manichaeus.
PL 17, 184C偽使徒たちは、キリストの名を世の思慮によって、すなわち哲学を混ぜて宣べ伝え、古い律法と預言者たちを退けていたからである。彼らは、キリストが真に十字架につけられたことを否定し、十字架につけられたように見えただけだと言っていた。マルキオンとマニがそうである。
Unde Apostolus: Nos autem, inquit, praedicamus Christum crucifixum (I Cor. I. 23) . Neque carnis resurrectionem fatebantur, quod propheta Esaias clamat, dicens: Qui in monumentis sunt resurgent (Esai. XXVI, 19) .
PL 17, 184Dそれゆえ使徒は言う。「しかし我々は、十字架につけられたキリストを宣べ伝える」(一コリント1:23)。また彼らは肉の復活も認めなかったが、これは預言者イザヤが叫んでいることである。彼は言う。「墓の中にいる者たちは復活する」(イザヤ26:19)。
(Vers. 3.) Gratia vobis et pax a Deo Patre nostro, et Domino Jesu Christo. Ne, quia dixerat: Qui invocant nomen Domini nostri Jesu Christi; Patris aut nomen aut donum tacuisse videretur, et suspicionem forte aut occasionem daret unionis; docet quidem Christum rite invocandum, sed omnem gratiam esse Patris; ut et duos, qui unum sunt per divinitatem, ostenderet, et Patris auctoritatem praeferret.
PL 17, 184D(第3節)「我々の父なる神と主イエス・キリストから、恩寵と平和が汝らにあるように」。「我々の主イエス・キリストの名を呼び求める者たち」と言ったために、父の名あるいは賜物について黙っていたと見られ、あるいは合一〔unio〕の疑いまたは口実を与えることになるといけないので、彼は、キリストは正しく呼び求められるべきであるが、すべての恩寵は父のものであることを教える。それは、神性によって一つである二者を示し、かつ父の権威を前に置くためである。
(Vers. 4.) Gratias ago Deo meo semper pro vobis. Quamquam omnibus in Ecclesia scribat, sed ita significat, cum aliquando corripit, aliquando laudat, ut unusquisque cum epistola legitur, intelligat quid pro se, quid adversum se dicatur.
PL 17, 185A(第4節)「私は汝らのために、常に私の神に感謝する」。彼は教会のすべての人に書いているが、あるときは咎め、あるときは称賛しつつ、そのように示している。それは、手紙が読まれるとき、各人が、自分のために何が言われ、自分に反して何が言われているかを悟るためである。
In una enim plebe duobus populis scribit, ut cum arguit, qui male versantur, sciant sibi haec scripta: similiter et cum laudat, sciat qui in regula manet, ad se haec dici. Ideoque inquit:
PL 17, 185A彼は一つの民衆のうちの二つの民に宛てて書いているからである。それは、責めるとき、悪しく振る舞っている者たちが、これは自分たちに書かれたものだと知り、同じく称賛するとき、規範にとどまっている者が、これは自分に言われていると知るためである。それゆえ彼は言う。
Gratias ago Deo meo semper pro vobis super gratia Dei, quae data est vobis in Christo Jesu.
PL 17, 185A「私は汝らのために、キリスト・イエスにおいて汝らに与えられた神の恩寵のゆえに、常に私の神に感謝する」。
Datam dicit gratiam a Deo in Christo Jesu, quae gratia sic data est in Christo Jesu; quia hoc constitutum est a Deo, ut qui credit in Christum, salvus sit sine opere: sola fide gratis accipit remissionem peccatorum.
PL 17, 185A彼は、恩寵がキリスト・イエスにおいて神から与えられたと言う。その恩寵がキリスト・イエスにおいてこのように与えられたのは、キリストを信じる者は業なしに救われ、信仰のみによって無償で罪の赦しを受けると、神が定めたからである。
(Vers. 5.) Quia in omnibus ditati estis in ipso, in omni verbo, et in omni scientia. Hoc significat, quia in accepta gratia, et in verbo veritatis doctrinae scientiam spiritalem assecuti permanserunt; ideoque gratias agit in his Deo.
PL 17, 185B(第5節)「それは、汝らがあらゆる点で、あらゆる言葉とあらゆる知識において、彼にあって富まされたからである」。これは、彼らが受けた恩寵のうちに、また真理の教えの言葉のうちに、霊的な知識を得てとどまったということを示している。それゆえ彼は、これらのことについて神に感謝する。
(Vers. 6.) Sicut testimonium Christi confirmatum est in vobis. Testimonium Christi confirmatum est in his; quia roborati in fide, nihil de hominibus sperabant: sed omnis spes illorum in Christo erat, nullis voluptatis illecebris capti.
PL 17, 185B(第6節)「キリストの証しが汝らのうちに確かにされたとおりに」。キリストの証しは彼らのうちに確かにされた。信仰において強められて、人間には何も望まず、彼らの望みはすべてキリストにあり、快楽のいかなる誘惑にもとらわれなかったからである。
(Vers. 7.) Ita ut vobis in nullo desit aliqua gratia, exspectantibus revelationem Domini nostri Jesu Christi. Manifestum est hunc exspectare diem judicii, qui circumspectus sollicitus est.
PL 17, 185B(第7節)「それゆえ、我々の主イエス・キリストの現れを待ち望んでいる汝らには、いかなる点でもどんな賜物〔gratia〕も欠けることがない」。裁きの日を待っているのは、用心深く気を配っている者であることは明らかである。
Futurum judicium Dei dicit, in quo Dominus noster revelabitur, tam fidis, quam infidis, ut cognoscant increduli ac sciant verum esse, quod credere noluerunt, et pereant: fidi vero gaudeant plus boni invenientes, quam putaverant.
PL 17, 185C彼は神の将来の裁きのことを言っている。そこで我々の主は、信じる者にも信じない者にも現れ、不信者たちは、信じようとしなかったことが真実であると知り、そして滅びる。信じる者たちは、思っていたよりも多くの善を見いだして喜ぶ。
(Vers. 8.) Qui et confirmabit vos usque ad finem sine crimine in adventu Domini nostri Jesu Christi. Alacri animo confisus de spe illorum securus est; quia inviolati usque ad futurum judicium erunt.
PL 17, 185C(第8節)「彼はまた、我々の主イエス・キリストの来臨のとき、汝らを最後まで罪過なく堅くする」。彼は快活な心で、彼らの望みを確信して安心している。彼らは将来の裁きまで損なわれないからである。
Qui enim inter tot discrimina sensuum, et perturbationes diversitatum immutari minime potuerunt; procul dubio in eodem mansuros se ostendunt.
PL 17, 185C実に、これほど多くの思いの相違と、見解の違いによる混乱のただ中にあっても、まったく変わることがなかった者たちは、疑いなく同じ状態にとどまることを示している。
Cum hos laudat, illos qui in errore pseudoapostolorum depravati fuerant, invitat: dum enim horum fidem praedicat, illos ad poenitentiam vocat.
PL 17, 185C彼はこの者たちを称賛するとき、偽使徒たちの誤りによって堕落していた者たちを招いている。この者たちの信仰を語ることで、あの者たちを悔い改めへ呼んでいるのである。
(Vers. 9.) Fidelis est Deus, per quem vocati estis, in societatem filii ejus Jesu Christi Domini nostri. Quis ambigat de promissis et fide Dei, quia non erit aliter quam dixit, filios nos adoptatos sibi credentes in Christum?
PL 17, 185D(第9節)「神は忠実である。この神によって汝らは、その子、我々の主イエス・キリストとの交わりへと召された」。神の約束と信実〔fides〕について、誰が疑うだろうか。キリストを信じる我々が神の子として迎えられていることは、神が言ったとおりであり、ほかのようにはならないのである。
Hoc enim nobis donat, quod credimus; ut quia credimus Christum Filium esse Dei, hoc nos esse incipiamus, mansuri in eadem dignitate, sicut manet Christus, quem credimus Filium Dei.
PL 17, 185D我々が信じることを、神は我々に与えるからである。我々はキリストが神の子であると信じるゆえに、我々自身もそうであり始め、我々が神の子と信じるキリストがとどまるのと同じように、同じ尊厳のうちにとどまることになる。
Societas enim fraternitas est, ut quomodo fidem Dei incolumem in hac causa nobis futuram ostendit: ita nos non diffidentes et perfidi inveniamur, sed perseverantes in adoptione.
PL 17, 186A交わりとは兄弟関係だからである。神がこの件で、その信実〔fides〕が我々に対して損なわれずにあることを示しているように、我々もまた、不信仰で背信の者と見いだされず、子とされたことにとどまる者と見いだされるべきである。
(Vers. 10.) Obsecro autem vos, fratres, per nomen Domini nostri Jesu Christi, ut id ipsum dicatis omnes. Omnes nunc orat, ut unum sentiant, hoc utique in quo renati Dei filii appellati sunt.
PL 17, 186A(第10節)「兄弟たちよ、私は我々の主イエス・キリストの名によって汝らに願う。汝ら皆が同じことを語るようにと」。今や彼は皆に、一つのことを思うように願っている。すなわち、そのことにおいて新たに生まれ、神の子と呼ばれた、まさにそのことである。
Ad omnem Ecclesiam modo loquitur; ut ii qui dissentire coeperant, reverterentur ad coeptam fidem, quam videbant in his laudari, qui in illa perseverabant.
PL 17, 186A今は教会全体に語っている。それは、意見を異にしはじめた者たちが、初めに始めた信仰に立ち返るためである。彼らは、その信仰が、それにとどまっていた者たちのうちで称賛されているのを見ていたのである。
Et non sint in vobis schismata, sitis autem perfecti in eodem sensu et in eadem scientia. Perfectos vult eos esse in eodem sensu, quem illis tradiderat, ut non discreparent. Ad illorum enim exemplum, quos supra laudat, hos provocat; ut hoc sentiant ac defendant.
PL 17, 186A「また、汝らのあいだに分派があってはならず、汝らは同じ思いと同じ知識において完全であれ」。彼は、彼らが自分の伝えた同じ思いにおいて完全であり、食い違わないことを望む。先に称賛した者たちの模範に倣わせて、この者たちを促し、同じ思いを抱いてそれを守らせるためである。
(Vers. 11.) Perlatum est enim mihi de vobis, fratres, ab iis qui sunt Chloes, quod contentiones inter vos sint.
PL 17, 186B(第11節)「兄弟たちよ、汝らのあいだに争いがあると、クロエに属する者たちから私に伝えられたからである」。
Quamvis eversi fuerant, tamen fratres illos appellat; sicut et in Esaia propheta dicit Deus ad illos, qui secum erant, ut eis qui pseudoprophetis credebant, dicerent: Fratres nostri eritis vos (Esai. LXVI, 5) ; ut per id non dissentirent ab his, quasi fratres.
PL 17, 186B彼らは覆されていたが、それでも彼らを兄弟と呼ぶ。預言者イザヤにおいても、神は自分とともにいる者たちに、偽預言者たちを信じていた者たちにこう言うようにと語っている。「汝らは我々の兄弟となる」(イザヤ66:5)。それは、このことによって、彼らが兄弟として、この者たちと意見を異にしないようにするためである。
Quod autem dicit: Ab iis qui sunt Chloes; aliquibus videntur homines esse manentes et fructificantes in fide Dei: aliquibus videntur locus esse, ut puta si dicatur: Ab iis qui sunt Antiochiae: aliquibus autem videtur feminam fuisse Deo devotam, cum qua multi essent colentes Deum, quibus fides non negaretur; ut quod deferrent de Corinthiis, verum esset, quod contentiones essent inter eos.
PL 17, 186B「クロエに属する者たちから」と彼が言うことについて、ある人々には、神への信仰にとどまって実を結んでいる人々のことと思われ、ある人々には場所のことと思われる。たとえば「アンティオキアに属する者たちから」と言われるのと同じである。またある人々には、神に献身した女がいて、その女のもとに神を崇める多くの者がいて、その者たちの信用が拒まれなかったと思われる。そうであれば、彼らがコリントの人々について伝えたこと、すなわち彼らのあいだに争いがあるということは、真実であったことになる。
Contentiones inter eos esse dixit, ut ostenderet diversitatem mentis illorum de disciplina Dominica. Et quae esset, subjecit, dicens:
PL 17, 186C彼は、彼らのあいだに争いがあると言って、主の教えについての彼らの精神の相違を示した。そして、それが何であるかを、次のように続けた。
(Vers. 12.) . Hoc autem dico, quod unusquisque vestrum dicit: Ego quidem sum Pauli, ego autem Apollo, ego vero Cephae, ego autem Christi. Errorem ostendit, sed auctorum nomina non prodidit; nec enim in loco stabant, sed circumibant ad eversionem simplicium.
PL 17, 186C(第12節)「私が言うのはこのことである。汝らのおのおのが、『私はパウロに属する』、『私はアポロに』、『私はケファに』、『私はキリストに』と言っている」。彼は誤りを示したが、その首謀者たちの名は明かさなかった。彼らは一所にとどまっておらず、素朴な者たちを覆すために巡り歩いていたからである。
Nam hos quos nominat, sine dubio boni erant doctores; sed sub eorum specie falsos apostolos tangit. Si enim in his gloriandum negat, quanto magis in malis doctoribus, quorum doctrinam pravam in subjectis significat!
PL 17, 186C彼が名を挙げる者たちは、疑いなく善い教師たちであったが、その姿のもとで偽使徒たちを突いている。この者たちを誇るべきでないと言うのなら、悪い教師たちについてはなおさらである。彼は、その下に置かれた者たちにおいて〔in subjectis。その名のもとに置かれた者たち、すなわち従う者たちと取った〕、その邪な教えを指しているのである。
Inter eos tamen hos perseverantes designat, qui dicebant se Christi esse, non hominis, quos superius laudat.
PL 17, 186Dしかし、彼らのうちで、自分はキリストに属するのであって人に属するのではないと言っていた、とどまり続ける者たちを指している。先に称賛した者たちである。
(Vers. 13.) Divisus est Christus. Divisum dicit Christum; quia gloriam ejus homines sibi partiti sunt.
PL 17, 186D(第13節)「キリストは分けられた」。彼は、キリストが分けられたと言う。人々がその栄光を自分たちのあいだで分け合ったからである。
Sicut haeretici, qui se aut Photinianos, aut Arianos, aut Cataphrygas, aut Novatianos, aut Donatianos, aut Manichaeos vocari non horrent; ita et Corinthii diversorum haereticorum nominibus subjici coeperant, ut viderentur loco Christi homines venerari: qui dum diversa de Christo accipiunt, dividunt Christum.
PL 17, 186D異端者たちが、自分がフォティヌス派、アレイオス派、カタフリュギア派、ノウァティアヌス派、ドナトゥス派、あるいはマニ教徒と呼ばれることを恐れないように、コリントの人々も、さまざまな異端者たちの名に従属しはじめ、キリストの代わりに人間たちを崇めているように見えた。彼らはキリストについて異なることを受け入れることで、キリストを分けるのである。
Unus enim hominem tantum accipit Christum, alter Deum purum sine homine vel corpore fatetur, alius dicit per prophetas praedictum Christum, alter negat prophetas de Christo locutos.
PL 17, 187A一人はキリストをただの人間として受け入れ、もう一人は人間も体も伴わない純粋な神だと告白し、別の者はキリストが預言者たちによって予告されたと言い、またもう一人は預言者たちがキリストについて語ったことを否定する。
Cum ergo Christus unus sit Deus et homo, isti sibi alius aliud ejus vindicantes, dividunt Christum; et quia sub nomine suo Ecclesias faciunt multas, adjecit:
PL 17, 187Aキリストは神であり人である一人なのに、これらの者はそれぞれ彼について別々のことを自分のものとして主張し、キリストを分ける。また自分の名のもとに多くの教会を作るので、彼はこう付け加えた。
Numquid Paulus crucifixus est pro vobis? Ideo a se coepit, ne forte putaretur aliorum ideo refutare personas, ut suam commendaret. Si enim Christus pro nobis, inquit, mortuus est, quomodo gratiam ejus et beneficium hominibus imputamus ad ejus injuriam?
PL 17, 187A「パウロが汝らのために十字架につけられたのか」。そこで彼は自分から始めた。他の人物たちを退けるのは自分自身を推薦するためだと思われないようにである。彼は言う。「キリストが我々のために死んだのなら、その恩寵と恩恵を、キリストへの侮辱となるように人間たちのものとするのは、どういうことか」。
Aut in nomine Pauli baptizati estis? Si credentes autem, inquit, in Christum baptizamur, ut in nomine ejus justificemur, quid est ut fidei hujus homines nobis auctores faciamus, immemores coeptae credulitatis?
PL 17, 187B「それとも汝らは、パウロの名によって洗礼を受けたのか」。彼は言う。「我々はキリストを信じて洗礼を受け、その名において義とされるのなら、最初に信じたことを忘れて、この信仰の創始者に人間たちを仕立てるのは、どういうことか」。
(Vers. 14-16.) Gratias ago Deo, quod neminem vestrum baptizavi, nisi Crispum et Caium; ne quis dicat quod in nomine meo baptizavi. Baptizavi autem et Stephanae domum: caeterorum nescio si quem alium baptizaverim.
PL 17, 187B(第14–16節)「私は、クリスポとガイオのほかは、汝らの誰にも洗礼を授けなかったことを、神に感謝する。私の名によって洗礼を授けたと誰も言わないためである。私はまた、ステファナの家にも洗礼を授けた。そのほかの者については、ほかに誰かに洗礼を授けたかどうか、私は知らない」。
Gratias agit Deo, quia non multos ex illis baptizavit; ne quia error sub hac re coeperat, ex nomine ejus error esset in plurimis, per hoc arguendos et baptizantes et baptizatos, qui ad injuriam Salvatoris baptismatis ejus gratiam hominibus deputabant, illis dissimulantibus gloriae causa Sic enim erant, sicut nunc Novatiani et Donatiani, qui baptismum sibi vindicant, a nostris baptizatos reprobantes: et baptizati ab his gloriantur in personis eorum.
PL 17, 187B彼が神に感謝するのは、彼らのうちの多くの者に洗礼を授けなかったからである。この件で誤りが始まっていたので、彼の名から誤りが多くの者に生じ、そのことで、救い主への侮辱となるように洗礼の恩寵を人間たちに帰していた、洗礼を授ける者も授けられる者も、責められねばならなくなるからである。洗礼を授ける者たちは栄光のためにそれを見過ごしていた〔底本は gloriae causa の後に区切りが無く、Sic enim と続く。ここで文を切り、前の文の構文は上のように解した〕。実に彼らは、今のノウァティアヌス派とドナトゥス派のようであった。彼らは洗礼を自分たちのものと主張して、我々の側で洗礼を受けた者たちを退け、彼らから洗礼を受けた者たちは、彼らという人物たちを誇る。
Denique Christi nomine abdicato Novatianos et Donatianos vocari se gloriantur. Crispus ergo et Caius Corinthii sunt, quos ad testimonium nominat; quia sic baptizati sunt ab Apostolo, ut nullam illi gloriam ex hac causa dandam assererent.
PL 17, 187C実に、彼らはキリストの名を捨てて、ノウァティアヌス派、ドナトゥス派と呼ばれることを誇る。それゆえ、彼が証人として名を挙げるクリスポとガイオは、コリントの人々である。彼らは使徒から洗礼を受けたが、この件を理由に彼に栄光を帰すべきだとは少しも主張しなかったからである。
Stephanae autem domus primitiae sunt Achaiae, sicut in postrema parte epistolae significat, quibus testimonium dat, quo in ministerium sanctis se constituerant.
PL 17, 187Cステファナの家はアカイアの初穂である。手紙の終わりの部分で示しているとおりである。彼はその者たちについて、聖なる者たちへの奉仕に身を献げたと証言している。
(Vers. 17.) Non enim misit me Christus baptizare, sed evangelizare. Quoniam majus est evangelizare, quam baptizare; ideo non se missum baptizare dicit, sed evangelizare: quia in episcopo omnium ordinationum dignitas est; caput est enim caeterorum membrorum.
PL 17, 187C(第17節)「キリストが私を遣わしたのは、洗礼を授けるためではなく、福音を告げるためだからである」。福音を告げることは洗礼を授けることよりも大きいので、彼は、自分が遣わされたのは洗礼を授けるためではなく福音を告げるためだと言う。すべての叙階の尊厳は司教にあるからである。司教はほかの肢体の頭だからである。
Per quod etiam illos humiliat, quibus illi multum dabant, propterea quod ab illis fuerant baptizati (Act. X, 48) ; ut ex eo scirent non magnum esse baptizare, quia non omnis qui baptizat, idoneus est et evangelizare.
PL 17, 187Dこれによって彼は、洗礼を受けたゆえに彼らが多くを帰していた者たちをも低くしている(使徒言行録10:48)。それは、洗礼を授けることは大したことではないと、そのことから知らせるためである。洗礼を授ける者がみな福音を告げるにも適しているわけではないからである。
Verba enim solemnia sunt, quae dicuntur in baptismate. Denique apostolus Petrus credentem Cornelium cum suis jussit baptizari, nec dignatus est, ministris astantibus, hoc opus facere; si enim defuissent, ipse hoc egisset, necessitate compulsus.
PL 17, 187D洗礼で唱えられる言葉は定式の言葉だからである。実に、使徒ペトロは、信じたコルネリウスを、その家の者たちとともに洗礼を受けさせるよう命じ、奉仕者たちが傍らにいたので、自らこの務めを行うことを良しとしなかった。もし彼らがいなかったなら、必要に迫られて自分でこれを行っただろう。
Quanto ergo melior his sit, quos illi venerabantur, ostendit: et non tamen hoc nomini suo decerni permisit, sciens periculosum esse gloriam Dei nomini hominis vindicare; est enim quasi idololatria.
PL 17, 188Aこうして彼は、自分が、彼らが崇めていた者たちよりどれほど優れているかを示す。しかし、それでもこの栄光を自分の名に帰することを許さなかった。神の栄光を人間の名に主張するのは危険であると知っていたからである。それは偶像崇拝のようなものだからである。
Non in sapientia Verbi, ut non evacuetur crux Christi. Quia praedicatio christiana non indiget pompa et cultu sermonis, ideoque piscatores homines imperiti electi sunt, qui evangelizarent; ut doctrinae veritas ipsa se commendaret, teste virtute; ne hominum versutia et calliditate humanae sapientiae acceptabilis videretur, non veritate, sicut disciplinae ab hominibus inventae, in quibus non ratio, non virtus, sed verborum quaeritur compositio: ac per hoc gloriam suam quaerit, qui fidem Christi verbis exornare vult.
PL 17, 188A「言葉の知恵によってではなく、キリストの十字架が空しくされないためである」。キリスト教の宣教は、見せびらかしと言葉の飾りを必要としない。それゆえ、福音を告げる者として、漁師たち、学のない人々が選ばれた。教えの真理が、力を証人として、自ら自分を推薦するためである。人間の狡猾さと、人間の知恵の巧妙さによって、真理によってではなく受け入れられやすく見える教えとならないためである。人間が考え出した学問がそうであって、そこでは道理でも力でもなく、言葉の組み立てが求められる。したがって、キリストへの信仰を言葉で飾ろうとする者は、自分の栄光を求めているのである。
Obscurat enim illam splendore verborum, ut non illa, sed ipse laudetur; sicut et pseudoapostoli, ne stulti viderentur prudentibus mundi, in sapientia hominum Christum praedicabant duplici genere; ut eloquentiae studerent, et ea quae mundus in nobis stulta judicat, evitarent: ut neque incarnatum Dei Filium, et de Virgine natum docerent, neque carnis futuram resurrectionem; quia mundi istud sapientia et ratio stultum judicat: ac per hoc Apostolus non se in sapientia hominum dicit Christum praedicare; ne evacuetur, inquit, crux Christi; quia qui in sapientia hominis Christum annuntiat, negat veritatem praedicationis, sicut supra memoravi.
PL 17, 188B言葉の輝きによって信仰を暗くし、信仰が称賛されずに自分が称賛されるようにするからである。偽使徒たちもそうであった。世の賢い者たちに愚かと見られないように、人間の知恵によって、二重の仕方でキリストを宣べ伝えた。すなわち、雄弁に励み、世が我々のうちで愚かと判断することを避けた。受肉した神の子がおとめから生まれたことも、将来の肉の復活も教えなかった。世の知恵と道理がそれを愚かと判断するからである。そのため使徒は、自分が人間の知恵によってキリストを宣べ伝えているとは言わない。彼は「キリストの十字架が空しくされないために」と言う。人間の知恵によってキリストを告げ知らせる者は、宣教の真理を否定するからである。先に述べたとおりである。
(Vers. 18.) Verbum enim crucis pereuntibus quidem stultitia est. Manifestum est, quia quibus crux Christi stultitia est, in perditione sunt, inferni enim morte non sunt erepti.
PL 17, 188C(第18節)「十字架の言葉は、滅びる者たちにとってはたしかに愚かさである」。キリストの十字架が愚かさである者たちは、滅びのうちにあることは明らかである。実に彼らは冥界の死から救い出されていないからである。
(Vers. 19.) His autem qui salvi fiunt, virtus Dei est. Non est obscurum quia iis, qui credunt, Dei virtus est; credunt enim non infirmitatem esse crucem Christi, sed virtutem, intelligentes mortem victam esse in cruce: cujus signum qui habent, salvi sunt; quia ab illa teneri non possunt.
PL 17, 188C(第19節)「しかし救われる者たちには、神の力である」〔節の数は刷りのまま。この句は第18節の後半に当たる〕。信じる者たちにとって神の力であることは明白である。彼らは、キリストの十字架が弱さではなく力であると信じ、死が十字架において打ち負かされたと悟っているからである。そのしるしを持つ者は救われている。死に捕らえられることがありえないからである。
Scriptum est enim, in Esaia: Perdam sapientiam sapientium et intellectum prudentium reprobabo (Esai. XXIX, 14) .
PL 17, 188C「イザヤに書かれているからである。『私は賢い者たちの知恵を滅ぼし、思慮深い者たちの理解を退ける』」(イザヤ29:14)。
Perdit sapientiam sapientium, dum quae illa negat posse fieri, facit: et reprobat intellectum prudentium, quando Deum, quem incuriosum dicunt, aggressum probat ea quae stulta putant, ut Dei Filius incarnatus de Virgine crucifigeretur pro humana salute; quod factum vere testatur virtute, non verbis.
PL 17, 188C彼は賢い者たちの知恵を滅ぼす。その知恵が起こりえないと否定することを行うからである。また思慮深い者たちの理解を退ける。彼らが無頓着と言う神が、彼らが愚かと考えることに手を着けたことを証明するときである。すなわち、おとめから受肉した神の子が人間の救いのために十字架につけられたことであり、これが実際に起こったことを、言葉ではなく力が証しする。
(Vers. 20.) Ubi sapiens? ubi scriba? ubi conquisitor hujus saeculi? His dictis tam in Judaeos quam in gentiles invehitur; quia et Judaeorum scribae et Legis doctores Deum Filium habere stultum putant credi. Simili modo et gentes istud risui deputant.
PL 17, 188D(第20節)「賢者はどこにいるのか。律法学者はどこにいるのか。この世の探求者はどこにいるのか」。これを述べて、彼はユダヤ人にも異邦人にも攻撃を向ける。ユダヤ人の律法学者たちも律法の教師たちも、神が子を持つと信じられることを愚かだと考えているからである。同様に、異邦人たちもそれを嘲笑の的とする。
Sed Judaei, quia hoc non tam aperte in Lege significatum est, diffidunt: gentiles vero, quia mundi ratio non istud recipit; nihil enim dicit posse fieri sine commixtione, et stultum judicant.
PL 17, 189Aだが、ユダヤ人たちは、これが律法の中でそれほど明らかに示されていないので、信じない。異邦人たちは、世の道理がこれを受け入れないので、そうする。世の道理は、交合なしには何も起こりえないと言うので、彼らは愚かだと判断するのである。
Conquisitor tamen saeculi hic est, qui constellationibus agi mundum, et duodecim signis ortus et occasus fieri decernit calculis, nihil omnino sine horum motu putans posse fieri.
PL 17, 189Aだが、この世の探求者とはこういう者である。星の配置によって世界が動かされ、十二宮によって、星の昇りと沈み〔ortus et occasus。人の誕生と死とも取れる〕が計算によって起こると定め、これらの動きなしには何も起こりえないと考える者である。
Nonne stultam fecit Deus sapientiam hujus mundi? Stulta est facta sapientia hujus mundi; putans enim se sapere, inventa est imprudens. Quod enim impossibile judicabat possibile declaratum est, Deum incuriosum existimans.
PL 17, 189A「神はこの世の知恵を愚かにしたではないか」。この世の知恵は愚かにされた。自分が賢いと思いつつ、無分別と見いだされたからである。不可能と判断していたことが可能であると明らかにされたのである。神を無頓着と考えていたのに。
Est aliquid hac asseveratione stultius, ut fecisse dicatur mundum, et curam ejus non agere? Ut quid fecit, si non ad illum pertinet, quod fecit?
PL 17, 189A世界を造ったと言われながら、その世話をしないというこの主張より愚かなことがあろうか。造ったものが自分に関わりないのなら、何のために造ったのか。
Sed quia vident quosdam feliciter mundo frui, quosdam deprimi, et bene agentes despici, malevolos gloriari; idcirco incuriosum Deum esse crediderunt.
PL 17, 189Aだが、ある者たちが幸せに世界を享受し、ある者たちが押さえつけられ、善を行う者たちが軽んじられ、悪意ある者たちが誇るのを見るので、それゆえ神は無頓着だと信じたのである。
Qui incuriosum Deum dicit, non negat malevolum aut injustum; aut enim judicaturus est mundum, et injustus est, dissimulans de bonis, et patiens fieri mala.
PL 17, 189B神を無頓着と言う者は、神が悪意ある者あるいは不義な者であることを否定していない。というのは、神は世界を裁くことになっているか、さもなければ、善い者たちには目をつぶり、悪いことが起こるのを耐えているのだから、不義であるかだからである〔底本は aut enim judicaturus est mundum, et injustus est とあり、対になる二つめの aut が et になっている。本文が崩れているらしく、aut … aut の意に取った〕。
Si igitur animadvertant seposito odio divinae legis, possunt videre causam istam a nobis terminari, qui Dei judicium exspectamus, in quo vi depressi exaltabuntur, et violenti humiliabuntur; quia non est personarum acceptio apud Deum (Rom. II, 11) .
PL 17, 189Bそれゆえ、神の法への憎しみを脇に置いて注意するなら、この問題が、神の裁きを待つ我々によって決着させられることが見えるはずである。その裁きにおいて、暴力で押さえつけられた者たちは高められ、暴力的な者たちは低くされる。神のもとには人を偏り見ることがないからである(ローマ2:11)。
(Vers. 21.) Nam quoniam in sapientia Dei non cognovit mundus per sapientiam Deum, placuit Deo per stultitiam praedicationis salvos facere credentes.
PL 17, 189B(第21節)「実に、神の知恵において世が知恵によって神を知らなかったので、神は宣教の愚かさによって、信じる者たちを救うことを良しとした」。
Non cognovit mundus, id est, homines, Deum in sapientia ejus; quia unicam majestatem ejus figmentis dederunt vel elementis, dissimulantes de eo, per sapientiam carnis putantes haec debere coli, quae videntur.
PL 17, 189B世、すなわち人間たちは、神をその知恵において知らなかった。彼らは神のただ一つの威光を、作り物や諸元素に与え、神については目をつぶり、肉の知恵によって、見えるものこそ崇められるべきだと考えたからである。
Propterea placuit Deo praedicationem ordinare, quae illis stultitia videretur; ut credentes quae illi diffidunt, salvi fierent, illis damnatis. Vicissitudo ergo haec est, per quam Dei consilio falsum a vero damnatur.
PL 17, 189Cそれゆえ神は、彼らにとって愚かさと見える宣教を定めることを良しとした。彼らが信じない事柄を信じる者たちが救われ、彼らが罪に定められるためである。こうして、神の計らいによって偽りが真実によって罪に定められる、この逆転が起こる。
(Vers. 22.) Quoniam Judaei signa petunt, et Graeci sapientiam quaerunt. Judaei signa petunt; quia non diffidunt potuisse fieri, sed an factum sit, quaerunt; scientes virgam Aaron aridam germinasse, et fructum tulisse (Num. XVII, 8) : et Jonam a ceto glutitum, in ventre ejus tribus diebus et tribus noctibus fuisse, et vivum ejectum esse (Jonae II, 1) .
PL 17, 189C(第22節)「ユダヤ人はしるしを求め、ギリシア人は知恵を探し求めるからである」。ユダヤ人はしるしを求める。起こりえたことを疑うのではなく、実際に起こったのかどうかを問うているのである。彼らは、アロンの枯れた杖が芽を出し、実を結んだこと(民数記17:8)、またヨナが大魚に呑まれ、その腹の中に三日三晩いて、生きたまま吐き出されたこと(ヨナ2:1)を知っているのである。
Illud tamen praecipue quaerunt, ut aliquid tale videant, quale est illud, quod vidit Moyses, Deum, in igne; unde dicunt: Nos scimus quod Moysi locutus est Deus (Joan. IX, 29) ; cum majus sit, mortuum Lazarum fetidum quarto die vivum de monumento exisse (Joan. XI, 44) .
PL 17, 189Dだが彼らがとりわけ求めるのは、モーセが火の中に見たもの、すなわち神のような何かを見ることである。それゆえ彼らは言う。「我々は、神がモーセに語ったことを知っている」(ヨハネ9:29)。しかし、死んで臭くなった四日目のラザロが、生きて墓から出てきたことのほうが、より大きいのに(ヨハネ11:44)。
Graeci vero sapientiam quaerunt; quia nolunt audire, praeterquam quae mundi ratione possibilia sunt.
PL 17, 189Dギリシア人は知恵を探し求める。世の道理で可能なこと以外は聞こうとしないからである。
(Vers. 23.) Nos autem praedicamus Christum crucifixum, Judaeis quidem scandalum, gentibus autem stultitiam.
PL 17, 189D(第23節)「しかし我々は、十字架につけられたキリストを宣べ伝える。ユダヤ人にはたしかにつまずきであり、異邦人には愚かさである」。
Scandalum est Judaeis, dum audiunt Christum Filium Dei se profitentem, et sabbatum evacuantem: Gentibus autem stultitia; quia ea audiunt praedicari, quae dum rationi mundanae non congruunt, insensata videntur, ut partus Virginis, et resurrectio mortuorum.
PL 17, 190Aユダヤ人にとってつまずきであるのは、キリストが自分を神の子と宣言し、安息日を無効にしていると聞くからである。「異邦人には愚かさ」であるのは、世の道理に合わないがゆえに無分別に見えることが宣べ伝えられるのを聞くからである。おとめの出産や、死者の復活がそうである。
(Vers. 25.) Ipsis vero vocatis Judaeis atque Graecis Christum Dei virtutem, et Dei sapientiam.
PL 17, 190A(第25節)「しかし、召された者たち自身には、ユダヤ人にもギリシア人にも、キリストは神の力、神の知恵である」〔節の数は刷りのまま。この句は第24節に当たる〕。
Suadente virtute, quae potior verbis est, credentes in Christum intelligunt, Judaei primum qui signum quaerebant, Christum Dei esse virtutem; et Graeci similiter vident Christum Dei esse sapientiam: illam autem mundanam, quam prius putabant prudentiam, maximam esse stultitiam.
PL 17, 190A言葉にまさる力が説得するので、キリストを信じる者たちは悟る。まず、しるしを求めていたユダヤ人たちは、キリストが神の力であることを悟り、ギリシア人たちも同様に、キリストが神の知恵であることを見る。そして、以前は思慮と考えていたあの世の知恵が、最大の愚かさであることを〔悟る〕。
Virtus ergo Dei est; quia per ipsum omnia fecit Pater Deus: sapientia autem idcirco, quia per ipsum cognitus est Deus.
PL 17, 190Bそれゆえ彼は神の力である。父なる神が彼によってすべてを造ったからである。また知恵であるのは、神が彼によって知られるようになったからである。
Nec enim posset cognosci Deus, nisi per eum qui esset de eo; quia Nemo novit neque vidit Patrem, nisi Filius, et cui voluerit Filius revelare (Matth. XI, 27) .
PL 17, 190B神は、神から出た者によらなければ知られえなかったであろう。「子と、子が示そうと望む者のほかは、誰も父を知らず、見たこともない」からである(マタイ11:27)。
Quia quod stultum est Dei, sapientius est hominibus. Stultum Dei, inquit, non quia vere stultum est, sed quia ab hominibus, dum rationi mundanae non convenit, stultum putatur, cum sit ratio spiritalis: ac per hoc sapientius dignoscitur esse hominibus; quia spiritalia plus sapiunt quam carnalia.
PL 17, 190B「神の愚かなことは、人間たちよりも賢いからである」。彼は「神の愚かなこと」と言う。それは実際に愚かだからではなく、世の道理に合わないので人間たちから愚かと考えられるが、霊的な道理だからである。それゆえ、人間たちよりも賢いと見分けられる。霊的なものは肉的なものよりも知恵があるからである。
Non enim spiritalia per carnalia sunt, sed carnalia constant per spiritalia; ideoque subjecta sunt carnalia spiritalibus.
PL 17, 190B霊的なものは肉的なものによって存在するのではなく、肉的なものが霊的なものによって成り立つからである。それゆえ肉的なものは霊的なものに服している。
Et quod infirmum est Dei, fortius est hominibus. Sine dubio coelestia vincunt terrena. Quamobrem infirmum Dei non est infirmum; quia infirmitas Christi magna victoria est.
PL 17, 190B「また神の弱いことは、人間たちよりも強い」。疑いなく天のものは地のものに勝つ。それゆえ神の弱さは弱さではない。キリストの弱さは大いなる勝利だからである。
Vicit enim, cum victus videretur, sicut ait in psalmo quinquagesimo: Et vincas cum judicaris (Psal. L, 6) . Victor enim existit, qui injuste occiditur, reum constituens a quo occiditur.
PL 17, 190Cキリストは、敗れたように見えたときに勝ったのである。第五十詩篇に言うとおりである。「汝が裁かれるとき、汝は勝つ」(詩篇50:6)。不当に殺される者は、自分を殺す者を有罪とすることで、勝者として現れるからである。
(Vers. 26.) Intuemini enim, fratres, vocationem vestram; quia non multi sapientes secundum carnem, non multi potentes, non multi nobiles.
PL 17, 190C(第26節)「兄弟たちよ、汝らの召しを見つめよ。肉による賢い者は多くなく、権力ある者は多くなく、身分の高い者は多くないからである」。
Manifestum est quia pauci sint, qui mundi rationibus inflati magis quam eruditi sunt, hoc est, qui stellarum motus inspiciunt et discernunt. Ipsos autem dicit et fortes secundum carnem, quos et prudentes.
PL 17, 190C世の道理によって、学ぶよりもむしろ思い上がっている者、すなわち星の動きを観察して判別する者は、少ないことが明らかである。その者たちを、彼は肉による強い者とも言い、思慮ある者とも言っている。
Et ideo fortes, quia passionem crucis Christi infirmam asserunt; iniquitas enim fortis, et vincere sibi videtur ad tempus. Ipsi etiam nobiles, per quos superstitionis suae originem antiquitatis assignant, nos novellos dicentes. Non ergo hanc asseverationem elegit Deus, quae in paucis est.
PL 17, 190Cまた強いというのは、キリストの十字架の受難を弱いと主張するからである。不法は強く、しばらくのあいだ勝つように自分には見えるからである。彼らは身分の高い者でもある。その者たちを引き合いに、自分たちの迷信の起源を古さに帰し、我々を新参者と言う。それゆえ神は、少数の者にあるこの主張を選ばなかった。
(Vers. 27.) Sed stulta mundi elegit Deus, ut confundat sapientes. Stulta mundi sunt Virginem peperisse, et Dei Filium crucifixum: credi enim stultum hoc putat: ideo Deus ut hunc confundat, hos elegit, qui hoc credunt, quod hic stultum judicat.
PL 17, 190D(第27節)「しかし神は、賢い者たちを辱めるために、この世の愚かなものを選んだ」。この世の愚かなものとは、おとめが産んだこと、神の子が十字架につけられたことである。この者〔賢い者〕は、これが信じられることを愚かと考える。それゆえ神は、この者を辱めるために、この者が愚かと判断することを信じる者たちを選んだ。
Confunduntur enim sapientes, dum quae pauci negant, multos vident fateri; non est enim ambiguum multorum sententias paucorum anteponi sententiis.
PL 17, 191A賢い者たちが辱められるのは、少数の者が否定することを、多くの者が告白するのを見るときである。多数の者の見解が少数の者の見解に優先されることには疑いがないからである。
Et infirma mundi elegit Deus, ut confundat fortia. Idem sensus est; quia quod pauci infirmum putant, hi qui se prudentes existimant in saeculo, diffidentes de spe, a multis virtus asseritur; quia plures credunt, quam non credunt, ad illorum ruborem.
PL 17, 191A「また神は、強いものを辱めるために、この世の弱いものを選んだ」。同じ意味である。少数の者、世にあって自分を思慮ある者と思い、望みを信じない者たちが弱いと考えるものが、多くの者によって力と主張される。信じる者のほうが信じない者より多く、それが彼らの恥となるからである。
Vident etenim infirma Christi nominata, daemoniis imperare, prodigia facere: infirma autem sunt mundo injuriae, et passio Salvatoris nescienti haec ad virtutem proficere; quia ideo ista pati se permisit, ut vinceret mortem.
PL 17, 191A実に彼らは、キリストの弱さと呼ばれるものが名として呼ばれて、悪霊たちに命じ、不思議を行うのを見る。世にとっては、侮辱と救い主の受難が弱さである。それが力へ進むことを世は知らない。キリストがこれらを受けることを自らに許したのは、死に勝つためだったからである。
Injuste enim pati, et posse resistere et nolle, gloria est patientis, et damnatio occidentis.
PL 17, 191A不当に苦しめられ、抵抗できるのにそうしようとしないことは、苦しむ者の栄光であり、殺す者の断罪だからである。
(Vers. 28.) Et ignobilia hujus mundi, et contemptibilia elegit Deus, et ea quae non sunt, ut ea quae sunt destrueret.
PL 17, 191A(第28節)「また神は、この世の身分の低いものと卑しいもの、そして存在しないものを選んだ。存在するものを無にするためである」。
Ignobilia ergo et contemptibilia elegit: non quia vere ignobilia et contemptibilia sunt, sed sic judicantur a mundo; quia spernunt rationes mundanas, credendo in Christum, ut ea quae sunt vere ignobilia et contemptibilia destrueret; quia ipsi magis judicandi et condemnandi sunt, qui judicant.
PL 17, 191Bそれゆえ、身分の低いものと卑しいものを選んだ。それらが実際に身分が低く卑しいからではなく、世からそう判断されるからである。彼らはキリストを信じて世の道理を軽んじる。それは、実際に身分が低く卑しいものを無にするためである。判断する者たち自身のほうが、むしろ裁かれ、罪に定められるべきだからである。
Asseverationem enim illorum error invenit, nec fuit ab initio: nostra autem disciplina ab initio est. Destruitur ergo, dum sine testimonio nudis verbis asseritur: nostra vero non verbis solis, sed et teste virtute probatur.
PL 17, 191B彼らの主張は誤りが考え出したものであり、初めからあったのではない。だが我々の教えは初めからある。それゆえ彼らの主張は、証しなしにただの言葉で主張されるかぎり、無にされる。我々の教えは、言葉だけでなく、力が証しして証明される。
(Vers. 29.) Ut non glorietur omnis caro in conspectu ejus. Id est, ut sapientia carnis erubescat in errore suo, judice Deo; sensus enim carnis est diffidere Dei potentia virginem peperisse, etc., quia hoc mundi ratio, qui carnis cognatus est, non recipit.
PL 17, 191B(第29節)「すべての肉が彼の前で誇ることのないためである」。すなわち、肉の知恵が、神を裁き手として自分の誤りを恥じるためである。神の力によっておとめが産んだことなどを信じないのは、肉の思いだからである。肉と同族である世の道理が、これを受け入れないからである。
(Vers. 30.) Ex ipso enim vos estis in Christo Jesu. Ex ipso, id est, ex Deo, qui est omnipotens, esse nos in fide Christi; Dei enim propositum est, ut veritatem ejus et misericordiam per Christum disceremus.
PL 17, 191C(第30節)「汝らがキリスト・イエスにあるのは、実に彼から出たことである」。「彼から」、すなわち全能である神から、我々がキリストへの信仰のうちにあるのである。我々がキリストを通して、神の真理と慈しみを学ぶことは、神の計画だからである。
Veritas est mysterium Trinitatis: misericordia vero; quia cum essemus captivi, redemit nos.
PL 17, 191C真理とは三位一体の奥義であり、慈しみとは、我々が捕らわれの身であったとき、神が我々を贖ったことである。
(Vers. 31.) Qui factus est sapientiae nobis a Deo, et justitia, et sanctificatio, et redemptio.
PL 17, 191C(第31節)「彼は神から我々にとって、知恵となり、また正義、また聖とされること、また贖いとなった」〔底本は sapientiae。ミーニュの脚注 c はコルビー写本がこの句を Qui factus est sapientia と引くことを示し、これに従って sapientia と読む〕〔節の数は刷りのまま。この句は第30節の続きに当たる〕。
Ad confirmationem credentium, Christum Dei voluntate dicit egisse, quae gessit; ut sciamus vere nos sapientiam didicisse, et sanctificatos esse, et justificatos, et redemptos a Deo per Christum; nemo enim redimit, nisi quod suum fuerat.
PL 17, 191C信じる者たちを確かにするために、彼は、キリストが行ったことを神の意志によって行ったと言う。それは、我々が真に知恵を学び、キリストを通して神によって聖とされ、義とされ、贖われたことを知るためである。実に、自分のものであったもの以外は、誰も贖わないからである。
Sive ergo quod redempti sumus, sive quod sanctificati, id est, ab opere carnis et idolorum immunditia purgati, sive quod justificati (justum est enim Creatorem colere, caeteris spretis), sive quod sapientes per id quod mundanos didicimus imperitos, totum hoc Dei beneficium est per Christum.
PL 17, 191Dそれゆえ、我々が贖われたことも、聖とされたこと、すなわち肉の業と偶像の汚れから清められたことも、義とされたこと(創造主を崇め、ほかのものを軽んじるのは正しいからである)も、世の者たちが無知であると学んだことによって賢くなったことも、すべてキリストを通して与えられた神の恩恵である。
Redemptio tamen nostra haec est; obtulit enim se Christus diabolo cupienti, ut peccati in se contradictionem auferret, et sic captivos ejus erueret.
PL 17, 192Aだが、我々の贖いとはこうである。キリストは、欲する悪魔に自分を差し出した。自分において罪の異議〔contradictio〕を取り去り、そうして悪魔に捕らわれた者たちを救い出すためである。
Ut quemadmodum scriptum est: Qui gloriatur, in Domino glorietur. Hoc scriptum est in Hieremia propheta (Jerem. IX, 24) .
PL 17, 192A「それは、書かれているとおり、『誇る者は、主において誇れ』となるためである」。これは預言者エレミヤに書かれている(エレミヤ9:24)。
Dignum est quod ait propheta, ut in Deo gloriemur; quia non poterit confundi, qui gloriatur in Domino; opera enim ejus, et magnificentia in rebus gestis apparent.
PL 17, 192A我々が神において誇るべきだという預言者の言葉はふさわしい。主において誇る者は辱められえないからである。主の業と壮大さは、なされたことのうちに現れているからである。
Ideoque confundantur, inquit, in idolis suis, qui non pluunt, nec fecerunt coelum et terram: simili modo et qui in hominibus gloriantur, quos sciunt utique nullius esse virtutis; quare et ait Scriptura: Vana spes est in homine (Jerem. XVII, 5) .
PL 17, 192Aそれゆえ彼は言う。「自分たちの偶像において辱められよ。それらは雨を降らせず、天と地を造ったのでもない」。同じように、人間たちにおいて誇る者たちも辱められる。その人間たちがまったく力を持たないことを、彼らは知っているのだから。それゆえ聖書も言う。「人間に置く望みは空しい」(エレミヤ17:5)。
Caput II
第II章PL 17, 192B(Vers. 1, 2.) Et ego cum venissem ad vos, fratres, veni non cum eminentia sermonis aut sapientiae praedicans vobis mysterium Dei. Neque enim judicavi me scire aliquid inter vos, nisi Christum Jesum, et hunc crucifixum.
PL 17, 192B(第1・2節)「兄弟たちよ、私も汝らのもとに行ったとき、言葉や知恵の優れたさまによってではなく、神の奥義を汝らに宣べ伝えながら行った。実に私は、汝らのあいだでは、キリスト・イエス、しかも十字架につけられた彼のほかは、何も知らないと判断したからである」。
Quoniam superius gradatim formam disciplinae nostrae ostendit, nunc se non aliter illis tradidisse probat, quam quae ostendit; quia et in humilitate sermonis, et in stultitia praedicationis, sicut mundo videtur, locutus est illis de Christo mysterium.
PL 17, 192B彼は先に、我々の教えの型を段階を追って示したので、今や自分が彼らに、示したとおりのしかたでしか伝えなかったことを証明している。言葉の低さにおいて、また世に見えるとおりの宣教の愚かさにおいて、彼らにキリストについての奥義を語ったからである。
Quod ideo mysterium vocat, quia quod incarnatum est, occultum erat a saeculis, apud Deum, Deus Verbum.
PL 17, 192Bそれを奥義と呼ぶのは、受肉したもの、すなわち神のもとにあった、言葉である神が、世々にわたって隠されていたからである。
Haereticos autem esse in quibus gloriabantur, quia et per eloquentiam, pravam doctrinam commendabant, et prudentiam mundi sectantes, crucem Christi evacuabant, erubescentes stulti appellari a mundo; ut neque natum Christum ex Virgine praedicarent, neque vere crucifixum docerent; quia stultum videtur Dei Filium natum hominem fateri et crucifixum.
PL 17, 192Cまた〔彼は示している〕、彼らが誇りとしていた者たちは異端者であったと。彼らは雄弁によって邪な教えを推薦し、世の思慮を追い求めて、世から愚かと呼ばれることを恥じ、キリストの十字架を空しくしていたからである。そのため彼らは、キリストがおとめから生まれたことも宣べ伝えず、真に十字架につけられたことも教えなかった。神の子が人間として生まれ、十字架につけられたと告白するのは、愚かに見えるからである。
Hos et apostolus Joannes designat dicens: Qui negat Christum in carne venisse, antichristus est; et qui negat Filium, nec Patrem habet (I Joan. II, 23, 24) ; quia ipsum Patrem sibi Filium appellatum dicebant; ex quibus Marcion traxit errorem.
PL 17, 192C使徒ヨハネもこの者たちを指して言う。「キリストが肉において来たことを否定する者は、反キリストである。子を否定する者は、父も持たない」(一ヨハネ2:23, 24)〔刷られた番号に当たるのは後半の句。前半の趣旨は一ヨハネ4:2–3 に当たる〕。彼らは、父自身が子と呼ばれたのだと言っていたからである。マルキオンは彼らから誤りを引き出した。
Quae arguit, clausa videntur; quia non illa manifestat, sed intelligi vult ex eo, quod prudentia mundi invenitur, quae est religioni inimica.
PL 17, 192C彼が責めている事柄は、閉ざされているように見える。彼はそれを明らかにせず、世の思慮が宗教に敵対するものとして見いだされることから、悟らせようとしているからである。
Quae autem sunt, quae corripit, ex ejus judicio vult disci; ut quaeque nostra deridet velut stulta, ea se omnia in Corinthiis reprehendere ostendat.
PL 17, 192D彼が叱っているものが何であるかを、彼はその〔世の思慮の〕判断から学ばせようとしている。それは、〔世が〕我々のもののうち愚かだと嘲笑するものをすべて、自分はコリントの人々において非難していると示すためである。
Corpus enim ipsum memorat, ut ex eo membrorum ejus ratio dignoscatur: Corinthiis tamen manifesta erant; quia causas in quibus arguebantur, non ignorabant.
PL 17, 193A彼は体そのもの〔個々の誤りを肢体とする全体、すなわち世の思慮を言うらしい〕を挙げ、それによってその肢体の道理が見分けられるようにする。だが、コリントの人々にとってそれらは明らかであった。自分たちが責められている原因を知らないわけではなかったからである。
(Vers. 3.) Et ego in infirmitate, et timore, et tremore multo fui apud vos. Christum enim in stultitia humanae sapientiae praedicans, odium sibi et persecutiones provocabat, quasi rem vanam annuntians, et inimicam Judaeis atque gentibus.
PL 17, 193A(第3節)「私も弱さと、恐れと、大きな震えをもって、汝らのもとにいた」。人間の知恵からは愚かさと見えるしかたでキリストを宣べ伝えて、彼は自分に憎しみと迫害を招いた。空しいもの、ユダヤ人にも異邦人にも敵対するものを告げ知らせているかのように見られたからである。
(Vers. 4.) Et sermo meus, et praedicatio mea non in persuasione humanae sapientiae. Ostendit non se ut hominum favorem acquireret, humanae sapientiae placuisse, neque verborum arti studuisse, sed fidem auctori exhibuisse, qui doctrinam suam non ornatu traditionis humanae acceptabilem voluit esse verborum strepitu, sed ipsis rebus; quia res ante verba sunt.
PL 17, 193A(第4節)「私の言葉も私の宣教も、人間の知恵の説得によるものではなく」。彼は、人々の好意を得るために人間の知恵に気に入られようとしたのでも、言葉の技巧に励んだのでもなく、創始者に信仰を示したことを明らかにしている。その創始者は、自分の教えが、人間の伝承の飾りや言葉の騒がしさによってではなく、事柄そのものによって受け入れられることを望んだ。事柄は言葉に先立つからである。
Sed in ostensione spiritus et virtutis Dei. Quia ut verbis quae infirma juxta virtutem sunt, res fatuae comptae prudentes videntur; Deus praedicationem suam non testimonio verborum voluit commendari, sed virtutis; ut verbi stultitia indicata, factis se sapientiam demonstraret spiritali ratione fundata.
PL 17, 193B「しかし、霊と神の力の示しにおいてである」。言葉は力に比べれば弱いのに、言葉で飾られると愚かなことが思慮あるものに見える。神は自分の宣教が、言葉の証しによってではなく、力の証しによって推薦されることを望んだ。それは、言葉の愚かさが示されたうえで、霊的な道理に基づく知恵を、行いによって自ら示すためである。
(Vers. 5, 6.) Ut fides vestra non sit in sapientia hominum, sed in virtute Dei; sapientiam autem loquimur inter perfectos; hoc est, inter eos qui crucem Christi virtutis testimonio sapientiam fatentur. Hi enim sapientes et perfecti sunt, qui fidem non magis verbis habent, quam rebus.
PL 17, 193B(第5・6節)「それは、汝らの信仰が人間の知恵にではなく、神の力にあるためである。しかし我々は、完全な者たちのあいだで知恵を語る」。すなわち、力の証しによってキリストの十字架が知恵であると告白する者たちのあいだで、ということである。信仰を言葉によるよりも事柄によって持つ者たちこそ、賢く、完全だからである。
Sapientiam autem non hujus saeculi. Recte ait, sapientiam non hujus saeculi, sed futuri, in quo veritas Dei negantibus apparebit; hoc enim saeculum rationem hanc non capit infirmitate cogitationis terrenae.
PL 17, 193B「しかし、この世の知恵ではなく」。彼が「この世の知恵ではなく」と言うのは正しい。それは来たるべき世の知恵であり、その世で神の真理は否定する者たちに現れるであろう。この世は、地上の思考の弱さのゆえに、この道理を理解できないからである。
Neque principum hujus saeculi, qui destruuntur. Manifestum est non esse sapientiam hanc principum hujus mundi, quia destruuntur ab illa.
PL 17, 193C「また、滅びていくこの世の支配者たちの知恵でもない」。この知恵が、この世界の支配者たちの知恵でないことは明らかである。彼らはそれによって滅ぼされるからである。
Christianitas enim errores, quos hi inseruerunt, excidit, id est, idololatriam, avaritiam et caetera vitia, sicut dicit Joannes apostolus (I Joan. III, 8) . Propter hoc venit Filius Dei, ut solveret opera diaboli.
PL 17, 193Cキリスト教は、この者たちが植えつけた誤りを断ち切るからである。すなわち、偶像崇拝、貪欲、その他の悪徳であり、使徒ヨハネが言うとおりである(一ヨハネ3:8)。「神の子が来たのは、このため、悪魔の業を滅ぼすためである」。
(Vers. 7.) Sed loquimur Dei sapientiam in mysterio, quae abscondita est. Occultum sensum manifestare se missum testatur, quem neque principes, neque potestates scirent, neque mundus audierat; ac per hoc stultum putari, quia incognitum est: esse autem rationale et salutare teste virtute, cui omnis intentio cedit ratiocinationis humanae.
PL 17, 193C(第7節)「しかし我々は、奥義において、隠されている神の知恵を語る」。彼は、隠された意味を明らかにするために自分が遣わされたと証ししている。その意味を支配者たちも権威者たちも知らず、世も聞いたことがなかった。そのため、それは知られていないので愚かと思われているが、力が証しするとおり、道理にかなって救いをもたらすものであり、人間の推論のあらゆる意図もこれには譲るのである。
Abscondita est ergo Dei sapientia, dum non in verbis, sed in virtute est; non humana ratione possibilis, sed spiritus efficacia credibilis.
PL 17, 193Dそれゆえ神の知恵は隠されている。それは言葉にではなく力にあるからである。人間の道理で可能になるのではなく、霊の働きによって信じられるものである。
Quam praedestinavit Deus ante saecula in gloriam nostram. Usque adeo vera sapientia, et cum Deo semper fuisse declaratur; ut ante saecula praedestinata in gloriam nostram dicatur, qui credimus.
PL 17, 193D「それを神は、世々の前から、我々の栄光のために予定した」。それは真の知恵であり、神とともに常にあったと宣言される。それほどまでに、信じる我々の栄光のために、世々の前に予定されたと言われるのである。
Praescius enim Deus errores futuros in mundo, quem erat facturus, hoc decrevit ad confusionem illorum, qui sibi stultitiam sapientiam facturi erant: ad nostram autem gloriam, qui credituri eramus, et credimus.
PL 17, 194A神は、自分が造ろうとしていた世界に将来生じる誤りを予知して、これを、愚かさを自分たちの知恵とすることになる者たちの恥辱のために、また、信じることになっており、今信じている我々の栄光のために定めたのである。
(Vers. 8.) Quam nemo principum hujus saeculi cognovit; si enim cognovissent, numquam Dominum majestatis crucifixissent.
PL 17, 194A(第8節)「この知恵を、この世の支配者たちの誰も知らなかった。知っていたなら、威光の主を十字架につけることはなかったはずだからである」。
Principes hujus saeculi non solum homines accipiendos Judaeorum ac Romanorum: sed et hos principes ac potestates, quos supra dixit, ad quos vere pertinet dictum hoc, adversus quos nobis colluctatio est spiritalis nequitiae in coelestibus; quia consilio ac voluntate illorum crucifixus est Christus (Ephes. VI, 12) .
PL 17, 194Aこの世の支配者たちとは、ユダヤ人とローマ人の人間たちだけを受け取るべきではない。先に彼が言った、この支配者たちと権威者たちをも受け取るべきである。この言葉は真にこの者たちに関わる。彼らに対して、我々には天上にいる霊的な悪との格闘がある。キリストは彼らの計らいと意志によって十字架につけられたからである(エフェソ6:12)。
Denique post tentationes diabolus recessit, ait, usque ad tempus (Luc. IV, 13) . Et ipse Dominus: Princeps, inquit, hujus mundi venit, et in me invenit nihil (Joan. XIV, 30) .
PL 17, 194B実に、「試みののちに悪魔は、ある時まで離れ去った」と言われている(ルカ4:13)。主自身も言う。「この世の支配者が来るが、私には何も見いださない」(ヨハネ14:30)。
Principes ergo hujus saeculi per ignorantiam Dominum majestatis crucifixerunt; nam Judaeorum principes, quomodo principes hujus saeculi possunt intelligi, qui erant subjecti regno Romano?
PL 17, 194Bそれゆえ、この世の支配者たちが、無知のゆえに威光の主を十字架につけたのである。ローマの支配に服していたユダヤ人の支配者たちが、どうしてこの世の支配者たちと解されえようか。
Et neque Romanorum principes crucifixerunt Christum; quippe cum dixerit Pilatus: Nullam causam mortis invenio in eo (Joan. XIX, 4) . Unde et manus lavit, dicens Judaeis: Innocens ego sum a sanguine justi hujus, vos videritis (Matth. XXVII, 24) .
PL 17, 194Bまたローマの支配者たちも、キリストを十字架につけたのではない。ピラトが「私は彼に、死に値するいかなる理由も見いださない」と言ったからである(ヨハネ19:4)。それゆえ彼は手を洗い、ユダヤ人たちに言った。「私はこの義人の血について潔白である。汝らが見るがよい」(マタイ27:24)。
Hi ergo principes crucifixerunt Christum Dominum, quos triumphavit libere in semetipso (Coloss. II, 15) ; quamvis dicat Marcus evangelista de daemonibus: Sciebant enim Christum ipsum esse Jesum (Marc. I, 34) .
PL 17, 194Bそれゆえ、主キリストを十字架につけたのは、この支配者たちである。彼は彼らを、自分自身において公然と凱旋の行列に引き回した(コロサイ2:15)。ただし福音書記者マルコは、悪霊たちについてこう言う。「彼らは、キリストはまさにイエスであると知っていたからである」(マルコ1:34)。
Scierunt quidem ipsum esse, sed qui in Lege promissus erat: mysterium tamen ejus, quo Filius Dei est, nesciebant.
PL 17, 194C彼らは、彼がまさに律法の中で約束された者であることは、たしかに知っていた。しかし、彼が神の子であるという奥義は知らなかった。
Hoc etiam et Petrus apostolus ad populum Judaicum dixit: Scio, fratres, quia per ignorantiam egistis hoc malum, et sicut principes vestri (Actor. III, 17) , non tamen saeculi. Si ergo per ignorantiam servi occiderunt Dominum, peccatum eis ascribi non debet.
PL 17, 194C使徒ペトロもまた、ユダヤの民にこう言った。「兄弟たちよ、私は知っている。汝らはこの悪を無知のゆえに行った。汝らの支配者たちも同じである」(使徒言行録3:17)。ただし、この世の〔支配者たち〕のことではない。それゆえ、僕たち〔servi。ローマの支配に服していたユダヤ人とその支配者たちを言うらしい〕が無知のゆえに主を殺したのなら、罪は彼らに帰せられるべきではない。
Sed non licet hoc ignorare. Et quamvis Dominum esse nescierint, nescii tamen non erant quia rem impiam faciebant.
PL 17, 194Cだが、これを知らないでいることは許されない。彼らは主であることを知らなかったとしても、不敬虔な行いをしていることを知らなかったわけではない。
Dominus tamen majestatis crucifixus dicitur, cum mori nesciat: sed quia Verbum caro factum est, id est, Dei Filius incarnatus homo factus est, ipsi ascripta est mors; quia Judaei non utique carnem persecuti sunt, sed eum qui operabatur per carnem; ac per hoc quamvis Dominus majestatis mortem ignoret, quantum tamen ad Judaeorum votum pertinet, et ad principum hujus saeculi, Dominum occiderunt in carne.
PL 17, 194Cそれでも、威光の主は十字架につけられたと言われる。死ぬことを知らないはずなのに。しかし、「言葉は肉となった」、すなわち神の子は受肉して人となったので、死は彼に帰せられた。ユダヤ人が迫害したのは、決して肉ではなく、肉を通して働いていた者だったからである。したがって、威光の主は死を知らないとはいえ、ユダヤ人と、この世の支配者たちの望みに関するかぎり、彼らは主を肉において殺したのである。
(Vers. 9.) Sed sicut scriptum est: Quod oculus non vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit, quae praeparavit Deus diligentibus eum. Hoc est scriptum est in Apocalypsi Heliae in apocryphis.
PL 17, 194D(第9節)「しかし、書かれているとおりである。『目が見たことなく、耳が聞いたことなく、人の心に思い浮かんだこともないものを、神は自分を愛する者たちのために備えた』」。これは、外典である『エリヤの黙示録』に書かれている。
Per hoc exemplum inopinatam rem factam dicit, et quae non solum in humanum sensum non caderet, sed et coelestes potentias lateret, Dei scilicet Filium incarnatum; ut quod supra dixerat, firmaret, quia si principes hujus saeculi Deum hominem factum non intellexerunt, quanto magis homines!
PL 17, 195Aこの例によって彼は、思いがけないことが行われたと言う。それは人間の思いに落ちないばかりか、天の権能者たちにも隠れていたこと、すなわち神の子が受肉したことである。先に言ったことを確かなものとするためである。すなわち、この世の支配者たちが神が人となったことを悟らなかったのなら、まして人間たちはなおさらである。
Sed si verba offendiculum vel scandalum faciebant; virtutibus tamen et signis fides non debuerat denegari.
PL 17, 195Aだが、言葉が障害やつまずきとなったとしても、力あるわざとしるしに対しては、信を拒むべきではなかった。
Infirmitati enim et ignorantiae humanae virtus debuerat praeponi, et credi quod humanae rationi impossibile videbatur; ideoque diligentibus Deum, id est, credentibus praeparavit donum hoc.
PL 17, 195Aなぜなら、人間の弱さと無知よりも力を優先すべきであり、人間の理性には不可能と見えることも信じるべきであったからである。だからこそ、神を愛する者たち、すなわち信じる者たちに、神はこの賜物を備えた。
(Vers. 10.) Nobis vero revelavit Deus per Spiritum suum. Et quia principes saeculi hoc ignorabant, Deus hoc per Spiritum suum revelavit credentibus; quia res Dei non potest sine Spiritu Dei addisci.
PL 17, 195A(第10節)「神は我々には、その霊によって啓示した」。この世の支配者たちはこれを知らなかったので、神はその霊によって、これを信じる者たちに啓示した。神のことは、神の霊なしには学び取れないからである。
Nam non solum hominibus sacramentum istud missum se dicit declarare, sed et principibus et potestatibus in coelestibus, qui Dominum crucifixerunt; ut hoc praedicante in terris, discant qui sunt in carnalibus coelis, qui degunt sub elementis firmamenti.
PL 17, 195Bというのも、使徒は、自分が遣わされたのは、この秘義を人間たちに明らかにするためだけでなく、天上にいる支配者たちと権威者たち、すなわち主を十字架につけた者たちにも明らかにするためだと言うからである。地上でこれが宣べ伝えられることによって、肉的な天にいる者たち、天空の諸元素のもとで日を送る者たちが学ぶためである。
Hic ergo singularis apostolus est, qui hanc gratiam consecutus est; quia Trinitatis mysterium a nullo sic potuit explanari: unde et vas electionis divino judicio vocitatus est (Act. IX, 15) .
PL 17, 195Bだから、この恩寵を得たこの使徒は比類のない者である。三位一体の奥義は、誰によってもこのようには解き明かされえなかったからである。それゆえ、彼は神の判断によって「選びの器」と呼ばれた(使徒言行録9:15)。
Spiritus enim omnia scrutatur, etiam profunda Dei. Quia enim de Deo est hic Spiritus, omnia novit. Dei profunda autem ideo ait, quia omnem virtutem et praescientiam ejus novit: quod omnino creaturae impossibile est.
PL 17, 195B「霊はすべてを探り、神の深みさえも探る」。この霊は神から出るので、すべてを知っているからである。神の深みと言うのは、霊が神のあらゆる力と予知を知っているからである。これは被造物にはまったく不可能なことである。
(Vers. 11.) Quis enim scit hominum ea, quae sunt hominis, nisi spiritus hominis, qui in ipso est? Manifestum est cogitationes nostras a nullo sciri, nisi ab animo nostro, quem spiritum dixit.
PL 17, 195C(第11節)「人間のうち、誰が人のことを知るだろうか。その人のうちにある人の霊以外に」。我々の考えは、我々の心以外の誰にも知られないことは明らかである。使徒はこの心を霊と呼んだ。
Denique in Evangelio inter caetera sic ait: Et spiritus ejus reversus est ad illam (Luc. VIII, 55) .
PL 17, 195C実に福音書は、ほかのことのなかでこう述べている。「その霊は彼女のもとに戻った」(ルカ8:55)。
Sic et quae Dei sunt, nemo novit, nisi Spiritus Dei. Hic Spiritus Dei docuit nos, quod scit naturaliter, non doctus; et docuit nos de mysterio Christi; quia non solum Spiritus Dei est, sed et Christi.
PL 17, 195C「同じく、神のことも、神の霊以外には誰も知らない」。この神の霊は、自らは教えられることなく本性によって知っていることを、我々に教えた。またキリストの奥義についても我々に教えた。神の霊であるだけでなく、キリストの霊でもあるからである。
(Vers. 12.) Nos non autem spiritum hujus mundi accepimus; sed Spiritum qui ex Deo est. Hinc scimus quia Spiritum, qui de Deo est, accepimus, quia mundi spiritus non potest scire, quae ab hoc nobis insinuata sunt.
PL 17, 195C(第12節)「我々はこの世の霊を受けたのではなく、神から出る霊を受けた」。我々が神から出る霊を受けたことは、これによって分かる。この世の霊は、この霊が我々に示したことを知ることができないからである。
Spiritus tamen mundi hic est, per quem arripiuntur fanatici, qui sine Deo sunt; est enim inter mundanos spiritus potior; unde solet conjecturis, quae mundi sunt divinare, quem pythonem appellant.
PL 17, 195Cしかし、この世の霊とは次のものである。神なき者である神がかりの者たち〔fanatici〕がこれに捕らえられる。世俗の霊のうちでは優れたものだからである。それゆえ、この世に属することを推測によって占うのを常とする。人々はこれをピュトン〔python。占いの霊〕と呼ぶ。
Hic est qui per verisimilia fallitur et fallit: hic est qui per Sibyllam locutus est, sensum nostrum secutus, locum volens inter coelestes habere.
PL 17, 195Dこれは、真実らしさによって欺かれ、また欺く霊である。シビュラを通して語ったのもこの霊であり、我々の思いに従って、天上の者たちのあいだに場を占めようとしたのである。
Ut sciamus quae a Deo donata sunt nobis. Quia enim Dei Spiritus datus est nobis, scimus quae a Deo donata sunt nobis. Non enim haec possemus scire, si mundi spiritum haberemus; quia non potest mundi scire spiritus.
PL 17, 196A「それは、神から我々に与えられたものを、我々が知るためである」。実に、神の霊が我々に与えられたので、神から我々に与えられたものを我々は知るのである。この世の霊を持っていたなら、我々はこれを知ることはできなかったであろう。この世の霊は知ることができないからである。
Sensum enim Dei nemo novit, nisi qui de Deo est, Spiritus Dei; inferiora enim non possunt superiorum scire consilium, neque creatura conditoris sui dignoscere voluntatem.
PL 17, 196A神の思いは、神から出た者、すなわち神の霊以外には誰も知らない。下位のものは上位のものの計画を知りえず、被造物は造り主の意志を見分けえないからである。
(Vers. 13, 14.) Quae et loquimur. Ut hinc manifestum sit scire nos quae a Deo nobis donata sunt; quia haec et loquimur, ut et alii discant per doctrinam spiritalem.
PL 17, 196A(第13・14節)「我々はそのことを語ってもいる」。ここから、神から我々に与えられたものを我々が知っていることが明らかになる。他の人々も霊的な教えを通して学ぶように、我々はそれを語りもするからである。
Praedicatoribus enim, id est, apostolis insinuata divinitus sunt, quae traderent populis, et addiscerent principes hujus saeculi quid admisissent mali.
PL 17, 196A説教者たち、すなわち使徒たちに、神から示されたのである。それは、民に伝えるため、またこの世の支配者たちが、自分たちがどんな悪を犯したかを学ぶためであった。
Non in doctrina verborum humanae sapientiae, sed in doctrina spiritus; verba enim humanae sapientiae hunc sensum non vident, neque litteraturae studiis apprehenditur: sed per fidem spiritali ratione concipitur, dicente Esaia propheta: Nisi credideritis, neque intelligetis (Esai. VII, 9) .
PL 17, 196B「人間の知恵の言葉の教えによってではなく、霊の教えによって」。人間の知恵の言葉はこの意味を見ず、文字の学問によってもとらえられず、信仰によって霊的な理をもって把握されるからである。預言者イザヤが言うとおりである。「汝らが信じなければ、理解することもない」(イザヤ7:9)。
Naturali enim magis lege, quam cursu siderum, et calculis signorum, quae in firmamento denotantur, addiscitur.
PL 17, 196Bこれは、天空に標された星々の運行や星座の計算によってよりも、むしろ自然の法によって学ばれる。
Denique credentes non humanis verbis, sed naturae suae vident congruere, quod credunt; opus enim agnoscit opificem: ideoque Evangelium animis nostris loquitur spiritalia, excitans illos ad cognitionem sui Creatoris.
PL 17, 196B実に、信じる者たちは、自分が信じていることが、人間の言葉にではなく自分の本性に合致していると見る。作品は造り主を認めるからである。それゆえ福音は我々の心に霊的なことを語り、心を奮い立たせて、その造り主の認識へと向かわせる。
Spiritalibus spiritalia comparantes. Hoc est, iis qui mundanam prudentiam refutant, spiritalem efficaciam tradere, quae mysterio fidei continetur, ad illuminandum sensus benevolorum hominum; credentes enim quae mundi sapientia stulta judicat, spiritales sunt.
PL 17, 196B「霊的なものを霊的なものに合わせつつ」。これは、この世の分別を退ける者たちに、信仰の奥義に含まれる霊的な効力を伝えるということであり、善意の人々の思いを照らすためである。この世の知恵が愚かと判断することを信じる者たちは、霊的な者だからである。
Animalis autem homo non percipit ea, quae sunt Spiritus Dei nescit; stultitia enim est illi. Pecoribus enim similis sensum suum in terram deprimit; ideoque non assequitur nisi quae videt: nec putat aliquid posse fieri, quam quomodo scit.
PL 17, 196C「魂の人は、神の霊に属することを受け入れない」〔底本はこの後に nescit(知らない)と続く。ミーニュの脚注 f によれば、ローマ版と一部の写本は non percipit の代わりに nescit と読む。二つの読みが重なったものと見て、nescit は訳さない〕。「それは彼にとって愚かさだからである」。家畜に似て、自分の思いを地に押さえつけ、それゆえ、見えるもの以外は追い求めない。自分が知っている仕方以外で何かが起こりうるとは考えないのである。
Ideo quidquid aliter audit, quam novit, stultum judicat; nihil enim existimat posse fieri sine commixtione.
PL 17, 196Cそれゆえ、自分の知るところと違うことを聞けば、何であれ愚かだと判断する。交合なしに何かが起こりうるとは考えないからである。
Unde ridet audiens Deum Filium genuisse, quem scit simplicem et incorporeum: et Virginem peperisse, et resoluta corpora rursum revocari ad vitam; cum haec magis ad laudem Dei proficiant, ut credatur fecisse, cujus operis ratio investigari non possit; Deus est enim, qui fecit.
PL 17, 196Cそのため、神が子を生んだと聞くと、神は単一で非物体的であると知っているので嘲笑する。またおとめが産んだことも、解体した体が再び命に呼び戻されることも嘲笑する。しかし、これらはむしろ神への賛美に役立つ。その業の理が究めえないものを神がなしたと信じられるからである。なしたのは神だからである。
Imbecillitas enim humana stultum putat, quod scientia sua non concludit; cum hoc magis stultum deberet habere, et illud prudens, quod quia Dei factum dicitur, non potest comprehendi.
PL 17, 196D人間の弱さは、自分の知識が収めきれないものを愚かだと考える。むしろ愚かと見なすべきなのは前者〔自分の知識〕であり、賢いと見なすべきなのは、神がなしたと言われるゆえに把握できないもののほうである。
Et non potest scire; quoniam spiritaliter judicatur. Humanam traditionem sequentes, dum unius Dei fidem abnegant, spiritualiter factum est, quod ratione carnis inflati putant fieri non posse: et sic reprobi annotati, spiritaliter condemnati sunt.
PL 17, 197A「また知ることができない。霊的に判断されるからである」。人間の伝承に従い、唯一の神への信仰を否む者たちにとって、肉の理屈で思い上がって不可能だと考えることは、霊的に成し遂げられたのである。こうして彼らは退けられた者と記され、霊的に断罪された。
(Vers. 15.) Spiritalis vero dijudicat omnia, et ipse a nemine judicatur. Quoniam vera ratio spiritualium est, id est, credentium; hoc enim quis nuncupatur, quod credit: ideo ipsi omnia judicant.
PL 17, 197A(第15節)「霊的な人はすべてを判断し、自らは誰からも判断されない」。真の理は霊的な者たち、すなわち信じる者たちのものである。人は自分が信じるものに従って名づけられるからである。それゆえ、彼ら自身がすべてを判断する。
Ipsorum enim exemplo infidelitas dijudicabitur: ipsi autem a nemine judicabuntur. Quis enim condemnet vera dicentem?
PL 17, 197A不信仰は彼らの模範によって判断されるが、彼ら自身は誰からも判断されない。真実を語る者を誰が断罪できようか。
Cum enim constet omnes inimicos fidei falsa tenere pro veris, accusatio illorum in irritum jam deducta est, veri judicio condemnata; quia qui non crediderit, inquit Dominus, jam judicatus est (Joan. III, 18) .
PL 17, 197A信仰の敵がみな、真実の代わりに偽りを抱いていることは明らかなので、彼らの告発はすでに無に帰した。真実の判断によって断罪されたのである。主が言うとおり、「信じない者はすでに裁かれている」(ヨハネ3:18)からである。
(Vers. 16.) Quis enim cognovit sensum Domini? quis instruxit eum (Esai. XL, 13) ? Sensus Dei est, quod haec spiritaliter jussit fieri, per quae mundi sapientia stulta probaretur, negans posse fieri quod factum est.
PL 17, 197B(第16節)「実に、誰が主の思いを知ったのか。誰が主に教えたのか」(イザヤ40:13)。神の思いとは、この世の知恵が愚かであると証明されるように、これらのことを霊的に行えと命じたことである。この世の知恵は、成し遂げられたことを不可能だと否定するからである。
Quem sensum nullus est, qui cognoverit, et displiceat illi, ut emendet consilium Dei; quia qui cognovit, laudat potentiam Dei, quem qui omnia negat posse, nec mundum credit fecisse.
PL 17, 197Bこの思いを知りながら不満を抱き、神の計画を改めようとする者は誰もいない。知った者は神の力を賛美するからである。神にすべてが可能であることを否定する者は、神が世界を造ったことさえ信じていない。
Quid enim magnum est, ut de se credatur generasse, qui non ambigitur cuncta ex nihilo fecisse? quippe cum dicat Salvator: Apud Deum autem omnia possibilia sunt (Matth. XIX, 26) .
PL 17, 197B実に、万物を無から造ったことが疑われない神が、自らから子を生んだと信じられることに、何の大したことがあろうか。救い主が「神にとってはすべてが可能である」(マタイ19:26)と言うのだから。
Nos autem sensum Domini habemus. Hoc dicit, quia credentes participes sumus ejusdem divinae sententiae.
PL 17, 197C「我々は主の思いを持っている」。これは、信じる者である我々が、同じ神の判断にあずかる者であるということを言っている。
Caput III
第III章PL 17, 197C(Vers. 1.) Et ego, fratres, non potui vobis loqui quasi spiritalibus, sed quasi carnalibus. Nunc his loquitur, qui propterea quod saeculi adhuc voluptatibus serviebant, carnales erant.
PL 17, 197C(第1節)「兄弟たちよ、私も、汝らに霊的な者に対するようには語ることができず、肉的な者に対するように語った」。彼は今、この世の快楽になおも仕えていたために肉的であった者たちに語っている。
Quamvis jam baptizati essent, et Spiritum sanctum accepissent; tamen quia post baptismum statim ad veterem hominem fuerant reversi, cui abrenuntiaverant, dicuntur carnales.
PL 17, 197C彼らはすでに洗礼を受け、聖なる霊を受けていたにもかかわらず、洗礼の後すぐに、捨て去ったはずの古い人に戻っていたので、肉的と呼ばれる。
Spiritus enim sanctus tunc permanet in eo, cui se infuderat, si permaneat in proposito regenerationis: si quominus, abscedit; ita tamen ut si se reformaverit homo, redeat ad illum. Semper enim paratus ad bonum est, diligens poenitentiam.
PL 17, 197C聖なる霊は、自らを注いだ相手のうちに、その者が新生の志にとどまるなら、そのときとどまる。そうでなければ去る。ただし、人が自らを立て直せば、霊はその人のもとに戻る。霊は悔い改めを愛し、つねに善へと備えているからである。
Quasi parvulis in Christo lac vobis potum dedi, non escam. Quamvis renati essent in Christo, tamen non fuit dignum tradi spiritualia; accepta enim fide, quae est velut semen spiritale, nullum fructum Deo dignum fecerunt, ut perfectionis verba mererentur addiscere: sed quasi parvuli imperfectionis sensibus studebant.
PL 17, 197D「キリストにある幼子に対するように、私は汝らに乳を飲ませ、食物は与えなかった」。彼らはキリストにあって新生していたけれども、霊的なことを授けられるにふさわしくはなかった。霊的な種のような信仰を受けながら、完全さの言葉を学ぶに値するほどの、神にふさわしい実をまったく結ばず、かえって幼子のように、不完全な思いに熱中していたからである。
Apostolus autem vir divinus, et medicus spiritalis, unicuique secundum vires suas tradebat; ne per imperfectionem et imperitiam quis de rebus spiritalibus scandalum pateretur.
PL 17, 197Dしかし、神の人であり霊的な医者である使徒は、各人にその力に応じて授けていた。不完全さと未熟さのゆえに、誰かが霊的なことにつまずくことのないようにするためである。
(Vers. 2.) Nondum enim poteratis. Ostendit aperte non illos debuisse audire, quae confirmatis dicenda sunt.
PL 17, 198A(第2節)「汝らはまだできなかったからである」。堅固にされた者たちに語られるべきことを、彼らは聞くべきでなかったと、彼ははっきり示している。
Sed neque nunc potestis; adhuc enim carnales estis. Hic valde arguit temeritatem illorum, qui querebantur dudum se non audisse spiritalia; cum adhuc indigni essent audire.
PL 17, 198A「いや、今でもできない。汝らはなお肉的だからである」。ここで彼は、霊的なことを聞かなかったとかつて不平を言っていた者たちの無謀を厳しく責める。彼らはなお聞くにふさわしくなかったのである。
Pseudoapostoli enim promiscue omnibus uno atque eodem genere tradebant, nullius personam discernentes; ut acceptabiles fierent per hypocrisin commendati: cum constet Dominum et auctorem nostrum Christum aliter populis, aliter discipulis interfatum, et inter ipsos apostolos fuisse distantiam; tribus etenim discipulis gloriam suam in monte ostendit, dicens illis ut tacerent visum, quamdiu a mortuis resurgeret (Matth. XVII, 9) .
PL 17, 198A偽使徒たちは、誰彼の区別なくすべての人に一つの同じ仕方で教え、相手の人物を見分けなかった。偽善によって推奨され、受け入れられるためである。ところが、我々の主であり創始者であるキリストが、民衆には一つの仕方で、弟子たちには別の仕方で語り、使徒たちのあいだにさえ隔たりがあったことは明らかである。実に、三人の弟子にだけ山で自分の栄光を示し、見たことを、死者のうちから復活するときまで黙っているよう彼らに言った(マタイ17:9)。
(Vers. 3.) Cum enim in vobis aemulationes et contentiones sint, nonne carnales estis, et secundum hominem ambulatis? Indignitatis causam ostendit; quia qui de homine sperat auxilium, carnalis est. Qui autem. spreta humanitate, de Deo sperat, spiritalis est; quia Deus spiritus est.
PL 17, 198B(第3節)「実に、汝らのあいだに妬みと争いがあるなら、汝らは肉的ではないか。人間に従って歩んでいるのではないか」。彼は、ふさわしくない理由を示している。人に助けを望む者は肉的だからである。これに対し、人間的なものを退けて神に望む者は霊的である。神は霊だからである。
(Vers. 4.) Cum enim quis dicat: Ego sum Pauli; alius autem: Ego Apollo; nonne homines estis?
PL 17, 198B(第4節)「ある者が『私はパウロに属する』と言い、別の者が『私はアポロに』と言うなら、汝らは人間ではないか」。
Sicut enim gloriantes in Deo, et de ipso omnem gratiam sperantes, dii dicuntur, a Deo adoptati; ita et in homine gloriantes, et homines et carnales dicuntur, sententia Dei conclusi, qui ait: Ego dixi, dii estis; vos autem sicut homines moriemini (Psal. LXXXI, 6) .
PL 17, 198Bというのも、神を誇り、神からあらゆる恩寵を望む者たちが、神に養子とされて「神々」と呼ばれるのと同じように、人間を誇る者たちは、人間、また肉的な者と呼ばれるからである。彼らは神の判断に閉じ込められている。神は言う。「私は言った、汝らは神々である。だが汝らは人間のように死ぬ」(詩篇81:6)。
A sua ergo persona incipit; ne forte putaretur per invidiam magis personas illorum destruere, ostendens magnum errorem et ad Dei contumeliam pertinere, quando Deo praedicato, gloria datur hominibus. Quid ergo minus est a gentilitate, dum adhuc aliquid de hominibus speratur?
PL 17, 198Cそこで彼は自分自身の立場から始める。妬みから、むしろ彼らの人物を貶めようとしていると思われないためである。そして、神が宣べ伝えられているのに栄光が人間に帰せられるのは大きな誤りであり、神への侮辱にあたると示す。それなら、人間になおも何かを望んでいるあいだは、異邦人のあり方と比べて何が足りないというのか〔異邦人のあり方と少しも変わらない、の意〕。
(Vers. 5.) Quid igitur est Apollo? Quid vero Paulus? Ministri ejus, cui credidistis. Ut quia ministri sunt, spes in his non sit, sed in Deo, cujus ministri sunt.
PL 17, 198C(第5節)「ではアポロとは何者か。パウロとは何者か。汝らが信じた者に仕える者たちである」。仕える者である以上、望みは彼らにではなく、彼らが仕える神にあるべきだ、ということである。
Illi enim gratiarum actio deferenda est, cujus donum est; hi vero servi, quos etiam invitos oportet dispensare.
PL 17, 198C感謝は、賜物を与えた者にささげるべきである。ところが、彼ら僕は、いやいやでも務めを果たさざるをえない者たちである。
Numquid non Moyses coactus est ire ad Pharaonem; et Jonas invitus missus est praedicare Ninivitis, et Ananias contradicens missus est Saulo manum imponere?
PL 17, 198Cモーセはファラオのもとへ行くよう強いられたではないか。ヨナは、いやいやニネベの人々に宣べ伝えるよう遣わされ、アナニアは、逆らいつつサウロに手を置くよう遣わされたではないか。
Et unicuique sicut Dominus dedit: id est, sicut voluit, et scivit, divisit singulis officia ministerii.
PL 17, 198D「また各人に、主が与えたとおりに」、すなわち、主が望み、また知ったとおりに、一人ひとりに務めの役割を分けたのである。
(Vers. 6.) Ego plantavi, Apollo rigavit, sed Deus incrementum dedit. Plantare est evangelizare, et ad fidem attrahere: rigare vero, baptizare solemnibus verbis: peccata autem dimittere, et Spiritum dare, Dei solius.
PL 17, 198D(第6節)「私は植え、アポロは水を注いだ。だが成長を与えたのは神である」。植えるとは、福音を告げて信仰へと引き寄せることである。水を注ぐとは、定められた言葉で洗礼を授けることである。罪を赦し、霊を与えるのは神のみに属する。
Si ergo effectum salutis Deus dat, nulla gloria in hac re hominis est (Act. II, 4) . Scimus enim et Spiritum sanctum sine manus impositione datum a Deo (Act. X, 4) , et non baptizatum consecutum remissionem peccatorum. Numquid non hic invisibiliter baptizatus est, quando donum baptismatis consecutus est?
PL 17, 198D救いの効果を神が与えるのなら、この点で人間には何の栄光もない(使徒言行録2:4)〔この引照は次の文の、聖なる霊が手を置くことなしに与えられたことにかかるらしい〕。我々は、聖なる霊が手を置くことなしに神から与えられたこと(使徒言行録10:4)〔この引照は続く、洗礼を受けていない者(コルネリウス)が罪の赦しを得たことにかかるらしい〕、また洗礼を受けていない者が罪の赦しを得たことを知っている。洗礼の賜物を得たとき、この者は目に見えない仕方で洗礼を受けたのではないか。
(Vers. 7.) Itaque neque qui plantat, est aliquid; neque qui rigat: sed qui incrementum dat Deus. Et plantata enim solent emori, et rigata ad effectum fecunditatis minime pervenire, nisi det Deus vegetam vitam.
PL 17, 199A(第7節)「それゆえ、植える者も何ものでもなく、水を注ぐ者もそうである。成長を与える神だけがそうである」。植えられたものはしばしば枯れ、水を注がれたものも、神が活力ある生命を与えなければ、実りという結果に至らないからである。
Quantum ergo ad honorificentiam Dei pertinet, nihil est homo: quantum autem ad ministerium pertinet, necessarius est; ut honorificetur quasi servus, non ut aliquid de illo speretur ad injuriam Dei.
PL 17, 199A神の栄誉に関するかぎり、人間は何ものでもない。だが務めに関するかぎり、必要である。僕のように敬われるべきであって、神への侮辱となるほどに、その人に何かを望むべきではない。
(Vers. 8.) Qui enim plantat, et qui rigat, unum sunt. Unum sunt, quia ambo mercenarii sunt; quamvis diversa sint illorum officia. Unusquisque autem propriam mercedem accipiet secundum suum laborem.
PL 17, 199A(第8節)「植える者と水を注ぐ者とは一つである」。その務めは異なるが、二人とも雇い人であるから、一つである。「各人は、自分の働きに応じて、自分の報酬を受ける」。
Quamvis enim unum sint, sed quia major est, qui evangelizat, quam qui baptizat; ideo discrevit mercedes illorum; et non solum ad hoc, sed ad doctrinae sinceritatem pertinet: ut majori mercede sit dignus, qui inviolatam tradit doctrinam.
PL 17, 199Bたとえ一つであっても、福音を告げる者は洗礼を授ける者より大きい。そこで使徒は彼らの報酬を区別した。それだけでなく、教えの純粋さにも関わる。損なわれていない教えを伝える者が、より大きな報酬にふさわしいのである。
(Vers. 9.) Dei enim sumus operis participes: Dei cultura, Dei aedificatio estis. Hoc ad apostolorum personam pertinet, quos constat Dei esse adjutores; quia vicarii sunt Christi.
PL 17, 199B(第9節)「実に、我々は神の働きの協力者である。汝らは神の畑、神の建物である」。これは使徒たちの立場に関わる。使徒たちがキリストの代理者であるがゆえに、神の助け手であることは明らかである。
(Vers. 10.) Secundum gratiam Dei, quae data est mihi, ut sapiens architectus fundamentum posui. Gratiam sibi datam dicit, ut dignus esset praedicare Evangelium; ut et hoc Dei esse ostenderet, non hominis.
PL 17, 199B(第10節)「私に与えられた神の恩寵に従って、賢い建築家として土台を据えた」。彼は、福音を宣べ伝えるにふさわしい者となるために、恩寵が自分に与えられたと言う。これもまた人間のものではなく神のものであると示すためである。
Secundum hanc itaque gratiam, ut sapientem architectum fundamentum se dicit posuisse. Sapiens architectus est, qui juxta disciplinam auctoris collocat fundamentum, id est, qui secundum traditionem Salvatoris evangelizat.
PL 17, 199Cこの恩寵に従って、自分は賢い建築家として土台を据えたと言うのである。賢い建築家とは、創始者の教えに従って土台を置く者、すなわち救い主の伝承に従って福音を告げる者である。
Alius autem superaedificat. Superaedificia sunt, quae post praedicationem apostolorum a supervenientibus traduntur aut malis aut bonis doctoribus.
PL 17, 199C「しかし、他の者がその上に建て増す」。建て増しとは、使徒たちの宣教の後、後から来る教師たち、悪い者であれ善い者であれ、その者たちが伝えるものである。
Unusquisque autem videat, quemadmodum superaedificet, id est, ut superaedificia congruant fundamento; ne si obliqua fuerint et frivola, ruinam faciant, manente incolumi fundamento; quia si male docuerit, Christi nomen permanet, quod est fundamentum: doctrina autem mala peribit, sicut dicit Dominus: Omnis plantatio, quam non plantavit Pater meus coelestis, eradicabitur (Matth. XV, 13) .
PL 17, 199C「各人は、どのように建て増すかに注意せよ」。すなわち、建て増しが土台に合うようにせよということである。建て増しが曲がっていたり、つまらないものであったりすれば、土台が無傷のまま残っていても崩壊を引き起こすからである。悪く教えても、土台であるキリストの名はとどまり、悪い教えのほうが滅びる。主が言うとおりである。「私の天の父が植えなかった植物はみな、根こそぎにされる」(マタイ15:13)。
(Vers. 11.) Fundamentum enim aliud nemo potest ponere praeter id quod positum est, quod est Christus Jesus. Ideo nemo potest ponere aliud fundamentum, quia quamvis haeretici sint aliqui, non tamen docent, nisi sub Christi nomine.
PL 17, 199D(第11節)「実に、置かれているもの、それはキリスト・イエスだが、それ以外の土台を、誰も据えることはできない」。誰も別の土台を据えることができないのは、異端者が幾人かいても、彼らもキリストの名のもとでなければ教えないからである。
Aliter enim commenta erroris commendare non possunt, nisi interposito Salvatoris nomine praedicent; ut res contrarias et absurdas nominis dignitas faciat acceptabiles.
PL 17, 199Dほかの仕方では、誤りの作り話を推奨することはできず、救い主の名を挟んで宣べ伝えるほかない。相反し不条理なものを、名の尊厳が受け入れられるものにするためである。
(Vers. 12.) Si quis autem superaedificat supra fundamentum hoc, aurum, argentum, lapides pretiosos. Lapides pretiosi sunt, quos non corrumpit ignis.
PL 17, 200A(第12節)「もし誰かがこの土台の上に、金、銀、貴い石を建て増すなら」。貴い石とは、火が損なわないものである。
Tria genera posuit praeclara in mundo, in quibus bonam doctrinam significavit, Ligna, fenum, stipulam: tria alia genera posuit, sed frivola. In his corrupta et vana doctrina designata dignoscitur.
PL 17, 200A彼はこの世で立派な三種を挙げ、それらで善い教えを表した。次いで、「木、干し草、わら」というほかの三種を挙げたが、これらはつまらないものである。これらによって、堕落しむなしい教えが示されているのだと分かる。
(Vers. 13.) Qui facit hoc opus, manifestus erit; dies enim declarabit, quia in igne revelabitur. Hoc est, mala doctrina in igne omnibus apparebit; nunc enim quosdam fallit. Et uniuscujusque opus quale sit, ignis probabit.
PL 17, 200A(第13節)「この業をなす者は明らかになる。その日が明らかにするからである。火のうちに現されるからである」。すなわち、悪い教えは火の中ですべての人に明らかになる。今は一部の人を欺いているのである。「また、各人の業がどのようなものかを、火が試す」。
Quia enim per ignem examinatio fiet, si in aliquo non invenerit, quod exurat, manifestat illum bonum fuisse doctorem; mala enim et adultera doctrina idcirco in ligno, feno, et stipula significata est, ut ostenderetur ignis esse esca.
PL 17, 200A実に、吟味は火によってなされるので、火が焼くべきものを何も見いださなければ、その者が善い教師であったことが明らかになる。悪く不純な教えが木、干し草、わらで示されたのは、それが火の餌であることを示すためであった。
(Vers. 14.) Si cujus opus manserit, quod superaedificaverit; mercedem accipiet. Cum enim nihil in illo sordis inventum fuerit pravae doctrinae, ut in bono auro; ita erit ut tres fratres in camino ignis (Dan. III, 23) , mercedem vitam aeternam cum gloria accepturus; quia sicut aurum et argentum, et lapides, quos ignis non consumit: ita et bonus magister incorruptibilis permanebit.
PL 17, 200B(第14節)「もし誰かが建て増した業が残るなら、その人は報酬を受ける」。彼のうちに、悪い教えの汚れが何も見いだされなければ、良い金の場合のように、火の炉の中の三人の兄弟(ダニエル3:23)のようになり、報酬として、栄光とともに永遠の生命を受けることになる。金や銀や石を火が焼き尽くさないように、善い教師も朽ちることなくとどまるからである。
(Vers. 15.) Si cujus opus arserit, detrimentum patietur. Opus quod ardere dicitur, mala doctrina est, quae interibit. Cuncta enim mala peribunt, sicut iter impiorum; quia non sunt substantiae, sed asseverationes perversae. Damnum autem pati est poenas perpeti. Quis enim in poena positus, jacturam non facit?
PL 17, 200B(第15節)「もし誰かの業が焼けるなら、その人は損失を被る」。焼けると言われる業は悪い教えであり、それは滅びる。悪はすべて、不敬虔な者たちの道のように滅びるからである。それらは実体ではなく、ゆがんだ主張だからである。損害を被るとは、刑罰を受けることである。刑罰に置かれた者で、損失を被らない者がいるだろうか。
Ipse autem salvus erit, sic tamen quasi per ignem. Salvum illum futurum dixit; quia non interibit substantia, qua constat, sicut et doctrina mala peribit; quia accidens causa est.
PL 17, 200C「しかし、その人自身は救われる。ただし、火をくぐるようにして」。彼が救われることになると言ったのは、彼がそれによって成り立っている実体は滅びないからである。悪い教えは滅びるが、それは付帯的なものだからである。
Ideo autem dixit: sic tamen quasi per ignem; ut salus haec non sine poena sit, quia non dixit: Salvus erit per ignem; ut merito suo ab igni non combustus, salvus fiat examinatus per ignem; sed cum dicit: Sic tamen quasi per ignem, ostendit salvum illum quidem futurum, sed poenas ignis passurum; ut per ignem purgatus fiat salvus, et non sicut perfidi aeterno igne in perpetuum torqueatur: ut ex aliqua parte operae pretium sit credidisse in Christum.
PL 17, 200Cだが、「ただし、火をくぐるようにして」と言ったのは、この救いが刑罰を伴わないものではないことを示すためである。彼は「火によって救われる」とは言わなかった。すなわち、自らの功績によって火に焼かれず、火に試されて救われるというのではない。「ただし、火をくぐるようにして」と言うことで、その人が確かに救われるが、火の刑罰を受けることを示しているのである。火で清められて救われ、背信の者たちのように永遠の火で永久に苦しめられることはない。こうして、キリストを信じたことは、ある面では甲斐あるものとなる。
Semper enim crubescat necesse est, qui se videt falsum defendisse pro vero: et simili modo semper fiduciam habebit Dei; qui abjecto falso, secutus est verum; et spreta impietate, succubuit pietati. Extra catholicam enim quidquid est, contrarium est.
PL 17, 200C偽りを真実として擁護したと自覚する者は、必ず常に恥じる〔底本は crubescat。erubescat と読む〕ことになろう。同様に、偽りを捨てて真実に従い、不敬虔を退けて敬虔に服した者は、つねに神への確信を持つであろう。公同〔の教会〕の外にあるものは、何であれ反対のものである。
(Vers. 16.) Nescitis quia templum Dei estis, et Spiritus Dei habitat in vobis? Templum Dei nos esse dicit, ut Deum in nobis habitare sciamus; in templo enim suo habitet necesse est.
PL 17, 200D(第16節)「汝らは神の神殿であり、神の霊が汝らのうちに住んでいることを知らないのか」。彼が、我々は神の神殿であると言うのは、神が我々のうちに住んでいることを我々が知るためである。神は必ず自分の神殿に住むからである。
Et quia Spiritum Dei dicit habitare in nobis, Deum significat intelligendum Spiritum sanctum.
PL 17, 200Dそして、神の霊が我々のうちに住むと言うことで、聖なる霊が神であると理解すべきことを示している。
(Vers. 17.) Si quis templum Dei violaverit, disperdet eum Deus, templum enim Dei sanctum est, quod estis vos.
PL 17, 201A(第17節)「もし誰かが神の神殿を損なうなら、神はその者を滅ぼす。神の神殿は聖なるものであり、それは汝らだからである」。
Haec idcirco praemisit, ut illos compungat, qui turpiter viventes, corpora sua violando corruperant; maxime illum qui uxorem patris habebat; ut ante esset reus, quam causa illius in medium prorumperet.
PL 17, 201A彼がこれを先に述べたのは、恥ずべき生き方をして、自分の体を汚して損なった者たちの心を刺すためである。とりわけ、父の妻を持っていた者に対してである。その者の件が公の場に持ち出される前に、彼がすでに罪ある者とされているようにするためである。
Denique simili, immo eodem modo, cum causam illius judicat, loquitur dicens: An nescitis quia corpora vestra templum sunt Spiritus sancti, qui in vobis est, quem habetis a Deo (I Cor. VI, 19) . Superius templum Dei dixit; hoc autem loco templum Spiritus sancti. Quis hic dubitet, quia Spiritum sanctum Deum significavit?
PL 17, 201A実に、似た仕方で、いやむしろ同じ仕方で、その者の件を裁くときにも、彼は言う。「それとも、汝らの体は、汝らのうちにあり、汝らが神から受けた聖なる霊の神殿であることを知らないのか」(一コリント6:19)。先には神の神殿と言い、この箇所では聖なる霊の神殿と言った。ここで彼が聖なる霊を神と示したことを、誰が疑うだろうか。
(Vers. 18.) Nemo se seducat: id est, nemo proprio, vel humano consilio putet se sibi prodesse. Ad superiorem sensum redit: Si quis videtur sapiens esse inter vos in hoc saeculo stultus fiat, ut sit sapiens.
PL 17, 201A(第18節)「誰も自分を欺くな」。すなわち、誰も自分の、あるいは人間の考えによって、自分が自分の役に立つと思うな、ということである。彼は前の意味に戻る。「もし誰かが、汝らのうちでこの世で賢いと思われるなら、愚かな者となれ、賢い者となるために」。
Hoc dicit, quia si quis intelligit salutem promissam, et mysterium incarnationis Domini nostri Jesu Christi, stultus fiat, id est, sapientiam mundi fugiat, ut stultus ab ea judicetur, et tunc erit prudens; quia stultus saeculo prudens est Deo, dum credit Deum fecisse, quae ratio mundi non capit, sicut supra memoravi.
PL 17, 201Bこれは、もし誰かが約束された救いと、我々の主イエス・キリストの受肉の奥義とを理解するなら、愚かな者となれ、すなわちこの世の知恵を避け、それによって愚かだと判断されよ、ということを言っている。そのときこそ賢くなるのである。この世に愚かな者は、この世の理が受け入れないことを神がなしたと信じるゆえに、神には賢いからである。先に述べたとおりである。
Pseudoapostoli autem prudentes volentes videri in mundo, neque Deum Filium habere, neque incarnationem veram esse, neque carnem posse resurgere praedicabant.
PL 17, 201B一方、偽使徒たちは、この世で賢く見られたがり、神に子があることも、受肉が真実であることも、肉が復活しうることも宣べ伝えなかった。
(Vers. 19.) Sapientia enim hujus mundi stultitia est apud Deum. Sic stultitia est sapientia hujus mundi apud Deum, dum facit Deus, quod mundus fieri posse negat; sapientiam illius stultitiam probat, et cum multos deos dicant, fides autem unum probet, teste virtute, in prudentia sua confundentur.
PL 17, 201B(第19節)「この世の知恵は、神のもとでは愚かさだからである」。この世の知恵が神のもとで愚かさであるとは、この世が不可能と言うことを神がなすということである。神は彼らの知恵が愚かであると証明する。彼らが多くの神々を唱えるのに対し、信仰は力を証人として唯一の神を証明するので、彼らは自分の分別のうちで恥をかくことになる。
(Vers. 20.) Scriptum est enim: Reprehendens sapientes in astutia eorum. Et iterum: Dominus novit cogitationes sapientium, quoniam vanae sunt. Istud in psalmo habetur nonagesimo tertio.
PL 17, 201C(第20節)「書いてある。『賢い者たちを、その狡猾さにおいて責める』。また、『主は賢い者たちの考えを知っている。それがむなしいことを』」。後者は詩篇の第93篇にある。
Denique idem sensus est; sciens enim vanas cogitationes illorum ut stultos illos probaret, sapientiam illorum reprehendit, ostendens verum esse, quod falsum dicebant; et falsum, quod verum putabant.
PL 17, 201C実に、意味は同じである。主は彼らの考えがむなしいことを知っているので、彼らが愚かな者であると証明するために、彼らの知恵を責めた。彼らが偽りと言っていたことが真実であり、真実と思っていたことが偽りであると示したのである。
(Vers. 21.) Itaque nemo glorietur in homine. Quoniam enim humanae cogitationes et consilia improvida et infirma sunt, non esse gloriandum in homine docet, sed in Deo, cujus consilium retractari non potest: quidquid enim homines sine Deo sapiunt, stultum est.
PL 17, 201C(第21節)「だから、誰も人間を誇ってはならない」。人間の考えや計画は先見がなく弱いので、人間を誇ってはならず、その計画が覆されえない神を誇るべきだと教えている。人間が神なしに思い巡らすことは、何であれ愚かだからである。
(Vers. 22.) Omnia namque vestra sunt, sive Paulus, sive Apollo, sive Cephas, sive mundus, sive vita, sive mors, sive praesentia, sive futura: omnia vestra, vos autem Christi, Christus autem Dei.
PL 17, 201D(第22節)「すべては汝らのものだからである。パウロも、アポロも、ケファも、世界も、生も、死も、現在のものも、将来のものも。すべては汝らのもの、汝らはキリストのもの、キリストは神のもの」。
Alio loco dicit de eodem sensu: Nos autem servos vestros propter Jesum (II Cor. IV, 5) . Servos pro ministris posuit; ut non singulos sibi defenderent, cum omnibus uterentur, sicut et Dominus dicit: Ego sum in medio vestrum non ut ministrer, sed ut ministrem (Luc. XXII, 27) .
PL 17, 201D別の箇所では、同じ意味でこう言う。「我々はイエスのゆえに、汝らの僕である」(二コリント4:5)。「仕える者」の意で「僕」と言ったのは、彼らがすべての人を用いるのだから、各人が特定の一人を自分のものとして擁護しないようにするためである。主も言う。「私は汝らの中にいる。仕えられるためではなく、仕えるためである」(ルカ22:27)。
Nam mundus utique noster est, sed ut de illo secundum Dei voluntatem sentiamus, et decretos cursus ejus in Dei voluntate ponamus. Et vita praesens concessa nobis est, sed ut modeste illam et cum Dei gloria transigamus.
PL 17, 202A実に、世界は確かに我々のものだが、それは、神の意志に従ってそれについて考え、その定められた運行を神の意志に委ねるためである。現在の生も我々に許されているが、それは、節度をもって、神の栄光とともにそれを過ごすためである。
Sive mors, ut pro Christo mori libenter habeamus spe promissionis futurae. Sive praesentia, ut sic praesentibus utamur, ne offendamus. Sive futura, ut futura credentes, ipsis nos magis, quia meliora sunt, commendemus.
PL 17, 202A「死も」とは、将来の約束の希望によって、キリストのために喜んで死ぬためである。「現在のものも」とは、現在のものを、つまずきを与えないように用いるためである。「将来のものも」とは、将来のものを信じて、それらのほうが優れているのだから、むしろそれらに我々自身を委ねるためである。
(Vers. 23.) Vos autem Christi: ut quomodo haec judicio nostro concessa sunt et subjecta, ita et nos Christo subjiciamur; quippe cum per ipsum esse coeperimus, et in prima origine, et regeneratione. Christus autem Dei.
PL 17, 202A(第23節)「汝らはキリストのもの」。それは、これらのものが我々の判断に許され服しているように、我々もキリストに服するためである。我々は、最初の起源においても新生においても、彼によって存在し始めたのだからである。「キリストは神のもの」。
Christus Dei est Patris sui proprius Filius, faciens voluntatem ejus; ut et nos ipsius faciamus. Si ergo Christi sumus famuli, quid est ut ad ejus injuriam de hominibus aliquid speremus?
PL 17, 202Bキリストが神のものであるとは、キリストが父の固有の子であり、父の意志を行うということである。我々もその意志を行うためである。ならば、我々がキリストの僕であるなら、キリストを辱めるほどに、人間に何かを望むことがあろうか。
Caput IV
第IV章PL 17, 202B(Vers. 1.) Ita nos existimet homo, ut ministros Christi, et dispensatores mysteriorum Dei.
PL 17, 202B(第1節)「人は我々を、キリストに仕える者たち、神の奥義の管理者たちと見なすべきである」。
Hoc significavit, quia minus de illo sentiebant aliqui Corinthiorum: sed ut homo hoc de illo sentiret, quod et Deus, qui illum elegerat; ideo ministros Christi ait, et dispensatores mysteriorum Dei.
PL 17, 202B彼がこれを意味したのは、コリントの人々のうちに、彼をあまり重んじていない者がいたからである。人は、彼を選んだ神と同じように彼を考えるべきなのである。だから彼は、「キリストに仕える者たち」「神の奥義の管理者たち」と言った。
Quando enim non verborum strepitu, neque humana sapientia nitebatur intelligi; debuit sacramentum Christi dispensare, in quo non verba, sed virtus fulgebat: non per quod homo, sed Deus gloriosus videretur; collega enim piscatorum, non aliter quam illi, Christum praedicabat.
PL 17, 202B実に、言葉のざわめきにも人間の知恵にも頼って理解されようとはしなかった以上、キリストの秘義を管理せねばならなかった。そこでは言葉ではなく力が輝いていたのである。人間ではなく神が栄光あるものと見えるようにするためである。漁師たちの同僚として、彼らと同じように、キリストを宣べ伝えたからである。
Cum ergo ministrum se Christi et sacramentorum Dei probat, pseudoapostolos notat, et abnegat Christi esse quod tradunt, per id quod discordarent a traditione apostolica.
PL 17, 202C彼は、自分がキリストと神の秘義に仕える者であると証明することで、偽使徒たちを指し、彼らが伝えるものはキリストのものではないと否定する。それが使徒の伝承と食い違うからである。
(Vers. 2.) Hic jam quaeritur inter dispensatores, ut fidelis quis inveniatur. Hoc quod dicit, non solum ad pseudoapostolorum personam pertinet; sed et ad reliquorum, qui accepta dispensatione, aut verecundia, aut timore, aut certe commendationis suae causa constanter arguere trepidabant aut malos sensus aut mores.
PL 17, 202C(第2節)「さてここで、管理者たちに求められるのは、誰かが忠実と見いだされることである」。彼の言うことは、偽使徒たちの人物にだけ関わるのではなく、管理の務めを受けながら、恥じらいからか、恐れからか、あるいは自分の評判のために、悪い思いや悪い行いを断固として責めることをためらった他の者たちにも関わる。
Hic enim tam constans erat, ut nec vitae suae parceret, dummodo fideliter omnia celebraret.
PL 17, 202C彼はあくまで毅然としており、すべてを忠実に務めさえすれば、自分の命さえ惜しまなかったからである。
(Vers. 3.) Mihi autem pro minimo est, ut a vobis dijudicer, aut ab humano die. Quos in tantis vitiis reprehendit, miserum dicit ab his se judicari; quippe cum nec a justis judicandum se sciret.
PL 17, 202C(第3節)「しかし私には、汝らから、あるいは人間の日に裁かれることは、ごくわずかなことである」。これほどの悪徳を責めている相手に裁かれることを、彼は惨めなことと言う。義人たちからさえ、自分は裁かれるべきでないと知っていたからである。
Aut ab humano die, hoc est, quia nec a legibus mundo creditis judicandus erat. Supergressus enim humanam justitiam, coelesti justitiae studebat, sicut dicit Dominus: Nisi abundaverit justitia vestra plusquam scribarum et pharisaeorum, non intrabitis in regnum Dei. (Matth. V, 20) .
PL 17, 202D「あるいは人間の日に」とは、彼が、世に託された法によっても裁かれるべきではなかったということである〔mundo creditis の係りは定かでない。世に託された法と取った〕。彼は人間の正義を超えて、天の正義に励んでいた。主が言うとおりである。「汝らの正義が、律法学者たちとファリサイ派の人々の正義にまさらなければ、汝らは神の国に入らない」(マタイ5:20)。
Humanum ergo diem cum dicit, significat et divinum; in quo judicaturus est Christus, quia sicut jurisconsulti seu pontifices, quos vocant sacerdotes, certos dies quibus judicatur, decreverunt; ita et dies Domini definitus est, quo judicaturus est mundum.
PL 17, 203Aだから「人間の日」と言うとき、彼は神の日をも意味している。その日にキリストは裁く。法学者たち、あるいは「祭司」と呼ばれる神祇官たちが、裁判の行われる定まった日を決めたように、主の日も、世を裁く日として定められているからである。
(Vers. 4.) Sed neque me ipsum judico; nihil quidem mihi conscius sum. Apertum est quia conscientiam puram habens sollicitus de se non erat. Sed non in hoc justificatus sum. Nunc humiliat se, et loquitur ut homo, qui possit culpam incurrere nescius.
PL 17, 203A(第4節)「私は自分自身をも裁かない。自分に何も思い当たることはないが」。彼は清い良心を持っており、自分について思い煩っていなかったことは明らかである。「しかし、そのことで私が義とされたのではない」。今、彼はへりくだり、知らずに咎を犯しうる人間として語っている。
Qui autem judicat me, Dominus est. Recte ait; quamvis enim humiliaverit se, tamen Domino Christo plurimum dedit; quia potest, quod hominem latet, dum occulta judicat, manifestare, non ut reum faciat, sed prudentem.
PL 17, 203A「私を裁く者は主である」。正しい言葉である。彼はへりくだったが、それでも主キリストに最大のものを与えた。キリストは、人に隠れていることを、隠されたものを裁くときに明らかにすることができるからである。それは罪ある者にするためではなく、賢い者にするためである。
Quamvis enim sanctus, tamen homo est, quem non potest fieri, ut non aliquid lateat. Interdum enim aliquid utile putamus, quod inutile est; nec enim omnia membra aut latera conversationis humanae descripta habemus: ab iis autem quae gravia sunt, aperte prohibiti sumus.
PL 17, 203B聖なる者であっても人間であり、その人の目から何も隠れていないということはありえない〔ミーニュの脚注 a は、旧版と写本の異読を挙げたうえで、ヴァッリ写本による quem を正しい読みとする。quem は lateat の対格の目的語で、「その人の目から隠れる」の意〕。時として我々は、有益でないものを有益だと思う。人間の生活のあらゆる部分や側面が書き記されているわけではないからである。ただし、重大なことについては、はっきりと禁じられている。
Nam quaedam causae nos fallere solent ex causis aliquibus ortae; ut quod non est utile, putemus utile: quod leve quidem est; quia propositum liberum est.
PL 17, 203Bというのも、ある事柄は、他のある事柄から生じて我々を欺くのを常とし、有益でないものを有益だと思わせるからである。それは確かに軽いことである。志は自由だからである〔「志は自由だ」の意は定かでない。悪意から出たのではなく志そのものは咎を負っていない、の意に取った〕。
(Vers. 5.) Itaque nolite ante tempus judicare, donec veniat Dominus. Monet illos ne judicent, cum judicandi sint, et habeant duplex peccatum, sicut ait Dominus: Nolite judicare, ut non judicemini (Matth. VII, 1) ; sed exspectate diem judicii Dei, ac si fideles et boni sint.
PL 17, 203B(第5節)「だから、主が来るまで、時が来る前に裁くな」。彼は彼らに、裁くなと戒める。彼ら自身が裁かれるべき者であり、二重の罪を負うことになるからである。主も言う。「裁くな、裁かれないためである」(マタイ7:1)。むしろ神の裁きの日を待て。彼らが信仰ある善い者であるかのように。
Injuria enim judicis est, si ante cognitionem ejus a servo procedat judicium aut sententia.
PL 17, 203B裁き主を辱めることになるからである。裁き主が調べる前に、僕のほうから裁きや判決を出すとすれば。
Qui et illuminabit occulta tenebrarum, et manifestabit consilia cordium: et tunc laus erit unicuique a Deo.
PL 17, 203C「彼は闇に隠れたことを照らし、心の計らいを明らかにする。そのとき、各人は神から称賛を受ける」。
Hoc dicit, quia in die judicii nihil occultum erit eorum, quae gesta aut cogitata sunt: et simplicitas et hypocrisis illic apparebit; ut etqui despectus habebatur, forte appareat dignus: et qui aliquid esse putabatur, inveniatur reprobus.
PL 17, 203C彼が言うのは、裁きの日には、行ったことも考えたことも、何一つ隠れたままではないということである。単純さも偽善もそこに現れる。軽蔑されていた者が、もしかするとふさわしい者と現れ、何者かであると思われていた者が、不合格と分かるであろう。
Omnia enim nuda erunt in die judicii, et tunc laus erit bene agenti vel cogitanti. Hic enim qui laudatur, improbabile est an dignus sit, sicut et in alio loco dicit: Non enim qui se ipsum commendat, ille probatus est: sed quem Deus commendat (II Cor. X, 17) , quem utique nihil latet.
PL 17, 203C実に、裁きの日にはすべてが裸にされ、そのとき、善く行い、また善く考える者に称賛がある。この世で称賛される者がふさわしいかどうかは、確かめようがない。別の箇所でも言うとおりである。「自分で自分を推薦する者が認められるのではなく、神が推薦する者が認められる」(二コリント10:17)〔引かれた句は10:18にあたる〕。神には何も隠れないからである。
(Vers. 6.) Haec autem, fratres, transfiguravi in me, et Apollo propter vos; ut in nobis discatis, ne supra quod scriptum est, unus pro uno infletur adversus alterum.
PL 17, 203C(第6節)「兄弟たちよ、これらのことを、私は自分とアポロに移し替えて語った。汝らのためである。汝らが我々において、書かれたところを越えないことを学び、一人が一人のために、他の者に対して思い上がることのないようにするためである」。
Transfiguravit haec in se et Apollo, dum pseudoapostolorum glorias et traditiones perversas sub sua persona et Apollo evacuat, summatim illos designans, non singulatim; ne forte major discordia in populo nasceretur.
PL 17, 203D使徒はこれらを自分とアポロに移した。偽使徒たちの誉れと曲がった伝承を、自分とアポロという立場のもとで無効にしたのであり、個別にではなく概括して彼らを指し示したのである。民のうちにいっそう大きな不和が生じないためである。
Nemo enim audiens nomen suum taxari, aut ejus cui favet, contentus est tacere: tacito autem nomine si quis audiens, etiamsi de se intelligat dictum, dissimulat.
PL 17, 203D実に、誰も、自分の名や自分が支持する者の名が非難されるのを聞いて、黙っていることに満足はしない。だが名が伏せられていれば、聞いた者は、自分について言われたと悟っても、知らぬふりをする。
Sub hac ergo propositione evacuavit personas illorum, cum dicit: Ego plantavi, Apollo rigavit, etc. (I Cor. III, 6) , ut in his discerent nihil dandum hominibus.
PL 17, 204Aこうして彼は、この提示のもとで彼らの人物を無効にした。「私は植え、アポロは水を注いだ」云々と言って(一コリント3:6)、人間には何も帰してはならないことを、彼らがこれらによって学ぶようにしたのである。
(Vers. 7.) Nam quis te discernit? Id est, sunt aliqui, qui amplius accipientes in baptismate aut in doctrina, caeteros dicant minus consecutos.
PL 17, 204A(第7節)「実に、誰が汝を他の者から区別するのか」。すなわち、洗礼や教えにおいてより多く受けたと言って、他の者はより少なく得たと言う者たちがいる、ということである。
Hoc iis loquitur, qui baptizatos ab aliis, plus aliquid esse putabant: quorum eloquentia seducebantur, ut fuco quodam perversa recta putarent.
PL 17, 204Aこれは、他の者に洗礼を授けられた人々のほうが何か優れていると思っていた者たちに向けて言っている。彼らは、洗礼を授けたその他の者たちの雄弁に惑わされ、見せかけの化粧によって、曲がったものを正しいと思ったのである。
Tanta enim discordia erat in populo, ut multa essent studia diversarum partium: et sic omnia dicta sua aptavit Apostolus sine manifestatione nominum omnibus partibus; ut cum legeretur epistola, unaquaeque pars ad se dicta susciperet, audiens quod causae suae intendi cognosceret.
PL 17, 204A民のうちには、さまざまな党派への熱心さが多くあるほど、大きな不和があった。そこで使徒は、名を明かさずに、自分の言葉をすべてあらゆる党派にあてはめた。手紙が読まれるとき、各党派が自分に向けて言われたと受け取り、自分たちの件が狙われていると聞いて知るためである。
Quid enim habes, quod non accepisti? Nihil illum boni ultra dicit consecutum ab aliis, quam ab eo acceperat, ideo frustra queri; quod enim habebant, ab Apostolo acceperant. Ad unum autem videtur loqui, quia ad partem plebis loquitur.
PL 17, 204B「汝が受けなかったもので、何を持っているのか」。彼は、相手が、使徒から受けていた以上の善いものを、他の者たちから何も得ていないと言う。だから、不平を言うのは無駄である。彼らが持っていたものは、使徒から受けたものだったからである。一人に語っているように見えるのは、民衆の一部に語っているからである。
Si autem accepisti, quid gloriaris, quasi non acceperis? Hoc quasi insultatores Apostoli agebant per imperitiam; ut eadem audientes, quae ab Apostolo jam didicerant, illum evacuantes, de horum magisterio gloriarentur; eloquentia enim commendati, praedicationis gloriam in se convertebant.
PL 17, 204B「もし受けたのなら、なぜ受けなかったかのように誇るのか」。使徒を嘲る者たちは、無知からこのように行っていた。使徒からすでに学んだことと同じことを聞き、使徒を空しいものとして、これらの者たちの教えを誇ったのである。雄弁によって推奨されて、宣教の栄光を自分たちに向けた。
Apostolus vero contemptibilem se volebat videri, dummodo Dei gloriam faceret acceptabilem.
PL 17, 204Bしかし使徒は、神の栄光が受け入れられるようにするためなら、むしろ自分が軽蔑すべき者に見えることを望んだ。
(Vers. 8.) Jam saturati estis, jam divites facti estis, sine nobis regnatis. Ironia est, ut dicunt; irascentis enim verba sunt, non confirmantis.
PL 17, 204B(第8節)「汝らはすでに満腹し、すでに富み、我々なしに王となった」。これは、人々の言う皮肉である。怒る者の言葉であって、肯定する者の言葉ではないからである。
In quibus enim tanta vitia arguit, regnare illos dicit; sic enim putabant, gloriantes de iis quae a pseudoapostolis tradebantur.
PL 17, 204C彼は、これほどの悪徳を責めている相手が、王となっていると言う。彼らは、偽使徒たちから伝えられたことを誇って、実際にそう思っていたからである。
Et utinam regnetis, ut et nos vobiscum regnemus. Ut pius pater etiam ingratis filiis bene optat. Qui enim poterat fieri, ut sine apostolis regnarent? Quidquid enim non ab apostolis traditum est, sceleribus plenum est.
PL 17, 204C「そうなればよい、汝らが王となり、我々も汝らとともに王となるために」。情け深い父が、恩知らずの子らにも善を願うようにである。使徒たちなしに王となれるはずがあろうか。使徒たちから伝えられたものでないものは、何であれ悪業に満ちている。
Sic tamen ordo fuerat dicere: Ut nobiscum regnetis; sed quia praemiserat: Et utinam regnetis, aliter dicere non potuit nisi: Ut et nos vobiscum regnemus.
PL 17, 204C順序としては、「我々とともに汝らが王となるために」と言うべきであった。しかし、先に「そうなればよい、汝らが王となり」と言っていたので、「我々も汝らとともに王となるために」と言うほかなかった。
Regnare autem est de spe et promissis Christi securum esse, et gaudere in iis, quae adversa propter nomen Christi accidunt; lucrum enim afferunt, non detrimentum. Unde alio loco dicit: Cum infirmor, tunc potens sum (II Cor. XII, 10) .
PL 17, 204C王となるとは、キリストの望みと約束について安んじ、キリストの名のゆえにふりかかる逆境を喜ぶことである。それらは損失ではなく利益をもたらすからである。それゆえ、別の箇所で言う。「私が弱いとき、そのとき私は強い」(二コリント12:10)。
(Vers. 9) . Puto enim quod Deus nos apostolos novissimos ostendit, quasi morti destinatos.
PL 17, 204D(第9節)「思うに、神は我々使徒を、いわば死に定められた者として、最後の者として示した」。
Hoc ideo personae suae deputat, quia semper in necessitate fuit, persecutiones et pressuras ultra caeteros passus, sicut passuri sunt Enoch et Elias, qui ultimo tempore futuri sunt apostoli.
PL 17, 204Dこれを自分の立場に帰しているのは、彼が常に窮乏のうちにあり、他の者たちを超えて迫害と苦難を受けたからである。それは、終わりの時に使徒として来ることになっているエノクとエリヤが受けようとしているのと同じである。
Mitti enim habent ante Christum ad praeparandum populum Dei, et muniendas omnes Ecclesias, ad resistendum antichristo, quos et persecutiones pati et occidi lectio Apocalysis testatur.
PL 17, 204Dすなわち、彼らはキリストの前に遣わされることになっており、神の民を備えさせ、すべての教会を堅固にして、反キリストに抵抗させるのである。彼らが迫害を受け、殺されることは、黙示録の本文が証ししている。
Horum ergo tempus suo tempori comparavit Apostolus dicens: Quasi morti destinatos (Apoc. XI, 8 et seq.) , ad hoc enim venturi sunt, ut occidantur.
PL 17, 205Aそれゆえ使徒は、彼らの時を自分の時に引き比べて、「死に定められた者のように」と言った(黙示録11:8以下)。彼らは殺されるために来ることになっているからである。
Quia spectaculum facti sumus huic mundo, et angelis et hominibus. Quia erunt spectaculum et Enoch et Elias usque adeo, ut corpora eorum in platea projiciantur in conspectu totius populi infidelis; ita et apostoli spectaculum facti sunt; quia publice ridebantur, positi ad injuriam et mortem quam passi sunt.
PL 17, 205A「我々はこの世に、天使たちにも人々にも、見世物となった」。エノクとエリヤも、その体が不信仰な民全体の目の前で広場に投げ出されるほどまでに、見世物となるであろう。それと同じく、使徒たちも見世物となった。彼らは、受けた辱めと死に定められて、公然と嘲られたからである。
Mundum autem, angelos et homines dixit; quia et angeli mali sunt, dicente David in psalmo septuagesimo septimo: Vexabat illos per angelos malos, et homines mali et increduli; his apostolorum injuriae oblectamento sunt. Mundus autem idcirco infidelitas dicitur, quia visibilia sequitur.
PL 17, 205A使徒が天使たちと人々を「この世」と言ったのは、天使にも悪い者がいるからである。ダビデが詩篇の第七十七篇で「彼は悪い天使たちによって彼らを悩ませた」と言っているとおりである。また人々にも、悪く不信仰な者たちがおり、彼らにとって使徒たちが受ける辱めは楽しみである。「この世」が不信仰と呼ばれるのは、見えるものに従うからである。
(Vers. 10.) Nos stulti propter Christum. Verum est quia amantes Christum, stulti sunt mundo. Vos autem prudentes in Christo. Qui prudens in Christo judicatur a perfidis, non recte asserit Christum.
PL 17, 205B(第10節)「我々はキリストのゆえに愚かな者である」。キリストを愛する者がこの世にとって愚かな者であるというのは真実である。「しかし汝らはキリストにあって賢い」。キリストにあって賢いと背信の者たちに判断される者は、キリストを正しく言い表してはいない。
Denique Marcion, quia negat Filium Dei, et incarnari Deum potuisse, prudens est mundo, et Photinus, quia non fatetur Christum per id quod natus est, Deum, sapiens videtur mundanis.
PL 17, 205B実に、マルキオンは神の子を否定し、神が受肉しえたことを否定するので、この世にとって賢い者であり、フォティヌスは、キリストが生まれたことによって神であるとは告白しないので、この世の者たちには知恵ある者と見える。
Nos infirmi. Infirmi ideo, quia sine adulatione et cum stultitia, sicut videtur mundanis, praedicantes Christum injuriis subjiciebantur. Vos autem fortes. Ideo fortes, quia sic profitebantur Christum, ne offenderent homines, ut essent securi.
PL 17, 205B「我々は弱い者である」。弱いというのは、追従なしに、またこの世の者たちに見えるところでは愚かさをもってキリストを宣べ伝えるので、辱めを受けたからである。「しかし汝らは強い者である」。強いというのは、人々の機嫌を損なわないようにキリストを告白して、安全でいたからである。
Vos nobiles. Qui enim Christum non fatetur, quia Abrahae promissus est, et ab initio praedicatus, hic nobilis contra Christum est; quia antiquitatem promissi Christi aliis deputat. Nos vero ignobiles.
PL 17, 205C「汝らは高貴な者である」。実に、キリストがアブラハムに約束され、初めから宣べ伝えられていたことを告白しない者は、キリストに敵対して高貴な者となる。約束されたキリストの古さを他の者たちに帰するからである。「しかし我々は卑しい者である」。
Ignobilis mundo est, qui Christum, quod mundus denegat, ab initio profitetur. Haec igitur omnia supradicta, quae negare videtur, confirmat, et quae quasi confirmare videtur, negat. Irascentis enim verba sunt, qui negando confitetur, et confitendo negat.
PL 17, 205Cこの世が否定することを、すなわちキリストを初めから告白する者は、この世にとって卑しい者である。それゆえ、上に述べたこれらすべてについて、彼は、否定していると見えることを肯定し、肯定しているかのように見えることを否定している。否定することによって告白し、告白することによって否定する者の言葉は、憤る者の言葉だからである。
(Vers. 11, 12.) Usque ad hanc horam et esurimus, et sitimus, et nudi sumus, et colaphizamur, et instabiles sumus, et laboramus operantes manibus nostris.
PL 17, 205C(第11・12節)「今この時に至るまで、我々は飢え、渇き、裸であり、拳で打たれ、定まる所がなく、自分の手で働いて労苦している」。
Libere enim et juxta veram fidem sine aliqua adulatione Christum praedicantes, et gesta pravae vitae arguentes, gratiam apud homines non habebant, et colaphizabantur, id est injuriis agebantur, et instabiles erant; quia fugabantur, ne in loco diu manentes, plures docerent.
PL 17, 205Cすなわち、真の信仰に従い、いかなる追従もなく、自由にキリストを宣べ伝え、悪い生活の行いを咎めたので、彼らは人々のあいだで好意を得られず、「拳で打たれ」、すなわち辱めを受け、「定まる所がなく」なった。彼らが追い立てられたのは、一つの場所に長くとどまって、多くの者たちを教えることがないようにするためであった。
Ideo et manibus operabantur, quia non solum gratiam apud homines non habebant; verum etiam ab his accipere indignum erat, qui errori studebant, sicut dicit in psalmo centesimo quadragesimo: Oleum autem peccatoris non impinguet caput meum (Psal. CXL, 5) .
PL 17, 205Dまた彼らが手で働いたのは、人々のあいだで好意を得られなかっただけでなく、誤りに熱心な者たちから受け取るのもふさわしくなかったからである。それは、第百四十篇に「罪人の油が私の頭を肥やさないように」と言っているとおりである(詩篇140:5)。
Quia et libertatem arguendi amittit, et peccat, qui ab eo accipit, qui ideo dat, ne corripiatur.
PL 17, 205D咎められないようにと与える者から受け取る者は、咎める自由を失い、かつ罪を犯すからである。
(Vers. 13.) Maledicimur et benedicimus: male tractantes enim se hortabantur ad bonum. Persecutionem patimur et sustinemus; quia persequentibus se non resistebant. Blasphemamur et obsecramus: blasphemantes enim rogabant, ut permitterent sibi reddi rationem.
PL 17, 205D(第13節)「我々はののしられても祝福する」。すなわち、自分たちを悪く扱う者たちを、善へと励ましたのである。「迫害を受けても耐え忍ぶ」。自分たちを迫害する者たちに逆らわなかったからである。「冒瀆されても願う」。冒瀆する者たちに、自分たちが理由を説明することを許すよう求めたからである。
Tamquam purgamenta hujus mundi facti sumus, omnium peripsema usque modo. Non resistendo ulli, neque vicem in malis reddendo, sed semper se subjiciendo; ut per patientiam revocaret ad bonum, contemptibilis et despectus fiebat.
PL 17, 206A「我々は、この世の屑のようになり、今に至るまですべての者のかすとなった」。彼は誰にも逆らわず、悪に悪を返さず、いつも身を低くして、忍耐によって人々を善へと呼び戻そうとしたので、侮られ、蔑まれる者となったのである。
Usque modo, id est, usque nunc etiam apud Corinthios, pro quibus haec, quae supra memorat, mala passus est.
PL 17, 206A「今に至るまで」とは、すなわち今なおコリントの人々のもとでも、ということである。彼は彼らのために、上に述べたこれらの苦しみを受けたのである。
Et quoniam humilitatem suam nihil in his proficere videbat, queritur dolore commotus tantam subjectionem et injurias nullum fructum habere potuisse; sed et quod deterius est, in pejus profecisse.
PL 17, 206Aそして、自分の謙遜がこれらの事柄で何の役にも立たないと見て、心を動かされて嘆く。これほどの服従と辱めが何の実りももたらしえず、さらに悪いことに、かえって悪い方へ進んだというのである。
(Vers. 14.) Non ut confundam vos, haec scribo: hoc est, non ut ruborem vobis faciam, haec scribo, sed ut corrigatis. Sed quasi filios meos charissimos moneo. Adhuc se supplicem facit, ne correpti, et ad iram provocati, admonitiones ejus spernerent.
PL 17, 206B(第14節)「私は汝らを恥じ入らせるために、これを書くのではない」。すなわち、諸君に恥ずかしい思いをさせるためにこれを書くのではなく、諸君が正すためである。「ただ、私の最愛の子らに対するように諭すのである」。彼はなおも嘆願する者となる。叱責されて怒りに駆られ、彼の諭しをはねつけることがないようにするためである。
Id agit ut medicus salutaris, qui putamina abscindens, dolorem illatum spe et blanditiis mitigat, ut aeger se curari permittat.
PL 17, 206B彼は、腐った部分を切り取る救いの医者のようにふるまう。与えた痛みを希望と優しい言葉で和らげ、病人が治療を受け入れるようにするのである。
(Vers. 15.) Si enim decem millia paedagogorum habueritis in Christo, sed non multos patres. Nam in Christo Jesu per Evangelium ego vos genui. His dictis ostendit nullum posse eo affectu diligere illos, quo ipse eos diligebat.
PL 17, 206B(第15節)「たとえキリストにあって一万人の養育係を持つとしても、父は多くない。実に、キリスト・イエスにあって、福音によって、私が汝らを生んだのである」。こう述べて彼は、彼自身が彼らを愛していたほどの情愛をもって彼らを愛しうる者は誰もいないことを示している。
Quis enim alienos filios suis praeponat in amore? Ac per hoc monita ejus, qui et pro his tanta mala passus est, non debere eos spernere.
PL 17, 206Bいったい誰が、他人の子らを自分の子らよりも愛において先に置くだろうか。それゆえ、彼らのためにこれほどの苦しみを受けた者の諭しを、彼らは退けてはならない。
(Vers. 16.) . Obsecro ergo vos, imitatores mei estote. O benevolentiam sancti Apostoli, qui obsecrat filios, ut imitentur patrem, hoc est, sponte rogat aegros, ut recipiant medicinam!
PL 17, 206C(第16節)「それゆえ、私は汝らに願う。私に倣う者となれ」。おお、聖なる使徒の厚意よ。子らに、父に倣うように願う。すなわち、病人に、自ら進んで薬を受け入れるよう乞うのである。
In his tamen sui illos imitatores vult esse; ut sicut hic multa exitia pro salute eorum ab incredulis passus est, et non cessit, dummodo per dies et noctes evangelizaret illis donum gratiae Dei; ita et illi manentes in fide ejus et doctrina, non reciperent falsorum apostolorum prava commenta, sed resisterent contemnentes opprobria, aut detractiones, ut patri suo spiritali inviolatum reservarent affectum.
PL 17, 206Cしかし彼がこれらのことで彼らを自分に倣う者にしようとするのは、次のためである。彼が彼らの救いのために不信仰な者たちから多くの破滅を受けながら屈せず、昼も夜も神の恩寵の賜物を彼らに福音として告げ続けたように、彼らもまた彼の信仰と教えにとどまって、偽の使徒たちの邪悪な作り話を受け入れず、辱めや中傷を侮って退け、自分たちの霊的な父に対する情愛を傷つけずに保つためである。
(Vers. 17.) Ideo misi ad vos Timotheum, qui est filius meus charissimus et fidelis in Domino.
PL 17, 206C(第17節)「それゆえ、私は汝らのもとにテモテを遣わした。彼は私の最愛の子であり、主にあって忠実な者である」。
Hortatur illos in hoc eodem Timotheo, quem ideo charissimum et fidelem filium obtestatur in Domino, ut in hoc discerent, quid pecarent; cum enim huic testimonium perhibet, illos arguit.
PL 17, 206D彼は、同じこのテモテにおいて彼らを励ます。それゆえ、テモテを、主にあっての最愛で忠実な子だと証しするのは、彼らが何を誤っていた〔底本は pecarent。peccarent と読む〕のかを、これによって悟らせるためである。彼はテモテに証しを与えることで、彼らを咎めているのである。
Qui vos commonefaciat vias meas, quae sunt in Christo Jesu, sicut ubique in omni Ecclesia doceo.
PL 17, 206D「彼が、キリスト・イエスにある私の道を、私があらゆる所のすべての教会で教えているとおりに、汝らに思い起こさせるように」。
Per istum quem fidelem filium in Domino confirmat, reverti illos vult ad regulam a se traditae veritatis; ut commoniti verbis et exemplis operum ejus resipiscerent, cognoscentes non perperam se fuisse ab Apostolo doctos, quando eadem tenere omnes Ecclesias discerent.
PL 17, 206D彼は、主にあって忠実な子と保証するこの者によって、彼らを、自分が伝えた真理の規範へ立ち返らせようとする。それは、彼らがテモテの言葉と業の模範によって思い起こさせられて我に返り、すべての教会が同じことを守っていると知って、自分たちが使徒から誤って教えられたのではないことを悟るためである。
(Vers. 18.) Tamquam non venturus essem ad vos, sic inflati sunt quidam. Indignabantur quidam Corinthiorum, quia non ibat ad illos, non desiderio, sed superbia, quod quasi indignos illos haberet; cum magis Apostolo hoc studium fuerit, ut de indignis faceret dignos. Habebat ergo votum eundi, sed majora erant, quae agebat.
PL 17, 207A(第18節)「私が汝らのもとに行かないかのように、ある者たちは思い上がった」。コリントの人々のうち何人かは、彼が自分たちのもとに来ないことに憤っていた。それは、彼を慕ってではなく、傲慢からである。彼が自分たちをふさわしくない者と見なしているかのように思ったのである。ところが、使徒にはむしろ、ふさわしくない者をふさわしい者にしようという熱意があった。だから彼は行きたいという願いを持っていたが、彼が行っている務めのほうが大きかったのである。
(Vers. 19.) Veniam autem cito ad vos, si Dominus permiserit. Post commonitionem promittit se ire ad illos, sed si Dominus permitteret; ut quia plus scit Deus quam homo, ideo si sciret operae pretium esse, permitteret: et si non iret, Dominum non sivisse ostenderet, causa utique indignitatis illorum.
PL 17, 207A(第19節)「しかし、主が許すなら、私はすぐに汝らのもとに行く」。彼は勧告のあとで彼らのもとに行くと約束するが、それは主が許すならばである。神は人よりも多くを知っているので、行く甲斐があると知っていれば許し、もし行かないなら、主が許さなかったことを示すためである。それは明らかに、彼らがふさわしくないためである。
Et recognoscam non sermonem illorum, qui inflati sunt, sed virtutem. Confundit illos, quia cum oblique conversarentur, indignabantur, quasi digni essent ab Apostolo visitari.
PL 17, 207A「そして私は、思い上がっている者たちの言葉ではなく、力を見極めよう」。彼は彼らを恥じ入らせる。彼らは曲がった生き方をしていながら、使徒の訪問を受けるにふさわしい者であるかのように憤っていたからである。
(Vers. 20.) Nec enim in sermone est regnum Dei, sed in virtute. Ut sicut regnum Dei non splendore verborum commendatur, sed virtute signorum, ita et hi non verbis nudis, sed virtute operum spiritualium dignos se ostenderent ab Apostolo visitari.
PL 17, 207B(第20節)「神の国は言葉にあるのではなく、力にあるからである」。すなわち、神の国が言葉の輝きによってではなく、しるしの力によって示されるように、この者たちも、むき出しの言葉によってではなく、霊的な業の力によって、自分たちが使徒の訪問を受けるにふさわしいことを示すべきだというのである。
(Vers. 21.) Quid vultis? In virga veniam ad vos, an in charitate et spiritu mansuetudinis?
PL 17, 207B(第21節)「何を望むか。私は杖をもって汝らのもとに行こうか、それとも愛と柔和の霊をもってか」。
Terroris verba infert, ut pudorem passi, qui inflati erant, humiliarentur; ut si vere Apostoli praesentiam desiderarent, praepararent se ad excipiendum eum, id est, abluerent se ab omni macula criminis; ut veniens ad illos, laetitiam haberet quasi cum filiis charissimis.
PL 17, 207B彼は恐ろしい言葉を持ち出す。それは、思い上がっていた者たちが恥を味わって謙遜になるようにするためである。もし彼らが本当に使徒がいることを望むのなら、彼を迎える備えをすべきであり、すなわち、あらゆる罪過の汚れから身を洗い清めるべきである〔ミーニュの脚注 b は、少なからぬ写本が macula(汚れ)の代わりに plaga(傷)と読むとする〕。それは、彼が彼らのもとに来たとき、最愛の子らとともにいるかのような喜びを持つためである。
Caput V
第V章PL 17, 207C(Vers. 1.) Omnino auditur inter vos fornicatio, et talis fornicatio, qualis nec inter gentes.
PL 17, 207C(第1節)「現に、汝らのあいだに不品行があると聞く。それも、異邦人のあいだにさえないような不品行である」。
Ut quam grave sit istud peccatum ostenderet, nec ab iis hoc dixit admitti, qui Deum nesciunt; ut proinde qua poena hic mulctandus esset ostenderet, qui sub aeterna et divina justitia constitutus, tanti sceleris crimen admiserat.
PL 17, 207Cこの罪がどれほど重いかを示すために、使徒は、神を知らない者たちでさえこれを犯さないと言った。そうすることで、永遠で神的な正義のもとに置かれながら、これほどの悪行の罪過を犯した者が、どのような刑罰で罰せられるべきかを示したのである。
Ita ut quis uxorem patris habeat. Praemissi criminis prodidit genus; ut non solum illum aperte reum mortis faceret, sed et adhaerentes illi non immunes a crimine demonstraret, in quo enim difficile peccatur, plus facit reum.
PL 17, 207C「ある者が父の妻を得ているほどに」。使徒は、先に述べた罪過の種類を明らかにした。それは、その者を明白に死に値する罪人とするだけでなく、彼に連なる者たちもこの罪過から免れていないことを示すためである。罪を犯すことが難しい事柄においては、〔犯した者は〕いっそう罪人とされるからである。
(Vers. 2.) Et vos inflati estis, et non magis luctum habuistis. Superbiam illorum in tantum humiliat, ut non querulos jam, sed magis supplices faciat.
PL 17, 207D(第2節)「しかも汝らは思い上がり、むしろ嘆き悲しむことをしなかった」。彼は彼らの高慢を、もはや不平を言う者ではなく、むしろ嘆願する者とするほどに低くする。
Erant enim et ipsi participes, dum paterentur reum tam ingentis facinoris secum incorreptum convenire; ut omnes uno consilio abjicerent eum, si negaret emendare se.
PL 17, 207D彼ら自身も加担者だったのである。これほど大きな悪事の罪人が、咎められないまま自分たちとともに集まるのを許していたのだから。彼らは全員が一つの決議によって彼を追放すべきであった。彼が改めることを拒むならば、である。
Si autem quis potestatem non habet, quem sit reum, abjicere, aut probare non valet, immunis est, et judicis non est sine accusatore damnare, quia et Dominus Judam, cum fur esset, quia non est accusatus, minime abjecit.
PL 17, 207Dただし、罪ある者を追放する権限を持たない者〔底本は quem sit reum。語形が崩れているらしく、「罪ある者を」と解した。quem scit reum(罪あると知っている者を)とも読める〕、あるいは立証できない者は、責めを負わない。告発者なしに断罪することは裁判官のすることではないからである。主もまた、ユダが盗人であったのに、告発されなかったので、決して追放しなかった。
Ut tolleretur de medio vestrum, qui hoc opus fecit. Cognito opere isto, pellendum illum fuisse de coetu fraternitatis; omnes enim crimen ejus sciebant, et non arguebant; publice enim novercam suam loco uxoris habebat. In qua re neque testibus opus erat, neque tergiversatione aliqua poterat tegi crimen.
PL 17, 208A「この業を行った者が、汝らのあいだから除かれるように」。この行いが知られた以上、彼は兄弟たちの集いから追い出されるべきであった。皆が彼の罪過を知っていながら咎めなかったのである。彼は公然と継母を妻の代わりに置いていた。この件では証人の必要もなく、いかなる言い逃れによっても罪過を覆い隠すことはできなかった。
(Vers. 3-5,) Ego quidem absens corpore, praesens autem spiritu: id est, absens facie, praesens autem auctoritate spiritus, qui nusquam abest.
PL 17, 208A(第3–5節)「私は体では不在だが、霊では出席している」。すなわち、顔は不在だが、どこにも不在でない霊の権威においては出席している、ということである。
Jam judicavi ut praesens, eum qui hoc admisit, in nomine Domini nostri Jesu Christi congregatis vobis et meo spiritu, cum virtute Domini nostri Jesu, tradere hunc Satanae in interitum carnis.
PL 17, 208A「私はすでに、このことを行った者について、出席している者として判断した。我々の主イエス・キリストの名によって、汝らと私の霊が集まり、我々の主イエスの力をもって、この者を肉の滅びのためにサタンに引き渡すことを」。
Quoniam omnis carnis voluptas a diabolo est, ac per hoc cum huic voluptati remittitur, traditur Satanae; caro enim hoc habet in natura, ut intereat; anima ergo cum se jungit desiderio ejus, infirmans spiritualem suum vigorem, simul interitum patitur.
PL 17, 208B肉の快楽はすべて悪魔に由来するからであり、それゆえ、この快楽に身を任せられるとき、人はサタンに引き渡される。肉は本性において滅びるものだからである。したがって魂は、肉の欲望に結びつくとき、自らの霊的な活力を弱めて、ともに滅びを被る。
Itaque si hic correptus stupri admissi, erubesceret ejectum se, non interiret, poenitentia subsequente. Non tantum omnium consensu et praesentia; sed virtute Domini Jesu, id est sententia cujus legatione fungebatur Apostolus, abjiciendum illum de Ecclesia censuit.
PL 17, 208Bそれゆえ、この者が犯した淫行を咎められて、追放されたことを恥じるなら、悔い改めが続いて、滅びることはなかったであろう。使徒は、万人の同意と出席によってだけでなく、主イエスの力、すなわち使徒がその使節を務めている主の決定によっても、その者は教会から追放されるべきだと判断した。
Cum ejicitur, traditur Satanae in interitum carnis; et anima enim et corpus intereunt, quando quae contra legem sunt, fiunt: sed in hac aliter causa interitus carnis homini deputatur.
PL 17, 208B追放されるとき、その者は肉の滅びのためにサタンに引き渡される。法に反することが行われるとき、魂も体も滅びるからである。しかしこの場合には、肉の滅びの原因は別の仕方で人に帰せられる。
Quamquam enim omnia peccata carnalem hominem praestent, hoc tamen specialiter desiderium carnis est, quo cum corpore tradit gehennae; quia victa anima, sordibus maculata anima, libidine carnis fit caro; sicut et corpus recte gubernatum spiritale appellatur.
PL 17, 208Cすべての罪は人を肉的な者として示すが、この罪はとりわけ肉の欲望であり、これによって〔魂を〕体とともにゲヘナに引き渡す〔tradit の主語は定かでない。肉の欲望が魂を引き渡すと取った〕。魂は打ち負かされ、汚れに染まって、肉の情欲によって肉となるからである。正しく治められた体が霊の体と呼ばれるのと同じである。
Animus tamen est, qui aut victus illecebris, totum hominem carneum facit: aut in vigore naturae suae manens, carni praestat, ut spiritualis dicatur.
PL 17, 208Cしかし、誘惑に打ち負かされて人全体を肉的な者にするのも、自らの本性の活力にとどまって肉に勝ち、霊的と呼ばれるようにするのも、心である。
Ut spiritus salvus sit in die Domini Jesu Christi. Tradit contaminatum supradictum Satanae, ut spiritus salvus sit in hominibus Ecclesiae in die judicii; nisi enim ejectus esset, non fieret salvus spiritus Ecclesiae in die judicii.
PL 17, 208C「主イエス・キリストの日に霊が救われるように」。上に述べた汚れた者をサタンに引き渡すのは、裁きの日に、教会の人々のうちにある霊が救われるためである。その者が追放されなければ、教会の霊は裁きの日に救われないであろう。
Deserebat enim omnes contaminationis causa, ut in die Domini nudi ab Spiritu sancto inventi, audirent a judice Domino: Recedite a me, non novi vos (Matth. VII, 23) ; sicut dicit ad Romanos: Si quis autem spiritum Christi non habet, hic non est ejus. (Rom. VIII, 9) ; et in alia epistola: Nolite contristare Spiritum sanctum Dei. (Ephes. IV, 30) .
PL 17, 208C霊は、汚れのゆえにすべての者を見捨てることになり、そうなれば彼らは主の日に聖なる霊を欠いた裸の者として見いだされ、裁き主である主から「私から離れよ。私は汝らを知らない」と聞くことになるからである(マタイ7:23)。ローマの人々に宛てて「もしキリストの霊を持たない者があれば、その者はキリストのものではない」と言い(ローマ8:9)、別の手紙でも「神の聖なる霊を悲しませてはならない」と言っているとおりである(エフェソ4:30)。
Si enim contristatur deserit, et non erit salvus: non utique sibi, qui impassibilis est: sed nobis quibus datus est: ut per illum Dei filii esse probemur.
PL 17, 208Dすなわち、霊が悲しめられれば見捨て、救われなくなる。それは、苦しみを受けえない霊自身にとってではなく、霊が与えられた我々にとってである。霊によって我々が神の子であると証明されるためである。
Res enim quae amittitur, salva non est, non utique sibi, quae ubicumque sit, necesse est ut sit; sed ei a quo amittitur.
PL 17, 209A失われる物は救われた〔無事な〕状態にないが、それは、どこにあろうとあるに決まっている当の物にとってではなく、それを失う者にとってである。
(Vers. 6.) Bona est gloriatio vestra? Hoc est, non bona est; laeti enim erant, cum magis contristari debuerint in fratre tam acerbe peccante, sicut tristis fuit Samuel in Saul peccante.
PL 17, 209A(第6節)「汝らの誇りは良いものか」。すなわち、良くない。彼らは、これほど痛ましく罪を犯している兄弟のことでむしろ悲しむべきであったのに、喜んでいたからである。サウルが罪を犯したとき、サムエルが悲しんだようにである。
A quo crimine mali doctores aut dissimulabant, aut negligentius arguebant (sicut et Heli sacerdos (I Reg. II, 23) , filios suos peccantes in Deum) ne amari essent hominibus.
PL 17, 209A悪い教師たちは、この罪過を見て見ぬふりをするか、あまりに怠慢にしか咎めなかった。人々に煙たがられないためである(神に対して罪を犯す自分の子らについて、祭司エリもそうであった(サムエル記上2:23))。
Nescitis quia modicum fermentum totam massam corrumpit? Ita et peccatum unius, quod cognitum non arguitur, multos contaminat; immo omnes qui norunt, et non devitant, aut cum possint arguere, dissimulant. Non enim sibi videtur peccare, quando a nullo corripitur aut vitatur.
PL 17, 209A「少しのパン種が練り粉全体を腐らせることを、汝らは知らないのか」。同じく、一人の罪も、知られていながら咎められなければ、多くの者を汚す。いや、それを知りながら避けない者や、咎めることができるのに見て見ぬふりをする者を、すべて〔汚す〕。誰からも咎められず避けられもしないとき、その者は自分が罪を犯しているとは思えないからである。
(Vers. 7.) Expurgate vetus fermentum, ut sitis nova conspersio. Hoc duplici genere accipiendum est, quia est et fermentum humana doctrina, dicente Salvatore: Cavete a fermento Pharisaeorum (Matth. XVI, 11) , id est a doctrina.
PL 17, 209B(第7節)「古いパン種をきれいに取り除け。そうして汝らが新しい練り粉となるために」。これは二通りに受け取るべきである。人間の教えもパン種だからである。救い主が「ファリサイ派のパン種に気をつけよ」と言っているとおりで(マタイ16:11)、これはすなわち教えのことである。
Et ad malam ergo doctrinam cavendam, et ad hanc causam dictum est, quia ejecto fornicatore, vetus fermentum ejicitur. Ideo autem vetus quia antiqui erroris peccatum est. Nova autem compositio, Christi doctrina est.
PL 17, 209Bそれゆえ、悪い教えを警戒するために、またこの件のためにも、こう言われたのである。不品行の者が追放されれば、古いパン種が取り除かれるからである。「古い」というのは、古い誤りの罪だからである。「新しい練り粉」とは、キリストの教えである。
Sicut estis azymi. Azyma ex causa non fermentatae farinae dictum est, cum filii Israel ejecti sunt de Aegypto; ut fermentum vetustas haberetur, azyma autem novitas.
PL 17, 209B「汝らは種なしパンであるとおりに」。種なしパンという名は、イスラエルの子らがエジプトから追い出されたときの、発酵していない粉に由来して言われた。それで、パン種は古さ、種なしパンは新しさと見なされるようになったのである。
Abjectis enim veteribus erroribus Aegyptiorum in novam legem inducti sunt; ita et Corinthii post paganorum errores in Evangilium Christi inducti sunt.
PL 17, 209B実に、彼らはエジプト人の古い誤りを捨てて、新しい律法へと導き入れられた。同じように、コリントの人々も、異教徒の誤りのあとで、キリストの福音へと導き入れられたのである。
Hortatur ergo, ut secundum professionem suam, quam ab Apostolo sub nomine Christi acceperant, et viverent, jam vitae novae cultores: et hoc est azymos esse.
PL 17, 209Cそれゆえ彼は、使徒からキリストの名のもとに受けた自分たちの告白に従って、もはや新しい生活を営む者として生きるよう勧める。これが種なしパンであるということである。
Pascha nostrum immolatus est Christus. Secundum Legem docet novitatem paschae ratione consistere, et ideo Christum esse occisum, ut ex eo nova praedicatio novam faceret conversationem; ut quia paschae rationem colimus, veterem vitam non sequamur.
PL 17, 209C「我々の過越であるキリストは、犠牲として献げられた」。律法に従って、過越の新しさはその意味づけによって成り立つこと、そしてそれゆえキリストが殺されたことを教えている。キリストから出る新しい宣教が新しい生き方をもたらすためである。また、我々は過越の意味を守っているのだから、古い生活に従わないためである。
Pascha itaque immolatio est, non transitus sicut quibusdam videtur; prius enim pascha, et sic transitus, quia ante exemplum Salvatoris est et sic signum salutis.
PL 17, 209Cそれゆえ過越は犠牲であって、ある人々に思われているような「通り過ぎること」ではない。まず過越があり、そのあとに通り過ぎることがあるからである。救い主の模範が先にあり、そのあとに救いのしるしがあるからである。
Nec enim ante signum, quam crux; nam occiso vespere agno, in Aegypto filii Israel pascha egerunt, ex cujus sanguine postes signarunt; ut noctu Angelus transiens, ea loca non contingeret, quae sanguine agni fuerant oblita (Exod. XII, 28) .
PL 17, 209C十字架より前にしるしはなかったからである。夕方に子羊が屠られて、エジプトでイスラエルの子らは過越を行い、その血で戸口の柱に印をつけた。夜に通る天使が、子羊の血が塗られていた場所には触れないようにするためである(出エジプト記12:28)〔引かれた句は12:23に当たる〕。
(Vers. 8.) Itaque festa celebremus, non in fermento veteri. Hoc est laetitiam habentes renovationis, facta vetera fugiamus, immunditiam omnem abjicientes a nobis, quae est corruptio; quia sicut fermentum totam massam corrumpit, ita et mala vita totum hominem.
PL 17, 209D(第8節)「それゆえ、我々は祭りを祝おう。古いパン種のうちにではなく」。すなわち、刷新の喜びを持って、古い行いを避け、腐敗である一切の汚れを我々から捨てよう、ということである。パン種が練り粉全体を腐らせるように、悪い生活も人全体を腐らせるからである。
Ergo ut non solum a turpitudine vitae nos observemus, sed et ab iniquitatis studio, adjecit:
PL 17, 209Dそれゆえ、我々が生活の恥ずべきことから身を守るだけでなく、不法への熱心からも身を守るように、彼は付け加えた。
Nec in fermento malitiae et nequitiae, sed in azymis sinceritatis et veritatis. Hoc est, ut sinceritas mundam vitam faciat, veritas autem omnem fraudem excludat.
PL 17, 209D「悪意と邪悪のパン種のうちにではなく、純真と真理の種なしパンのうちに」。すなわち、純真が清い生活を作り、真理があらゆる欺きを締め出すように、ということである。
(Vers. 9, 10) . Scripsi vobis in epistola, ne commisceamini fornicariis. Scripsisse se significat prius, ubi commonet illos, ne jungerent se malae vitae hominibus.
PL 17, 210A(第9・10節)「私は手紙で、不品行の者たちと交わらないよう汝らに書いた」。彼は、先に書いたことを示している。そこで彼は、悪い生活の人々と結びつかないよう、彼らに思い起こさせたのである。
Et quia non intellexisse forte ea quae scripserat, videbantur; nunc in hac epistola quid scripserit, interpretatur dicens: Non utique fornicariis hujus mundi: sed a fratribus talibus scripsi recedendum.
PL 17, 210A彼らは、彼が書いたことをおそらく理解していなかったように見えたので、今この手紙で、何を書いたのかを説明して言う。「この世の不品行の者たちのことでは決してない。そのような兄弟たちから離れるべきだと私は書いたのである」。
Aut avaris, aut rapacibus, aut idolis servientibus; alioquin debueratis de hoc mundo exisse.
PL 17, 210A「あるいは貪欲な者たち、あるいは強奪する者たち、あるいは偶像に仕える者たちのことでもない。さもなければ、汝らはこの世から出て行かねばならなかったであろう」。
Igitur intellectum eorum arguit, qui putabant forte quia ab incredulis, fornicariis, aut avaris, aut rapacibus, aut idolis servientibus prohibuisset, non a fratribus; et ideo illum qui uxorem patris habebat, inter se esse non aegre ferebant.
PL 17, 210Aこうして彼は、おそらく次のように思っていた者たちの理解を咎めている。すなわち、自分が禁じたのは不信仰な者、不品行の者、貪欲な者、強奪する者、偶像に仕える者との交わりであって、兄弟たちとの交わりではないと思っていた者たちである。だから彼らは、父の妻を得ていた者が自分たちのあいだにいることを、苦にしていなかった。
Si igitur his commisceamini, inquit, melius erat mori vos; compendium est enim male agentibus, si citius moriantur, quam si diutius in peccatis versentur.
PL 17, 210B「それゆえ、もし汝らがこの者たちと交わるのなら、汝らは死んだほうがよかった」と彼は言う。悪を行う者たちにとっては、より長く罪の中にとどまるよりも、より早く死ぬほうが得だからである。
(Vers. 11.) Nunc autem scripsi vobis, ne commisceamini. Si is qui frater nominatur inter vos, est fornicator, aut avarus, aut idolis serviens, aut maledicus, aut ebriosus, aut rapax, cum hujusmodi ne cibum quidem sumere.
PL 17, 210B(第11節)「しかし今、私は汝らに、交わらないように書いた。もし汝らのあいだで兄弟と呼ばれる者が、不品行の者、貪欲な者、偶像に仕える者、人を悪く言う者、酒に酔う者、強奪する者であるなら、そのような者とは食事をともにすることさえしないように」。
Cum fratre prohibet cibum sumere, cum infideli autem non prohibuit, quippe cum dicat: Si quis vos vocat ex fidelibus ad coenam, et vultis ire, omne quod appositum fuerit, manducate (Luc. X, 8). Ideo ait:
PL 17, 210B彼は、兄弟とは食事をともにすることを禁じているが、不信者とは禁じていない。実際、「もし不信者〔底本は fidelibus(信じる者)。文脈から infidelibus と読む〕のうちの誰かが汝らを食事に招き、汝らが行こうと望むなら、出されたものは何でも食べよ」と言っているからである(ルカ10:8)〔引かれた句は一コリント10:27に近い〕。そこで彼は言う。
(Vers. 12.) Quo enim mihi de his, qui foris sunt judicare? Verum est quia perfidos episcopus non potest judicare: cum fratre autem in quo vitia haec reperiuntur, non solum sacramenta non edenda, sed sed nec communem escam docet; ut erubescat, cum vitatur et se corrigat.
PL 17, 210C(第12節)「実に、外にいる者たちについて裁くことが、私に何のためになるのか」。背信の者たちを司教が裁くことはできない、というのは真実である。しかしこれらの悪徳が見いだされる兄弟とは、秘跡にあずかるべきでないだけでなく〔底本は sed を重ねて sed sed と組む〕、共通の食物さえともにすべきでないと、彼は教える。避けられたときに恥じて、自らを正すようにである。
(Vers. 13.) Nonne de iis qui intus sunt, vos judicatis? Judicat quis, dum discernit cui fratri adhaereat, quem arguat, quem devitet, Nam eos qui foris sunt, Deus dijudicabit. Superius: Nolite, ait, ante tempus judicare (I Cor. IV, 5) ; hic non prohibet.
PL 17, 210C(第13節)「内にいる者たちについて、汝らは裁くのではないか」。人が裁くとは、どの兄弟に連なり、誰を咎め、誰を避けるかを見分けることである。「外にいる者たちは、神が裁くからである」。先には「時が来る前に裁くな」と彼は言った(一コリント4:5)。ここでは禁じていない。
Sed superius incognita per suspicionem maxime de rectore prohibuit judicare; quia Dei solius est occulta judicare; hoc autem loco, ut frater fratrem examinet (II Cor. XIII, 5) , etiam jubet, sicut alio loco dicit: Vos ipsos tentate, si estis in fide: ipsi vos probate (II Cor. XV, 5) .
PL 17, 210Cしかし先の箇所では、知られていないことを、とりわけ指導者について、推測によって裁くことを禁じた。隠れたことを裁くのは神だけに属するからである。ところがこの箇所では、兄弟が兄弟を吟味することを(二コリント13:5)、むしろ命じている。別の箇所で「汝ら自身を試せ、信仰のうちにあるかどうかを。汝ら自身を吟味せよ」と言っているとおりである(二コリント15:5)〔引かれた句は二コリント13:5に当たる〕。
Qui autem foris sunt, in die judicii damnabuntur; quia dixit Dominus: Qui non crediderit, jam judicatus est (Joan. III, 18) . In quo enim spes non est, pro mortuo habendus est.
PL 17, 210Dしかし外にいる者たちは、裁きの日に断罪される。主が「信じない者は、すでに裁かれている」と言ったからである(ヨハネ3:18)。希望のない者は、死んだ者と見なされるべきだからである。
Auferte malum ex vobis ipsis. Adhuc commonet, ut discernantur a malis et operibus et hominibus.
PL 17, 210D「悪を、汝ら自身のうちから取り除け」。彼はなお、悪い業からも悪い人々からも切り離されるよう勧めている。
Caput VI
第VI章PL 17, 210D(Vers. 1.) Audet aliquis vestrum adversus alterum habens negotium, judicari apud iniquos, et non apud sanctos?
PL 17, 210D(第1節)「汝らのうちの誰かが、他の者に対して訴えを持ちながら、聖なる者たちのもとではなく、不法な者たちのもとで裁かれることを、あえてするのか」。
Iniquos duplici genere significat, et qui non credunt, et qui leges a Deo mundo creditas frequenter cum adulatione interpretantur, auctoritatem harum idolis deputantes, ideoque iniqui sunt; et quia in Ecclesia magis lex est, ubi Dominus legis timetur, melius dicit apud Dei ministros agere causam: facilius enim de Dei timore sententiam legis veram promunt.
PL 17, 211A「不法な者たち」を、彼は二通りの意味で言っている。信じない者たちと、神が世に委ねた法をしばしば追従をもって解釈し、その権威を偶像に帰する者たちである。それゆえ彼らは不法な者である。また、法の主である主が畏れられている教会にこそ法はより多くあるので、神に仕える者たちのもとで訴えを進めるほうがよいと言う。神への畏れに基づいて、法の真の判決をより容易に示すからである。
(Vers. 2.) Aut ignoratis quoniam sancti hunc mundum judicabunt. Nihil otiose dicit Apostolus; ideo enim hunc mundum dixit, ut ostendat et alterum; quia et Joannes apostolus (I Joan. I, 15) : Nolite, ait, diligere hunc mundum.
PL 17, 211A(第2節)「それとも、聖なる者たちがこの世界を裁くことを、汝らは知らないのか」。使徒は何も無駄には言わない。「この世界」と言ったのは、もう一つの世界を示すためである。使徒ヨハネも「この世界を愛するな」と言っている(一ヨハネ1:15)〔引かれた句は一ヨハネ2:15に当たる〕。
Et Dominus in Evangelio: Sic, inquit, dilexit Deus mundum, etc., (Joan. III, 16) . Hic ergo mundus in errore est, non ille superior, ad cujus similitudinem hic factus est.
PL 17, 211Aまた主も福音書で「神はこのように世界を愛した」などと言っている(ヨハネ3:16)。したがって、誤りのうちにあるのはこの世界であって、これがその似姿に造られた上の世界ではない。
Unde homo hic positus est, ad imaginem Dei factus, ut sicut in superiore mundo ab uno Deo sunt omnia, ita et in hoc ab uno homine omnes haberent originem.
PL 17, 211Bそれゆえ、この世界に人が置かれた。人は神の像に造られた。上の世界ではすべてが唯一の神から出るように、この世界でもすべての者が一人の人から起源を持つためである。
Hinc est unde Moyses in Deuteronomio: Cum divideret, inquit, Altissimus gentem, quemadmodum dispersit filios Adae: statuit fines gentium secundum numerum angelorum Dei. (Deut. XXXII, 18) .
PL 17, 211Bモーセが申命記で「いと高き者が国民を分けたとき、アダムの子らを散らしたとおりに、神の天使たちの数に従って諸国民の境を定めた」と言っているのは、このためである(申命記32:18)〔引かれた句は32:8に当たる〕。
Quid tam apertum, hunc mundum superioris esse imaginem certa ex causa; est enim et Hierusalem inferior; et illa superior, quam matrem nostram vocat idem Apostolus (Galat. IV, 26) : est inferior paradisus, in quo homo positus, mandatum et ut operaretur ibi, et ut custodiret, accepit (Gen. II, 8) .
PL 17, 211Bこれほど明らかなことがあろうか。この世界は、確かな理由から上の世界の像である。下のエルサレムがあり、また同じ使徒が我々の母と呼ぶ上のエルサレムがある(ガラテヤ4:26)。下の楽園があり、人はそこに置かれて、そこで耕すように、また守るようにとの命令を受けた(創世記2:8)。
Est et ille coelestis, in quo raptus Apostolus, audivit verba arcana (II Cor. XII, 2) . Judicabunt ergo sancti hunc mundum: quia exemplo fidei illorum perfidia mundi damnabitur.
PL 17, 211Bまた天上のあの〔楽園〕もあり、使徒はそこに引き上げられて、秘められた言葉を聞いた(二コリント12:2)。したがって、聖なる者たちはこの世界を裁く。彼らの信仰の模範によって、この世界の背信が断罪されるからである。
Et si in nobis judicabitur mundus. Tunc judicabitur hic mundus in nobis, si opus perfidorum hominum non inveniatur in nobis. Indigni ergo sunt hujusmodi, qui etiam de minimis judicent?
PL 17, 211C「もし世界が我々において裁かれるのなら」。この世界が我々において裁かれるのは、背信の人々の業が我々のうちに見いだされない場合である。では、このような者たちは、ごく小さな事柄についてさえ裁く資格がないのか。
Hoc est, non sunt utique indigni ii, qui ipsum mundum judicaturi sunt, ea judicare quae mundi sunt.
PL 17, 211Cすなわち、世界そのものを裁くことになる者たちが、この世界に属する事柄を裁くことに、資格がないはずはない、ということである。
(Vers. 3.) Nescitis quoniam angelos judicabimus? Addidit plus, dicendo: angelos judicabimus, id est, potentias spiritales, quas alio loco tradit in coelestibus degere, eodem genere judicandos angelos a nobis, quo et mundus judicabitur.
PL 17, 211C(第3節)「我々が天使たちを裁くことを、汝らは知らないのか」。彼は「我々は天使たちを裁く」と言うことで、さらに加えた。すなわち霊的な諸力のことであり、別の箇所で彼は、それらが天上にいると伝えている。天使たちは、世界が裁かれるのと同じ仕方で、我々によって裁かれるのである。
(Vers. 4, 5.) Saecularia igitur judicia si habueritis, contemptibiles qui sunt in Ecclesia, illos ad judicandum constituite. Saecularia judicia sunt, ad corpus pertinentia vel corporea. Et quia non sic fieri debet, adjecit: Ad reverentiam vestram dico.
PL 17, 211C(第4・5節)「それゆえ、もし汝らが世俗の裁きを持つなら、教会で軽んじられている者たちを、裁き手に立てよ」。世俗の裁きとは、体に関わるもの、あるいは体の事柄についての裁きである。それはこのように行われるべきではないので、彼は付け加えた。「汝らを恥じ入らせるために、私は言う」〔reverentia はここでは恥じ入る思いの意。後の ad ruborem eorum(彼らを恥じ入らせるために)と同じことを言う〕。
Ne quia supra negotium nominavit, sed quale non significavit; sunt enim et divina negotia, dicente eodem: Adjutor negotii mei (Rom. XVI, 2) .
PL 17, 211D彼が先に「訴え」〔negotium〕と名指したのは、どのような種類のものかを示してのことではない〔底本は Ne quia。文が崩れているとも見えるが、「先に negotium と名指しながら、どのような種類のものかを示さなかったので、(誤解され)ないように」という、主文を略した構文とも読める〕。神に関わる事柄〔negotia〕もあるからである。同じ人が「私の務め〔negotium〕の助け手」と言っているとおりである(ローマ16:2)。
Et saecularia forte judicia, quia prohibuerat apud perfidos agenda, quamvis in Ecclesia, sicut audierant, a qualibuscumque tamen putarent audienda aut terminanda; ad ruborem eorum ait: Contemptibiles qui sunt in Ecclesia, illos ad judicandum constituite.
PL 17, 211Dまた、おそらく世俗の裁きについても、彼は背信の者たちのもとで進めることを禁じたが、彼らが聞いたとおり、教会の中であっても、誰彼となく聞かせて決着させてよいと思ったかもしれないので、彼らを恥じ入らせるために言う。「教会で軽んじられている者たちを、裁き手に立てよ」。
Sunt enim in Ecclesia et lignea vasa; tam enim intractabiles et inconsideratos eos significavit, ut imperitos forte ex fratribus judices eligerent. Hoc de experto Apostolus; sciebat enim quam tepidi et improvidi in reliquis causis fuerant deprehensi.
PL 17, 212A教会には木の器もあるからである。彼は、彼らがそれほど扱いにくく思慮に欠けているので、兄弟たちのうち未熟な者をたまたま裁き手に選んでしまうほどだと示した。使徒は経験に基づいてこう言っている。彼らがほかの件でもいかに生ぬるく、先見を欠いていたかを知っていたからである。
Sic non est inter vos quisquam sapiens, qui possit judicare inter fratrem suum? Quia ergo sunt, inquit, sapientes fratres, aliqui horum eligantur ad judicandum quorum judicium miretur mundus.
PL 17, 212A「汝らのあいだに、自分の兄弟のあいだを裁くことのできる賢い者は、一人もいないのか」。それゆえ、賢い兄弟たちがいるのだから、彼らのうちから誰かが、その判断を世界が感嘆するような者として、裁き手に選ばれるべきである、と彼は言う。
Magnus enim pudor est, si inter eos qui dicuntur Deum cognovisse, non inveniatur, qui examinare possit negotium juxta jus evangelicum. Ideo autem fratrem judicem eligendum dicit, quia adhuc rector Ecclesiae illorum non erat ordinatus.
PL 17, 212A神を知ったと言われる者たちのあいだに、福音の法に従って訴えを吟味できる者が見いだされないなら、大きな恥だからである。彼が兄弟を裁き手に選ぶべきだと言うのは、彼らの教会の指導者がまだ任命されていなかったからである。
(Vers. 6.) Sed frater cum fratre judicio contendit, et hoc apud infideles. Manifestum est quia infideles aut arbitros, ut assolet fieri, postulatos significat, aut judicem publicum, cui dici solet: Hodie dies sacrorum est, jus dici non potest.
PL 17, 212B(第6節)「しかし、兄弟が兄弟と裁判で争い、しかも不信者たちのもとでそうしている」。「不信者たち」とは、通例そうなるように願い出られた仲裁人か、あるいは公的な裁判官を指していることは明らかである。後者にはよく「今日は祭儀の日であり、裁判を行うことはできない」と言われる。
(Vers. 7.) Jam quidem omnino delictum in vobis est, quod judicia habetis inter vos. Peccatum esse significat, quia frater cum fratre litigat, cum danda opera sit, ut concordes sint, quasi germani; maxime cum fides nostra paci studeat.
PL 17, 212B(第7節)「すでに、汝らのうちには、まったく罪〔delictum〕がある。汝らが互いのあいだに裁判を持つことである」。彼は、兄弟が兄弟と争うことが罪であると示している。実の兄弟のように、一致するよう努めるべきなのに、ことに我々の信仰が平和を求めているのであるから。
Quamquam enim christianus litigare non debeat, tamen si grave quid fuerit, et quod contemni non possit, causam ad Ecclesiam deferat; ne et damnum ad praesens, et offensionem forte incurrat.
PL 17, 212Bキリスト教徒は争ってはならないが、それでも重大で、見過ごしにできない事があるなら、その件を教会に持ち出すべきである。目の前の損害と、おそらくはつまずきとをも被らないためである。
(Vers. 8.) Quare non magis injuriam accipitis? quare non magis fraudem? Sed vos injuriam facitis, et fraudatis: et hoc fratribus.
PL 17, 212C(第8節)「なぜ、むしろ不当な仕打ちを受けないのか。なぜ、むしろ欺き取られないのか。ところが、汝らが不当な仕打ちを行い、欺き取っている。しかもそれを兄弟たちに」。
Nunc hos corripit, quorum injustitia jurgium generatur; quia non solum per fraudem admissam rei sunt, sed et partem habent delicti illorum, qui coacti injuria aut fraude eorum, infideles rogant ad judicandum: et cum fraudem aut injurias illatas persequi non deberent, non solum vindicant, sed et ipsi fraudem et injurias faciunt; ut punienda exempla fratribus tribuant. Et quid aliis facere credatur, qui non parcit suis?
PL 17, 212C今、彼は、その不義から争いが生じる者たちを咎めている。彼らは、行った欺きのゆえに罪人であるだけでなく、彼らの不当な仕打ちや欺きに強いられて不信者たちに裁きを願い出る者たちの罪にも、加担しているからである。後者は、加えられた欺きや不当な仕打ちを追及すべきではないのに、報復するだけでなく、自分たちも欺きと不当な仕打ちを行い、兄弟たちに罰せられるべき見本を与えている。身内を容赦しない者が、他人に何をすると思われるだろうか。
(Vers. 9, 10.) An nescitis, quia iniqui regnum Dei non possidebunt? Hoc dicto ostendit illos non nescios peccare, ac per hoc gravius vindicandum. Si enim immisericordes rei sunt apud Deum, quanto magis iniqui?
PL 17, 212C(第9・10節)「それとも、不法な者たちは神の国を所有しないことを、汝らは知らないのか」。この言葉で彼は、彼らが知らずに罪を犯しているのではなく、それゆえいっそう重く罰せられるべきことを示す。実に、慈しみのない者たちが神のもとで罪あるなら、不法な者たちはなおさらではないか。
Nolite errare; nam neque fornicarii, neque idolis servientes, neque adulteri, neque molles, neque masculorum concubitores, neque fures, neque avari, neque ebriosi, neque maledici, neque rapaces regnum Dei possidebunt.
PL 17, 212D「惑わされるな。不品行の者たちも、偶像に仕える者たちも、姦淫する者たちも、柔弱な者たちも、男と寝る者たちも、盗む者たちも、貪欲な者たちも、酒に酔う者たちも、人を悪く言う者たちも、強奪する者たちも、神の国を所有しない」。
Non haec idcirco memoravit quasi nescirent, apud quos annum et sex menses sedit, docens Evangelium Dei: sed commonuit, ut restauraret in illis reverentiam Legis, et meritum ad regna coelorum (Actor. XVIII, 11) .
PL 17, 212D彼がこれらを述べたのは、彼らが知らなかったからではない。彼は一年と六か月、彼らのもとにとどまって、神の福音を教えた。そうではなく、彼らのうちに律法への畏敬と、天の国へ至る功績を回復させるために、思い起こさせたのである(使徒言行録18:11)。
(Vers. 11.) Et hoc quidem fuistis. Ne omnibus hoc ascribere videretur, aut certe omnes ab his criminibus immunes faceret, si taceret (prohibuisse enim videbatur, non revelasse crimina illorum) idcirco sic ait: Et hoc quidem fuistis.
PL 17, 213A(第11節)「そして実に、汝らはかつてそのようなものであった」。彼は、これをすべての者に帰するように見えないように、また、もし黙っていればすべての者をこれらの罪過から免れた者とすることになるので(彼は彼らの罪過を暴いたのではなく、禁じたように見えたからである)、こう言った。「そして実に、汝らはかつてそのようなものであった」。
Et ne ad iram illos provocaret, adjecit: Sed abluti estis; ut agnoscentes crimina rei facti, statim respirarent audientes: Sed abluti estis. Solent enim aliqui pudorem pati, et corrigere, cum de se audiunt bona.
PL 17, 213Aまた、彼らを怒りに駆り立てないために、「しかし汝らは洗われた」と付け加えた。罪過を認めて罪人とされた者たちが、「しかし汝らは洗われた」と聞いて、すぐに息をつけるようにである。人はしばしば、自分について良いことを聞くとき、恥を感じて自らを改めるものだからである。
Sed sanctificati estis, sed justificati estis in nomine Domini nostri Jesu Christi, et Spiritu Dei nostri. Haec omnia beneficia puritatis in baptismate consecuti noscuntur, quod est fundamentum evangelicae veritatis.
PL 17, 213A「しかし汝らは聖とされ、しかし汝らは義とされた。我々の主イエス・キリストの名によって、また我々の神の霊によって」。これらはすべて清さの恩恵であり、彼らが洗礼において得たことが知られている。洗礼は福音の真理の土台である。
Illic enim omnibus peccatis depositis, abluitur credens, et justificatur in Domini nomine, et per Spiritum Dei nostri Deo filius adoptatur.
PL 17, 213Aそこでは、すべての罪が下ろされて、信じる者は洗われ、主の名によって義とされ、我々の神の霊によって神の子とされるからである。
Per hoc admonet illos quanta et qualis sit gratia, quam per veram traditionem assecuti sunt: postea vero contra hanc regulam fidei impulsu malorum doctorum sentientes, his beneficiis se exuerunt.
PL 17, 213Bこれによって彼は、彼らが真の伝承によって得た恩寵がどれほど大きく、どのようなものかを思い起こさせる。しかしその後、悪い教師たちに押されて、この信仰の規範に反することを考え、これらの恩恵を自ら脱ぎ捨ててしまったのである。
Unde id agit, ut revocet illos ad veram et primam sententiam; ut recuperarent, quod fuerant consecuti.
PL 17, 213Bそれゆえ彼は、彼らを真の最初の見解へ呼び戻そうとする。得ていたものを取り戻すためである。
(Vers. 12.) Omnia mihi licent, sed non omnia expediunt. Quibusdam videtur propter libertatem concessi arbitrii dixisse Apostolum: Omnia mihi licent, etc.; ut liceat fornicari, non tamen expediat. Sed quomodo licet, quod prohibetur?
PL 17, 213B(第12節)「すべては私に許されている。しかし、すべてが益になるわけではない」。ある人々には、使徒は、与えられた意志の自由のゆえに「すべては私に許されている」などと言ったのであり、不品行を行うことは許されているが益にはならない、ということだと思われる。しかし、禁じられていることが、どうして許されるのか。
Aut certe si omnia licent, nihil potest dici illicitum. Sed licet, non tamen expedit. Haec susurrant potius, quam asserunt, aut immemores aut negligentes. Dicit enim Joannes Baptista ad Herodem: Non licet tibi habere uxorem fratris tui (Marc. VI, 18) .
PL 17, 213Bあるいはまた、すべてが許されているなら、何も許されていないとは言えなくなる。「許されるが、益にはならない」と。忘れっぽいか不注意な者たちは、これを主張するというより、ひそひそとささやいているのである。洗礼者ヨハネはヘロデに「汝には、兄弟の妻を得ることは許されていない」と言っているからである(マルコ6:18)。
Sed forte Joannes expers fuerit humani eloquii, inspiratus in utero; quia si hoc est, dicere debuit: Licet tibi, sed non expedit. Sed et Dominus similiter mulieri Chananaeae ait; Non licet accipere panem filiorum, et mittere canibus (Matth. XV, 16) .
PL 17, 213Cだが、ヨハネは、母の胎の中で霊感を受けたので、人間の話し方には縁がなかったのかもしれない。もしそうなら、彼は「汝には許されるが、益にはならない」と言うべきだったことになる。しかし主も同様に、カナンの女に「子らのパンを取って、犬に投げてやるのは許されない」と言った(マタイ15:16)〔引かれた句は15:26に当たる〕。
Et iterum dicit Dominus Judaeis: Non legistis quid fecit David, cum esuriret; quomodo intravit in domum Domini, et panes propositionis accepit, quos non licebat ei edere, etc., (Marc. II, 25) .
PL 17, 213Cまた主はユダヤ人たちに、再びこう言う。「ダビデが飢えたとき、何をしたかを、汝らは読まなかったのか。どのように主の家に入り、供えのパンを取ったか。それは彼が食べてはならないものであった」などと(マルコ2:25)。
Omne ergo quod prohibetur, non licet; et omne quod non licet, prohibetur: sed aliquando, interveniente causa aliqua, licet, sed non expedit.
PL 17, 213Cそれゆえ、禁じられていることはすべて許されず、許されないことはすべて禁じられている。しかしときには、何らかの事情が介在して、許されるが益にはならない、ということがある。
Omnia mihi licent, sed ego sub nullius redigar potestate. Omnia sibi licere dicit, ea scilicet, quae et coapostolis ejus licuerunt, quae et lex continet naturalis, non Moysis; quia multa prohibuit Moyses propter duritiam cordis populi increduli et cervicosi (Matth. XIX, 8) .
PL 17, 213D「すべては私に許されている。しかし私は、誰の権力のもとにも置かれない」。彼はすべてが自分に許されていると言う。すなわち、同僚の使徒たちにも許されたこと、自然の法が含むことであって、モーセの律法ではない。モーセは、不信仰で頑なな民の心のかたくなさのゆえに、多くを禁じたからである(マタイ19:8)。
Tamen si ad causam respicias, aliud fuit in sensu Apostoli, ut haec loqueretur; haec enim praemisit postea acturus hanc causam, sicut fecit et de illo qui incestum admiserat; proponit enim designans quid acturus esset postea.
PL 17, 213Dしかし、あなたが事の次第に目を向けるなら、使徒がこれを語ったとき、その思いのうちには別のことがあった。彼は、のちにこの件を扱うつもりで、これを前もって述べたのである。近親相姦を犯した者について行ったのと同じである。彼は、のちに何をするつもりかを示しつつ、前もって提示しているのである。
Denique statim ad superiorem sensum, breviter interim re commendata, redit; hoc enim ideo dixit, quia licebat illi ab his sumptus accipere.
PL 17, 214A実に、彼はさしあたりこの件を手短に言い添えると、すぐに先の意味に戻る。これを言ったのは、彼らから生活の糧を受け取ることが彼には許されていたからである。
Sed quoniam sciebat pseudoapostolos occasionem quaerere accipiendi, noluit ab his accipere, ne causa ventris vigor evangelicae veritatis torpesceret.
PL 17, 214Aしかし、偽使徒たちが受け取る機会を探していることを知っていたので、彼は彼らから受け取ろうとしなかった。腹のために福音の真理の活力が鈍らないようにである。
Si enim ab iis acciperet, quos in tantis vitiis arguebat, auctoritatem magisterii concessam sibi a Domino inclinabat; non enim potest constanter argui a quo accipitur: maxime cum ideo promptus ad dandum sit, ut sibi humiliet praepositum. Unde et dicit: Sed ego sub nullius redigar potestate.
PL 17, 214Aもし彼が、あれほどの悪徳を咎めていた者たちから受け取るなら、主から与えられた教える権威を曲げることになったからである。人は、受け取る相手を確固として咎めることはできない。ことに、与える者が進んで与えるのが、上に立つ者を自分に対して低くさせるためである場合にはそうである。そこで彼は「しかし私は、誰の権力のもとにも置かれない」とも言うのである。
(Vers. 13.) Esca ventri, et venter escis, Deus autem et hunc et has destruet. Destructio ventris est, cum edendi cessat officium: escae vero destructio tunc erit, quando steterit nativitas.
PL 17, 214A(第13節)「食物は腹のため、腹は食物のためにある。しかし神は、これもあれらも滅ぼす」。腹の滅びとは、食べる務めがやむことである。食物の滅びは、生まれること〔nativitas〕がやむときであろう〔nativitas は、人が生まれることとも、食物が生じることとも取れる〕。
Pseudoapostoli autem, qui non utique religionis causa, sed quaestus circumibant, peccantibus amari esse nolebant.
PL 17, 214Bしかし偽使徒たちは、信心のためではなく利得のために巡り歩いていたので、罪を犯す者たちに煙たがられることを望まなかった。
Corpus autem non fornicationi, sed Domino. Nunc redit ad superiorem sensum: Et Dominus corpori. Quid Dominus corpori? Subauditur immortalitatem resuscitato praestabit; corpus enim Deo dicatum, dono spiritali remunerabitur merito ducis, id est, animi.
PL 17, 214B「しかし体は不品行のためではなく、主のためにある」。今、彼は先の意味に戻る。「そして主は体のためにある」。主は体に何をするのか。補って聞き取られる。復活させられた体に不死を与える、ということである。神に献じられた体は、導き手、すなわち心の功績によって、霊的な賜物で報われるからである。
(Vers. 14.) Deus vero et Dominum suscitavit, et nos suscitabit per virtutem suam. Idem sensus est, quem exemplo voluit Dominicae resurrectionis firmare; virtus enim Dei Christus est, qua nos suscitabit, et ipsum Dominum.
PL 17, 214B(第14節)「神は主を復活させたが、その力によって我々をも復活させる」。同じ意味であり、彼は主の復活を例として、これを確かなものにしようとした。神の力とはキリストのことであり、その力によって神は我々を復活させるのであり、主自身をも〔復活させた〕からである。
Hoc dixit, quia ipse Dominus corpus suum suscitavit, sicut et ipse Dominus ait: Solvite templum hoc, et ego tribus diebus suscitabo illud. Hoc autem dixit de templo corporis sui (Joan. II, 19) .
PL 17, 214Bこれを言ったのは、主自身が自分の体を復活させたからである。主自身が「この神殿を壊せ。そうすれば私は三日で、それを復活させる」と言っているとおりである。これを主は、自分の体という神殿について言ったのである(ヨハネ2:19)。
(Vers. 15.) Nescitis quoniam corpora vestra membra sunt Christi? Corpora nostra membra Christi sunt, sed in novum hominem, qui secundum Deum creatus est; quia ipse est caput Ecclesiae. Tollam ergo membra Christi, et faciam membra meretricis? Absit (Ephes. IV, 24) . Ait, Absit, quia meretrici adhaerentia membra desinunt esse membra Christi.
PL 17, 214C(第15節)「汝らの体がキリストの肢であることを、汝らは知らないのか」。我々の体はキリストの肢であるが、それは、神に従って造られた新しい人においてである。キリストが教会の頭だからである。「それゆえ、私はキリストの肢を取り上げて、遊女の肢にしようか。断じてそうではない」(エフェソ4:24)〔この引照は、前の「神に従って造られた新しい人」の句に当たる〕。彼が「断じてそうではない」と言うのは、遊女に結びつく肢は、キリストの肢ではなくなるからである。
(Vers. 16.) An nescitis, quia qui adhaeret meretrici, unum corpus fit? Hoc dicit, quia qui contaminationi se admiscet, unum fit cum eo, cui se admiscet. Fornicatio enim ambos unum facit; ut quomodo in natura, sic et in macula unum sint.
PL 17, 214C(第16節)「それとも、遊女に結びつく者は一つの体になることを、汝らは知らないのか」。これは、汚れに身を交える者は、身を交える相手と一つになる、ということを言っている。不品行は両者を一つにするからである。本性において一つであるように、汚れにおいても一つとなる。
Erunt, inquit, duo in carne una (Gen. II, 24) . Manifestum est, ut quia mulier de viro est, ambo in carne una sint.
PL 17, 214C「二人は一つの肉となる」と彼は言う(創世記2:24)。女は男から出たのであるから、二人が一つの肉にあることは明らかである。
(Vers. 17.) Qui autem adhaeret Domino, unus spiritus est. Quoniam in bene agentibus Spiritus Dei est communis cum Deo et hominibus.
PL 17, 214D(第17節)「しかし主に結びつく者は、一つの霊である」。善を行う者たちにおいては、神の霊は、神と人々とに共通だからである。
(Vers. 18.) Fugite fornicationem. Recte fugiendam monet fornicationem, per quam filii Dei fiunt filii diaboli. Omne peccatum quodcumque fecerit homo, extra corpus est.
PL 17, 214D(第18節)「不品行から逃れよ」。彼が不品行から逃れるよう勧めるのは正しい。これによって神の子らが悪魔の子らとなるからである。「人が犯すあらゆる罪は、体の外にある」。
Quia caetera peccata etsi per corpus generantur, non tamen animam ita carnali concupiscentia faciunt obstrictam et obnoxiam, quemadmodum commisceri facit animam cum ipso corpore usus libidinis, agens in opere carnalis fornicationis; quia in tantum agglutinatur anima corpori, ut in ipso momento nihil aliud cogitare homini liceat aut intendere; quia ipsam mentem captivam subdit ipsa submersio et absorbitio libidinis et concupiscentiae carnalis. Unde subditur:
PL 17, 214Dほかの罪は、たとえ体を通して生じるにしても、肉の欲望によって魂をそれほど縛りつけ、従属させはしないからである。情欲の行使は、肉の不品行の行為を行いながら、魂を体そのものと混じり合わせる。魂は体にそれほどまでに貼りつき、まさにその瞬間、人には何かほかのことを考えることも、心を向けることも許されないからである。情欲と肉の欲望に呑み込まれ吸い込まれること自体が、精神そのものを虜にして従わせるからである。そこで次のように続く。
Qui autem fornicatur, in corpus suum peccat. Ostendit gravissimum esse peccatum; quia ex hoc omne deperit corpus: in caeteris autem peccatis portio perit, non totum. Totum enim corpus vir est et mulier; quia portio viri est mulier.
PL 17, 215A「しかし不品行を行う者は、自分の体に対して罪を犯す」。彼は、これが最も重い罪であることを示している。これによって体の全体が滅びるのに対し、ほかの罪では一部が滅びるのであって、全体ではないからである。男と女が体の全体だからである。女は男の一部だからである。
Quicumque enim aliud peccatum admiserit, extra se peccat: fornicarius vero in carnem suam peccat. Age, si laqueo vitam finiat, aut ferro se trucidet, non in corpus suum videtur peccare, sed in animam, cui vim facit.
PL 17, 215Aほかの罪を犯す者は、自分の外に対して罪を犯す。しかし不品行の者は、自分の肉に対して罪を犯す。考えてみよ。縄で命を終え、あるいは刃で自らを殺す者は、自分の体に対してではなく、暴力を加える魂に対して罪を犯すと見られる。
Fornicari autem corporale delictum est, quod et corpus contingit et animam: non enim sine desiderio carnis, quia habet et caro proprium motum, anima concupiscit, ut peccet in carnem; quamvis sine anima nihil possit.
PL 17, 215Bしかし、不品行を行うことは体に属する罪〔delictum〕であり、体にも魂にも及ぶ。魂は、肉の欲望なしには、肉に対して罪を犯そうと欲しないからである。肉にも固有の動きがあるからである。もっとも、肉は魂なしには何もできないのだが。
Per id ergo quod in carnem, quae ex se est, peccat (ad originem enim retulit) in corpus suum dicitur peccare; ut desinat a fornicatione, quasi sibi parcens.
PL 17, 215Bそれゆえ、自分から出た肉に対して罪を犯すことによって(彼は起源に関係づけたのである)、自分の体に対して罪を犯すと言われる。それは、自分を惜しむ者のように、不品行をやめるためである。
Novatiano tamen hic, qui fornicatur, non in corpus suum videtur peccare, sed in Christi; aliter enim hoc pronuntiat, ut etiam illum, qui fornicatur, in Spiritum sanctum dicat peccare: propter causam, qua abscissus est ab Ecclesia.
PL 17, 215Bしかしノウァティアヌスには、不品行を行うこの者は、自分の体にではなく、キリストの体に対して罪を犯すと見える。彼はこれを別の仕方で述べ、不品行を行う者は聖なる霊に対して罪を犯すとさえ言うからである。それは、彼自身が教会から切り離された、その理由のゆえである〔abscissus est の主語は、ノウァティアヌスとも不品行を行う者とも取れる。ノウァティアヌスと取った〕。
Hoc nulla ratione astrui potest; corpus enim Christi non est unus aut duo christiani, sed omnes, singuli autem membra sunt. Quomodo ergo qui fornicatur, in corpus Christi peccat; cum non omnes contaminet?
PL 17, 215Bこれはいかなる理屈によっても立証できない。キリストの体とは、一人か二人のキリスト教徒ではなく、すべての者であり、個々の者はその肢だからである。では、不品行を行う者は、すべての者を汚すわけではないのに、どうしてキリストの体に対して罪を犯すことになるのか。
Quod si ita esset, ut Novatiano videtur, caetera omnia peccata extra Deum essent, et sola fornicatio peccatum esset in Deum.
PL 17, 215Cもしノウァティアヌスに見えるとおりであるなら、ほかの罪はすべて神の外にあり、不品行だけが神に対する罪となってしまう。
Etiam qui vadit ad idola, non peccat in Deum, nec qui negat in persecutione; quia omne peccatum quodcumque fecerit homo, extra corpus est Christi, sicut illi videtur.
PL 17, 215C偶像のもとへ行く者も神に対して罪を犯さず、迫害のときに否認する者もそうである。彼に見えるところでは、人が犯すあらゆる罪は、キリストの体の外にあるからである。
Si autem et hoc aliter voluerit pronuntiare, ut neget aliquod extra corpus Christi esse peccatum, cogetur dicere quia omnis quodcumque peccatum fecerit, in Deum peccat, et in Spiritum sanctum; ut et fur, et perjurus, et mendax in Spiritum sanctum peccare dicatur.
PL 17, 215Cしかし、もし彼がこれを別の仕方で述べようとして、キリストの体の外にある罪は何もないと否定するなら、何であれ罪を犯す者は皆、神に対して、また聖なる霊に対して罪を犯すと言わざるをえなくなる。そうなれば盗む者も、偽って誓う者も、嘘をつく者も、聖なる霊に対して罪を犯すと言われることになる。
Et quomodo est illud, quod ait Dominus: Quia omnia peccata et blasphemia remittentur hominibus: qui autem peccaverit in Spiritum sanctum, non remittetur ei, neque hic, neque in futuro (Matth. XII, 31) ?
PL 17, 215Cでは、主が言う「すべての罪と冒瀆は人々に赦される。しかし聖なる霊に対して罪を犯す者は、ここでも来るべき世でも赦されない」という言葉は、どうなるのか(マタイ12:31)。
Apparet utique, exceptis caeteris peccatis, aliud esse peccatum, quod peccatum dicitur in Spiritum sanctum.
PL 17, 215Dほかの罪を除いて、聖なる霊に対する罪と呼ばれる別の罪があることは明らかである。
Quibusdam iterum videtur quia qui fornicatur, ideo in corpus suum dicitur peccare, quia Ecclesiae membrum est: et se contaminans, in Ecclesiam peccat, cujus membrum est.
PL 17, 215Dまた別の人々には、不品行を行う者が自分の体に対して罪を犯すと言われるのは、その者が教会の肢だからであり、自らを汚すことで、自分がその肢である教会に対して罪を犯すのだと見える。
Qui ergo Ecclesiae membrum est, dicendum est illi, cum fornicatur, quia non sibi, sed in Ecclesiam peccat. Porro autem dicit Apostolus, quia qui fornicatur, per id quod in portionem suam delinquit, in corpus suum peccat.
PL 17, 215Dそれなら、教会の肢である者には、不品行を行うとき、自分に対してではなく教会に対して罪を犯すのだと言わねばならない。ところが使徒は、不品行を行う者は、自分自身の部分に対して罪を犯すことによって、自分の体に対して罪を犯す、と言っている。
(Vers. 19.) An nescitis quia corpora vestra templum est Spiritus sancti, qui in vobis est quem habetis a Deo? Superius (I Cor. III, 16) templum Dei dixit, hic templum Spiritus sancti; quia in substantia hoc est Spiritus, quod Deus est.
PL 17, 216A(第19節)「汝らの体は、汝らのうちにある、神から受けた聖なる霊の神殿であることを、汝らは知らないのか」。先には神の神殿と言い(一コリント3:16)、ここでは聖なる霊の神殿と言う。霊は実体において、神であるものと同じだからである。
Hoc idcirco dixit, ut corpora nostra incontaminata servemus; ut possit illic Spiritus sanctus habitare.
PL 17, 216A彼がこれを言ったのは、我々が自分の体を汚れのないまま保つためであり、そこに聖なる霊が住めるようにするためである。
(Vers. 20.) Et non estis vestri; empti enim estis pretio magno. Manifestum est quia qui emptus est, non est sui arbitrii, sed ejus a quo empus est, ut non suam, sed illius faciat voluntatem.
PL 17, 216A(第20節)「汝らは自分のものではない。大きな代価で買われたからである」。買われた者が自分の裁量のもとにはなく、買った者〔底本は empus。emptus と読む〕のものであることは明らかである。自分の意志ではなく、その者の意志を行うためである。
Et quia charo pretio empti sumus, propensius Domino nostro servire debemus; ne offensus, a qua nos redemit, morti nos reddat. Quam enim charissimo pretio nos emit, ut sanguinem suum daret pro nobis?
PL 17, 216Aまた、我々は高価な代価で買われたのだから、我々の主により熱心に仕えなければならない。主が怒って、彼が我々を買い戻した死へと我々を引き渡すことのないようにである。実際、自分の血を我々のために与えたのだから、主は何と高価な代価で我々を買ったことか。
Clarificate et portate Deum in corpore vestro. Hoc est clarificare et portare Deum in corpore, ut secundum legem ejus ambulemus; per legem enim suam ipse videtur in nobis. Portare tamen Deum hoc est, imaginem Dei in rebus bene gestis ostendere.
PL 17, 216B「神を栄光あるものとし、汝らの体に神を担え」。体において神を栄光あるものとし、担うとは、我々が神の法に従って歩むことである。神は自らの法を通して、我々のうちに見えるからである。ただし神を担うとは、善く行われた事柄のうちに神の像を示すことである。
Caput VII
第VII章PL 17, 216B(Vers. 1.) De iis autem quae scripsistis mihi bonum est homini mulierem non tangere. Pravis sensibus pseudo-apostolorum exagitati, qui nuptias per hypocrisin, ut puriores caeteris viderentur, spernendas docebant, haec per epistolam ab Apostolo requirebant; quia enim non oblectabantur hac sententia, praetermissis caeteris, hoc solum requirunt.
PL 17, 216B(第1節)「ところで、汝らが私に書き送ったことについては、人が女に触れないのはよい」。偽使徒たちは、他の者より清く見えるように、偽善によって婚姻を退けるべきだと教えていた。その曲がった思いに駆り立てられて、彼らはこれらのことを手紙で使徒に問い合わせていたのである。彼らはこの考えを喜ばなかったので、他のことは措いて、これだけを問うているのである。
Quibus tamen respondit bonum esse quidem mulierem non contingere, quamquam non illi illud simpliciter asserant.
PL 17, 216Bしかし使徒は彼らに、女に触れないのは確かによいと答えた。もっとも、彼ら〔偽使徒たち〕はそれを偽りのない心で主張しているのではないのだが。
(Vers. 2.) Tamen propter fornicationem, hoc est, ne quid contra legem admittatur, cum quando quod lex non prohibet, vitatur; unusquisque uxorem suam habeat, et unaquaeque suum virum habeat. Solent enim qui compendium quaerunt, errare.
PL 17, 216C(第2節)「しかし不品行のゆえに」、すなわち、法が禁じていないことまで避けられるとき〔底本は cum quando quod lex non prohibet, vitatur。読みが定まらず、「…避けられるとき」と取った〕、法に反する何かが犯されることのないようにである。「各人は自分の妻を持て、各女は自分の夫を持て」。近道を求める者は過ちを犯しがちだからである。
Qui enim fieri posset, ut hi ab uxoribus suis se abstinerent, quos in tantis vitiis reperit? Ideo ergo non permittit, ne ab licitis se abstinentes, inconcessa praesumerent, sicut faciunt Manichaei.
PL 17, 216C実際、これほど多くの悪徳に陥っているのを見いだされた者たちが、自分の妻から身を慎むなど、どうしてありえようか。それゆえ使徒は、許されたことから身を慎む者が許されないことを敢えて行うことのないよう、これを許さないのである。マニ教徒がそうしているように。
(Vers. 3, 4.) Uxori vir debitum reddat, similiter autem et uxor viro. Invicem sibi subjici illos in hac causa; ut quia unum corpus sunt, una eorum sit et voluntas in lege naturae.
PL 17, 216C(第3・4節)「夫は妻に果たすべき務めを果たせ。同様に妻も夫に果たせ」。この件で二人は互いに従うべきだということである。二人は一つの体なのだから、自然の法において二人の意志も一つであるべきだからである。
Mulier sui corporis potestatem non habeat, sed vir: similiter et vir sui corporis potestatem non habeat, sed mulier. Hoc dicit, quod neque viro neque mulieri liceat corpus suum alii tradere; invicem enim sibi debitores sunt in hac causa, ne peccandi detur occasio.
PL 17, 216C「妻は自分の体に対する権限を持たず、夫が持つ。同様に夫も自分の体に対する権限を持たず、妻が持つ」。これは、夫にも妻にも自分の体を他の者に渡すことは許されないということを言っている。この件では二人は互いに負う者であり、罪を犯す機会が与えられないようにするためである。
(Vers. 5.) Nolite fraudare invicem. Hoc dicit, ut conveniat illis in re uxoria, ne dissentio generet fornicationem. Nisi ex consensu ad tempus; id est, ut ex condicto abstineant se, propter gratiarum actiones. Ut vacetis orationi.
PL 17, 216D(第5節)「互いに欺いてはならない」。これは、夫婦のことで二人が同意し、不一致が不品行を生むことのないようにということを言っている。「ただし、合意の上で、しばらくのあいだ」、すなわち、取り決めによって身を慎むのである、感謝のために。「汝らが祈りに専念するために」。
Quamquam enim sine intermissione orandum sit, meditatio enim haec omni die facienda est; tamen ut orationi insistant, huic rei vacandum praecipit, interpositis temporibus ad Dominum promerendum; ut enim misereatur, mundius exorandus est.
PL 17, 216D絶えず祈らねばならず——この黙想は毎日なすべきものだからである——、それでも、祈りに励むためには、このことに専念せよと、間に期間を置いて、主の好意を得るために命じている。主が憐れむように、いっそう清らかに願い求めねばならないからである。
Quamvis munda sint conjugia, tamen etiam a licitis abstinendum est, ut facilius ad effectum deducatur oratio. Nam et in lege sanctificari volentes, inter caetera etiam ab uvis passis jussu Domini temperabant; ut fierent sanctiores (Num. VI, 4) . Cum enim quis etiam concessa non contingit, ostendit se velle, quod precatur, accipere.
PL 17, 217A結婚は清いものではあるが、それでも許されたことからも身を慎まねばならない。祈りがいっそう容易に成就に至るためである。実際、律法のもとでも、聖別されることを望む者たちは、他のことの中でも、主の命令によって干しブドウまで控えた。いっそう聖なる者となるためである(民数記6:4)。人が許されたことにさえ触れないとき、願うものを受けたいと望んでいることを示すからである。
Et iterum revertimini ad id ipsum. Quoniam consilium conjugibus dat post dies orationis ad usum naturalem reverti debere: Ne vos tentet Satanas propter intemperantiam vestram; interpositis diebus abstinendum monet; ne occasio detur diabolo, sicut dicit Petrus apostolus: Ecce diabolus ut leo rugiens circuit, quaerens quem devoret (I Petr. V, 8) .
PL 17, 217A「そして再び、同じことへ戻れ」。祈りの日々のあとは自然な交わりに戻るべきだと、夫婦に勧めているからである。「汝らの節制のなさのゆえに、サタンが汝らを誘惑しないように」。間に日々を置いて身を慎むべきだと勧めている。悪魔に機会が与えられないためである。使徒ペトロが言うとおりである。「見よ、悪魔は吠える獅子のように、飲み込む者を探して回っている」(一ペトロ5:8)。
Si enim causa filiorum creandorum ducitur uxor, non multum tempus concessum videtur ad ipsum usum; quia et dies festi, et dies processionis, et ipsa ratio conceptus et partus juxta legem cessari temporibus his debere demonstrant.
PL 17, 217A子をもうけるために妻を迎えるのであれば、その交わりそのものに許された時間は多くないように見える。祝日も、行列の日も、また懐胎と出産の道理そのものも、律法に従えば、これらの期間は〔交わりを〕やめるべきことを示しているからである。
(Vers. 6, 7.) Hoc autem dico secundum indulgentiam non secundum imperium. Manifestum est ideo hoc illum dare consilium, ut fornicationem excludat, non ut ad meliorem vitam tendentibus iter claudat. Volebam autem omnes homines esse sicut me ipsum.
PL 17, 217B(第6・7節)「私がこれを言うのは、容認によるのであって、命令によるのではない」。使徒がこの勧めを与えるのは、不品行を締め出すためであって、より良い生き方を目指す者たちの道を閉ざすためではないことは明らかである。「私は、すべての人が私自身のようであることを望んでいた」。
Quantum ergo ad benevolum et sollicitum magistrum pertinet, omnes tales, si fieri posset, volebat esse sicut se ipsum.
PL 17, 217B善意に満ち、配慮のある教師としては、できることなら、そのような者すべてが自分自身のようであることを望んでいたのである。
Qualis autem ipse erat, mox in subjectis ostendit: Sed unusquisque proprium donum habet ex Deo, alius quidem sic, alius vero sic; hoc est, unusquisque juxta votum suum donum Dei habet, ut si velit, ipsius nutu Dei, possibilitatem consequatur.
PL 17, 217B自分がどのような者であったかは、続く箇所ですぐに示している。「しかし各人は神から自分の賜物を持っており、ある者はこう、ある者はこうである」。すなわち、各人は自分の願いに応じて神の賜物を持っており、望むならば、神自身の意向によって、その可能性を得られるのである。
Ideo non debet quis constringi; ne a licito prohibitus, illicita admittat: sed ipse sibi eligat, quid sequatur.
PL 17, 217Cそれゆえ、誰も強制されるべきではない。許されたことを禁じられて、許されないことを行うことのないためである。何に従うかは、各人が自分で選ぶべきである。
(Vers. 8.) Dico autem non nuptis et viduis, bonum est illis, si sic permaneant, sicut et ego.
PL 17, 217C(第8節)「ところで、結婚していない者たちとやもめたちに私は言う。彼らが私のようにこのままとどまるなら、それは彼らにとってよい」。
Non diceret, bonum est innuptis, ut sint, sicut et ego; nisi esset integer corpore Nec diceret: Omnes homines volebam esse, sicut me ipsum; si enim habuerit uxorem, et hoc dixit, virgines esse noluit.
PL 17, 217C「結婚していない者たちに、私のようにあることはよい」とは言わなかったであろう、もし体が損なわれていなかったのでなければ。また「私は、すべての人が私自身のようであることを望んでいた」とも言わなかったであろう。もし妻を持っていて、なおこう言ったのなら、おとめであることを望まなかったことになるからである。
Sed absit; sic enim a pueritia servivit, ut hujus rei studium non haberet; quippe cum juvenculus anticipatus sit a gratia Dei.
PL 17, 217Cだが、そんなことはあり得ない。彼は幼いころからこのように仕え、このこと〔結婚〕への関心を持たなかったからである。まだ若いころに、神の恩寵に先んじられていたのである。
Postquam dixit unumquemque proprium donum habere a Deo, ostendit in qua re melius est esse propensiorem; quia in eo adjuvatur quis, quod videtur aviditate mentis appetere.
PL 17, 217C各人は神から自分の賜物を持つと言ったあと、どの事柄により傾いているのがよいかを示している。人は、精神の渇望をもって求めていると見えるその事柄において、助けられるからである。
(Vers. 9.) Quod si se non continent, nubant. In ista re illos vult contendere, ut contineant.
PL 17, 217D(第9節)「もし自制しないなら、彼らは結婚せよ」。この事柄においては、彼らが自制するよう努めることを望んでいる。
Quod si impulsu carnis perseverare se viderint non posse, quia nec sunt promptiores in eo ipso, ut adjuventur a Deo; illum enim Deus juvat, quem videt tota virtute contendere: nubant utique, si uri timent.
PL 17, 217Dだが、肉の衝動のために、続けることができないと見えるなら——それは彼らが、神に助けられるための、そのこと自体において、さほど意欲的でないからである。神は、全力を尽くして努める者を助けるからである——、焼かれることを恐れるなら、確かに結婚せよ。
Forte enim poterunt hoc postea adipisci; digesto enim impedimento reparat se voluntas robustiore virtute.
PL 17, 218A彼らは後になって、これを達成できるかもしれないからである。妨げが片づけば、意志はいっそう強い力で自らを立て直すのである。
Melius est enim nubere, quam uri. Non ideo dixit: Melius est enim nubere, quam uri, quasi bonum sit uri, ideo nubere melius: sed consuetudinem secutus est. Solemus enim dicere: Melius est lucrum facere, quam damnum.
PL 17, 218A「実際、焼かれるより結婚するほうがよい」。使徒がこう言ったのは、焼かれることが善であり、それゆえ結婚するほうがより善い、という意味ではない。日常の言い方に従ったのである。我々は「損をするより利益を得るほうがよい」と言うものだからである。
Uri vero est, desideriis agi vel vinci; cum enim voluntas calori carnis consentit, uritur: nam desideria pati, et non vinci, illustris viri est et perfecti.
PL 17, 218A焼かれるとは、欲望に駆られ、あるいは打ち負かされることである。意志が肉の熱に同意するとき、焼かれるのである。欲望を被りながら打ち負かされないのは、傑出した完全な人のことだからである。
(Vers. 10, 11.) Iis autem qui matrimonio juncti sunt, denuntio non ego, sed Dominus. Postquam innuptis et viduis locutus est, hos alloquitur, qui matrimonio juncti sunt, ore Dominico: Uxorem a viro non discedere; quod si discesserit, manere innuptam.
PL 17, 218A(第10・11節)「結婚によって結ばれた者たちには、私ではなく主が命じる」。未婚の者たちとやもめたちに語ったあと、使徒は結婚によって結ばれた者たちに、主の口をもって語りかけている。「妻は夫から離れてはならない。もし離れたのなら、結婚しないままでいよ」。
Hoc Apostoli consilium est, ut si discesserit propter malam conversationem viri, jam innupta maneat. Aut viro suo reconciliari.
PL 17, 218Bこれは使徒の勧めであり、夫の悪い振る舞いのために離れたのなら、そのあとは結婚しないままでいよ、ということである。「あるいは自分の夫と和解せよ」。
Quod si continere se, inquit, non potest, quia pugnare non vult contra carnem, viro reconcilietur; non enim permittitur mulieri, ut nubat, si virum suum causa fornicationis dimiserit, aut apostasiae, aut si illicita impellente lascivia, usum quaerat uxoris; quia inferior non omnino hac lege utitur, qua potior.
PL 17, 218Bもし自制できないなら、と使徒は言う、肉と戦おうとしないのだから、夫と和解せよ。不品行のため、あるいは背教のために夫を離縁した場合や、放縦に駆り立てられて〔夫が〕許されない仕方で妻の交わりを求める場合には、女は結婚することを許されていないからである。劣位の者は、優位の者のようには、この法を全面的には用いないからである。
Si tamen apostataverit vir, aut usum quaerat uxoris invertere; nec alii potest nubere mulier, nec reverti ad illum. Et virum uxorem non dimittere. Subauditur autem, excepta fornicationis causa.
PL 17, 218Bしかし夫が背教した場合、あるいは妻との交わりをゆがめようと求める場合でも、女は他の男と結婚することも、彼のもとに戻ることもできない。「また夫は妻を離縁してはならない」。ここには、不品行の場合を除いて、と補って理解される。
Et ideo non subjecit dicens, sicut de muliere: quod si discesserit, manere sic; quia viro licet ducere uxorem, si dimiserit uxorem peccantem: quia non ita lege constringitur vir, sicut mulier; caput enim mulieris vir est.
PL 17, 218Bそして使徒は、女について言ったように、「もし離れたなら、そのままでいよ」とは付け加えなかった。夫は、罪を犯した妻を離縁したなら、妻を迎えてよいからである。夫は女ほどには法に縛られておらず、夫は女の頭だからである。
(Vers. 12.) . Nam caeteris ego dico, non Dominus. Hoc dixit, ut ostendat quid proprio ore Dominus jussit; et quid hujus auctoritati concessit; quia et per istum Dominus loquitur. Ait enim: An experimentum quaeritis ejus, qui in me loquitur Christus (II Cor. XIII, 3) .
PL 17, 218C(第12節)「実際、他の者たちには、私が言うのであって、主が言うのではない」。これを言ったのは、主が自分の口で何を命じ、何をこの者の権威に委ねたかを示すためであり、主はこの者を通しても語るからである。実際、使徒は言っている。「汝らは、私のうちで語るキリストの証拠を求めるのか」(二コリント13:3)。
(Vers. 13.) Si quis frater uxorem habet infidelem, et haec consentit habitare cum illo, non dimittat illam. Et si qua mulier habet virum infidelem, et hic consentit habitare cum illa, non relinquat virum.
PL 17, 218C(第13節)「もし兄弟のある者が信者でない妻を持ち、彼女が彼と共に住むことに同意するなら、彼女を離縁してはならない。また、もし信者でない夫を持つ女がいて、夫が彼女と共に住むことに同意するなら、夫を捨ててはならない」。
Hoc dixit, quia inter illa primordia, cum ambo utique essent gentiles, fiebat ut unus ex his crederet: et quia horrebant perfidi culturam Dei, similiter et credentes contaminationem praeteriti erroris; ideo praecipit, ut si contenti essent habitare cum immutatis, contenti essent et fideles esse cum illis.
PL 17, 218Cこれを言ったのは、あの初期のころ、二人とも異邦人であったのに、そのうちの一人が信じるということが起こったからである。背信の者たちは神の礼拝を忌み嫌い、同じように信じた者たちも過去の誤りによる汚れを忌み嫌っていた。それゆえ使徒は、〔信じない者たちが〕変えられた者たちと共に住むことに満足しているなら、信じる者たちも彼らと共にいることに満足せよと命じるのである〔immutatis は「変えられた(信仰に移った)者たち」とも「変わらないままの者たち」とも読める。前者と取った〕。
(Vers. 14.) Sanctificatus est enim vir infidelis per uxorem fidelem, et sanctificata est mulier infidelis ex viro fideli.
PL 17, 218D(第14節)「実際、信者でない夫は信者である妻によって聖なる者とされ、信者でない妻は信者である夫によって聖なる者とされた」。
Habere illos beneficium bonae voluntatis ostendit; quia horrorem nominis Christi non habent: et ad tuitionem hospitii pertinet, in quo signum fit crucis, quo mors victa est; sanctificatio enim est.
PL 17, 219A彼らが善意という恩恵を持っていることを示している。キリストの名への嫌悪を持っていないからである。また、それは十字架のしるしがなされる家の守りにも関わる。そのしるしによって死は打ち負かされたのであり、それは聖化だからである。
Alioquin filii vestri immundi essent. Immundi essent filii eorum, si dimitterent volentes habitare secum, et aliis se copularent; essent enim adulteri, ac per hoc et filii eorum spurii; ideo immundi. Nunc autem sancti sunt.
PL 17, 219A「さもなければ、汝らの子らは汚れているであろう」。彼らの子らは、共に住むことを望む者たちを離縁して他の者と結ばれたなら、汚れているであろう。そのとき彼らは姦通者であり、したがってその子らも私生児であり、ゆえに汚れているからである。「しかし今は聖なる者である」。
Sancti sunt; quia de conjugiis licitis nati sunt: et quia sub creatoris veneratione nati sunt propensiore ex parte. Quia sicut quidquid per dedicationem idolorum fit, immundum est; ita quidquid sub Dei creatoris professione fit, sanctum est.
PL 17, 219A聖なる者である。許された結婚から生まれたからであり、また、優勢な側からして〔propensiore ex parte の意味は定かでない。より傾いた(優勢な)側、すなわち信じる親の側からして、と取った〕、創造主への崇敬のもとに生まれたからである。偶像の奉献によってなされるものがすべて汚れているように、創造主である神の告白のもとになされるものはすべて聖だからである。
(Vers. 15.) Quod si infidelis discedit, discedat. Propositum religionis, custodit, praecipiendo ne christiani relinquant conjugia: sed si infidelis odio Dei discedit, fidelis non erit reus dissoluti matrimonii; major enim causa Dei est, quam matrimonii.
PL 17, 219A(第15節)「もし信者でない者が去るなら、去らせよ」。使徒は、キリスト教徒が結婚を捨てないよう命じることによって、信仰の趣旨を守っている。しかし、信者でない者が神への憎しみから去るなら、信者は解消された結婚の責めを負わない。神の事柄は結婚の事柄より大きいからである。
(28, q. 2, c. Si infidelis.) Non est enim frater aut soror servituti subjectus in hujusmodi.
PL 17, 219B(28、第2問、章「もし信者でない者が」)〔教会法の引照(『グラティアヌス教令集』第2部第28事例第2問の章)。注解の本文ではない〕「実際、兄弟または姉妹は、このような場合に隷属に服しているのではない」。
Hoc est, non debetur reverentia conjugii ei, qui horret auctorem conjugii; non enim ratum est matrimonium, quod sine Dei devotione est: ac per hoc non est peccatum ei, qui dimittitur propter Deum, si alii se junxerit.
PL 17, 219Bすなわち、結婚の創始者を忌み嫌う者に、結婚への敬意は負われない。神への献身なしにある結婚は有効ではないからである。したがって、神のゆえに離縁された者が他の者と結ばれたとしても、罪ではない。
Contumelia enim Creatoris solvit jus matrimonii circa eum, qui relinquitur, ne accusetur alii copulatus. Infidelis autem discedens, et in Deum et in matrimonium peccare dignoscitur; quia noluit sub Dei devotione habere conjugium.
PL 17, 219B創造主への侮辱が、捨てられた者に関して結婚の権利を解くからである。他の者と結ばれたからといって責められることのないためである。信者でない者が去るなら、神に対しても結婚に対しても罪を犯していると認められる。神への献身のもとに結婚を持つことを望まなかったからである。
Itaque non est ei fides servanda conjugii, quia ideo recessit ne audiret auctorem esse christianorum Deum conjugii.
PL 17, 219Cしたがって、その者に対して結婚の誠実を守る必要はない。彼が去ったのは、キリスト教徒の神が結婚の創始者であると聞かないためだからである。
Nam (III Esdr. IX et seq.) si Esdras dimitti fecit uxores aut viros infideles; ut propitius fieret Deus, nec iratus esset, si alias ex genere suo acciperent; non enim ita praeceptum his est, ut remissis istis, alias minime ducerent: quanto magis si infidelis discesserit liberum habebit arbitrium, si voluerit nubere legis suae viro?
PL 17, 219C実際(第三エズラ9以下)、エズラは、神が宥められ、彼らが自分の民から他の者たちを迎えても怒ることのないように、信者でない妻たちや夫たちを離縁させた。彼らには、これらの者を去らせたあと、他の者を決して迎えるなと命じられたわけではないからである。そうであれば、信者でない者が去ったとき、自分の法を同じくする男と結婚したいなら、なおさら自由な決定権を持つのではないか。
Illud enim non debet imputari matrimonium, quod extra decretum Dei factum est: sed cum post cognoscit et dolet se deliquisse, se emendat, ut veniam mereatur. Si autem ambo crediderint, per cognitionem Dei confirmant conjugium.
PL 17, 219C神の定めの外でなされた結婚は、結婚として数えられるべきではないからである。ただし、後になって自分が罪を犯したと知って悲しみ、改めるなら、赦しに値する。しかし二人とも信じるなら、神を知ることによって結婚を確かなものとする。
In pace autem vocavit nos Deus. Verum est, quia non oportet litigare cum eo, qui discedit; quia odio Dei discedit, ac per hoc nec dignus habendus est.
PL 17, 219C「神は平和のうちに我々を召した」。去る者と争うべきでないというのは本当である。神への憎しみから去るのであって、したがって、争うに値する者と見なすべきでもないからである。
(Vers. 16.) Quid enim scis, mulier, si virum salvum facies? aut unde scis, vir, si uxorem salvam facies? Hoc dicit, quia forte possunt credere, qui non horrent nomen Christi.
PL 17, 219D(第16節)「実際、女よ、汝は夫を救うことになるかどうか、何を知っているのか。あるいは夫よ、汝は妻を救うことになるかどうか、どこから知るのか」。これは、キリストの名を忌み嫌わない者たちは、おそらく信じ得るということを言っている。
(Vers. 17.) Nisi unicuique sicut divisit Deus. Divisit unicuique Dominus, quando salvetur, hoc est, scit quando potest credere, et sustinet illum.
PL 17, 219D(第17節)「ただし、神が各人に分け与えたとおりに」。主は各人に、いつ救われるかを分け与えた。すなわち、いつ信じ得るかを知っており、その者を耐え忍んで待っているのである。
Et hic docet exspectandos eos, nec scandalum de his pati debere, quia custodienda est spes illorum; si enim ipsi discesserint, dissimulandum ab his.
PL 17, 220Aここでも使徒は、彼らを待つべきであり、彼らのことでつまずきを受けてはならないと教えている。彼らの希望は守られねばならないからである。実際、彼ら自身が去るなら、信者はそれを見過ごすべきである。
Unumquemque sicut vocavit Deus, ita ambulet. Hoc est, ut si matrimonio junctus est, qui credit, non deserat, neque vir, neque mulier: sed sic maneat, sive Judaeus, sive Graecus.
PL 17, 220A「各人は、神が召したとおりに歩め」。すなわち、信じる者が結婚によって結ばれているなら、夫であれ妻であれ、捨ててはならず、ユダヤ人であれギリシア人であれ、そのままとどまれ、ということである。
Sicut in omnibus Ecclesiis doceo. Ut suadeat, non se aliter his tradere, quam caeteris; ut cum caeteros hujus fidei hoc doceri audiunt, promptius assequantur. Facile enim quis inclinatur, si viderit socium consensisse.
PL 17, 220A「私はすべての教会でそのように教えている」。これは、使徒がこの人々に他の人々と別様に伝えているのではないと説得するためであり、この信仰の他の人々がこう教えられていると聞けば、彼らがより進んで従うようにするためである。仲間が同意したのを見れば、人は容易に傾くからである。
(Vers. 18.) Circumcisus aliquis vocatus est? Non adducat praeputium. Hoc est, quod dixit, ut ita ambulet, sicut vocatus est; ut Judaeus factus christianus non putet se forte indignum, quia praeputium non habet, dans gloriam praeputio. In praeputio quis vocatus est?
PL 17, 220A(第18節)「割礼を受けた者が召されたのか。無割礼を引き寄せてはならない」。これは、召されたとおりに歩め、と言ったことである。ユダヤ人でキリスト教徒になった者が、無割礼を持たないために、ひょっとして自分はふさわしくないと考えたり、無割礼に栄光を与えたりしないようにである。「無割礼のうちに誰かが召されたのか」。
Non circumcidatur. Ut gentilis vocatus non aestimet se debere circumcidi, per id quos filios Abrahae audit praeponi.
PL 17, 220B「割礼を受けてはならない」。召された異邦人が、アブラハムの子らが優先されると聞いて〔底本は per id quos。per id quod と読んだ〕、自分は割礼を受けねばならないと考えないようにするためである。
Nec enim quia circumcisi sunt, praeponuntur, sed merito Abrahae, cujus filii sunt in utroque, si credant: si quominus, pejores erunt gentilibus; deterius est enim fuisse et non esse, quam numquam fuisse.
PL 17, 220B彼らは割礼を受けたから優先されるのではなく、アブラハムの功績のゆえに優先されるのである。信じるなら、そのどちらにおいてもアブラハムの子らである。そうでなければ、異邦人よりも悪くなる。かつてあってもはやないのは、一度もなかったよりも悪いからである。
(Vers. 19.) Circumcisio nihil est, et praeputium nihil est. Manifestum est, quia nec obest, nec prodest. Sed observatio mandatorum Dei, id est, fides propitium facit Deum, si bonis operibus approbetur.
PL 17, 220B(第19節)「割礼は無に等しく、無割礼も無に等しい」。害にも益にもならないことは明らかである。「ただ神の戒めを守ること」、すなわち信仰が、善い業によって裏づけられるなら、神を宥めるのである。
(Vers. 20, 21.) Unusquisque in ea vocatione, in qua vocatus est, in ipsa permaneat. Hoc firmat, quod supra dixit. Servus vocatus es? Non sit tibi curae: sed et si potes liber fieri, magis utere.
PL 17, 220B(第20・21節)「各人は、召されたその召しのうちにとどまれ」。これは先に言ったことを確かなものにしている。「奴隷の身で召されたのか。汝は気にかけるな。だが、自由になれるのなら、むしろそれを用いよ」。
Hortatur ut bene serviens de Dei timore carnali domino, dignum se faciat libertate, ne audiens forte: Servus vocatus es?
PL 17, 220C神への畏れから肉の主人に良く仕えることで、自分を自由にふさわしい者とするよう勧めている。さもなければ、おそらく「奴隷の身で召されたのか」と聞いて、
Non tibi sit curae; negligentior esset circa bonos actus carnalis Domini, et doctrina Christi blasphemaretur, et nec ille Deum promereretur, qui in his terrenis bene serviens, meritum sibi collocat apud Deum: quia dixit Dominus: Qui in minimo fidelis est, et in magno (Luc. XVI, 10) .
PL 17, 220C「汝は気にかけるな」と思い、肉の主人に対する善い行いにいっそう怠慢になり、キリストの教えが冒瀆され、地上のこれらの事柄で良く仕えることによって神のもとに功績を積む者が、神に受け入れられることもなくなるであろう。主が言ったからである。「小さなことに忠実な者は、大きなことにも〔忠実である〕」(ルカ16:10)。
(Vers. 22.) Qui enim in Domino vocatus est servus, libertus est Domini. Ereptus enim a peccatis, quae vere servos probant, libertus fit; hic enim omnino servus est, qui imprudenter agit, sicut et veteribus placuit, qui omnes sapientes liberos appellarunt, imprudentes autem omnes servos.
PL 17, 220C(第22節)「実際、主にあって召された奴隷は、主の解放奴隷である」。奴隷であることを真に証するのは罪であるが、その罪から救い出されて、解放奴隷となるからである。実際、無分別に行動する者こそ全き奴隷である。賢者をすべて自由人と呼び、無分別な者をすべて奴隷と呼んだ古人にもそう思われていた。
Unde et Salomon: Servo, inquit sapienti liberi servient (Prov. VII, 2) . Hic ergo qui credit, etsi servus sit ad tempus; quia rem facit prudentem, ut credat in Christum, libertus fit Domini.
PL 17, 220Dここからソロモンも言う。「賢い奴隷に、自由人たちは仕える」(箴言7:2)〔引かれた句は集会の書10:28に近い〕。それゆえ、信じるこの者は、しばらくは奴隷であっても、キリストを信じるという賢明な行いをするので、主の解放奴隷となる。
Si ergo peccata servos faciunt, sicut Cham filius Noe peccati et imprudentiae causa factus est servus; cum quis accipit remissionem peccatorum, libertus efficitur.
PL 17, 220Dそれゆえ、罪が人を奴隷とするなら——ノアの子ハムが罪と無分別のゆえに奴隷とされたように——、罪の赦しを受けるとき、人は解放奴隷となる。
Similiter qui liber vocatus est, servus est Christi. Profectus est ex libero servum fieri Christi: liber enim erat a Deo, quod maximum crimen est: et ideo amissa amara et contraria libertate, conditionem sortitus est, quae prodesset, sicut dicit Dominus: Tollite jugum meum super vos, quia suave est: et onus meum, quia leve est (Matth. XI, 19) .
PL 17, 221A「同様に、自由人として召された者は、キリストの僕である」。自由人からキリストの僕となることは益である。自由人であったのは神からの自由であり、それは最大の罪過だからである。そこで、苦く、逆らう自由を失って、益となる身分を割り当てられた。主が言うとおりである。「私のくびきを汝らの上に取れ。それは心地よく、私の荷は軽いからである」(マタイ11:19)〔引かれた句はマタイ11:29–30に当たる〕。
Superbiam itaque abscidit, et unitatem fecit; ut neque servus pudore conditionis despectum se putet, neque liber elatione mentis inflatus, servo se superponat.
PL 17, 221Aこうして使徒は高ぶりを断ち、一体性をつくった。奴隷が身分を恥じて自分は軽んじられていると思わず、自由人も心の高慢にふくれ上がって奴隷の上に立たないためである。
(Vers. 23.) Pretio empti estis, nolite fieri servi hominum. Verum est, quia tam caro empti sumus, ut a nullo redimi potuissemus, nisi a Christo, qui omnium dives est. Qui ergo pretio emitur, magis servire debet; ut aliquatenus vicem reddat emptori.
PL 17, 221A(第23節)「汝らは代価で買い取られた。人間の奴隷となってはならない」。確かに、我々はこれほど高い値で買われたので、万物の富者であるキリスト以外の誰によっても贖われ得なかったであろう。したがって、代価で買われた者は、いっそう仕えねばならない。買い主にある程度の報いをするためである。
A Deo ergo empti, id est a Christo, servi hominum esse non debent. Servi autem hominum hi sunt, qui humanis se subjiciunt superstitionibus.
PL 17, 221Bそれゆえ、神、すなわちキリストに買い取られた者たちは、人間の奴隷であってはならない。人間の奴隷とは、人間の迷信に身を従わせる者たちである。
Apostolus tamen illud memorat, quod in capite epistolae reprehendit, eo quod dicerent: Ego sum Pauli: alius autem: Ego Apollo (I Cor. I, 12) . Dedit tamen articulum Christum fatendum Deum; quando servos Christi non hominis servos appellandos ostendit.
PL 17, 221Bしかし使徒は、手紙の冒頭で、彼らが「私はパウロの者だ」と言い、別の者が「私はアポロの者だ」と言ったことを叱責した、そのことを思い起こさせている(一コリント1:12)。だが同時に、キリストは神と告白されるべきであるという要点を示した。キリストの僕を、人の奴隷と呼んではならないと示しているからである。
(Vers. 24.) Unusquisque frater, in quo vocatus est, in eo maneat apud Deum. Hoc est, quod supra dixit, quod ut plene commendet, reiterat.
PL 17, 221B(第24節)「兄弟である各人は、召されたそのままで、神のもとにとどまれ」。これは先に言ったことであり、十分に勧めるために繰り返している。
(Vers. 25.) De virginibus autem praeceptum Domini non habeo. Hoc ad scripta illorum respondit, sicut supra dixit: De quibus autem scripsistis mihi, etc. (Cap. VII, 1) . Consilium autem do, tamquam misericordiam consecutus a Domino, ut sim fidelis.
PL 17, 221B(第25節)「おとめについては、主の命令を私は受けていない」。これは彼らの手紙に答えたものであり、先に言ったとおりである。「ところで、汝らが私に書き送ったことについては、云々」(第7章1節)。「しかし私は勧告を与える。主から慈しみを得た者として、私が忠実であるように」。
Praeceptum de virginibus negat se accepisse; quia non poterat auctor conjugii rem adversam nuptiis imperare, ne factum suum pristinum accusaret.
PL 17, 221Cおとめについての命令は受けていないと言う。結婚の創始者が、婚姻に反することを命じることはできず、そうすれば自分の以前の業を非難することになるからである。
Consilium autem, ait, do: non quod displiceat, neque quod adulatione fucatum sit; quia ad hoc gratiam consecutus est, ut idoneus sit in dandis consiliis salutaribus.
PL 17, 221C「しかし私は勧告を与える」と彼は言う。それは気に入らないものでも、追従で飾られたものでもない。彼はそのために恩寵を得たのであり、救いに資する勧告を与えるのにふさわしい者となるためである。
(Vers. 26.) Existimo ergo hoc bonum esse propter praesentem necessitatem; quia optimum est homini sic esse. Bonum dicit esse virginem permanere.
PL 17, 221C(第26節)「それゆえ私は、今ある窮迫のゆえに、これがよいと思う。人がこのようであることが最善だからである」。おとめのままでとどまるのがよいと言っている。
Et ut hoc absolutius ostenderet, propter praesentem necessitatem ait; quia optimum est, ut inter bonum et optimum nihil tam praeclarum atque utile esse cognosceretur, quam est virginitas; quia non solum apud Deum virginitatem commendatiorem docet, sed et apud vitam praesentem, dum necessitates temporis nescit quas patitur conjugatio; et moerores partus, simulque orbitates filiorum ignorat.
PL 17, 221Cそして、これをいっそう完全に示すために、「今ある窮迫のゆえに」と言う。「最善である」と言うのは、善と最善のあいだで、おとめの身ほど優れて有益なものはないと知られるためである。使徒は、おとめの身が神のもとでよりすぐれているだけでなく、現在の生においてもそうであると教えているからである。おとめの身は、結婚が被る時代の窮迫を知らず、出産の悲しみも、子らを失う悲嘆も知らない。
Ut ergo ad hanc affectandam hortaretur, praesentis necessitatis exitia lucrari docet has, quae illam dilexerint; ut cum non solum hanc apud Deum locum meliorem habere discunt, verum etiam in praesenti, omni industria hanc appeterent.
PL 17, 221Dそれゆえ、おとめの身を求めるよう勧めるために、これを愛した女たちは、現在の窮迫がもたらす破滅を免れて得をすると教えるのである。それは、おとめの身が神のもとでよりよい位置を占めるだけでなく、現世においてもそうだと知れば、彼女たちが全力でこれを求めるようにするためである。
Unum enim est, quod laborat; ut affectum carnis vincat, in caeteris omnibus libera. Quia enim caro in origine sua est et natura, usus ejus suavis videtur et dulcis affectus; ideo haec superare non brevis gloria est.
PL 17, 221D実際、おとめが苦労するのはただ一つ、肉の情を克服することであり、他のすべてのことでは自由である。肉はその起源と本性からして〔底本は in origine sua est et natura。係りは定かでない。「その起源と本性からして」と取った〕、その用は快く、その情は甘く見える。それゆえ、これを乗り越えることは小さな栄光ではない。
(Vers. 27.) Vinctus es uxori? Ne quaesieris solutionem. Haec remediorum consilia sunt; dicit enim non debere quemquam absolvi ab uxore, nisi causa fornicationis. Frequenter enim suas dimittentes, sub tegmine continentiae alias decipiunt, refrigescente proposito.
PL 17, 222A(第27節)「汝は妻に結ばれているのか。解かれることを求めるな」。これらは治療のための勧告である。不品行の場合を除いて、誰も妻から解かれるべきでないと言っているからである。しばしば、自分の妻を離縁する者たちが、自制を装って他の女たちを欺く。志が冷めたあとで。
Sed si melius vult vivere cum uxore sua positus, exhortetur illam, ut sine scandalo purius vivant.
PL 17, 222Aだが、妻とともにある者が、よりよく生きることを望むなら、彼女を励まして、つまずきなしにいっそう清く生きるようにせよ。
Solutus es ab uxore? ne quaesieris uxorem. Ut sciens hoc magis Deo acceptum, et a necessitate liberum, non quaerat uxorem; ita tamen ut a caeteris temperet. Si quominus, quid prodest desiderium carnis premere, hoc est, rem licitam spernere, et illicitis subjacere?
PL 17, 222A「妻から解かれているのか。妻を求めるな」。これがいっそう神に受け入れられ、拘束から自由であると知って、妻を求めないようにするためである。ただし、他のことは控えるという条件でである。そうでなければ、肉の欲望を抑える、すなわち許されたことを退けながら、許されないことに屈して、何の益があるのか。
(Vers. 28.) Si autem acceperis uxorem, non peccasti. Non utique peccat, quia quod concessum est, facit. Si vero contempserit, meritum sibi collocat et coronam. Magnae enim patientiae est, hoc non contingere, quod prohibitum non est. Et si nupserit virgo, non peccavit. Non peccat, quia apud Deum ex hac causa libera est.
PL 17, 222B(第28節)「だが、汝が妻を迎えても、罪を犯したのではない」。確かに罪を犯さない。許されたことをしているからである。だが、もしそれを退けるなら、自分のために功績と冠を積む。禁じられていないことに触れないのは、大きな忍耐だからである。「また、おとめが結婚したとしても、罪を犯したのではない」。罪を犯さない。神のもとでは、この点において自由だからである。
Tribulationes tamen carnis habebunt hujusmodi. Hoc est, etsi a peccato liberi sint; in hac tamen vita tribulationes habebunt, gemitus ventris, nutrimenta filiorum, victus, tegumenta, dotes, aegritudo, apparatus domus, uxoris necessitas, mariti dominatio.
PL 17, 222B「しかし、そのような者たちは肉の苦難を持つであろう」。すなわち、罪から自由であっても、この生においては苦難を持つ。胎のうめき、子らの養育、食べ物、衣服、持参金、病、家の備え、妻の必要、夫の支配である。
Ego autem vobis parco. Parcit quando ad haec magis provocat, quae tribulationes carnis, et sollicitudines memoratas excludunt. Potest sic videri parcere, cum permittit, et non contradicit volentibus, quod onerosum ostendit.
PL 17, 222B「私は汝らを容赦する」。肉の苦難と先に述べた思い煩いを排除するこれらのことへといっそう促すとき、使徒は容赦している。あるいは、重荷であると示したことを望む者たちに許し、反対しないとき、このように容赦しているように見えうる。
(Vers. 29.) Hoc itaque dico, fratres, tempus breviatum est, et reliquum est. Breviatum tempus et reliquum dicens, finem mundo imminere significavit: quamvis sciret adhuc tempora superesse.
PL 17, 222C(第29節)「兄弟たちよ、私はこう言う。時は縮められており、残りの〔時〕である」。「縮められた時」また「残りの〔時〕」と言って、世に終わりが迫っていることを示した。まだ時が残っていることを知ってはいたのだが。
Sed aliter scribere non debuit propter hos, qui lecturi haec tunc sunt, cum perbreve supererit tempus; ne semper dum longe esse putaretur dies judicii, aut non timeretur, aut falsum esse aestimaretur.
PL 17, 222Cしかし使徒は、別のように書くべきではなかった。これを読むことになる人々、すなわち残された時がごく短くなったときの人々のためである。裁きの日がいつも遠いと思われているあいだは、恐れられないか、偽りだと見なされるといけないからである。
Illud autem quod dicitur, cum adhuc longe sit, imminere multum proficit; terrorem enim incutit ad meliorem vitam agendam hominibus. Denique hic in praesenti quam solliciti sunt ii, qui apud judices habent quae agant, cum actorum dies dicitur imminere? Hoc sonat hic, quod alio in loco dicit, seductores, sed veraces (II Cor. VI, 8) .
PL 17, 222Cまだ遠いのに迫っていると言われることは、大いに益がある。人々により良い生き方をさせるよう、恐れを抱かせるからである。実に、現世において、裁判官の前に訴訟を抱える者たちは、審理の日が迫っていると言われるとき、どれほど不安になることか。これは、使徒が別の箇所で言う「惑わす者でありながら、真実な者」(二コリント6:8)が、ここで響いているということである。
Ut et qui habent uxores, ita sint, ac si non habentes. Quia enim mundi finis in proximo est, non debere ad generandum esse sollicitos, neque ad usum ipsum deditos: ut propensiores et vigilantes in divinis operibus, exercitati circa curam Legis, imminente praelio repugnent.
PL 17, 222D「妻を持つ者たちも、持たない者たちのようであれ」。世の終わりが近いのだから、子をもうけることに心を煩わせるべきではなく、交わりそのものに没頭すべきでもない。神の業にいっそう傾き、目を覚まし、律法の配慮に鍛えられて、迫る戦いに抗するためである。
Pressurae enim erunt, quales numquam fuerunt, et multi casuri sunt in laqueum diaboli: denique nullus nostrum vult tempore suo haec provenire, timens praedictas a Salvatore pressuras. (Matth. XXIV, 15 et seq.) .
PL 17, 222Dかつて無かったような苦難が来て、多くの者が悪魔の罠に落ちるからである。実に、我々の誰も、自分の時代にこれが起こることを望まない。救い主によって予告された苦難を恐れるからである(マタイ24:15以下)。
Ideo sicut nobis optamus, consulamus et aliis; ut a generatione nos filiorum multorum abstineamus, plus orationi et Dei servituti subjecti, praevidentes diem judicii; ne et nos simus imparati per impedimenta necessitatis praesentis, et illi incurrant, quod nos timemus.
PL 17, 223Aそれゆえ、我々が自分たちのために望むとおり、他の人々にも勧めよう。多くの子らをもうけることを控え、祈りと神への奉仕にいっそう服し、裁きの日を見据えるように。現在の窮迫という妨げのために我々が備えのない者となったり、彼らが我々の恐れるものに陥ったりしないためである。
Etiam a licitis ergo vult temperare fideles; ut non solum innocentes, sed et gloriosi videantur: concessa enim praeterire virtutis est maximae; et prohibita non desiderare non longe est.
PL 17, 223Aそれゆえ使徒は、信じる者たちが許されたことからも身を慎むことを望む。罪なき者であるだけでなく、栄光ある者とも見えるようにである。許されたことを通り過ぎるのは最大の徳であり、禁じられたことを望まないことは、それから遠くないからである。
(Vers. 30.) Et qui flent, tamquam non flentes; scientes enim in proximo finem mundi mox consolationem eorum futuram, qui pro Dei justitia forte premuntur, hac spe inter eos consolentur se.
PL 17, 223A(第30節)「泣く者は、泣かない者のように」。世の終わりが近いと知っているのだから、神の正義のためにおそらく圧迫されている者たちの慰めがまもなく来る。この希望によって、彼らのあいだで互いに慰め合え。
Et qui gaudent, tamquam non gaudentes; in praesenti enim qui gaudent sciant mox luctum venturum, eis videlicet qui mundo gaudent, ambigentes de Dei judicio.
PL 17, 223A「喜ぶ者は、喜ばない者のように」。現在喜ぶ者は、嘆きがまもなく来ることを知れ。すなわち、世を喜び、神の裁きを疑う者たちに〔それが来る〕のである。
Et qui emunt, tamquam non possidentes; credentes enim, qui emunt, parvum tempus superesse mundo, sic agant, ut non omnem curam in rem cito perituram impendant: magis autem curam animae suae gerant, quam sciunt aeternam.
PL 17, 223B「買う者は、所有しない者のように」。買う者たちは、世に残された時が短いと信じて、すぐに滅びるものにすべての心配りを注がないように行動し、むしろ、永遠であると知っている自分の魂のために気を配れ。
(Vers. 31.) Et qui utuntur hoc saeculo, tamquam non utantur: id est, ut non praesumant de usu hoc; quia cito peribit, corruente mundo. Praeterit enim figura hujus mundi.
PL 17, 223B(第31節)「この世を用いる者は、用いない者のようであれ」、すなわち、この使用を当てにしないように。世界が崩れ去って、すぐに滅びるからである。「実際、この世界の象りは過ぎ去る」。
Quia finiri mundum dixit, ostendit figuram ejus praeterire; et hunc esse finem, id est, non substantiam ejus praeterire, sed formam. Itaque si forma mundi peribit, dubium utique non est omnia, quae in mundo sunt, interire. Ideo praeterit, quia quotidie senescit mundus.
PL 17, 223B世界が終わると言ったので、その象りが過ぎ去ることを示した。そして、これが終わりであり、すなわち、過ぎ去るのはその実体ではなく形であることを示した。したがって、世界の形が滅びるなら、世界にあるすべてのものが滅びることは疑いない。世界が日々老いてゆくから、過ぎ去るのである。
(Vers. 32.) Volo vos sine sollicitudine esse. Diminuta enim sollicitudine saeculi, in Dei rebus propensius vigilatur. Quomodo autem sine sollicitudine esse possimus, ostendit dicens: Qui sine uxore est, cogitat quae Domini sunt.
PL 17, 223C(第32節)「私は汝らが思い煩いなくあることを望む」。世の思い煩いが減れば、神の事柄においていっそう目を覚ましていられるからである。どうすれば我々が思い煩いなくいられるかを、使徒は次のように示す。「妻のない者は、主のことを考える」。
Amputata enim sollicitudine rei uxoriae, quae sola in mundo caeteris gravior est, ad Deum promerendum animus eruditur: si tamen hac spe animus his molestiis se exuat, ut Deo magis serviat.
PL 17, 223C世において他の何より重い、妻のことの思い煩いを断ち切れば、心は神の好意を得るべく鍛えられるからである。ただし、心がこの希望によってこれらの煩いを脱ぎ捨て、いっそう神に仕えるようになる場合に限る。
(Vers. 33.) Qui autem cum uxore est, sollicitus est quae sunt hujus mundi, quomodo placeat uxori.
PL 17, 223C(第33節)「妻とともにある者は、この世のことを心配し、どうすれば妻を喜ばせられるかを考える」。
Cura enim uxoris et filiorum cogitatio mundi est: nam inter caetera solent aliquando res puniendas admittere; ne illas offendant, sicut refert Zorobabel unus de tribus cubiculariis Artaxerxis (Esdr. IV, 13) : magna enim amaritudo est in domo uxor tristis.
PL 17, 223C妻と子らへの配慮は世の思案だからである。実際、〔妻を持つ者たちは〕ほかのことのなかでも、妻たちを怒らせないために、ときに罰せられるべきことまで行うのが常である。アルタクセルクセスの三人の侍従の一人ゾロバベルが語るとおりである(エズラ記4:13)〔ゾロバベルの言葉は第三エズラ4:13 以下にある。そこでの王はダレイオスである〕。家の中の悲しむ妻は大きな苦さだからである。
Divisus ideo dicitur, quia non potest et divinis insistere rebus, et uxoris facere voluntatem.
PL 17, 223D「分かれている」と言われるのは、神の事柄に専念することと、妻の意志を行うこととを、両立できないからである。
Divisa est mulier, et virgo. Divisa non utique natura, sed actu; quia legimus in Numeris mulieres virgines appellatas (Num. XXXI, 9) .
PL 17, 223D「女とおとめは分かれている」。分かれているのは、むろん本性によるのではなく、行いによる。民数記で、女たちがおとめと呼ばれているのを我々は読むからである(民数記31:9)〔引かれた句は民数記31:18 らしい〕。
Alia ergo sollicitudo mulieris, alia virginis est; tamen cum dicitur mulier, incertum est quid significet, nisi significatio subsequatur: cum autem dicitur virgo, manifesta locutio est.
PL 17, 223Dそれゆえ、女の思い煩いとおとめの思い煩いは別である。ただし、「女」と言われるとき、続く意味づけがなければ何を意味するか定かでない。一方、「おとめ」と言われるなら、言い方は明白である。
Hic Apostolus virginem post mulierem posuit, ut mulierem non virginem significaret: per hoc enim voluit ostendere virginem liberam a taediis et laboribus, quos patitur mulier viro copulata.
PL 17, 224Aここで使徒は、女のあとにおとめを置いて、「女」がおとめではない者を意味するようにした。これによって、夫と結ばれた女が受ける煩わしさと労苦から、おとめが自由であることを示そうとしたからである。
(Vers. 34.) Nam quae non est nupta, sollicita est de iis quae Domini sunt, ut sit sancta et corpore et spiritu: id est, animo; dum enim spe coelestium, mariti et filiorum sollicitudinem non suscipit, de Domino cogitat, quomodo propositum Deo devotum custodiat, si tamen in corpore mundo animus terrena abjiciens, coelestibus studeat.
PL 17, 224A(第34節)「実際、結婚していない女は、体においても霊においても聖なる者となるために、主のことを心にかける」、すなわち、心において〔聖なる者となるため〕である。天のものへの希望によって、夫と子らへの思い煩いを引き受けないあいだは、主のことを考え、神に献げた志をどう守るかを考えるからである。ただし、清い体にあって、心が地上のものを捨て、天のものに励む場合に限る。
Animus est enim, qui aut sanctificat, aut polluit corpus. Quid enim prodest corpus mundum habere, et animam pollutam; cum merito animae aut honoratur corpus, aut damnatur: Quae vero nupta est, cogitat quae sunt hujus mundi, quomodo placeat viro.
PL 17, 224A体を聖とするのも汚すのも、心だからである。魂が汚れているのに清い体を持って、何の益があろうか。体は魂の功績によって、栄誉を受けるか、罪に定められるかするのである。「だが、結婚している女は、この世のことを心にかけ、どうすれば夫の気に入るかを考える」。
Lege enim maritali constricta, sollicita est quomodo impleat jus maritalis officii, subdita mundanis necessitatibus.
PL 17, 224B夫婦の法に縛られて、夫に対する務めの定めをどう満たすかに心を煩わせ、世の必要に従属しているからである。
(Vers. 35.) Hoc autem ad vestram ipsorum utilitatem dico; non ut laqueum vobis injiciam: sed ad id quod honestum est.
PL 17, 224B(第35節)「私がこれを言うのは、汝ら自身の益のためであり、汝らに罠を投げかけるためではなく、立派なことのためである」。
Quoniam quibusdam asperum et grave videtur, quod utilius aut melius est propter consuetudinem temporalis usus; ideo post rationem redditam, hortatur affectu charitatis simpliciter hoc utilius, hoc honestius esse quod dicit.
PL 17, 224Bより有益で、より良いことが、一時的な習慣のゆえに、ある人々には厳しく重く見えるので、使徒は理由を述べたあと、愛の情をもって、自分の言うことがより有益で、より立派であると、率直に勧める。
Honestum est, quia sanctum et mundum: utile vero, quia dignius est apud Deum, et leve in saeculo. Quid ergo dicemus? Si virgines de Deo cogitant, et junctae viris de mundo, quae spes relinquitur nubentibus apud Deum?
PL 17, 224B立派であるのは、聖く清いからであり、有益であるのは、神のもとでよりふさわしく、世においては軽いからである。では我々は何と言おうか。おとめたちが神のことを考え、夫と結ばれた女たちが世のことを考えるのなら、結婚する者たちに、神のもとでどんな希望が残されるのか。
Si enim ita est, dubium est de salute eorum: nam videmus virgines de saeculo cogitare, et matrimonio junctas Dominicis studere operibus.
PL 17, 224Cもしそうなら、彼らの救いは疑わしい。しかし我々は、おとめたちが世のことを考え、結婚で結ばれた女たちが主の業に励むのを見ているからである。
His virginibus non imputabitur sanctimonium a Deo, et his matrimoniis erit merces apud Deum; quia cum obligati essent terrenis et carnis nexibus, operam dederunt, ut in futurum aliquid immortalis praemii mererentur.
PL 17, 224Cこうしたおとめたちには、神によって聖性が数えられず、こうした結婚している者たちには、神のもとで報いがあるであろう。地上と肉の絆に縛られていながら、将来、不死の報いを何か得るに値するよう努めたからである。
Illis autem non solum non imputabitur virginitas, sed et poenae subjicientur, qui sub tegmine melioris spei vitam et conversationem suam mundiali cura et sollicitudine occupantes, pigros se ad Dei opera agenda fecerunt; sicut dicit Hieremias propheta: Maledictus qui opera Dei facit negligenter (Jerem. XLVIII, 10) .
PL 17, 224Cだが、より良い希望の覆いのもとに、自分の生と生き方を世の配慮と煩いで占め、神の業を行うことに怠惰になった者たちには、おとめの身が数えられないだけでなく、刑罰にも服することになる。預言者エレミヤが言うとおりである。「神の業を怠って行う者は呪われる」(エレミヤ48:10)。
Hi sunt, de quibus in alia epistola dicit: Habentes quidem speciem pietatis, virtutem autem ejus abnegantes (II Tim. III, 5) .
PL 17, 224Cこれらは、使徒が別の手紙で語っている者たちである。「敬虔の外観は持っているが、その力は否んでいる」(二テモテ3:5)。
Apostolus autem his loquitur, qui mira devotione obsequi desiderant coelestibus praeceptis, ostendens et docens quo compendio citius itur ad Deum; quia qui propter Deum promerendum virgo manere vult, sciens quale praemium possit accipere, qui a licito temperat, ut melior fiat; simul omnia impedimenta carnis spernit, non nescius haec esse, quae gressum currentis velut oneribus compedum detinent.
PL 17, 224Dだが使徒は、驚くべき献身をもって天の命令に従うことを望む人々に語っているのであり、どの近道を通れば早く神のもとへ行けるかを示し、教えている。神の好意を得るためにおとめのままでいようと望む者、すなわち、よりよい者となるために許されたことからも身を慎む者は、どのような報いを受け得るかを知って、肉のあらゆる妨げを同時に退けるからである。これらは、走る者の歩みを、足かせの重荷のように引き止めるものだと知らないわけではない。
(Vers. 36.) Si quis autem turpem se viderit supra virginem suam, si sit ultra pubertatem, et sic oportet fieri; quod vult faciat, non peccat, si nubat.
PL 17, 225A(第36節)「もし誰かが、自分のおとめに対して自分が恥ずべき者であると見、彼女が年頃を過ぎており、そうなるのが適当であるなら、望むことをせよ。彼女が結婚しても、罪を犯さない」。
Quoniam superius ita virginitatem tenendam et continentiam, reddita ratione, hortatus est; ut pene ad comparationem earum conjugia inutilia et abjicienda videantur: nunc ne nuptias negare putaretur, non peccare virginem, si nubat, ostendit; sed rem maximi laboris aggredi, et quae apud Deum praemium non habeat, sicut non habet poenam: christianos enim vult per omnia esse meliores.
PL 17, 225A先に使徒は、理由を述べて、おとめの身と自制を守るべきだと勧め、それとの比較では結婚がほとんど無益で、捨てるべきものに見えるほどであった。今は、婚姻を否定していると思われないために、おとめが結婚しても罪を犯さないことを示す。ただし、それは最大の労苦を伴う事柄に取りかかることであり、神のもとでは、刑罰がないのと同じく報いもないことである。使徒は、キリスト教徒があらゆる点でよりすぐれていることを望むからである。
Si ergo aliqua in desiderio nuptiarum est, jam matura ad usum, melius esse, ut secundum concessam legem publice nubat, quam occulte turpiter agat illud, et erubescatur in illa.
PL 17, 225Aそれゆえ、ある女が婚姻を望んでおり、すでに交わりに適した年頃であるなら、許された法に従って公に結婚するほうが、隠れて恥ずべくそれを行い、その女のことで恥じ入られるよりもよい〔と言っている〕。
(Vers. 37.) Nam qui statuit in corde suo firmus, non habens necessitatem, potestatem autem habet de sua voluntate, et hoc decrevit in suo corde, servare virginem suam, bene facit.
PL 17, 225B(第37節)「実際、強いられる必要を持たず、自分の意志については権限を持ち、自分の心の中で固く決め、自分のおとめを守ろうと心に決めた者は、よいことをしている」。
Hoc dicit, ut qui virginem habet, cui animus ad nuptias non est, servet illam: nec illi ingerat fomitem nuptiarum, quam videt nubendi voluntatem non habere. Beneficia si praestanda sunt, quanto magis minime auferenda?
PL 17, 225Bこれは、結婚に心が向かないおとめを持つ者が、彼女を守り、結婚する意志を持たないと見える彼女に、結婚の火種を押しつけないようにという意味である。恩恵は施さねばならないのだから、それを取り去ることなど、なおさらあってはならない。
(Vers. 38.) Ita et qui nuptum dat virginem suam, bene facit. Bene facit, quia licet, quod facit. Et qui non dat nuptum, melius facit. Melius facit, quia et apud Deum meritum illi collocat, et a saeculi sollicitudine illam liberat.
PL 17, 225B(第38節)「かくして、自分のおとめを嫁がせる者も、よいことをしている」。よいことをするのは、していることが許されているからである。「嫁がせない者は、いっそうよいことをしている」。いっそうよいことをするのは、神のもとで彼女のために功績を積み、世の煩いから彼女を解放するからである。
(Vers. 39.) Mulier vincta est lege, quamdiu vivit vir ejus. Haec idcirco prosequitur, ut doceat quia mulier, etiamsi a viro fuerit ejecta, nubendi licentiam non habet. Si autem mortuus fuerit vir ejus, liberata est.
PL 17, 225B(第39節)「女は、夫が生きているあいだは法に縛られている」。使徒がこれを続けるのは、女が夫から追い出されたとしても、結婚する許可を持たないことを教えるためである。「だが夫が死んだなら、彼女は解放される」。
Etiam haec ad supradictas pertinent causas; ut ostendat quam beata sit virgo, cum nulli nisi soli Deo subjecta sit. Vincere enim videtur naturalem subjectionem, quando quod per naturam humiliatum est, erigit.
PL 17, 225Cこれもまた先に述べた理由に関わる。おとめが、神のみに服し、他の誰にも服さないことで、いかに幸いであるかを示すためである。おとめは、本性によって低くされたものを高めるとき、自然の服従に打ち勝つと見えるからである。
Cui vult nubat, tantum in Domino: id est, quem sibi aptum putaverit, illi nubat; quia invitae nuptiae solent malos proventus habere. Tantum in Domino, hoc est, ut sine suspicione turpitudinis nubat, et religionis suae viro nubat: hoc est in Domino nubere.
PL 17, 225C「望む相手と結婚せよ。ただ主にあって」、すなわち、自分にふさわしいと思う者と結婚せよ。不本意な婚姻は、悪い結果をもたらすのが常だからである。「ただ主にあって」とは、恥ずべき疑いなしに結婚し、自分の宗教に属する男と結婚せよということである。これが主にあって結婚することである。
(Vers. 40.) Beatior autem erit, si sic permanserit, secundum meum consilium. Cum dicit superius, nubat, lege loquitur naturali; quamquam a Deo primae nuptiae sint, secundae vero permissae sunt.
PL 17, 225C(第40節)「しかし、私の勧告に従ってこのままとどまるなら、彼女はいっそう幸いである」。先に「結婚せよ」と言うとき、使徒は自然の法によって語っている。第一の婚姻は神によるが、第二の婚姻は許されたものである。
Denique primae nuptiae sub benedictione Dei celebrantur sublimiter: secundae autem etiam in praesenti carent gloria; concessae sunt autem propter incontinentiam: et quia solent viduarum juniores incurrere; ac per hoc concedit secundas.
PL 17, 225D実に、第一の婚姻は神の祝福のもとに荘厳に行われるが、第二の婚姻は現世においてすら栄光を欠く。それは自制できないことのゆえに許されたものである。また、若いやもめたちは〔そこに〕陥りがちなので、使徒は第二の婚姻を許すのである。
Sed quia melius est ut se contineat; ut dignior sit in futuro, consilium dat spiritali ratione praecipuum, ut se contineat. Puto enim et ego Spiritum Dei habeo; ut ratum et providum consilium suum ostendat, humilitate verbi hoc commendat alto sensu.
PL 17, 225Dだが、自制するほうがよく、将来にいっそうふさわしい者となるために、使徒は霊的な道理による卓越した勧告を与え、自制するよう勧める。「実際、私もまた神の霊を持っていると思う」というのは、自分の勧告が確かで先見に満ちていることを示すために、言葉の謙遜をもって、これを深い意味で勧めているのである。
Caput VIII
第VIII章PL 17, 226A(Vers. 1.) De his autem quae idolis immolantur, scimus quia omnes scientiam habemus. Nunc de scientia locuturus est: quae sit scientia, non statim dicit, sed in subjectis ostendit dicens, quia nihil est idolum.
PL 17, 226A(第1節)「偶像に献げられたものについて、我々は皆が知識を持っていることを知っている」。今や知識について語ろうとしている。それがどのような知識かをすぐには言わず、続く箇所で「偶像は無である」と言って示している。
Scientia inflat. Manifestum est habentem scientiam in eo ipso gloriari, si non foris, quia prudens est, vel apud se. Genus enim scientiae hoc est, ut glorietur in sese, ideo inflat. Charitas vero aedificat.
PL 17, 226A「知識は思い上がらせる」。知識を持つ者が、自分が賢いということを、まさにその点で、外に向かってでなくとも、少なくとも自分の内では誇ることは明らかである。知識の性質は、自らを誇ることにあり、それゆえ思い上がらせる。「しかし愛は造り上げる」。
Itaque tunc scientia magna est, et sibi utilis, si charitate humilietur, ut amplius crescet. Temperatur enim a dilectione, ut non satis mera sit, et inebriet scientem, ut se extollat.
PL 17, 226Bだから、知識が大きなものとなり、自分自身にも有益となるのは、愛によってへりくだらされ、いっそう成長するようになるときである。知識は愛によって割られるからである。生のままで強すぎるものとなって、知る者を酔わせ、自らを高ぶらせることのないようにである。
Sicut enim vinum non temperatum admixtione aquae mentem alienat; ita et scientia superbum facit, nisi fuerit temperata.
PL 17, 226B水を混ぜて薄められていないぶどう酒が精神を狂わせるように、知識もまた、薄められなければ人を高慢にする。
Omnia enim sola insuavia sunt et nociva; quia nec panis solus bene editur, nec reliqui cibi sine admixtione grati sunt, sed nocivi; ideo charitas aedificat.
PL 17, 226B実に、どれも単独では口に合わず、有害である。パンだけでもうまく食べられず、ほかの食べ物も、混ぜ物がなければ快くなく、むしろ有害だからである。それゆえ愛が造り上げる。
Ipsa charitas uno licet vocabulo appelletur, multis tamen consistit; sine patientia enim non potest, neque sine humilitate, neque sine cordis simplicitate.
PL 17, 226B愛そのものは一つの名で呼ばれるが、多くのものから成り立っている。忍耐なしにはありえず、へりくだりなしにも、心の素朴さなしにもありえない。
Hi ergo inflati erant per scientiam, quia nihil est idolum, qui contra salutem fratrum imperitorum carnes sacrificatorum edebant, scientes licere carnem edere; et quia nihil est idolum, ideo non contaminari edentem.
PL 17, 226Bそれゆえ、「偶像は無である」という知識によって思い上がっていたのは、犠牲として献げられたものの肉を、未熟な兄弟たちの救いに反して食べていた者たちである。彼らは肉を食べてよいことを知っており、また偶像は無であるのだから、食べる者は汚されないと考えていた。
Hi scandalo erant fratribus, charitatem prae oculis non habentes; quia plus erat carnem contemnere, quam fratribus scandalum facere.
PL 17, 226C彼らは兄弟たちにとってつまずきであった。愛を眼前に置いていなかったからである。肉を退けることのほうが、兄弟たちにつまずきを与えることよりも大事だったのである。
Scientia enim illorum destruebat animos imperitorum fratrum, putantium esse illic apud idolum aliquam gratiam; quando peritiores fratres interesse illic, et non horrere videbant.
PL 17, 226C実に、彼らの知識は、未熟な兄弟たちの心を打ち壊していた。より知識のある兄弟たちがそこに居合わせ、しかも恐れないのを見ると、未熟な兄弟たちは、偶像のもとに何らかの霊験〔gratia〕があると思ったからである。
Ideo ait: Charitas aedificat; ut saluti fratrum studentes, scientiae illic legibus non uterentur, ne illis scandalum facerent.
PL 17, 226Cだから彼は「愛は造り上げる」と言う。兄弟たちの救いを求めて、そこでは知識の法を用いず、彼らにつまずきを与えないようにせよということである。
Vers. 2.) Quod si quis existimat se aliquid scire, nondum cognovit quemadmodum oporteat eum scire. Eos ipsos qui in scientia gloriantur, ostendit non ita cognovisse, sicut cognoscendum est.
PL 17, 226C(第2節)〔底本は開きの丸括弧を欠き「Vers. 2.)」と刷る〕「もし誰かが、何かを知っていると思うなら、どのように知るべきかを、まだ知っていない」。知識を誇るまさにその者たちが、知るべき仕方では知っていないことを、彼は示している。
Dum enim charitatem, quae mater omnium bonorum est, non sectantur, non sciunt sicut oportet. Ut ergo scientia fructum habere possit, charitati se debet subjicere.
PL 17, 226C実に、あらゆる善の母である愛を追い求めないかぎり、彼らは知るべきように知っていない。それゆえ、知識が実を結びうるためには、愛に服さなければならない。
(Vers. 3.) Si vero quis diligit Deum, hic cognitus est ab eo. Hic diligit Deum, qui charitatis causa scientiam mitigat; ut prosit fratri, pro quo Christus mortuus est.
PL 17, 226D(第3節)「もし誰かが神を愛するなら、その者は神に知られている」。神を愛する者とは、愛のゆえに知識を和らげる者、すなわち、そのためにキリストが死んだ兄弟の益となるようにする者である。
(Vers. 4.) De cibis igitur simulacris immolatorum. Nunc causam ipsam pertractat, ut ostendat per rationem scientiam non solum non proficere, charitate contempta, sed et obesse. Scimus quia nihil est simulacrum, et quia nemo Deus, nisi unus. Verum est; apud christianos enim unus est Deus.
PL 17, 226D(第4節)「それゆえ、像に献げられたものの食べ物について」。今や問題そのものを論じ、愛が軽んじられるなら、知識は益とならないばかりか、害にもなることを、道理によって示している。「我々は、像が無であり、唯一の神のほかに神はないことを知っている」。それは本当である。キリスト教徒にとって神は唯一だからである。
(Vers. 5.) Licet sint qui dicantur dii et domini, sive in coelo, sive in terra. A paganis enim et sol et luna et caetera sidera dii coelestes dicuntur: in terra Apollinem, Aesculapium, Herculem, Minervam deos dicunt et dominos.
PL 17, 227A(第5節)「たとえ、天にも地にも、神々や主々と呼ばれるものがあるとしても」。実に、異教徒は、太陽も月もほかの星々も天の神々と呼び、地では、アポロン、アエスクラピウス、ヘラクレス、ミネルウァを神々、主々と呼ぶ。
(Vers. 6.) Nobis tamen unus Deus Pater, ex quo omnia, et nos in illo. Omnia enim ex illo quaeque sunt, ubicumque sunt. Cum autem dicit: Et nos in illo, discrevit nos a caeteris, qui cum ex illo sint; non tamen sunt in illo, dum adhuc non credunt.
PL 17, 227A(第6節)「しかし我々には唯一の神、父があり、万物は彼から出て、また我々も彼のうちにある」。実に、あらゆるものは、どこにあろうとも、父から出ている。ところが「また我々も彼のうちに」と言うとき、彼は我々をほかの者たちから区別した。ほかの者たちは父から出ていながら、まだ信じていないあいだは、父のうちにはいないのである。
Et unus Dominus Jesus, per quem omnia, et nos per ipsum. Omnia enim ex Patre quidem, sed per Filium creata sunt.
PL 17, 227A「また唯一の主イエスがあり、万物は彼によって、また我々も彼によって」。実に、万物は父から、しかし子によって創造された。
Sed cum dicit: Et nos per ipsum, reformatos nos per ipsum, per quem creati fueramus, significat in Dei cognitione; quia facti per ipsum cum caeteris, post stuporem mentis et ignorantiae nos per ipsum agnovimus mysterium unius Dei.
PL 17, 227Bだが、「また我々も彼によって」と言うとき、彼は、我々が彼によって改め造られたこと――我々は彼によって創造されていたのだが――を、神の認識において〔改め造られた〕という意味で示している。ほかの者たちとともに彼によって造られた我々は、精神の麻痺と無知の後に、彼によって唯一の神の奥義を知ったからである。
Unum ergo Deum Patrem dixit, et unum Dominum Jesum Filium ejus; ut quia Deus non potest non esse Dominus, similiter et Dominus intelligatur esse et Deus, unum esse Deum et Dominum demonstraret, modum unius principii conservando.
PL 17, 227Bそれゆえ彼は、唯一の神は父、唯一の主はその子イエスと言った。神が主でないことはありえないのだから、同じく主も神であると理解されるようにして、唯一の根源の在り方を守りつつ、神と主が一つであることを示そうとしたのである。
(Vers. 7.) Sed non in omnibus est scientia. Id est, non omnes norunt credentes mysterium Dei unius; ideo quidam putant ex iis qui credunt aliquid numinis in simulacris.
PL 17, 227B(第7節)「しかし、すべての人に知識があるわけではない」。すなわち、信じる者のすべてが唯一の神の奥義を知っているわけではない。それゆえ、信じる者たちのうちにも、像のうちに何らかの神威があると思う者がいる。
Nam aliqui adhuc conscientia idoli quasi simulacro immolatum manducant. De plebe enim aliqui adhuc cum veneratione simulacri manducabant de sacrificatis, quasi aliqua esset illic divinitas. Et conscientia aliorum cum sit infirma, coinquinatur. Maculatur conscientia, si infirma est circa Deum.
PL 17, 227C「実に、ある者たちは今なお偶像に対する良心から、像に献げられたものとして食べている」。実に、民のうちの何人かは、今なお像への崇敬をもって、犠牲に供されたものから食べていた。そこに何らかの神性があるかのように。「そして、ほかの者たちの良心は、弱いので、汚される」。良心が神に関して弱いなら、汚されるのである。
(Vers. 8.) Esca autem nos non commendat Deo. Verum est, quia non ideo Deo placebimus, si omnia ederimus: aut offendemus si aliqua contempserimus. Neque enim si ederimus, abundabimus; neque si non ederimus, deerit nobis.
PL 17, 227C(第8節)「食べ物は我々を神に推薦しない」。これは本当である。すべてを食べたからといって神に喜ばれるわけではなく、あるものを退けたからといって神の機嫌を損ねるわけでもない。「実に、食べたとしても我々は豊かにならず、食べなくても我々に欠けることはない」。
Contempta enim sacrificiorum esca, non utique deerit quod edatur; si autem sumpta fuerit, non abundabit, ita ut nihil requiratur: ac per hoc abjicienda; quia neque sine illa non vivitur et scandalum fratribus est.
PL 17, 227C実に、供え物の食べ物を退けても、食べるべきものが欠けることは決してない。他方、それを取ったとしても、何も求められなくなるほどに豊かになることはない。それゆえ、捨てるべきである。それがなくても生きていけるのであり、しかも兄弟たちにとってはつまずきだからである。
(Vers. 9.) Videte tamen ne forte licentia vestra offensio fiat infirmis. Hoc est, ne quia licere vobis edere carnem de sacrificio dicitis, per id quod nihil esse idolum scitis, offensionem generetis fratribus, qui nesciunt adhuc quia nihil est idolum.
PL 17, 227D(第9節)「だが、汝らは、汝らの自由が弱い者たちのつまずきとならないよう、気をつけよ」。すなわち、供え物の肉を食べることは諸君に許されていると言い、偶像が無であることを知っているからといって、偶像が無であることをまだ知らない兄弟たちにつまずきを生じさせてはならない、ということである。
(Vers. 10.) Si enim quis viderit eum, qui habet scientiam in idolio recumbentem, nonne conscientia ejus, cum sit infirma, aedificabitur ad manducandum de simulacris?
PL 17, 227D(第10節)「実に、もし誰かが、知識を持つ者が偶像の神殿で食卓についているのを見たなら、その者の良心は、弱いのだから、像に献げられたものを食べるように造り上げられるのではないか」。
Hoc ideo dixit, quia videns quis fratrem peritum in idolio invitatum, recumbentem edere carnes sacrificiorum, putat illic esse aliquid gratiae, et incipit etiam ipse edere carnes sacrificiorum, non illa conscientia, qua ille peritiae causa sciens nihil esse idolum, sed qua esse putat illic numen; quando fratrem peritum videt illic edere, nec horrere.
PL 17, 228A彼がこう言ったのは、知識のある兄弟が偶像の神殿に招かれて食卓につき、犠牲の肉を食べているのを見た者が、そこに何らかの霊験〔gratia〕があると思って、自分も犠牲の肉を食べ始めるからである。それは、その兄弟が知見のゆえに偶像は無だと知りながら食べる、その良心によるのではなく、そこに神威があると思う良心によって食べるのである。知識のある兄弟がそこで食べて、恐れないのを見るからである。
(Vers. 11.) Et peribit, qui infirmus est in tua scientia frater, pro quo Christus est mortuus?
PL 17, 228A(第11節)「そして、弱い者である兄弟、そのためにキリストが死んだ兄弟が、汝の知識において滅びるのか」。
Peribit infirmus, si edat contra unius Dei fidem de sacrificatis: quod quidem quasi irascentis verba sunt, et ostendentis quid mali possit parere scientia, si non fuerit temperata a charitate.
PL 17, 228A弱い者は、唯一の神への信仰に反して、犠牲に供されたものから食べるなら、滅びる。これはまことに怒っている者のような言葉であり、知識が愛によって薄められなければ、どのような悪を生みうるかを示すものである。
In tua scientia: id est, tua peritia illum occidit; quando a te fieri videt, quod ille aliter intelligit. Et tu eris occasio mortis fratri, quem Christus ut redimeret, crucifigi se permisit.
PL 17, 228A「汝の知識において」とは、すなわち、あなたの知見が彼を殺す、ということである。彼は、自分が別様に理解していることがあなたによってなされるのを見るからである。そしてあなたは、キリストが贖うために十字架につけられるに任せた兄弟にとって、死の機会となる。
Ac per hoc aliquando ab scientia dissimulandum docet charitatis causa; quia sine dubio plus est salus fratris, quam cibus: quia licet quidem, sed non expedit. Hoc erit cognovisse, sicut oportet scire.
PL 17, 228Bそれゆえ彼は、愛のゆえに、時には知識を伏せておくべきことを教えている。兄弟の救いが食べ物にまさることは疑いなく、許されてはいても益にならないからである。これこそが、知るべきように知っていたということになる。
(Vers. 12.) Sic autem peccantes in fratres, et percutientes conscientiam illorum infirmam, in Christo peccatis.
PL 17, 228B(第12節)「このように兄弟たちに対して罪を犯し、彼らの弱い良心を打つとき、汝らはキリストにおいて罪を犯している」。
Quando enim charitatis non aemuli sunt, qua Christus nos liberavit, peccant in Christo, non in Christum; quia in Christum peccare negare est Christum: in Christo autem, in haec quae sunt Christi.
PL 17, 228B実に、キリストが我々を解放した愛に熱心でないとき、彼らはキリストにおいて罪を犯すのであって、キリストに対して罪を犯すのではない。キリストに対して罪を犯すとはキリストを否むことであるが、キリストにおいてとは、キリストに属するこれらのものにおいてだからである。
Sicut et hic, qui sub Lege est, in Lege dicitur peccare; ita et ii qui sub Christo sunt, in Christo peccare dicuntur.
PL 17, 228Bちょうど、律法の下にあるこの者が「律法において罪を犯す」と言われるように、キリストの下にある者たちもまた「キリストにおいて罪を犯す」と言われる。
(Vers. 13.) Propter quod si esca scandalizat fratrem meum, non edam carnem in aeternum, ne fratrem scandalizem. In tantum charitati studendum docet, ut licita pro illicitis habeantur, ne obsint fratri.
PL 17, 228B(第13節)「それゆえ、もし食べ物が私の兄弟をつまずかせるなら、私は兄弟をつまずかせないために、永久に肉を食べない」。彼は、愛に努めねばならないことを、許されたことが禁じられたことと見なされるほどに、すなわち兄弟の害とならないようにと教えている。
Quantum enim mali est per illicita non delinquere, et per ea quae concessa sunt, offendere; ut Lex servetur in illicitis, et in licitis non custodiatur, dum inconsiderate eduntur? Lex enim sic permisit quae concessit, ut modus tamen sit, quem custodiant.
PL 17, 228C実に、禁じられたことによっては罪を犯さず、許されたことによってつまずきをもたらすのは、どれほど大きな悪であろうか。禁じられたことにおいては律法が守られ、許されたことにおいては、思慮なく食べられるために守られないとは。律法は、許したことを許す際に、守るべき節度が伴うようにしたのである。
Uxorem certe licet habere, sed si fornicata fuerit, abjicienda est: ita et carnem licet edere, sed si idolis oblata fuerit, respuenda est.
PL 17, 228C妻を持つことは確かに許されているが、不品行を行ったなら、追い出さねばならない。同じく、肉を食べることも許されているが、偶像に献げられたものであれば、退けねばならない。
Caput IX
第IX章PL 17, 228C(Vers. 1.) Non sum apostolus? non sum liber? nonne Jesum Dominum nostrum vidi? Cum negare videtur, confirmat; iratus enim loquitur. Apostolum enim se probat, quia missus est ad gentes, dicente Domino ad eum: Ego ad gentes mittam te (Actor. XXII, 21) .
PL 17, 228C(第1節)「私は使徒ではないのか。私は自由ではないのか。我々の主イエスを私は見なかったか」。否定するように見えて、確証している。怒って語っているからである。実に彼は、自分が使徒であることを、異邦人のもとへ遣わされたことによって証明する。主が彼に「私は汝を異邦人のもとへ遣わす」と言ったからである(使徒言行録22:21)。
Liberum autem se ostendit, quia nullius aliquid concupivit, neque in adulatione docuit. Jesum autem Dominum nostrum vidit, dum oraret in templo Hierosolymis (Act. XXII, 18) . Nonne opus meum vos estis in Domino?
PL 17, 228Dまた、自由であることを示す。誰のものも欲しがらず、へつらって教えることもしなかったからである。また、我々の主イエスを見た。エルサレムの神殿で祈っていたときである(使徒言行録22:18)。「汝らは、主において、私の業ではないか」。
Ideo opus sunt quia ipse illos plantavit in Domino, annum et sex menses evangelizans eis verbum Dei.
PL 17, 228D彼らが業であるのは、彼自身が主において彼らを植えたからである。一年六か月のあいだ、彼らに神の言葉を福音として告げたのである。
(Vers. 2.) Etsi aliis non sum apostolus, verumtamen vobis sum; quia a Judaeis credentibus, et nihilominus Legem servantibus, apostolus esse negabatur.
PL 17, 228D(第2節)「たとえ他の人々にとって私は使徒でなくとも、少なくとも汝らにとっては使徒である」。信じていながら、なお律法を守っているユダヤ人たちから、使徒であることを否まれていたからである。
Jam enim circumcidi non debere docebat, neque sabbatum custodiri: caeteris autem apostolis propter scandalum ab hac re dissimulantibus, hic aliter videbatur docere; ideo apostolus ab his negabatur; his enim erat apostolus, qui viderant in eo virtutis insignia.
PL 17, 229A実に彼は、すでに割礼を受けるべきではないと教え、安息日も守るべきではないと教えていた。ほかの使徒たちはつまずきを避けるためにこの件を見過ごしていたので、彼だけが違うことを教えているように見え、それゆえ彼らから使徒であることを否まれたのである。彼が使徒であったのは、彼のうちに力の徴を見た者たちにとってである。
Nam signaculum apostolatus mei vos estis in Domino; hoc enim praedicante, conversi sunt ab idolis ad fidem Dei unius.
PL 17, 229A「実に、主において、汝らが私の使徒職の証印である」。彼が宣べ伝えたことによって、彼らは偶像から唯一の神への信仰へと転じたからである。
(Vers. 3.) Mea defensio apud eos, qui me interrogant, haec est. Nunc incipit agere causam, quam superius praemisit dicens: Omnia mihi licent, sed ego sub nullius redigar potestate. Esca ventri et venter escis (I Cor. VI, 12) .
PL 17, 229A(第3節)「私に尋ねる者たちに対する私の弁明は、これである」。今や彼は、先に前置きしていた論を弁じ始める。そこで彼は、「すべては私に許されている。しかし私は、誰の権力のもとにも置かれない。食物は腹のため、腹は食物のため」と言っていた(一コリント6:12)。
Sic ergo incipit causam hanc, ut dicat: Mea defensio apud eos, qui me interrogant, haec est. Et quae sit subjicit, dicens:
PL 17, 229Bこうして彼は、この論を始めるにあたり、「私に尋ねる者たちに対する私の弁明は、これである」と言う。そして、それが何であるかを、続けて述べる。
(Vers. 4, 5.) Numquid non habemus potestatem manducandi et bibendi? Hoc est quod dixerat: Omnia mihi licent. Numquid non habemus potestatem mulierem circumducendi, sicut et caeteri apostoli et fratres Domini, et Cephas?
PL 17, 229B(第4・5節)「我々には、食べ飲みする権利がないのか」。これは、彼が「すべては私に許されている」と言ったことである。「我々には、ほかの使徒たちや主の兄弟たち、またケファのように、女を連れ歩く権利がないのか」。
Ideo addidit: Et Cephas; quia cum primus esset inter apostolos, non refutabat sumptus oblatos. Cephas ipse est Simon Petrus.
PL 17, 229B「ケファも」と付け加えたのは、彼が使徒たちの中で第一であったのに、差し出された費用を退けなかったからである。ケファとは、シモン・ペトロその人である。
Mulieres enim desiderio doctrinae Dominicae, et cupidae virtutum sequebantur apostolos, ministrantes eis et sumptus et servitia, sicut et Salvatorem sunt secutae ministrantes ei de facultatibus suis.
PL 17, 229B実に、女たちは、主の教えを望み、徳を慕って使徒たちに従い、費用も奉仕も彼らに提供していた。救い主にも、自分の財産で仕えながら従ったのと同じである。
(Vers. 6.) Aut solus ego et Barnabas non habemus potestatem haec operandi? Hoc est, habemus potestatem operandi, sed nolumus. Pro accipiendi tamen operandi ait, ut honestius loqueretur. Et ut hoc firmet, exempla subjicit, dicens:
PL 17, 229B(第6節)「それとも、私とバルナバだけには、これらのことを行う権利がないのか」。すなわち、行う権利はあるが、そうしたくない、ということである。ただし彼は、より品位ある言い方にするために、「受け取る」の代わりに「行う」と言った〔注解者は見出し語の operandi(行う)を、費用を受け取ることの婉曲な言い方と取っている〕。そしてこれを確かにするために、例を挙げて言う。
(Vers. 7, 8.) Quis militat stipendiis suis umquam? Quis plantat vineam, et de fructu ejus non edit? Quis pascit gregem ovium, et de lacte earum non percipit? Numquid secundum hominem haec loquor? Id est, numquid humanam sententiam sequor?
PL 17, 229C(第7・8節)「誰が、自分の俸給で兵役に就くことがあろうか。誰がブドウ畑を植えて、その実を食べないだろうか。誰が羊の群れを飼って、その乳を受け取らないだろうか。私はこれらを人間に従って言っているのか」。すなわち、人間の考えに従っているのか、ということである。
Numquid et Lex eadem non dicit? Concordare docuit supradicta testimonia documentis divinis; ut ostendat non sine causa utique nolle se ab illis sumptus accipere, quando tot exemplis ostendit et dandum et accipiendum esse.
PL 17, 229C「律法もまた、同じことを言っていないか」。彼は、先に挙げた証言が神の教えと一致することを教えた。あれほど多くの例で、与えるべきであり、受け取るべきでもあることを示す以上、彼が彼らから費用を受け取りたくないのは理由のないことではない、と示すためである。
(Vers. 9.) In Lege enim (Deut. XXV, 4) scriptum est: Non alligabis os bovis triturantis. Numquid de bobus cura est Deo?
PL 17, 229C(第9節)「実に、律法には(申命記25:4)、『脱穀する牛の口を縛ってはならない』と記されている。神は牛のことを気にかけるのか」。
Interim paucis hoc absolvamus; in Jona enim propheta scriptum est: Non parcam civitati, in qua habitant plusquam centum viginti millia hominum et pecora multa (Jonae IV, 11) . Et Psalmographus: Homines et jumenta, inquit, salvabis (Psalm. XXXV, 7) .
PL 17, 229Dひとまず、これは手短に済ませよう。預言者ヨナには、こう記されている。「私は、十二万人以上の人と多くの家畜が住む都を惜しまないだろうか」(ヨナ4:11)〔底本は疑問符を欠く。反語と解した〕。また詩篇作者は言う。「人々と獣を、汝は救う」(詩篇35:7)。
Quomodo ergo Deus non curat de bobus et pecoribus? Sed non curat de bobus et pecoribus propter haec ipsa, sed propter nos, quorum causa sunt facta; ideo de nobis curat, non de illis.
PL 17, 229Dそれなら、神が牛や家畜を気にかけない、というのはどういうことか。神が牛や家畜を気にかけないのは、それらそのもののためではなく、我々のためである。それらは我々のために造られたのであり、それゆえ神が気にかけるのは我々であって、それらではない。
(Vers. 10.) Aut potius, inquit, propter nos dicit: propter nos enim scriptum est. Per figuram enim omnia dicta ad nos transeunt. Quoniam qui in spe arat et triturat, debet spei suae fructum percipere. Verum est, quia hac spe laboratur, ut fructus capiatur.
PL 17, 230A(第10節)彼は言う。「それとも、むしろ、我々のために言っているのか。実に、我々のために記されたのである」。実に、象りを通して、語られたことはすべて我々に移ってくる。「耕す者は望みをもって耕し、脱穀する者も望みをもって脱穀して、自分の望みの実りを受け取るべきだからである」。これは本当である。実りを得るために、この望みによって人は労苦する。
(Vers. 11.) Si nos vobis spiritalia seminavimus, magnum est, si nos vestra carnalia metamus?
PL 17, 230A(第11節)「もし我々が汝らに霊的なものを蒔いたのなら、我々が汝らの肉的なものを刈り取るのは、大したことだろうか」。
Non dicit magnum, neque par esse, si evangelizantes regnum Dei, et coelesti cibo Ecclesiam saginantes, alimenta corporis sumerent; ut tradentes aeterna, consequerentur temporalia.
PL 17, 230A神の国を福音として告げ、天の食べ物で教会を肥やす者たちが、体の糧を受け取っても、彼はそれを大したことだとも、釣り合うことだとも言っていない。永遠のものを伝える者たちが、一時的なものを得るのである。
(Vers. 12.) Si alii potestate vestra utuntur, nonne magis nos? Si enim ii qui per Evangelium patres vestri non sunt, nec eumdem affectum habent erga vos, facultatem habent accipiendi, quanto magis nos? Et subauditur, vestri apostoli; quia et Barnabas apostolus erat.
PL 17, 230A(第12節)「もし他の人々が汝らに対する権利を用いているなら、我々はなおさらではないか」。実に、福音によっては諸君の父でもなく、諸君に対して同じ情愛も抱いていない者たちが、受け取る権利を持つのなら、我々はなおさらではないか。ここには「汝らの使徒たちが」が補って聞き取られる。バルナバもまた使徒だったからである。
Sed non sumus usi hac potestate; omnia vero toleramus, ne quod impedimentum demus Evangelio Christi. Diu occultatum prodidit sensum; ostendit enim sumptus ideo se nolle, cum liceret, accipere, ne vigor evangelicae auctoritatis torpesceret.
PL 17, 230B「しかし我々は、この権利を用いなかった。むしろすべてを耐え忍んでいる。キリストの福音に何の妨げも与えないために」。長く隠していた思いを、彼は明かした。許されているにもかかわらず、費用を受け取ろうとしないのは、福音の権威の活力が鈍らないためだ、と示しているのである。
Pseudoapostoli enim peccantibus blandiebantur, volentes accipere; ita ut non sibi viderentur peccare illis subjecti: sed quoniam haec res contra evangelicam erat disciplinam, hic non vult accipere; ut libere arguat, ne in illorum numero inveniatur.
PL 17, 230B実に、偽使徒たちは、受け取ろうとして、罪を犯す者たちにへつらっていた。そのため、彼らに従う者たちは、自分が罪を犯しているとは思わなかった〔illis subjecti の係りは定かでない。偽使徒たちが、罪を犯す者たちに従属していても自分は罪を犯していると思わなかった、とも読める〕。しかし、このことは福音の規律に反していたので、彼は受け取ろうとしない。自由に責めることができるように、また彼らの数に入っているのを見いだされないようにである。
Ut enim regulae christianae jus maneret, licita illicita fecit; quia illi per licentiam offendebant.
PL 17, 230B実に、キリスト教の規範の権利が保たれるように、彼は許されていることを許されないことにした。彼らは放縦によってつまずきを与えていたからである。
(Vers. 13.) Nescitis quoniam qui in sacrariis operantur, de sacrario vivunt: et qui altario deserviunt, de altario participantur? In sacrariis legem gentilium significat, in altario vero Judaeorum.
PL 17, 230C(第13節)「汝らは知らないのか。聖所で働く者たちは聖所から生活し、祭壇に仕える者たちは祭壇から分け前にあずかる」。「聖所」とは異邦人の法を、「祭壇」とはユダヤ人の法を指している。
Sic enim decrevit Dominus per Moysen (Deut. XVIII, 3) , ut de iis quae oblata erant, partem sumerent sacerdotes.
PL 17, 230C実に、主はモーセを通して(申命記18:3)、献げられたものの一部を祭司たちが取るよう定めた。
(Vers. 14.) Ita et Dominus Jesus ordinavit eos, qui Evangelium annuntiant, de Evangelio vivere. Non ergo Deus per Moysen gentilium formam secutus est: sed ipsa naturalis ratio hoc habet, ut quis inde vivat, ubi laborat.
PL 17, 230C(第14節)「このように、主イエスもまた、福音を告げ知らせる者たちが、福音から生活するよう定めた」。だから、神がモーセを通して異邦人の形に従ったのではない。人は働くところから生活するということは、自然の道理そのものが定めているのである。
Hanc ergo rationem ipsi naturae et conversationi humanae decrevit. Haec tamen ad cumulum adhuc addens, gravat causam; ut non leve faciat neque odiosum, quod tantis testimoniis commendat: et tamen non sibi proficere vult, ne libertatem arguendi humiliet.
PL 17, 230Cそれゆえ神は、この道理を、自然そのものと人間の暮らしのために定めた。しかし彼はさらに、これらを積み上げて、論を重くする。これほど多くの証言で推奨することを、軽いことにも、憎まれることにもしないためである。それにもかかわらず、自分は益を得ようとはしない。譴責する自由をおとしめないためである。
(Vers. 15.) Ego autem nullo horum usus sum. Postquam multis modis ostendit licere accipere, sibi tamen non opus esse; obest enim accipere a peccantibus, sicut supra memoravi. Non autem scripsi haec, ut ita fiat in me; bonum est enim mihi magis mori.
PL 17, 230D(第15節)「しかし私は、これらのどれも用いなかった」。受け取ってよいことを多くの仕方で示した後で、それでも自分には必要ないと言っている。罪を犯す者たちから受け取ることは害になるからである。先に述べたとおりである。「私がこれらのことを書いたのは、私に対してそうなされるためではない。私にとっては、むしろ死ぬほうがよいからである」。
Nemo gloriam meam evacuabit. Gloriam suam dicit in eo, si Evangelii severitas maneat: et mori magis elegit, quam Evangelii jura violare, sciens hoc sibi magis proficere ad futuram salutem.
PL 17, 230D「誰も私の誇りを空しくしないだろう」。彼が自分の誇りと言うのは、福音の厳格さが保たれることである。そして彼は、福音の権利を侵すよりも、むしろ死ぬことを選んだ。そのほうが将来の救いのために自分にいっそう益になると知っていたからである。
Debitum enim obsequium abnuit ab his sibi impendi; ne per hoc accipiant fiduciam delinquendi.
PL 17, 231A実に彼は、当然受けるべき奉仕が、彼らから自分に尽くされることを拒んだ。そのことによって、彼らが罪を犯す自信を得ることのないようにである。
(Vers. 16.) Nam si evangelizem, non est mihi gloriatio; necessitas enim mihi incumbit. Sicut dicit Dominus: Cum feceritis quae dico vobis, dicite: Servi inutiles sumus: quod debuimus facere, fecimus (Luc. XVII, 10) .
PL 17, 231A(第16節)「実に、もし私が福音を告げても、誇りにはならない。必然が私にのしかかっているからである」。主が言うとおりである。「私が汝らに言うことを行ったなら、言え。『我々は役に立たない僕である。なすべきことをなしたにすぎない』と」(ルカ17:10)。
Vae enim erit, inquit, mihi, si non praedicavero Evangelium. Missus enim servus a domino facit etiam invitus, quod sibi praeceptum est: si quominus, adstringatur plagis necesse est.
PL 17, 231A「実に、私には災いがある」と彼は言う、「もし私が福音を宣べ伝えないなら」。主人から遣わされた奴隷は、望まなくとも、命じられたことを行う。そうしなければ、鞭打ちを受けざるをえない。
Denique Moyses invitus missus est ad Pharaonem (Exod. IV, 14) ; et Jonas coactus est praedicare Ninivitis (Jonae I, 3) .
PL 17, 231A実に、モーセは望まないのにファラオのもとへ遣わされ(出エジプト記4:14)、ヨナは強いられてニネベの人々に宣べ伝えた(ヨナ1:3)。
(Vers. 17.) Nam si volens hoc ago, mercedem habeo. Manifestum est quia nemo accipit remunerationem ejus rei, quam invitus agit. Si enim voluntarius, dignus mercede est; quia consentit domino: et quod voluntate fit, melius fit.
PL 17, 231A(第17節)「実に、もし私が進んでこれを行うなら、報いがある」。望まずに行うことへの報いを受ける者は誰もいないのは明らかである。進んで行う者こそ、報いに値する。主人に同意しているからである。意志によってなされることは、よりよくなされる。
Si autem invitus, dispensatio mihi credita est. Nec hoc obscurum est, quia qui indevotus aliquid facit, non voluntate facit, sed necessitate. Quia enim potestatis suae non est, facit invitus, quod sibi praeceptum est.
PL 17, 231B「もし進んでいないなら、管理の務めが私に託されている」。これもまた明らかである。熱意なしに何かを行う者は、意志によってではなく、必然によって行っている。自分の権限にはないために、命じられたことを望まずに行うのである。
(Vers. 18.) Quae ergo erit mea merces? Ut Evangelium annuntians, sine sumptu efficiam Evangelium; ut non abutar potestate mea in Evangelio, Repressa verborum jactantia gloriatur, et vult intelligi quanta dignus mercede sit, quia potestate sua non utitur in Evangelio, dum respuit oblatos sumptus, ne vim praedicationis humiliet.
PL 17, 231B(第18節)「では、私の報いは何か。福音を告げながら、費用なしに福音を成し遂げること、福音における私の権利を濫用しないことである」。言葉の誇示を抑えながら、彼は誇っている。そして、自分がどれほどの報いに値するかを理解させようとしている。福音において自分の権利を用いず、差し出された費用を退けて、宣教の力をおとしめないからである。
Hoc est licere, sed non expedire propter salutem fratrum, ut corrigantur. Forma ego vult esse caeteris, ut ubi vident non expedire, etiam licitis non utantur: si quominus, de licito fient rei: quod sic sumunt, ut ad detrimentum proficiat.
PL 17, 231Cこれは、許されてはいるが、兄弟たちの救いのために、彼らが正されるために、益にならないということである。それゆえ〔底本は ego。ergo の誤りと読む〕彼は、ほかの人々の模範となろうとする。益にならないと見たところでは、許されていることも用いないようにするためである。そうしなければ、許されていることについて咎ある者となる〔ミーニュの脚注 c は、一部の写本が de licito fient rei を delicto fiunt rei(罪過によって咎ある者となる)と読むとする〕。それを、害に至るような仕方で取るからである。
(Vers. 19.) Nam cum liber sim ex omnibus, omnium me servum feci, ut plures lucrifaciam. Liber ex omnibus est, cum nulli in adulatione tradidit Evangelium, nec cujusquam praeter salutem aliquid concupivit, neque ad delicias habendas ab aliquo sumptus largiores mercede hypocrisis accepit.
PL 17, 231C(第19節)「実に、私はすべての人から自由であるが、より多くの人を得るために、すべての人の僕となった」。彼がすべての人から自由であるのは、誰にもへつらって福音を渡さず、誰についても救い以外のものを欲せず、また贅沢な暮らしを得るために、偽善の報酬として誰からも過分の費用を受け取らなかったからである。
Servum autem sic se omnium factum dicit, dum se per humilitatem similem omnium mente imbecillium exhibuit; ut eos per patientiam firmaret ad salutem futuram, confovens animos illorum, qui aut peccabant, aut res divinas tardius sequebantur; ut non aspere ferrent reprehendi se.
PL 17, 231C彼が自分をこのように「すべての人の僕」になったと言うのは、へりくだりによって、心の弱いすべての人と同じ者として身を示したからである。それは、忍耐によって彼らを将来の救いへと堅くするため、すなわち、罪を犯していた者たちや、神の事柄に従うのが遅れていた者たちの心を温めて、彼らが自分の咎められることを辛く受け止めないようにするためである。
(Vers. 20.) Et factus sum Judaeis tamquam Judaeus, ut Judaeos lucrifacerem. Videtur quasi simulasse, ut omnibus fieret omnia, quod solent adulatores facere, sed non ita est; vir enim divinus et medicus spiritalis sciens omnium causas et vulnera, magna industria confovet illos et compatitur; cum omnibus enim hominibus quaedam habemus communia.
PL 17, 231D(第20節)「そして私は、ユダヤ人にはユダヤ人のようになった、ユダヤ人を得るために」。すべての人にすべてとなるために、まるで装ったかのように見える。それはへつらう者たちがよくすることだが、そうではない。神の人、霊的な医者は、すべての人の事情と傷を知っており、大いなる配慮をもって彼らを温め、ともに苦しむのである。我々は、すべての人間といくらかの共通のものを持っているからである。
Factus est ergo Judaeis tamquam Judaeus; quia propter scandalum illorum circumcidit Timotheum (Act. XVI, 3) , et purificatus ascendit in templum, ne occasionem per eum acciperent blasphemandi (Act. XXI, 26) .
PL 17, 232Aこうして彼はユダヤ人にはユダヤ人のようになった。彼らのつまずきを避けるために、テモテに割礼を施し(使徒言行録16:3)、身を清めて神殿に上ったからである。彼を通して冒瀆の機会を得させないためであった(使徒言行録21:26)。
Rem ergo fecit, quae jam cessare deberet, sed secundum Legem fecit. Nam et consensit illis Legem esse a Deo et prophetas, et de illis ostendit Christum hunc esse, qui promissus est: ut assensus ejus haberet effectum.
PL 17, 232Aそれゆえ彼は、もはや終わるべきことを行ったが、律法に従って行った。実に彼は、律法と預言者が神から出たものであることに彼らと同意し、それらからこそ、約束されたのはこのキリストであると示した。彼の同意が効果を持つようにするためである。
(Vers. 21.) Iis qui sub Lege sunt, quasi sub Lege essem (cum ipse non sim sub Lege) ut eos qui sub Lege sunt, lucrifacerem. Ii qui sub Lege sunt Samaritani noscuntur; Legem enim solam accipiunt, id est, quinque libros Moysi.
PL 17, 232A(第21節)「律法の下にある者たちには、律法の下にいるかのように(私自身は律法の下にいないのに)、律法の下にある者たちを得るために」。律法の下にある者たちとは、サマリア人のことと知られている。彼らは律法だけを受け入れており、それはすなわちモーセの五書である。
Sunt autem ex origine Persarum et Assyriorum, quos rex Assyriorum, sublatis filiis Israel in captivitatem, posuit ad incolenda loca Samariae (IV Reg. XVII, 6) ; ideo et ignem colunt more Persarum.
PL 17, 232B彼らはペルシア人とアッシリア人の出であり、アッシリア人の王が、イスラエルの子らを捕囚として連れ去った後、サマリアの地に住まわせた者たちである(列王記四17:6)。そのため、ペルシア人の風習に従って火をも崇めている。
His ergo Apostolus, dum non negabat Legem esse a Deo, fiebat quasi sub Lege: sed ex ea illis miti verbo Christum intelligendum tradebat, sicut et Samaritana illa, quae dixit ad Dominum: Scio quia Messias venit (Joan. IV, 25) ; docta per Legem.
PL 17, 232B使徒は、律法が神から出たことを否まなかったので、彼らに対しては、律法の下にいるかのようになった。そして律法に基づいて、穏やかな言葉で、キリストを理解すべきことを彼らに伝えた。主に「私は、メシアが来ることを知っている」と言ったあのサマリアの女も(ヨハネ4:25)、律法によって教えられていたのと同じである。
Iis qui sine Lege sunt, quasi sine Lege essem (cum sine lege non essem Dei, sed in lege essem Christi) ut eos qui sine Lege sunt, lucrifacerem.
PL 17, 232B「律法のない者たちには、律法のないかのように(私は神の法のない者ではなく、キリストの法のうちにいるのに)、律法のない者たちを得るために」。
Hoc dicit, quia cum in Lege Christi est, in lege Dei est; quia quod Christi est, Dei est: et quod Dei est, Christi est, sicut dicit: Omnia mea tua sunt, et tua mea. Ut eos qui sine Lege sunt, lucrifacerem (Joan. XVII, 10) .
PL 17, 232B彼がこう言うのは、キリストの法のうちにあるなら、神の法のうちにあるからである。キリストのものは神のものであり、神のものはキリストのものだからである。キリストが言うとおりである。「私のものはみな汝のものであり、汝のものは私のものである」(ヨハネ17:10)。「律法のない者たちを得るために」。
Dum enim assentit illis, id est, gentilibus, juxta physicam rationem mundum factum a Deo, et quae in eo sunt, et animam esse immortalem, et ab ipso nos originem habere (ita enim Actibus apostolorum ait (Act. XVII, 28) : Et sicut quidam ex vobis dixerunt: Ipsius enim et genus sumus ) sic fiebat quasi sine lege, per quod subintroducebat illis Christum ipsum esse, quem Deus ad judicandum mundum praeelegit, et ipsum esse, per quem omnia fecit.
PL 17, 232C実に彼は、彼ら、すなわち異邦人たちに、自然学の道理に従って、世界とその中にあるものが神によって造られたこと、魂は不死であること、また我々は神から起源を持つことに同意した(実に使徒言行録で彼はこう言っている(使徒言行録17:28)。「汝らのうちのある者たちが言ったように、『実に我々は、彼の種族でもある』」)。こうして彼は律法のない者のようになったのであり、そのことによって、神が世界を裁くために選んでおいたのはこのキリストその人であり、神が万物をそれによって造ったのもその人であるということを、彼らにそれとなく導き入れていたのである。
(Vers. 22.) Factus sum infirmis infirmus, ut infirmos lucrifacerem. Infirmus factus est, dum propter fratres infirmos a licitis abstinet; ne illis scandalum generet. Omnibus factus sum omnia, ut omnes salvos facerem.
PL 17, 232C(第22節)「弱い者たちには、弱い者となった、弱い者たちを得るために」。彼が弱い者となったのは、弱い兄弟たちのために、許されていることを控え、彼らにつまずきを生じさせなかったことによる。「すべての人にすべてとなった、すべての人を救うために」。
Hoc fuit viri prudentis et spiritalis, ut omnibus omnia factus, propositum tamen religionis non excederet; quia ubi cessit, ad hoc cessit, ut proficereret: nec aliud fecit, quam Lex mandavit.
PL 17, 232Dこれは、思慮ある霊的な人のなすことであった。すべての人にすべてとなっても、敬神の志は越えない。譲ったところでは、益をもたらすために譲ったのであり、律法が命じたこと以外は何も行わなかった。
(Vers. 23.) Omnia autem facio propter Evangelium, ut particeps ejus fiam. Hoc est, omnia supradicta facio, ut voluntatis evangelicae particeps efficiar, quam habet circa salutem humanam.
PL 17, 232D(第23節)「しかし私はすべてを福音のために行う、その分け前にあずかる者となるために」。すなわち、上に述べたすべてのことを、福音の意志――それは人間の救いに向けられている――にあずかる者となるために行う、ということである。
(Vers. 24.) Nescitis quoniam qui in stadio currunt, omnes quidem currunt, unus autem accipit palmam? Nunc aliud vult exponere: itaque hoc exemplo ostendit quanta sit utilitas legis nostrae, in qua non uni, sed omnibus promissa est palma. Sic currite, ut comprehendatis. Sollicite vult curri ad promissionem, quia magna est.
PL 17, 233A(第24節)「汝らは知らないのか。競技場で走る者たちは皆走るが、賞を受けるのは一人であることを」。今や彼は別のことを説き明かそうとしている。この実例によって、我々の法がいかに有益であるかを示す。そこでは賞が、一人にではなく、すべての人に約束されているからである。「このように走れ、つかみ取るために」。約束は大きいのだから、それに向かって熱心に走ることを、彼は望んでいる。
(Vers. 25.) Omnis autem qui in agone contendit ab omnibus se abstinet: ab his omnibus quae vitanda eadem tradit disciplina, cum sciant unum coronandum; quanto magis nobis observandum est, quia omnibus promissa est salus!
PL 17, 233A(第25節)「競技で争う者は皆、あらゆることを慎む」。同じ訓練が避けるべきこととして伝えるすべてのことを、冠を受けるのは一人だと知りながら慎むのである。まして、すべての人に救いが約束されている我々は、どれほど守らねばならないことか。
Et illi quidem ut corruptibilem coronam accipiant: nos autem incorruptam. Et in hoc multum dispar donum est, ac per hoc diligentiores nos esse debere, quibus non terrenis et marcescentibus floribus, sed aeternis conserta gemmis in modum regalis diadematis spiritalis corona servatur.
PL 17, 233A「彼らは朽ちる冠を受けるために、我々は朽ちない冠を」。この点でも賜物は大いに異なる。それゆえ、我々はいっそう熱心でなければならない。地上の枯れゆく花ではなく、永遠の宝石を連ねて、王冠の形に作られた霊の冠が、我々のために保たれているからである。
(Vers. 26.) Sic curro, non quasi in incertum. Magna spe currere se profitetur, certum habens quid sit promissum. Sic pugna, non quasi aerem caedens. Hoc est, non verbis magis, sed de rebus contendo.
PL 17, 233B(第26節)「私はこのように走る、不確かなもののようにではなく」。彼は、何が約束されたかを確かに知っているので、大いなる望みをもって走っていると告白している。「このように私は戦う〔底本は pugna。pugno と読む〕、空を打つようにではなく」。すなわち、私は言葉によってよりも、むしろ事柄によって争う、ということである。
Sed castigo corpus meum, et servituti subjicio. Castigare corpus est jejuniis illud angere: et illa ei dare, quae ad vitam proficiant, non ad luxum. Servituti vero subjicitur; dum non suam perficit, sed spiritus voluntatem.
PL 17, 233B「しかし私は自分の体を打ち叩き、隷従させる」。体を打ち叩くとは、断食によってそれを苦しめ、贅沢にではなく命に益のあるものをそれに与えることである。隷従させられるとは、体が自分自身の意志ではなく、霊の意志を果たすことである。
Ne forte aliis praedicans ipse reprobus inveniar. Ideo se refrenare corpus suum ostendit, ut remuneratione, quam aliis praedicat, etiam ipse dignus habeatur; ne aliis curatis, ipse remaneret in vulnere.
PL 17, 233B「他の人々に宣べ伝えながら、自分自身が失格者とされることのないように」。彼が自分の体を制していると示すのは、他の人々に宣べ伝える報いに、自分自身も値する者とされるためである。他の人々を癒やしながら、自分自身は傷のまま残ることのないためである。
Ratam ergo spem praedicationis suae affirmat, quando gestis id se prosequi, quod docet, ostendit; quia qui aliter agit quam praedicat, suspectos facit audientes, ut de promissis dubitent. Suo itaque exemplo non magis verbis, quam operibus exercendum hortatur.
PL 17, 233Cこうして彼は、自分の宣教の望みが確かであると確言する。教えることを自分が行為によって追っていると示すからである。宣べ伝えることと違うことを行う者は、聞く者たちに疑いを抱かせ、約束について疑わせる。それゆえ彼は、自らの実例によって、言葉によってよりも行いによって励むべきだと勧めている。
Caput X
第X章PL 17, 233C(Vers. 1, 2.) Nolo enim vos ignorare, fratres, quia patres nostri omnes sub nube fuerunt, et omnes mare transierunt, et omnes in Moyse baptizati sunt in nube et in mari (Exod. XIII, 21; XIV, 22) .
PL 17, 233C(第1・2節)「実に、兄弟たちよ、汝らが知らずにいることを私は望まない。我々の父祖は皆、雲の下にあり、皆が海を渡り、皆がモーセにおいて、雲の中と海の中で洗礼を受けた」(出エジプト記13:21; 14:22)。
Judaeorum exemplo, qui negligentia sua offenderunt (Num. IX, 22) , sollicitos nos vult esse; ideoque sub nube dicit illos fuisse, quia omnia quae gesta sunt, in figura nostri facta sunt; ut veritatis nostrae illi habuerint imaginem.
PL 17, 233Cユダヤ人たちの実例――彼らは自らの怠慢によって罪に落ちた(民数記9:22)――によって、彼は我々が注意深くあることを望んでいる。彼が、彼らは雲の下にいたと言うのは、起こったことはすべて我々の象りとして起こったのであり、彼らは我々の真理の似像を持っていたからである。
Contecti enim nube, et ab adversariis suis tuti praestiti, dum a morte liberati sunt, baptizati dicuntur. Illis enim, id est, Aegyptiis in mari mortuis, dum hi, duce Moyse, feliciter transeunt, erepti sunt a morte: quod praestat baptismum.
PL 17, 233D実に、雲に覆われ、敵から守られて、死から解放されたとき、彼らは洗礼を受けたと言われる。実に、あの者たち、すなわちエジプト人たちが海で死に、こちらの者たちがモーセを導き手として無事に渡ったとき、彼らは死から救い出されたのであり、これこそが洗礼の与えるものである。
Non enim illis praeterita mala imputata sunt, sed per mare et per nubem purificati, praeparati sunt ad accipiendam Legem, et formam futuri sacramenti nostri.
PL 17, 233D実に、彼らには過去の悪は帰せられず、海と雲によって清められて、律法と、将来の我々の秘跡の形とを受ける備えをされたのである。
(Vers. 3, 4.) Et omnes eamdem escam spiritalem ederunt, et omnes eumdem potum spiritalem biberunt; bibebant enim de sequente eos spiritali petra: petra autem erat Christus.
PL 17, 234A(第3・4節)「また皆が同じ霊的な食べ物を食べ、皆が同じ霊的な飲み物を飲んだ。実に、彼らに従う霊的な岩から飲んでいたのであり、その岩はキリストであった」。
Manna et aquam (Exod. XVI, 15; XVII, 6) quae fluxit de petra, dicit spiritalia; quia non mundi lege parata sunt, sed Dei virtute sine elementorum commixtione ad tempus creata, habentia in se figuram futuri mysterii, quod nunc nos sumimus in commemorationem Christi domini.
PL 17, 234Aマナと、岩から流れ出た水(出エジプト記16:15; 17:6)を、彼は霊的なものと言う。これらは世の法によって備えられたのではなく、神の力によって、元素の混合なしに、一時的に造られたものであり、将来の奥義の象りをそれ自身のうちに持っているからである。その奥義を、今、我々は主キリストの記念として受けている。
Ideo et panis angelorum dictus est, quia virtute qua angeli subsistunt, creatus est: hoc significans, quia de coelis venturus erat, qui spiritaliter pasceret.
PL 17, 234Aそれゆえ、「天使たちのパン」とも呼ばれた。天使たちを存立させる力によって造られたからである。これは、霊的に養う者が天から来ようとしていることを意味している。
Unde et manna primum Dominico die venit de coelo ad saturitatem populi; sequens tamen petra dicta est, quae intelligitur Christus. Ubi enim deficiebat hamanum eis suffragium, aderat Christus; ideo sequebatur, ut ubi defecisset, ille subveniret. Nec enim petra aquam dedit, sed Christus.
PL 17, 234Aそれゆえ、マナもまず主の日に、民を満たすために天から来た。しかし、〔彼らに〕従うものは岩と言われ、その岩はキリストと解される。実に、人の助け〔底本は hamanum。humanum と読む〕が彼らに欠けたところに、キリストがいたからである。それゆえ岩は従ったのであり、欠けたところで、彼が助けるためであった。実に、水を与えたのは岩ではなく、キリストである。
(Vers. 5.) Sed non in pluribus eorum bene sensit Deus. Ideo hoc dixit, quia acceptum beneficium non intellexerunt. Prostrati enim sunt in deserto (Num. XXVI, 65) .
PL 17, 234B(第5節)「しかし、彼らの多くについて、神は善しとしなかった」。彼がこう言ったのは、彼らが受けた恩恵を理解しなかったからである。「実に、彼らは荒れ野で打ち倒された」(民数記26:65)。
Dignum est, ut qui magna consecutus, in parvis diffidens est; non solum haec non adipiscatur, verum etiam amittat et illa.
PL 17, 234B大きなものを得ていながら、小さなことで不信を抱く者が、これらを獲得しないばかりか、あれらをも失うのは、当然である。
Quoniam ergo superius hortatus est ad meliora, se etiam dicit id elaborare, ut ad promissionem dignus occurrat; nunc ut istud exempli terrore constringat ac suadeat, Judaeos tunc simili modo dicit donum Dei et gratiam sortitos, sicut et nos: et quia indiligentes et dubitantes de Dei promissione fuerunt, prostratos esse in deserto; ut ideo semetipsum affligere se ostenderet, ne in illorum numero inveniretur: proinde elaborandum, ut sui imitatores existerent.
PL 17, 234Bそれゆえ、彼は上でより善いことへと勧めたのち、自分もまた約束にふさわしい者として行き着くよう努めていると言い、今は、この点を実例の恐ろしさで締めつけ、説得するために、ユダヤ人たちが当時、我々と同じように神の賜物と恩寵を与えられたが、不熱心で神の約束について疑ったために、荒れ野で打ち倒されたと言う。それは、彼がそのように自分自身を苦しめていることを示すためであり、彼らの数に入っているのを見いだされないためであって、したがって彼らも、自分に倣う者となるよう努めねばならない、ということである。
(Vers. 6, 7.) Haec autem in figura nostri facta sunt, ut non simus desiderantes mala, sicut et illi desideraverunt. Is sensus et ratio est, quam supra memoravi. Neque simulacris servientes, sicut quidam illorum.
PL 17, 234C(第6・7節)「これらは我々の象りとして起こった。我々が、彼らが欲したように、悪を欲する者とならないためである」。この意味と理由は、先に述べたとおりである。「また、彼らのうちのある者たちのように、像に仕える者とならないためである」。
Nunc hos tangit, qui in idolio recumbentes putabant non esse peccatum. Sicut scriptum est (Exod. XXXII, 6) : Sedit populus manducare et bibere, et surrexerunt ludere: ante idolum utique; ut non se crederent immunes a crimine, qui in idolio epulabantur.
PL 17, 234C今や彼は、偶像の神殿で食卓について、それは罪ではないと考えていた者たちに触れている。記されているとおりである(出エジプト記32:6)。「民は食べ飲みするために座り、そして戯れるために立ち上がった」。偶像の前でのことである。偶像の神殿で宴をしていた者たちが、自分は罪過から免れていると信じることのないようにである。
Nam Moyse in monte posito apud Deum, simulacro vituli facto, post oblationem dedicationis causa: Sedit populus manducare et bibere, et surrexerunt ludere. Haec luxuria est, quia semper oblectati, in Dei rebus infideles inventi sunt. Ideoque instruit, ne in hanc diffidentiam per assensum luxuriae in idolio incidamus.
PL 17, 234C実に、モーセが山で神のもとにいたとき、子牛の像が作られた後、奉献のための献げ物ののちに、「民は食べ飲みするために座り、そして戯れるために立ち上がった」。これは放蕩である。彼らは常に楽しみに浸り、神の事柄において不信仰であることが明らかになった。それゆえ彼は、偶像の神殿での放蕩に同意することで、この不信仰に陥らないよう教えている。
(Vers. 8.) Neque fornicemur, sicut quidam illorum fornicati sunt, et ceciderunt una die viginti tria millia hominum (Num. XXV, 1) .
PL 17, 234D(第8節)「また、彼らのうちのある者たちが不品行を行い、一日に二万三千人が倒れたように、我々は不品行を行わないようにしよう」(民数記25:1)。
Hoc illis retributum est, quando cum Madianitis mulieribus se commacularunt; ira enim Dei exstitit contra illos, quae aemulatione Phinees sacerdotis habentis zelum Dei, sopita est, ne plures morerentur.
PL 17, 234Dこれは、彼らがミディアンの女たちと身を汚したときに、彼らに報いとして下されたことである。実に、神の怒りが彼らに向かって現れたが、神への熱情を抱く祭司ピネハスの熱心によって鎮められ、それ以上の者が死ぬことはなかった。
(Vers. 9.) Neque tentemus Christum, sicut quidam eorum tentaverunt, et a serpentibus perierunt. Detrahentes de Deo Christum tentasse dicuntur; quia Christus erat, qui ad Moysen loquebatur.
PL 17, 235A(第9節)「また、彼らのうちのある者たちが試みて、蛇によって滅びたように、我々はキリストを試みないようにしよう」。神を悪く言う者たちは、キリストを試みたと言われる。モーセに語っていたのはキリストだったからである。
Denique ne nos in eadem causa inveniamur, commonet ne diabolo tradamur, cujus serpentes habent figuram.
PL 17, 235A実に彼は、我々が同じ件で見いだされることのないよう、悪魔に引き渡されることのないようにと戒めている。蛇は悪魔の象りを持つからである。
(Vers. 10.) Neque murmuraveritis, sicut quidam ex ipsis murmuraverunt (Num. XIV, 1) . Murmurare est falso ad invicem de praepositis et rectoribus queri, quantum ad mentem loci pertinet; quia solet murmur fieri et justa ex causa. Et perierunt ab exterminatore.
PL 17, 235A(第10節)「また、彼らのうちのある者たちがつぶやいたように、つぶやいてはならない」(民数記14:1)。つぶやくとは、この箇所の趣旨に関するかぎり、上に立つ者や指導者について、互いに偽って不平を言うことである。つぶやきは、正当な理由から生じることもあるからである。「そして彼らは、滅ぼす者によって滅びた」。
Hoc est, in locum Judae concesserunt, anticipantes illum; quia tradens Christum, exterminatus est de numero apostolorum a judice Deo.
PL 17, 235Aすなわち、彼らはユダの場所へと移ったのであり、彼に先んじたのである。キリストを引き渡した者は、裁き主である神によって、使徒たちの数から滅ぼし去られたからである。
Per haec exempla ad correctiorem nos vitam provocat; ut monitis ejus aut praemium, si obedientes fuerimus, aut propensiorem poenam mereamur inobedientes.
PL 17, 235Bこれらの実例によって、彼は我々を、より正しい生活へと促す。我々が従順であれば、彼の戒めによって報いを、不従順であれば、より重い刑罰を受けるに値するようになるからである。
Non est enim ambiguum illos peccantes plus subjiciendos tormentis, quibus peccantium poenae ad hoc relatae sunt, ne peccarent.
PL 17, 235B実に、罪を犯す者たちの刑罰が、罪を犯さないようにという目的で彼らに語り伝えられているのだから、それでも罪を犯す者たちは、より多くの責め苦に服させられるべきことは疑いない。
(Vers. 11.) Haec autem omnia in figura contingebant illis; scripta sunt vero ad correptionem nostram, in quos fines saeculorum devenerunt.
PL 17, 235B(第11節)「これらはすべて、象りとして彼らに起こった。しかしそれらは、諸世の終わりが至った我々を戒めるために記された」。
Fines saeculorum nos sumus; quia tunc haec ideo facta noscuntur circa retributionem illorum, ut nobis essent exemplo, qui postremo saeculo futuri eramus in fide Christi.
PL 17, 235B「諸世の終わり」とは我々である。当時、これらが彼らへの報いにおいて行われたことが知られているのは、キリストへの信仰において最後の世にあることになっていた我々の、実例となるためである。
Pro utilitate enim nostra gesta sunt, ut si terrore horum in Dei timore manserimus, gloriam illis promissam accipiamus: si quominus, geminabitur nobis poena illorum; quia major notitia legis plus facit reum.
PL 17, 235B実に、これらは我々の益のためになされたのである。これらの恐ろしさによって神への畏れにとどまるなら、彼らに約束された栄光を我々は受けるだろう。そうでなければ、彼らの刑罰が我々に倍加する。法についてのより大きな知識が、より重く有罪とするからである。
(Vers. 12.) Propterea et qui se putat stare, videat ne cadat. Hoc ad eos loquitur, qui praesumentes de scientia, qua licitum est omnia edere, infirmis fratribus scandalo erant: et putantes aliquid se proficere doctrina pseudoapostolorum, deterioraverant; et judicabant Apostolum, cum ipsi essent rei. Superbiam ergo amputat, ne per hanc tententur, sicut Judaei tentati sunt, et perierunt.
PL 17, 235C(第12節)「それゆえ、立っていると思う者は、倒れないよう気をつけよ」。これは、すべてを食べてよいという知識を恃んで、弱い兄弟たちにとってつまずきとなっていた者たちに向けて語られている。彼らは偽使徒たちの教えによって何か益を得ていると思い込み、悪化していた。そして使徒を裁いていたが、自分たちこそ咎ある者であった。それゆえ彼は、高慢を断つのである。この高慢によって、ユダヤ人たちが試みられて滅びたように、試みられることのないようにである。
(Vers. 13.) Tentatio vos non apprehendat, nisi humana. Ac per hoc detrahentes Apostolo, Dominum tentare videntur; quia et tunc cum Moysi detraherent, et dubitarent de eo, Deum tentasse dicuntur.
PL 17, 235C(第13節)「人間的なもののほか、試みが汝らを捕えることのないように」。それゆえ、使徒を中傷する者たちは、主を試みているように見える。当時も、モーセを中傷し、彼を疑ったときに、神を試みたと言われているからである。
Omne enim quod probatum non habetur, tentatur; ideo ut haec tentatio convellatur, admonet cum terrore.
PL 17, 235D実に、承認されていないものはすべて試みられる。それゆえ、この試みが打ち砕かれるように、彼は恐れをもって警告している。
Ut autem humana tentatio illos apprehendat, hortatur: humana enim tentatio est propter spem Dei diffidere de homine, quia vana spes in homine; ut in necessitate aut pressura non desperet de Deo, humanum auxilium requirendo, sicut et Judaei qui dubitantes de Deo, idolorum adminicula exorabant.
PL 17, 235Dしかし、人間的な試みが彼らを捕えるようにと、彼は勧める。人間的な試みとは、神への望みのゆえに人間を頼みとしないことである。人間への望みは空しいからである。窮乏や苦難にあっても、人間の助けを求めて神に絶望しないためであり、神を疑って偶像の助けを嘆願したユダヤ人たちのようにならないためである。
Hoc est humanum auxilium; quia dii paganorum terra sunt, et culturam illorum humanus error invenit. Propter Christum ergo pati, humana tentatio est, per quam proficitur apud Deum.
PL 17, 235Dこれが人間の助けである。異教徒の神々は土であり、彼らへの崇拝は人間の迷いが見いだしたものだからである。それゆえ、キリストのために苦しむことが人間的な試みであり、それによって神のもとで進歩するのである。
Fidelis autem Deus, qui non patietur vos tentari supra quam potestis: sed faciet cum tentatione etiam proventum; ut possitis tolerare.
PL 17, 236A「しかし神は信実である。汝らが耐えうる以上に試みられることを許さず、試みとともに、よい結果をももたらして、汝らが耐えられるようにする」。
Ideo fidelem dicit Deum, qui non patietur vos tentari supra quam potestis; quia daturum se promisit Deus diligentibus se regna coelestia: et ut det necesse est; quia fidelis est.
PL 17, 236A彼が神を「信実」であり、「汝らが耐えうる以上に試みられることを許さない」ものだと言うのは、神が、自らを愛する者たちに天の国を与えると約束したからであり、与えることは必然だからである。神は信実だからである。
Propterea ergo tribulatis pro se aderit, nec patietur tantum irrogari, quod tolerari non possint: sed faciet, ut aut cito cesset tentatio; aut si prolixa fuerit, det tolerandi virtutem: alioquin non dabit, quod promisit; quia vincetur, qui patitur.
PL 17, 236Aそれゆえ、神のために苦難にある者たちのそばにいて、耐えられないほど大きなものが課されることを許さず、むしろ試みがすぐに終わるようにし、長引くなら耐える力を与える。そうでなければ、神は約束したものを与えないことになる。苦しむ者が打ち負かされるからである。
Homo est enim infirmitati subjectus, et non erit qui accipiat: sed quia fidelis est Deus, qui promisit, subvenit, ut impleat, quod promisit. Denique breviatos vult esse dies Dominus, ut salventur electi, et possint consequi regnum Dei (Matth. XXIV, 22) .
PL 17, 236A実に、人間は弱さに服しており、受ける者はいないだろう〔accipiat の目的語は示されない。耐えて報いを受ける者はいない、の意と解した〕。しかし神は信実であるから、約束したことを果たすために助ける。実に、主は日々を短くすることを望み、選ばれた者たちが救われ、神の国に至りうるようにする(マタイ24:22)。
Quomodo tamen a Deo adjuvatur, si tantum permittatur tentari, quantum potest? Adjuvatur plane, dum non plus permittitur ei imponi, quam scitur ferre posse; ut quarto die pati non permittatur, qui scitur ultra non posse quam triduo tolerare.
PL 17, 236Bでは、耐えうるだけしか試みられることが許されないのなら、どのようにして神に助けられるのか。確かに助けられている。耐えられると知られているもの以上は課されることを許されないからである。三日しか耐えられないと知られている者は、四日目に苦しむことを許されない。
(Vers. 14.) Quapropter, charissimi, fugite ab idolorum cultura. Hortatur etiam nunc, ut abstineant se ab omni societate idololatriae, ut non solum spes, sed et animus inde tollatur, ne per hoc nascatur in Deum tentatio.
PL 17, 236B(第14節)「それゆえ、愛する者たちよ、偶像崇拝から逃れよ」。彼は今もなお、偶像崇拝とのあらゆる関わりを慎むよう勧めている。望みだけでなく、心もそこから取り去られ、そのために神に対する試みが生じることのないようにである。
Nemo enim assiduus in idolio nihil sperat de eo; hinc enim sperare dubitare de Deo est, sicut et Saul relicto Deo, qui ei fuerat delicti causa iratus, ad idololatriam se contulit, aliquid sperans de ea (I Reg. XXVIII, 12 et seq.) . Cui quidem et in praesenti obfuit, et in futurum gehennam ultricem providit.
PL 17, 236B実に、偶像の神殿に入り浸る者で、それに何も望まない者はいない。そこに望むことは、神を疑うことだからである。サウルも、自分の罪のゆえに神が怒ったとき、神を捨てて偶像崇拝に走り、それに何かを望んだ(サムエル記上28:12以下)。それは彼に、現在においても害となり、将来には復讐するゲヘナを備えた。
(Vers. 15.) Quasi prudentes, vos, judicate quod dico. Exempla subjicit, ut facilius suadeat; quia cui verba satis non faciunt, solent exempla suadere.
PL 17, 236C(第15節)「賢い者として、汝ら、私の言うことを判断せよ」。彼が例を加えるのは、より容易に説得するためである。言葉だけでは十分に動かされない者には、例が説得するのが常だからである。
(Vers. 16, 17.) Calix benedictionis quem benedicimus, nonne communicatio sanguinis Domini est? Panis quem frangimus, nonne communicatio corporis Domini est? Quia unus panis, unum corpus multi sumus; omnes enim de uno pane et de uno calice participamus.
PL 17, 236C(第16・17節)「我々が祝福する祝福の杯は、主の血の交わりではないか。我々が裂くパンは、主の体の交わりではないか。パンは一つであるから、我々は多くいても一つの体である。皆が一つのパンと一つの杯にあずかるからである」。
Quoniam unum sumus, alter alterius membra, unum nos sentire debere dicit; ut fides una unum habeat sensum et opus.
PL 17, 236C我々は一つであり、互いに部分であるのだから、我々は一つの思いを持つべきだと彼は言う。一つの信仰が、一つの思いと一つの業を持つように、ということである。
(Vers. 18.) Videte Israel secundum carnem: hoc est, discite, homines videntes Deum, quemadmodum se habent carnalia, id est, idololatria. Nonne qui edunt hostias, participes sunt altaris?
PL 17, 236D(第18節)「肉によるイスラエルを見よ」。すなわち、神を見る人々よ〔「神を見る人々」はイスラエルの名の解き明かしらしい〕、肉的なもの、すなわち偶像崇拝がどのようなものであるかを学べ、ということである。「いけにえを食べる者は、祭壇にあずかる者ではないか」。
Sicut enim nos de uno pane et de uno calice percipientes, participes et consortes sumus corporis Domini: ita et qui edunt hostias, participes sunt altaris erroris.
PL 17, 236D実に、我々が一つのパンと一つの杯からいただいて、主の体にあずかる者、ともにあずかる者となっているように、いけにえを食べる者もまた、誤りの祭壇にあずかる者である。
(Vers. 19, 20.) Quid ergo dico, quia simulacro immolatum aliquid est? Non quia simulacrum est aliquid; sed quae sacrificant, daemoniis immolant. Simulacrum vere nihil est; quia imago videtur rei mortuae: sed sub tegmine simulacrorum diabolus colitur.
PL 17, 236D(第19・20節)「では、私は何を言っているのか。像に献げられたものが何かであるというのか。像が何かであるからではない。彼らが犠牲として供えるものは、悪霊に献げているのである」。像は実に無である。それは死んだものの姿と見えるからである。しかし、像の覆いのもとで悪魔が礼拝されているのである。
Nolo vos participes fieri daemoniorum. Ostendit illis hoc esse tantum, quod videtur in idolio: sed esse occultum iniquitatis mysterium, quod ut unius Dei fidem corrumperet, Satanas adinvenit.
PL 17, 237A「私は、汝らが悪霊にあずかる者となることを望まない」。彼は彼らに示している。偶像の神殿で見えるものはこれだけだが、そこには不法の隠れた奥義があり、それは唯一の神への信仰を損なうためにサタンが考え出したものだ、と。
Unde et Joannes apostolus in epistola sua dicit: Ad hoc venit Filius Dei, ut solveret opera diaboli (Joan. III, 9) .
PL 17, 237Aそこで使徒ヨハネも、その手紙で言う。「神の子が来たのは、悪魔の業を解くためである」(ヨハネ3:9)〔引かれた句は一ヨハネ3:8〕。
(Vers. 21.) Non potestis calicem Domini bibere, et calicem daemoniorum; non potestis mensae Domini communicare, et mensae daemoniorum.
PL 17, 237A(第21節)「汝らは主の杯と悪霊の杯とを飲むことはできない。主の食卓と悪霊の食卓とにあずかることはできない」。
Sicut et Dominus ait: Non potestis Deo servire, et mammonae (Matth. VI, 24) : quia qui calicem daemoniorum bibit, calici Domini insultat: et cum mensae daemoniorum communicat, mensae Domini, id est, altari obstrepit, et Domini corpus crucifigit.
PL 17, 237A主も言う。「汝らは神とマモンとに仕えることはできない」(マタイ6:24)。悪霊の杯を飲む者は主の杯を侮り、悪霊の食卓にあずかるときは、主の食卓、すなわち祭壇に逆らって騒ぎ立て、主の体を十字架につけるからである。
Idcirco enim Christus crucifixus est, ut dissolveret opera diaboli. Qui ergo facit opera diaboli, Christo repugnat.
PL 17, 237B実に、キリストが十字架につけられたのは、悪魔の業を滅ぼすためであった。それゆえ、悪魔の業を行う者は、キリストに逆らっている。
(Vers. 22.) Aut aemulamur Dominum Jesum? Numquid fortiores illo sumus? Vix fit ut humilis zeletur potentem; scit enim non sibi competere, in quo illi potest invideri: sed aut aequali invidetur, aut prope aequali.
PL 17, 237B(第22節)「それとも、我々は主イエスを妬むのか。我々は彼より強いのか」。低い者が力ある者を妬むことはまずない。自分には、相手を妬みうる点がふさわしくないと知っているからである。妬まれるのは対等な者か、対等に近い者である。
Ideo Apostolus non posse dixit homines aemulari Dominum Jesum, propterea quia illum sciunt Dominum: si quominus, non videbitur eis dignus esse vocari Dominus, quem zelantur, ne Dominus sit.
PL 17, 237Bそれゆえ使徒は、人々が主イエスを妬むことはありえないと言った。彼を主と知っているからである。さもなければ、彼らが主でないようにと妬む者は、彼らには主と呼ばれるにふさわしいとは見えないであろう〔quem zelantur, ne Dominus sit の係りは定かでない。「主でないようにと彼らが妬む者」を主語と取った〕。
Zelo enim Satanas idololatriam invenit, ut homines negando Deum Dominum, idolis serviant quasi diis et dominis. Omnia mihi licent, sed non omnia expediunt. Omnia dicit licere secundum legem naturae; omnia enim munda sunt.
PL 17, 237B実に、サタンが偶像崇拝を考え出したのは妬みによる。人々が神を主と認めずに、偶像を神々や主であるかのようにして仕えるようにするためである。「私にはすべてが許されている。だが、すべてが益になるわけではない」。自然の法によれば、すべては許されていると彼は言う。すべては清いからである。
De escis enim agebatur, et carne idolis immolata. Nam quae prohibita et interdicta sunt, quomodo dici possunt licere, cum hic etiam ipsa, quae concessa sunt, significet aliquando non expedire? sicut dicit apostolus Petrus: Si haec est causa viri cum uxore, non expedit nubere (Matth. XIX, 10) .
PL 17, 237C実に、問題になっていたのは食物のこと、偶像に献げた肉のことであった。禁じられ、禁止されていることが、どうして許されていると言えようか。この箇所では、許されていることでさえ、時に益にならないと彼が示しているのに。使徒ペトロが言うとおりである〔マタイ19:10 では弟子たちの言葉〕。「夫と妻の間柄がこのようであるなら、結婚しないほうがよい」(マタイ19:10)。
(Vers. 23.) Omnia mihi licent, sed non omnia aedificant. Idem sensus est, quia licet omnia edere: sed quod idolis immolatur, non aedificat; quia scandalum facit fratri, sicut supra dictum est: ideoque a licitis aliquando temperandum est, ut prosit. Hinc est unde sumptus ab iis, cum ei liceret, noluit accipere, sciens non expedire.
PL 17, 237C(第23節)「私にはすべてが許されている。だが、すべてが造り上げるわけではない」。意味は同じである。すべてを食べることは許されている。しかし、偶像に献げられるものは造り上げない。先に述べたとおり、兄弟につまずきを与えるからである。それゆえ、許されていることであっても、益となるために、時に控えなければならない。ここから、彼は彼らから生活の資を受けることが許されていたのに、受けようとしなかったのである。益にならないと知っていたからである。
(Vers. 24.) Nemo quod suum est, quaerat, sed quod alterius. Verum est quod dum unusquisque in idolio recumbit, voluntati suae satisfacit, et fratri conscientia infirmo scandalum ponit.
PL 17, 237D(第24節)「誰も自分のものを求めるな。他の者のものを求めよ」。偶像の神殿で席に着く者は、自分の意志を満たし、良心の弱い兄弟につまずきを置く、というのはまことである。
Quapropter festinandum est pro charitate Domini nostri Jesu Christi; ut et magis quae sunt saluti proximi necessaria prohibeamus, quam nostrae voluntati, sicut idem Apostolus, vas electionis, et medicus spiritalis ait: Non quaerens quod mihi utile est, sed quod multis.
PL 17, 237Dそれゆえ、我々の主イエス・キリストの愛のために、急がなければならない。我々の意志のためよりも、むしろ隣人の救いに必要なことのために〔自らを〕禁じるようにである〔底本は prohibeamus(禁じる)。目的語と係りが定かでない。「隣人の救いに必要なことのために自らを禁じる」と解した。ミーニュの脚注 d によれば、この見出し語と注解はコルビー写本だけから補われたもので、他の写本と版には無い。saluti と voluntati を並ぶ与格と見て、praebeamus(我々の意志にではなく、隣人の救いに必要なものを差し出す)とも読める〕。同じ使徒、選びの器にして霊の医者が言うとおりである。「自分に有益なことではなく、多くの者に有益なことを求めて」。
(Vers. 25, 26.) Omne quod in macello venit edite, nihil interrogantes propter conscientiam; Domini est enim terra et plenitudo ejus. Ut omnia munda ostenderet, exemplo psalmi vigesimi tertii hoc roboravit; quia non potest immundum esse, quod Domini est.
PL 17, 238A(第25・26節)「肉市場で売られているものはすべて、良心のためにと何も問わずに食べよ。地とそこに満ちるものは主のものだからである」。すべてが清いことを示すために、彼は詩篇第二十三篇の例によってこれを確かにした。主のものが不浄でありえないからである。
Et quoniam superius de escis ait: Omnia licent, statim subsecutus est: Omne quod in macello venit, edite, nihil interrogantes propter conscientiam.
PL 17, 238Aそして、先に食物について「すべては許されている」と言ったので、すぐに続けて「肉市場で売られているものはすべて、良心のためにと何も問わずに食べよ」と述べたのである。
Hoc autem ideo subjecit, ut libera sit conscientia; licet enim aliquid pollutum sit per accidentiam, id est, oblationem idoli; cum hoc tamen nescit, qui emit, nullum patitur scrupulum, et apud Deum immunis est.
PL 17, 238Aこれを付け加えたのは、良心が自由であるためである。偶発的に、すなわち偶像への献げ物によって、何かが汚れていたとしても、買った者はそれを知らないのだから、いかなるためらいも受けず、神のもとでも責めを免れる。
(Vers. 27.) Si quis vocat vos ex infidelibus ad coenam, et itis; omne quod appositum vobis fuerit, edite, nihil disquirentes. Hoc est, simpliciter manducate quod apponitur, non interrogantes unde sit.
PL 17, 238A(第27節)「もし不信者の誰かが汝らを食事に招き、汝らが行くなら、汝らの前に出されたものはすべて、何も尋ねずに食べよ」。すなわち、出されるものは、どこから来たのかを尋ねずに、素直に食べよ、ということである。
(Vers. 28, 29.) Si vero aliquis dixerit: Hoc immolatitium est, nolite manducare propter illum, qui indicavit, et propter conscientiam. Conscientiam autem dico, non tuam, sed alterius.
PL 17, 238B(第28・29節)「だが、もし誰かが『これは犠牲に供えられたものだ』と言うなら、それを知らせた者のために、また良心のために、食べるな。私が良心と言うのは、汝の良心ではなく、他の者の良心である」。
Hoc perfectis loquitur, qui possunt contemnentes idololatriam, quia nihil est manducare de sacrificio, certi quia quod sub Dei Creatoris nomine editur, non potest polluere: sed quia alius, qui idolis servit, gloriabitur, te edente de sacrificatis, quasi venereris idola; ideo non debet edi.
PL 17, 238Bこれは完全な者たちに言っている。彼らは偶像崇拝を軽んじることができ、犠牲から食べることは何でもないと知っており、創造者である神の名のもとに食べるものは汚しえないと確信しているからである。しかし、偶像に仕える別の者が、あなたが犠牲に供えられたものを食べるのを見て、あなたが偶像を崇めているかのように誇るであろう。それゆえ、食べるべきではない。
Apud conscientiam enim ille laetabitur suam, quia videt te libenter appetere, quod idolis immolatum est.
PL 17, 238B実に、彼は自分の良心のうちで喜ぶ。あなたが偶像に献げられたものを進んで求めるのを見るからである。
Ut quid enim libertas mea judicatur ab alia conscientia? Hoc dicit, quia cum ab idoli devotione conscientia sit libera, quid opus est, ut putetur quia venerationis causa edat idolis immolata?
PL 17, 238C「なぜ、私の自由が他人の良心によって裁かれるのか」。彼が言うのは、良心は偶像への帰依から自由であるのに、偶像に献げられたものを食べるのは崇拝のためだと思われる必要がどこにあるのか、ということである。
Judicatur enim non distare ab eo, qui colit idola; quando non horret quod oblatum est simulacro.
PL 17, 238C実に、像に供えられたものを恐れないとき、その者は偶像を崇める者と隔たりがないと判断されるのである。
(Vers. 30.) Si ergo gratiae particeps sum, quid blasphemor pro quo ego gratias ago? Id est, si ego gratiae Dei communico; quia in ipsius nomine edo: quid opus est arbitrari hoc aliquem, quia ego idolo devotus sum, dum non horreo, quae oblata sunt idolo, hoc est, blasphemor?
PL 17, 238C(第30節)「もし私が恩寵にあずかる者であるなら、私が感謝しているもののことで、なぜ私が冒瀆されるのか」。すなわち、私はその名のもとに食べるのだから、神の恩寵にあずかっているのなら、なぜ誰かが、私が偶像に供えられたものを恐れないので、私は偶像に帰依しているのだと思う必要があるのか。これが冒瀆される、ということである。
Et me ergo blasphemat, et ille in idolio suo gaudet; dum me putat participem, habet occasionem permanendi in errore, et fratribus malum datur exemplum.
PL 17, 238Cこうして彼は私を冒瀆し、自分の偶像の神殿で喜ぶ。私を〔偶像に〕あずかる者と思うことで、誤りにとどまる機会を得、兄弟たちには悪い手本が与えられる。
Nam si praeceptum est in Lege, ut luci et arae et tituli et ipsa idola confringantur; vide si non peccatum est non solum haec non facere, sed et interesse epulis hujusmodi; propterea de sacrificatis non expedit edere.
PL 17, 238D実に、律法に、森と祭壇と石柱と偶像そのものを打ち砕けと命じられているのなら、これらを行わないだけでなく、このような宴席に加わることさえ罪ではないかどうか、考えよ。それゆえ、犠牲に供えられたものを食べるのは益にならない。
(Vers. 31.) Sive igitur editis, sive bibitis, sive quid facitis, omnia in gloriam Dei. Per haec subjecta declaravit in idolio edere, quavis licet conscientia, inimicum esse Deo; ad opprobrium enim Dei unius haec diabolo dedicantur.
PL 17, 238D(第31節)「だから、汝らが食べるにしても飲むにしても、何をするにしても、すべては神の栄光のために」。これらを付け加えて、偶像の神殿で食べることは、どのような良心をもってであれ、神に敵することだと彼は明らかにした。これらは、唯一の神を辱めるために悪魔に献げられるからである。
Nam in gloriam Dei edere et bibere et aliquid facere, hoc est, ut sub invocatione Creatoris cum modestia convivium celebretur; in gloriam enim Dei aliquid fit, cum in actibus et conversatione christiani Deus laudatur, vel cum filiorum procreatio a Deo speratur.
PL 17, 239A実に、神の栄光のために食べ、飲み、何かを行うとは、創造者を呼び求めつつ、慎みをもって宴を行うことである。神の栄光のために何かが行われるのは、キリスト教徒の行いと生活において神が賛美されるとき、あるいは子をもうけることを神に望むときだからである。
(Vers. 32.) Sine offensione estote Judaeis et Graecis, et Ecclesiae Dei. Sic temperandam conversationem nostram docet, ut nullus in ea scandalum patiatur.
PL 17, 239A(第32節)「ユダヤ人にもギリシア人にも神の教会にも、つまずきを与えない者となれ」。我々の生活は、誰もそこでつまずきを受けないように節度あるものでなければならない、と彼は教えるのである。
Offensio ergo Judaeis fit, cum idola, quae illi abominantur, christianum, qui se dicit Legem et prophetas accipere, vident non horrere.
PL 17, 239Aすなわち、ユダヤ人にとってつまずきとなるのは、彼らが忌み嫌う偶像を、律法と預言者を受け入れていると言うキリスト教徒が恐れないのを見るときである。
Graecis vero, id est, gentilibus, haec est offensio, si in eo in quo sunt, non solum non arguantur; sed et promptiores fiant, dum non vitantur vota idolorum illorum.
PL 17, 239Aギリシア人、すなわち異邦人にとって、これがつまずきとなるのは、彼らが今いる状態において責められないだけでなく、彼らの偶像への誓願〔の献げ物〕を〔キリスト教徒が〕避けないので、いっそう意欲的になる場合である。
Ecclesiae autem Dei fit offendiculum, quando quosdam ex numero suo videt iis, quae inimica sunt Deo, adhaerere.
PL 17, 239B神の教会にとってつまずきとなるのは、自分の仲間の何人かが、神に敵するものに執着しているのを見るときである。
(Vers. 33.) Sicut ego omnibus per omnia placeo, non quaerens quod mihi utile est, sed quod multis, ut salvi fiant. Omnibus per omnia placere est sine scandalo cujusquam agere ad profectum utilitatis illorum, ut et illis et huic sit utile.
PL 17, 239B(第33節)「私が、自分に有益なことではなく、多くの者に有益なことを求めて、彼らが救われるように、すべての人にすべてのことで喜ばれているのと同じように」。すべての人にすべてのことで喜ばれるとは、誰のつまずきともならずに、彼らの益の進歩のために行動し、彼らにとっても自分にとっても益となるようにすることである。
Caput XI
第XI章PL 17, 239B(Vers. 1.) Imitatores mei estote, sicut et ego Christi. Humanum est quod dicit, ut imitatores ejus simus, qui a Deo nobis magister indultus est. Si enim hic Dei imitator est, quare non nos hominis?
PL 17, 239B(第1節)「私に倣う者となれ。私がキリストに倣う者であるように」。彼の言うことは人間的なことである。神から我々に教師として与えられた彼に、我々は倣う者となれ、ということだ。実に、この人が神に倣う者であるなら、なぜ我々が人に倣わないことがあろうか。
Quia sicut Deus Pater misit Christum magistrum et auctorem vitae; ita et Christus misit apostolos nobis magistros, ut eorum imitatores essemus; quia ejus esse non possumus.
PL 17, 239B神である父がキリストを教師また命の創始者として遣わしたように、キリストもまた使徒たちを我々の教師として遣わした。我々が彼らに倣う者となるためである。我々は〔キリストに直接倣う〕者にはなれないからである。
Ita enim ait Dominus ad Patrem: Sicut me misisti in hunc mundum, ita et ego misi eos in hunc mundum (Joan. XVII, 18) . Et quia digni imitatores ejus erant, subjecit: Et pro eis sanctificabo me ipsum (Ibid., 19) .
PL 17, 239C実に、主は父にこう言う。「汝が私をこの世界に遣わしたように、私も彼らをこの世界に遣わした」(ヨハネ17:18)。そして彼らは彼に倣う者としてふさわしかったので、続けて言った。「彼らのために、私は自らを聖とする」(ヨハネ17:19)。
(Vers. 2.) Laudo autem vos, fratres, quod omnia mea memoria retinetis, et quomodo ubique trado, traditiones meas tenetis. Postquam mores et conversationem illorum arguit, nunc traditiones vult corrigere.
PL 17, 239C(第2節)「兄弟たちよ、私は汝らを褒める。汝らが私のことをすべて心に留め、私があらゆる所で伝えるとおりに、私の伝承を守っているからである」。彼らの習いと生活を責めた後、今度は伝承を正そうとしているのである。
Ideo non hoc confirmat, sed succenset eis; quia cum esset apostolus eorum, immemores erant traditionum ejus: neque quod adhuc non didicerant, ex aliarum Ecclesiarum traditione sequebantur; ac per hoc quasi noviter tradit illis, dicens:
PL 17, 239Cそれゆえ、これを確認しているのではなく、彼らを叱責している。彼が彼らの使徒であったのに、彼らは彼の伝承を忘れており、まだ学んでいなかったことについても、他の諸教会の伝承に従うことをしていなかったからである。こうして彼は、あらためて新しく伝えるかのように、彼らに言う。
(Vers. 3.) Volo vos scire quia omnis viri caput Christus est. Ad auctoritatem retulit; quia homo a Deo quidem, sed per Christum. Caput autem mulieris vir. Quia quamvis et mulier per Christum, de viro tamen facta est, ac per hoc subjicitur viro.
PL 17, 239D(第3節)「汝らに知ってほしい。すべての男の頭はキリストである」。彼は権威に帰した。人は神から造られたが、キリストを通してだからである。「女の頭は男である」。女もキリストを通してではあるが、男から造られたので、そのゆえに男に従うからである。
Caput autem Christi Deus. Dignum est ut filii caput Pater dicatur, quasi genitor ejus. Aliter tamen caput viri Christus est, et aliter vir mulieris, et aliter Deus caput Christi est. Deus autem ideo caput Christi est, quia de eo vel ab ipso genitus est.
PL 17, 239D「キリストの頭は神である」。父が、生んだ者として子の頭と呼ばれるのはふさわしい。しかし、キリストが男の頭であるのと、男が女の頭であるのと、神がキリストの頭であるのとは、それぞれ異なっている。神がキリストの頭であるのは、キリストが神から、あるいは神自身によって生まれたからである。
Mulieris vero caput idcirco vir est, quia ex ejus costa Dei virtute formata est (Gen. II, 21) . Christus autem ideo caput viri est, quia per ipsum cum non esset, creatus est. Una ergo dictio diversam habet intelligentiam; quia et personae discrepant et substantiae.
PL 17, 239D女の頭が男であるのは、神の力によって男のあばら骨から形づくられたからである(創世記2:21)。キリストが男の頭であるのは、男がまだ存在しなかったとき、キリストによって造られたからである。このように、一つの語が異なる意味を持つ。人物〔personae〕も実体も異なるからである〔神とキリストの組についてはペルソナの区別を言う〕。
(Vers. 4.) Omnis vir orans aut prophetans velato capite deturpat caput suum. Orare dicit deprecari: prophetare autem adventum fore Domini voce symboli post orationem effari.
PL 17, 240A(第4節)「祈る、あるいは預言する男が、頭に覆いをつけているなら、自分の頭を汚す」。「祈る」とは嘆願することを言い、「預言する」とは、祈りの後に、信条の言葉で、主の到来があることを述べることである。
(Vers. 5, 6, 7.) Omnis autem mulier orans aut prophetans non velato capite, confundit caput suum; unum est enim atque idipsum, ut decalvetur. Si autem non velatur mulier, tondeatur: si autem turpe est mulieri tonderi aut decalvari, velet caput.
PL 17, 240A(第5・6・7節)「祈る、あるいは預言する女が、頭に覆いをつけていないなら、自分の頭を辱める。それは、髪を剃り落とされるのと全く同じことである。女が覆わないのなら、髪を切れ。女が髪を切られ、あるいは剃られるのが恥ずかしいことなら、頭を覆え」。
Vir enim non debet velare caput, cum sit imago et gloria Dei. Quamvis una substantia sit et vir et mulier, tamen quia vir caput est mulieris, anteponendus traditur; ut per causam et rationem major sit, non per substantiam.
PL 17, 240A「男は頭を覆ってはならない。神の像であり栄光であるからである」。男も女も実体は一つであるが、男が女の頭であるゆえに、男が優先されるべきものとして伝えられている。原因と道理において勝るのであって、実体において勝るのではない。
Inferior ergo mulier viro est, portio enim ejus est; quia origo mulieris vir est: ex eo enim est, ac per hoc obnoxia videtur mulier viro, ut imperio ejus subjecta sit.
PL 17, 240Bそれゆえ女は男より劣る。女は男の一部だからである。女の起源は男であり、女は男から出たものである。そのゆえに女は男に従属するものと見え、その支配に服するのである。
Honorificentiam et dignitatem viri obstare dicit, ne velet caput; imago enim Dei incongruum est ut celetur: abscondi enim non debet, Dei enim gloria videtur in viro.
PL 17, 240B彼が言うには、男の名誉と尊厳が、頭を覆うことの妨げとなる。神の像が隠されるのは不適切であり、隠されてはならないからである。神の栄光が男に見えるからである。
Mulier autem gloria viri est. Multum distat inter gloriam Dei et gloriam viri; vir enim ad imaginem Dei factus est, non mulier.
PL 17, 240B「女は男の栄光である」。神の栄光と男の栄光とのあいだには大きな隔たりがある。神の像に造られたのは男であり、女ではないからである。
Haec autem imago Dei in viro, quia unus Deus unum fecit hominem; ut sicut ab uno Deo sunt omnia, ita essent et ab uno homine omnes homines; ut unius Dei invisibilis, unus homo visibilis imaginem haberet in terris, ut unus Deus in uno homine videretur auctoritatem unius principii conservare, ad confusionem diaboli, qui sibi, neglecto uno Deo, dominium et divinitatem voluit usurpare.
PL 17, 240B男にある神の像とは、唯一の神が一人の人を造ったということである。すべてのものが唯一の神から出ているように、すべての人も一人の人から出るためであり、見えない唯一の神の像を、見える一人の人が地上に持つためであり、唯一の神が一人の人のうちに、唯一の始源の権威を保っていると見えるためである。これは悪魔の恥辱となる。悪魔は唯一の神を軽んじて、自分に支配と神性を奪い取ろうとしたからである。
Quod propheta Ezechiel significat (Ezech. XVIII, 16) , et Apostolus idem, ait enim: Ita ut in templo Dei sedeat, ostendens se quasi sit Deus (II Thess. II, 4) .
PL 17, 240C預言者エゼキエルがこれを示し(エゼキエル18:16)〔引かれた句はエゼキエル28:2に当たるらしい〕、使徒も同じことを言う。実に、こう言っている。「神の神殿に座し、自分を神であるかのように示す」(二テサロニケ2:4)。
(Vers. 8, 9, 10.) Non est enim vir ex muliere, sed mulier ex viro: etenim non est creatus vir propter mulierem, sed mulier propter virum. Propterea debet mulier potestatem habere supra caput etiam propter angelos.
PL 17, 240C(第8・9・10節)「男が女から出たのではなく、女が男から出たのである。また男が女のために造られたのではなく、女が男のために造られたのである。それゆえ、女は頭の上に権威を持たなければならない、天使たちのためにも」。
Potestatem velamen significavit, angelos episcopos dicit, sicut docetur in Apocalypsi Joannis (Apoc. II, 1 et seq.) . Et quia utique homines sunt, quod non corriperent plebem, arguuntur: et quod rectum est in illis, laudatur.
PL 17, 240C「権威」で覆いを意味し、「天使たち」で司教たちを言っている。ヨハネの黙示録に教えられているとおりである(黙示録2:1以下)。彼らも人間であるから、民を正さなかったことで責められ、彼らにある正しいことは称賛される。
Mulier ergo (33 quaest. 5, cap. Mulier) idcirco debet velare caput; quia non est imago Dei, sed ut ostendatur subjecta.
PL 17, 240Dそれゆえ、女は頭を覆わなければならない(33、問5、「女」の章)〔聖書の引照ではなく、教会法の集成(グラティアヌス『教令集』第33事例第5問の「Mulier」の章)を指す刷りの参照。ミーニュの脚注 b も、同じ段落の語句についてグラティアヌスの教令集の読みを引く〕。女が神の像ではないからであり、従う者であることが示されるためである。
Et quia praevaricatio per illam inchoata est, hoc signum debet habere; ut in Ecclesia propter reverentiam episcopalem non habeat caput liberum, sed velamine tectum: nec habeat potestatem loquendi; quia episcopus personam habet Christi.
PL 17, 240Dそして、背反が彼女によって始まったので、女はこのしるしを持たねばならない。教会において司教への敬意のために、頭を自由にせず覆いで覆い、語る権威も持たないように、ということである。司教はキリストの立場を担うからである。
Quasi ergo ante judicem, sic ante episcopum, quia vicarius Domini est, propter reatus originem subjecta debet videri.
PL 17, 240Dそれゆえ、裁判官の前にいるかのように、司教の前では――司教は主の代理者だからである――罪責の起源のゆえに、従う者と見えなければならない。
(Vers. 11.) Verumtamen neque mulier sine viro, neque vir sine muliere in Domino. Ideo in Domino, quia Deus ex uno fecit ambos et unum; una enim caro et unum corpus sunt in Domino, hoc est, secundum Dominum, qui creavit.
PL 17, 240D(第11節)「だが主にあっては、女は男なしにはなく、男は女なしにはない」。「主にあって」と言うのは、神が一人から二人を造り、一つとしたからである。主にあって、すなわち創造した主に従えば、二人は一つの肉、一つの体だからである。
Denique qui non credunt mulierem de viro sumptam, hi sine Domino, vel non secundum Dominum credunt hominum originem.
PL 17, 241A実に、女が男から取られたことを信じない者は、主なしに、あるいは主に従わずに、人間の起源を信じているのである。
(Vers. 12.) Nam sicut mulier de viro; ita et vir per mulierem. Hoc firmavit, quod dixit; quia ambo unum sunt in natura, atque origo mulieris vir est, sicut legitur in Genesi factum a Domino Creatore. Omnia autem ex Deo (Gen. II, 22) .
PL 17, 241A(第12節)「女が男から出たように、男もまた女を通して出る」。彼は自分の言ったことを確かにした。二人は本性において一つであり、女の起源は男だからである。主なる創造者のなしたこととして、創世記に読まれるとおりである。「すべては神から出る」(創世記2:22)〔引照は前の「創世記に読まれる」に係る。「すべては神から出る」は第12節の続きの見出し語で、創世記の句ではない〕。
Postquam gradatim exposuit singula, ut omnia Deo subjiceret, unum servans principium, ait: Omnia autem ex Deo; ut neque mulier subjectionis suae causa contristaretur, neque vir quasi exaltatus superbiret.
PL 17, 241A個々のことを段階的に説き明かし、唯一の始源を保ってすべてを神に従わせた後で、彼は言う。「すべては神から出る」。女が自分の従属のために悲しむことのないように、男が高められたかのように思い上がることのないようにである。
(Vers. 13.) Vos ipsi judicate: decetne mulierem non velatam orare Deum? Hinc est unde superius illis per ironiam succenset, dicens: Laudo quia omnia mea memoria retinetis: et quomodo ubique trado, traditiones meas tenetis (Sup. vers. 2) .
PL 17, 241B(第13節)「汝ら自身で判断せよ。女が覆いをつけずに神に祈るのは、ふさわしいことか」。これゆえ、先に彼は皮肉をこめて彼らを叱責して言ったのである。「私は褒める。汝らが私のことをすべて心に留め、私があらゆる所で伝えるとおりに、私の伝承を守っているからである」(上の第2節を見よ)。
Cum enim haec esset traditionis ratio, ut velatae essent mulieres in Ecclesia, illi contra revelatas eas in Ecclesia patiebantur. Ideoque jam non auctoritate traditionis, quam neglexerant, sed per ipsam naturam suadere illis nititur veritatem dicens:
PL 17, 241Bこの伝承の趣旨は、教会で女が覆いをつけることであったのに、彼らは逆に、女が覆いなしで教会にいるのを許していた。それゆえ今や、彼らが軽んじた伝承の権威によってではなく、自然そのものによって、彼は彼らに真理を説得しようと努めて言う。
(Vers. 14, 15) . Nec ipsa natura docet vos quia vir quidem, si comam habuerit, ignominia est illi? Hoc secundum Legem locutus est; prohibet enim virum esse comatum. Mulier autem si comam habuerit, gloria est illi; quoniam coma pro velamine data est ei.
PL 17, 241B(第14・15節)「自然そのものが汝らに教えているではないか。男が髪を長くしていれば、それは彼にとって恥であると」。これは律法に従って語ったのである。律法は男が髪を長くすることを禁じているからである。「女が髪を長くしていれば、それは彼女にとって栄光である。髪は覆いの代わりに彼女に与えられたからである」。
Naturaliter hoc honestum et propemodum decretum vult esse, ut velata mulier satisfaciat, et gratias agat Deo. Coma ergo indicium velaminis est, ut naturae et voluntas addatur. Denique nulla mulier etiam revelata adit potestatem.
PL 17, 241C覆いをつけた女が務めを果たし、神に感謝することを、彼は自然にかなった立派なこと、ほとんど定められたことであるとする。髪は覆いのしるしであり、自然に意志が加わるためである。実に、どの女も、覆いを外したままで権威ある者の前に出ることはない〔adit potestatem の意は定かでない。potestas を権威ある者(役人)と取り、etiam revelata を「覆いを外したままで」と解した〕。
(Vers. 16.) Si quis autem videtur contentiosus esse, nos talem consuetudinem non habemus, neque Ecclesia Dei.
PL 17, 241C(第16節)「しかし、もし誰かが争いを好むように見えるなら、我々にはそのような習慣はなく、神の教会にもない」。
Post rationem redditam, ut contentiosos vincat, auctoritatem interponit; quia neque Judaismus hoc habuit, unde dicit: Neque nos, neque Ecclesia Dei, ut neque Moyses, neque Salvator sic tradiderit.
PL 17, 241C道理を示した後、争いを好む者に勝つために、彼は権威を挟む。ユダヤ教もこれを持たなかったからである。それゆえ彼は、「我々にも、神の教会にも」ない、と言う。モーセも救い主もそのようには伝えなかった、ということである。
(Vers. 17.) Hoc autem praecipio, non laudans quod non in melius, sed in deterius convenitis. Quomodo particulatim conversationem illorum per correptionem emendat; ita et traditiones illorum, non laudans utique, sed vituperans eos.
PL 17, 241C(第17節)「私はこれを命じるが、汝らの集まりがよりよくなるためではなく、より悪くなるためのものであることを、褒めはしない」。彼が彼らの生活を個々に叱責して正すように、彼らの伝承をも、褒めるのではなく、彼らを非難して正すのである。
(Vers. 18, 19.) Primum enim. Primum dicendo, genus peccati ostendit, unde orti sunt errores, quos reprehendit; ubi enim dissensio est, nihil rectum est. Convenientibus vobis in Ecclesiam, audio dissensiones esse, et partim credo.
PL 17, 241D(第18・19節)「まず第一に」。「第一に」と言うことで、彼は、自分が責めている誤りの生じた根にある罪の種類を示す。分裂のあるところには、正しいものは何もないからである。「汝らが教会に集まるとき、分裂があると聞いている。そして、一部は信じる」。
Oportet enim et haereses esse, ut et qui probati sunt, manifesti fiant inter vos. Sciendo nonnullos mente corruptos versutia diaboli, dicit: Oportet haereses esse.
PL 17, 241D「実に、異端も必ずあるはずである。汝らのうちで、試されて認められた者たちが明らかになるためである」。悪魔の狡知によって精神を損なわれた者がいることを知っていたので、彼は「異端は必ずあるはずである」と言うのである。
Non utique voluit, nec optavit: sed quia scivit futurum, dixit, sicut et Dominus: Oportet, inquit, venire scandala (Matth. XVIII, 7) . Et: Oportet Filium hominis pati (Luc. IX, 22) , praescius, quia Judas proditor erat futurus.
PL 17, 242A彼はそれを望んだのでも、願ったのでもなく、起こることを知っていたから言ったのである。主も言う。「つまずきは必ず来る」(マタイ18:7)。また、「人の子は必ず苦しむ」(ルカ9:22)。主は、ユダが裏切り者となることを予知していたのである。
Ut probati autem cum dicit, manifesti fiant inter vos, illos significat, qui in traditione accepta durantes, exemplum probationis erant evangelicae disciplinae ad condemnationem caeterorum.
PL 17, 242A「試されて認められた者たちが、汝らのうちで明らかになる」と彼が言うとき、指しているのは、受けた伝承にとどまる者たちである。彼らは福音の教えの吟味の手本となり、ほかの者たちが断罪される根拠となる。
Ii sunt quos in capite epistolae significat, eo quod dicerent: Nos vero Christi; cum alii dicerent: Ego Pauli, ego Apollo (I Cor. I, 12) .
PL 17, 242A彼らは、手紙の冒頭で彼が指している者たちである。他の者たちが「私はパウロに」「私はアポロに」と言うのに対して、「我々はキリストに」と言った者たちである(一コリント1:12)。
(Vers. 20, 21, 22.) Convenientibus igitur vobis in unum, jam non est Dominicam coenam manducare. Unusquisque enim vestrum propriam coenam praesumit in manducando: et alius quidem esurit, et alius ebrius est.
PL 17, 242A(第20・21・22節)「それゆえ、汝らが一つに集まるとき、それは主の晩餐を食べることではない。汝らの各人は、食べるにあたって、自分の食事を先に取る。ある者は飢え、ある者は酔っている」。
Numquid domos non habetis ad edendum et bibendum? aut Ecclesiam Dei contemnitis, et confunditis non habentes?
PL 17, 242B「汝らには、食べたり飲んだりするための家がないのか。それとも、神の教会を軽んじ、持たない者たちに恥をかかせるのか」。
Hos notat, qui sic in Ecclesiam conveniebant ut munera sua offerentes, advenientibus presbyteris (quia adhuc rectores Ecclesiis non omnibus locis fuerant constituti), totum sibi qui obtulerant, vindicarent, schismatis causa.
PL 17, 242B彼が指しているのは、教会にこのようにして集まる者たちである。彼らは自分の献げ物を持ち寄り、長老たちが到着すると――まだすべての場所で諸教会に指導者が立てられてはいなかったからである――献げた者たちが全部を自分のものと主張した。分派のためにである。
Dissensiones enim inter eos pseudoapostoli seminaverant, ita ut oblationes suas zelarentur: cum una atque eadem prece omnium oblationes benedicerentur, ut ii qui, ut adsolet fieri, non obtulerant, aut unde offerrent, non habebant, pudore correpti confunderentur, non sumentes partem: et tam cito illud agebant, ut supervenientes non invenirent, quod ederent.
PL 17, 242B実に、偽使徒たちが彼らのあいだに分裂の種を蒔き、そのため彼らは自分の献げ物を惜しんで張り合うほどであった〔oblationes suas zelarentur の意は定かでない。「自分の献げ物を惜しんで張り合う」と取った〕。すべての人の献げ物は一つの同じ祈りによって祝福されるのに、その結果、よくあるように、献げなかった者や、献げるものを持たない者は、恥に打たれてうろたえ、分を受けなかった。しかも彼らはそれをあまりに急いで行ったので、あとから来た者たちは、食べるものを見いださなかった。
Ideoque si sic, inquit, convenitis, ut unusquisque suum sumat, domi haec agenda, non in Ecclesia; ubi unitatis et mysterii causa convenitur, non dissensionis et ventris. Munus enim oblatum totius populi sit; quia in uno pane omnes significantur. Per id enim quod unum sumus, de uno pane omnes nos sumere oportet.
PL 17, 242Cそれゆえ彼は言う。このように、各人が自分の分を取るようにして集まるのなら、これは家で行うべきであって、教会で行うべきではない。教会は、一体性と奥義のために集まる場所であり、分裂と腹のためではない。実に、献げられた供え物は全民のものであるべきである。一つのパンにすべての人が表されているからである。我々は一つであるのだから、すべての人が一つのパンから受けなければならない。
Quid dicam vobis? Laudo vos? In hoc non laudo. Apertum est deprehenso et correpto errore, ut de caetero corrigant, et sciant hoc verum, quod dudum in primordiis ipsi didicerant; formam illius quae a Salvatore in re hujusmodi data est, iterat dicens:
PL 17, 242C「私は汝らに何と言おうか。褒めようか。この点では褒めない」。誤りが見いだされ、叱責された以上、今後は彼らが改め、かつて初めに自ら学んだこの真理を知るべきことは明らかである。彼は、救い主がこの種の事柄について与えた範型を、繰り返して言う。
(Vers. 23, 24, 25.) Ego enim accepi a Domino, quod et tradidi vobis, quoniam Dominus Jesus in qua nocte tradebatur, accepit panem, et gratias agens, fregit, et dixit: Accipite, et manducate.
PL 17, 242C(第23・24・25節)「私は主から受けたことを、汝らにも伝えた。主イエスは、渡される夜にパンを取り、感謝して裂き、言った。『取って食べよ』」。
Hoc est corpus meum, quod pro vobis frangitur: hoc facite in mei commemorationem. Simili modo et calicem, postquam coenatum est, dicens: Hoc poculum novum Testamentum est in meo sanguine; hoc facite, quotiescumque bibetis, in mei commemorationem.
PL 17, 242D「『これは私の体である。汝らのために裂かれる。私を記念して、これを行え』。同じように、食事ののち、杯をも取って言った。『この杯は、私の血による新しい契約である。汝らが飲むたびに、私を記念して、これを行え』」。
Ostendit illis mysterium eucharistiae inter coenandum celebratum, non coenam esse; medicina enim spiritalis est, quae cum reverentia degustata, purificat sibi devotum. Memoria enim redemptionis nostrae est; ut Redemptoris memores, majora ab eo consequi mereamur.
PL 17, 242D彼は彼らに示している。食事の間に執り行われる聖餐の奥義は、食事ではない、と。それは霊の薬であり、敬意をもって味わわれるなら、信心深い者を清めるからである。それは我々の贖いの記念であり、贖い主を覚える我々が、彼からいっそう大きなものを得るにふさわしくなるためである。
(Vers. 26.) Quotiescumque enim comederitis panem hunc, et de poculo biberitis, mortem Domini annuntiabitis, donec veniat.
PL 17, 243A(第26節)「汝らがこのパンを食べ、杯から飲むたびに、主が来るときまで、主の死を告げ知らせることになる」。
Quia enim morte Domini liberati sumus, hujus rei memores, in edendo et potando carnem et sanguinem, quae pro nobis oblata sunt, significamus novum Testamentum in his consecuti, quod est nova lex, quae obedientem sibi tradit coelestibus regnis.
PL 17, 243A実に、我々は主の死によって解放されたので、このことを覚え、食べ飲むなかで、我々のために献げられた肉と血によって、新しい契約をそこに得たことを示すのである。この契約とは新しい法であり、これに従う者を天の国々に引き渡す。
Nam et Moyses accepto sanguine vituli in patera, aspersit filios Israel, dicens: Hoc est Testamentum, quod disposuit Deus ad vos (Exod. XXIV, 8) . Hoc figura fuit Testamenti, quod Dominus novum appellavit per prophetas; ut illud vetus sit, quod Moyses tradidit.
PL 17, 243A実に、モーセも、子牛の血を鉢に受け、イスラエルの子らに振りかけて言った。「これは、神が汝らに定めた契約である」(出エジプト記24:8)。これは、主が預言者たちを通して「新しい」と呼んだ契約の象りであり、したがって、モーセが伝えた契約は古いものとなる。
Testamentum ergo sanguine constitutum est; quia beneficii divini sanguis testis est. In cujus typum nos calicem mysticum sanguinis ad tuitionem corporis et animae nostrae percipimus; quia sanguis Domini sanguinem nostrum redemit, id est, totum hominem salvum fecit.
PL 17, 243Bそれゆえ契約は血によって立てられたのである。神の恩恵の証人は血だからである。その予型として、我々は奥義の杯、血の杯を、我々の体と魂を守るために受ける。主の血が我々の血を贖った、すなわち、全き人を救ったからである。
Caro enim Salvatoris pro salute corporis, sanguis vero pro anima nostra effusus est, sicut prius praefiguratum fuerat a Moyse; sic enim ait: Caro pro corpore vestro offertur, sanguis vero pro anima (Levit. XVII, 11) ; ideoque non manducandum sanguinem.
PL 17, 243B実に、救い主の肉は体の救いのために、血は我々の魂のために流された。先にモーセによって前もって示されていたとおりである。彼はこう言う。「肉は汝らの体のために献げられ、血は魂のために」(レビ記17:11)。それゆえ血は食べてはならない。
Si igitur apud veteres imago fuit veritatis, quae nunc apparuit, et manifestata est in Salvatoris adventu; quomodo haereticis contrarium videtur vetus novo, cum ipsa sibi invicem testimonio sint?
PL 17, 243Bそれゆえ、昔の人々のもとに、今や現れ、救い主の到来において明らかにされた真理の像があったのなら、互いに証しをなしているのに、なぜ異端者たちには、旧約が新約に反すると見えるのか。
(Vers. 27.) Itaque quicumque ederit panem hunc, aut biberit calicem Domini indigne Domino, reus erit corporis et sanguinis Domini. Indignum dicit esse Domino, qui aliter mysterium celebrat, quam ab eo traditum est.
PL 17, 243B(第27節)「それゆえ、このパンを食べ、あるいは主の杯を、主にふさわしくないやり方で飲む者は、主の体と血に対して罪責を負う」。彼は、主によって伝えられたのとは違うやり方で奥義を執り行う者を、主にふさわしくない者と言っている。
Non enim potest devotus esse, qui aliter praesumit, quam datum est ab auctore. Ideoque praemonet ut secundum ordinem traditum devota mens sit accedentis ad eucharistiam Domini; quoniam futurum est judicium, ut quemadmodum accedit unusquisque, reddat causas in die Domini Jesu Christi; quia sine disciplina traditionis et conversationis qui accedunt, rei sunt corporis et sanguinis Domini.
PL 17, 243C実に、創始者から与えられたのと違うことを敢えてする者は、敬虔でありえない。それゆえ彼は、主の聖餐に近づく者の心が、伝えられた秩序に従って敬虔であるよう、前もって戒める。裁きが来るからである。各人がどのように近づいたかについて、主イエス・キリストの日に弁明することになる。伝承と生活の規律なしに近づく者は、主の体と血に対して罪責を負うからである。
Quid est autem reos esse, nisi poenas dare mortis Domini? Occisus est enim pro his, qui beneficium ejus in irritum ducunt.
PL 17, 243C罪責を負うとは、主の死のゆえに刑罰を受けることでなくて何であろうか。主は、その恩恵を無にする者たちのために殺されたからである。
(Vers. 28, 29.) Probet autem se homo, et sic de pane illo edat, et de poculo bibat. Qui enim manducat et bibit indigne, judicium sibi ipsi manducat et bibit, non discernens corpus Domini.
PL 17, 243C(第28・29節)「人は自分を吟味し、その上で、そのパンを食べ、杯から飲め。ふさわしくなく食べ飲む者は、主の体を見分けずに、自分に対する裁きを食べ飲むのである」。
Devoto animo et cum timore accedendum ad communionem docet; ut sciat mens reverentiam se debere ei, ad cujus corpus sumendum accedit. Hoc enim apud se debet judicare; quia Dominus est, cujus in mysterio sanguinem potat, qui testis est beneficii Dei.
PL 17, 243D敬虔な心と畏れをもって聖餐の交わりに近づくべきだと彼は教える。心が、その体を受けるために近づく相手に敬意を負っていると知るためである。実に、これは自分のうちで判断すべきことである。その奥義において血を飲む相手は主であり、その血は神の恩恵の証人だからである。
Quem nos si cum disciplina accipiamus, non erimus indigni corpore et sanguine Domini; gratias enim videbimur reddere Redemptori.
PL 17, 243D我々が彼を規律をもって受けるなら、主の体と血にふさわしくない者とはならない。贖い主に感謝を返していると見えるだろうからである。
(Vers. 30.) Ideo multi in vobis invalidi et aegroti. Et dormiunt multi. Ut verum probaret quia examen futurum est accipientium corpus Domini, jam hic imaginem judicii ostendit in eos, qui inconsiderate corpus Domini acceperant, dum febribus et infirmitatibus corripiebantur, et multi moriebantur: ut in his caeteri discerent, et paucorum exemplo territi emendarentur, non inultum scientes corpus Domini negligenter accipere; et eum quem hic poena distulerit, gravius tractandum fore; quia contempsit exemplum.
PL 17, 244A(第30節)「それゆえ、汝らのうちに、弱い者や病む者が多く、眠る者も多い」。主の体を受ける者たちへの吟味が将来あることを証明するために、彼はすでにここで、主の体を軽率に受けた者たちに対する裁きの像を示した。熱病や衰弱に襲われ、多くの者が死んだのである。ほかの者たちがこれによって学び、少数の者の例に恐れて改めるためであり、主の体をおろそかに受けることが報いなしには済まないと知るためであり、ここで刑罰を免れた者は、手本を軽んじたのだから、いっそう重く扱われるはずだと知るためである。
(Vers. 31, 32.) Quod si nosmet ipsos discerneremus, non utique judicaremur. Dum judicamur autem, a Domino corripimur; ut non cum hoc mundo damnemur. Hoc dicit, quia si nosmet ipsi errores nostros corrigeremus, non a Domino judicaremur.
PL 17, 244A(第31・32節)「もし我々が自分自身を見分けるなら、裁かれることはない。だが、裁かれるとき、我々は主に懲らしめられているのであって、この世界とともに罪に定められないためである」。彼が言うのは、我々自身が自分の誤りを正すなら、主に裁かれることはない、ということである。
Et quia corripimur, tamen pro nobis est; ut timore ipso emendemur. In paucis enim omnium est emendatio. Ne cum hoc mundo, id est, cum infidelibus damnemur. Nihil enim differt ab infideli, qui inconsiderate ad mensam Domini accedit.
PL 17, 244Bそれでも、懲らしめられるのは我々のためである。その畏れそのものによって改まるためである。実に、すべての人の矯正は少数の者においてなされる〔少数の者が罰せられることで、すべての者が改まる、の意に取った〕。「この世界とともに罪に定められないため」とは、不信者たちとともに、ということである。主の食卓に軽率に近づく者は、不信者と何も違わないからである。
(Vers. 33, 34.) Itaque, fratres, cum convenitis ad manducandum, invicem exspectate. Si quis esurit, domi manducet. Ad invicem exspectandum dicit, ut multorum oblatio simul celebretur, ut et omnibus ministretur: et si quis impatiens est, domi terreno pane pascatur.
PL 17, 244B(第33・34節)「だから、兄弟たちよ、食べるために集まるときは、互いに待て。もし飢えている者がいるなら、家で食べよ」。互いに待てと彼が言うのは、多くの人の献げ物が一緒に執り行われ、すべての人に行き渡るためである。もし誰かが待てないのなら、家で地上のパンで養われよ。
Ut non in judicium conveniatis: hoc est, ne mysterium reprehensibiliter et cum offensione agatis.
PL 17, 244B「汝らが集まるのが裁きのためにならないように」。すなわち、奥義を、非難されるやり方で、つまずきを伴って行うことのないように、ということである。
Caetera autem cum venero, disponam. Caput prius salutis ordine agendum ostendit, et quomodo in Ecclesiam ab utroque sexu conveniatur, praemisit: in quibus rebus si error fuerit, non leve peccatum est.
PL 17, 244B「その他のことは、私が行ったときに定める」。彼は、救いの順序において先に扱うべき主要な点を示し、教会に男女の両性がどのように集まるかを先に述べた。これらの事柄に誤りがあれば、それは軽い罪ではない。
Caetera autem quae ad aedificationem Ecclesiae pertinent, praesentia sua ordinare se promisit.
PL 17, 244C教会の造り上げに関わるその他のことは、自分が居合わせたときに整えると、彼は約束した。
Caput XII
第XII章PL 17, 244C(Vers. 1, 2.) De spiritalibus autem nolo vos ignorare, fratres. Scitis quia gentes eratis, simulacrorum forma euntes, prout ducebamini.
PL 17, 244C(第1・2節)「霊的なものについては、兄弟たちよ、汝らが知らないままでいることを私は望まない。汝らが異邦人であり、導かれるままに、像の型となって歩んでいたことを、汝らは知っている」〔forma(型)は、注解者が次の節で「像の型」と「主の法の型」を対にして説く語〕。
Spiritalia illis traditurus exemplum prioris conversationis memorat; ut sicut simulacrorum fuerunt forma, colentes idola, et ducebantur duce voluntate daemoniorum: ita et colentes Deum, sint forma legis Dominicae, ambulantes sicut placet Domino.
PL 17, 244C霊的なものを彼らに伝えようとして、彼は以前の生活を例として思い起こさせる。偶像を拝んでいたとき、彼らは像の型であり、悪霊たちの意志を導き手として導かれていた。それと同じように、神を拝む今は、主の法の型となり、主に喜ばれるとおりに歩むように、ということである。
Forma enim uniuscujusque legis in professione et conversatione cultoris debet videri; ille enim forma et imago legis Dei est, in cujus fide et conversatione Evangelii veritas lucet.
PL 17, 244C実に、それぞれの法の型は、それを奉じる者の告白と生活において見えなければならない。その信仰と生活において福音の真理が輝く者こそ、神の法の型であり像だからである。
(Vers. 3.) Propter quod notum vobis facio, quod nemo in Spiritu Dei loquens, dicit anathema Jesu: et nemo potest dicere Dominum Jesum, nisi in Spiritu sancto.
PL 17, 244D(第3節)「それゆえ、私は汝らに知らせる。神の霊によって語る者は誰も、『イエスは呪われよ』とは言わない。また、聖なる霊によらなければ、誰も『主イエス』と言うことはできない」。
Quoniam rationem spiritalium ignorantes, per singula charismata hominibus potius, quam Deo dabant gloriam, non assecuti per Spiritum sanctum hoc donum ministrari: et quia qui Dominum Jesum vocat, non sine Spiritu sancto hoc dicit; habet enim gratiam in eo ipso fidei suae propter gloriam nominis Christi; non enim sine dono Dei est Dominum dicere Jesum: ac per hoc ostendit illis in omnibus Dei esse laudem et gratiam; quia sicut idolorum imago in ministris ejus est, ordinem suum habens per singulos gradus, totum tamen hominis est: ita et in lege Dominica gradus charismatum sunt officiis Ecclesiae, non utique meritis humanis indulti; sed ut membra ad aedificationem Ecclesiae pertinentia, quae per se et in se habent gloriam, sicut est etiam in humanis officiis.
PL 17, 244D彼らは霊的なものの道理を知らず、それぞれの賜物〔charismata〕について、神よりも人々に栄光を帰していた。この賜物が聖なる霊によって授けられることを、理解していなかったのである。また、主イエスと呼ぶ者は、聖なる霊なしにそう言うのではない。その者は、キリストの名の栄光のために、まさにその信仰において恩寵を持っているからである。主イエスと言うことは、神の賜物なしにはありえない。こうして彼は彼らに示す、あらゆることにおいて、称賛も恩寵も神にあるのだと。偶像の像がその仕え人たちのうちにあり〔ministris ejus の ejus は偶像と取った〕、それぞれの段階に応じて秩序を持ちながら、全体としては人間のものであるように、主の法においても、賜物〔charismata〕の段階は教会の務めのためにあり、決して人間の功績によって与えられたものではない。それらは、教会の造り上げに関わる部分として与えられたのであり、自らのうちに、自らによって栄光を持つ。人間の務めにおいてもそうであるように。
Scholae enim sunt, quae positis in se dant dignitatem; ut loci honor hominem faciat gloriosum, non propria laus. Ait ergo: Nemo in Spiritu Dei loquens, dicit anathema Jesu.
PL 17, 245A実に、職階の団体〔scholae。意は定かでない。官職の団体と取った〕があって、そこに置かれた者に尊厳を与える。その場所の名誉が人を栄光あるものとするのであって、本人の称賛ではない。それゆえ彼は言う。「神の霊によって語る者は誰も、『イエスは呪われよ』とは言わない」。
Vox enim quae dicit anathema Jesu, humano est errore prolata; quidquid enim falsum est, ab homine est. Et nemo potest dicere Dominum Jesum, nisi in Spiritu sancto.
PL 17, 245B実に、「イエスは呪われよ」と言う声は、人間の誤りから発せられたものである。偽りは何であれ、人から出るからである。「聖なる霊によらなければ、誰も『主イエス』と言うことはできない」。
Dictum enim ipsum, quo significatur Dominus Jesus, non ab adulatione hominum, sicut et idola dii vocantur, sed Spiritus sancti veritate profusum est; quidquid enim verum a quocumque dicitur, a sancto dicitur Spiritu.
PL 17, 245B実に、主イエスを意味するその言葉そのものは、人々の追従――偶像が神々と呼ばれるような――からではなく、聖なる霊の真理から注ぎ出されたものである。真であることは、誰によって語られても、聖なる霊によって語られるからである。
Ne ergo hominum favorem existimarent in regula christiana, et propter hoc se argui minime paterentur, sicut est et in simulacris (homo enim adinvenit, ut Deus dicatur, qui non est; ac per hoc subjecti sunt antistites illis); ostendit enim eis nullum beneficium esse humanum in eo, cum dicitur Dominus Jesus: sed magis donum Dei, qui dignatus est mysterium suum hominibus declarare.
PL 17, 245Bそれゆえ、彼らがキリスト教の規範のうちに人々の好意があると考えて、そのために責められることを決して受け入れないことのないように――偶像においてもそうである(人が、神でないものが神と呼ばれるように考え出した。それゆえ祭司たちは偶像に従属している〔illis の指すものは定かでない。偶像と取ったが、偶像を考え出した人々とも読める〕)――彼は彼らに示す。「主イエス」と言われることには、人間の恩恵は何もなく、むしろ、その奥義を人々に明らかにすることを良しとした神の賜物があるのだ、と。
Etenim ipsa professio remissionem acquirit peccatorum, sicut exaggerat dicatio idolorum. Docet ergo eos quia non praestant religioni beneficium, dicentes: Dominum Jesum, sed accipiunt; ne more idolorum hominum putarent gratiam esse in lege Domini, dum vocatur Deus, qui non est.
PL 17, 245C実に、告白そのものが罪の赦しを得させるのであり、偶像への奉献が〔罪を〕増し加えるのと同じである〔exaggerat の目的語は刷られていない。「罪」を補った〕。それゆえ彼は彼らに教える。「主イエス」と言うことによって、彼らは信仰に恩恵を施しているのではなく、受けているのだ、と。偶像の習いのように、主の法においても人々の好意〔gratia〕がものを言うと考えることのないようにするためである。〔偶像では〕神でないものが神と呼ばれるのだから〔hominum は gratiam に係ると取った(12.9 の hominum favorem と同じ)〕。
Denique non intelligentes Dei donum esse in fide; singuli singulos sibi homines delegerant, quos sequerentur, dicentes: Ego sum Pauli, ego vero Apollo (I Cor. I, 12) . Superbiam ergo illorum humiliat; ut patiantur se, sicut dixi, argui.
PL 17, 245C実に、信仰にあることが神の賜物だと理解せず、各人が自分のために一人ずつ人を選び、それに従っていた。「私はパウロに、私はアポロに」と言ったのである(一コリント1:12)。それゆえ彼は彼らの思い上がりを低くする。私が言ったように、彼らが責められることを受け入れるためである。
(Vers. 4.) Divisiones vero gratiarum sunt. Non hoc humanis meritis vult ascribi, sed gratiae Dei ad honorificentiam nominis ejus; sicut enim qui dicit Dominum Jesum, in Spiritu sancto dicit, qualis vis sit: ita et in loco ordinis officii ecclesiastici positus, gratiam habet, qualis vis sit: non utique propriam, sed ordinis per efficaciam Spiritus sancti.
PL 17, 245C(第4節)「賜物〔gratiae〕の区分がある」。彼はこれを人間の功績に帰そうとするのではなく、その名の栄誉のための神の恩寵に帰そうとしている。実に、「主イエス」と言う者が、どのような者であれ、聖なる霊において言うように、教会の務めの秩序の位置に置かれた者も、どのような者であれ、恩寵を持つのである。それは決してその者自身のものではなく、聖なる霊の働きによる、その秩序のものである。
Unde et inter initia dicit: Neque qui plantat est aliquid, neque qui rigat: sed qui incrementum dat Deus (I Cor. III, 7) .
PL 17, 245Dそこで彼は冒頭でも言っている。「植える者も水を注ぐ者も、何ものでもない。成長させる神だけがそうである」(一コリント3:7)。
(Vers. 5, 6.) Idem autem Spiritus. Et divisiones ministeriorum sunt. Per eumdem Spiritum diversa dona dicit praestari. Idem vero Dominus. Et divisiones operationum sunt. Jungit nunc Christum Spiritui sancto. Idem autem Deus, qui operatur omnia in omnibus.
PL 17, 245D(第5・6節)「霊は同じである。務めの区分がある」。同じ霊によって異なる賜物が与えられる、と彼は言う。「主は同じである。働きの区分がある」。彼は今、キリストを聖なる霊に結びつけている。「神は同じであり、すべての人のうちにすべてのことを働かせる」。
In tantum non hoc hominibus dandum, quasi proprium sit, sed soli Deo asserit; ut etiam donum Spiritus sancti, et gratiam Domini Jesu unius Dei dicat operationem; ne gratia et donum divisum sit propter personas Patris et Filii et Spiritus sancti: sed indiscretae unitatis et naturae trium unum opus intelligatur, ut ad unum omnem gloriam redigat et divinitatem.
PL 17, 246Aこれは、あたかも自分のものであるかのように人間に帰すべきではなく、神だけに帰すべきだと、彼はそこまで主張する。そのため、聖なる霊の賜物も、主イエスの恩寵も、唯一の神の働きだと言う。父と子と聖なる霊のペルソナのゆえに恩寵と賜物が分けられるのではなく、区別されない一体性と本性において、三者の働きは一つだと理解されるためであり、すべての栄光と神性を一つに帰するためである。
Divisiones autem gratiarum sunt officiis Ecclesiae, non humanis meritis deputatae. Si enim Spiritus sanctus idem Dominus est; et Dominus idem Deus est, et tres unus Deus est; cum enim Spiritus sancti gloria, et potestas, et natura Dei est, et Dominus Jesus idem est in natura quod Deus est, unus utique Spiritus sanctus, et Dominus Jesus, et Pater Deus est.
PL 17, 246A賜物の区分は教会の務めに割り当てられたものであって、人間の功績に配されたものではない。実に、聖なる霊が主と同じであり、主が神と同じであり、三者が一つの神であるなら――聖なる霊の栄光と権能と本性は神のものであり、主イエスも本性において神と同じなのだから――聖なる霊も、主イエスも、父も、一つの神なのである。
Et singuli enim Deus unus, et tres Deus unus. Denique operante uno, tres operari dicuntur; ut Trinitatis mysterium in unius Dei natura et potestate claudatur, cum sit immensum.
PL 17, 246B各々も一つの神であり、三者も一つの神だからである。実に、一者が働くとき、三者が働くと言われる。三位一体の奥義が、測り知れないものであるにもかかわらず、唯一の神の本性と権能のうちに収められるためである。
(Vers. 7.) Unicuique autem datur manifestatio Spiritus ad utilitatem. Hoc est, donum accipit, ut divinis retinaculis vitam suam gubernans, et sibi et aliis utilis sit, dum exemplum bonae conversationis ostendit.
PL 17, 246B(第7節)「各人に、霊の現れが益のために与えられる」。すなわち、神の手綱で自らの生活を導き、善い生活の手本を示すことによって、自分にも他人にも益となるように、賜物を受けるのである。
(Vers. 8.) Cuidam enim datur per Spiritum sermo sapientiae. Id est, datur illi prudentia non ex litteris, sed corusco Spiritus sancti igne; ut cor habeat illuminatum, et sit prudens, ut discernat quae vitanda sunt, quaeve sequenda.
PL 17, 246B(第8節)「ある人には、霊を通して知恵の言葉が与えられる」。すなわち、文字からではなく、聖なる霊のきらめく火から、賢明さが与えられ、心を照らされた者となり、避けるべきことと従うべきことを見分ける賢明な者となる。
Alii vero sermo scientiae secundum eumdem spiritum: hoc est, ut habeat scientiam rerum divinarum. Alii gratia curationum in uno Spiritu: id est, ut medelam tribuat infirmis, vel aegris.
PL 17, 246C「他の人には、同じ霊に従って知識の言葉」。すなわち、神的な事柄の知識を持つためである。「他の人には、一つの霊において癒やしの賜物」。すなわち、弱い者や病む者に癒やしを与えるためである。
(Vers. 9, 10.) Alii fides in eodem Spiritu. Hoc dicit, ut fidei profitendae ac vindicandae, pressa verecundia, accipiat facultatem. Alii operatio virtutum. Potestatem dari significat in ejiciendis daemoniis, aut signis faciendis.
PL 17, 246C(第9・10節)「他の人には、同じ霊において信仰」。彼がこう言うのは、信仰を告白し擁護するために、恥じらいを抑えて、その力を受けるということである。「他の人には、力ある業の働き」。悪霊を追い出し、しるしを行う権能が与えられることを指している。
Alii prophetia: id est, ut Spiritu sancto repletus dicat futura. Alii discretio spirituum. Hoc dicit, ut intelligat et judicet, quod dicitur, an Spiritus sancti sit, an mundani. Alii genera linguarum, alii interpretatio sermonum.
PL 17, 246C「他の人には預言」。すなわち、聖なる霊に満たされて、将来のことを語るためである。「他の人には霊の見分け」。これは、語られることが聖なる霊のものか、この世のものかを理解し判断するためである。「他の人には異言の種類、他の人には言葉の解き明かし」。
Interpretari est, ut dicta illorum, qui linguis loquuntur vel litteris, per donum Dei fideliter interpretetur.
PL 17, 246C解き明かすとは、異言で、あるいは文字で語る者たちの言葉を、神の賜物によって、忠実に解き明かすことである。
(Vers. 11.) Omnia autem haec operatur unus atque idem Spiritus, dividens unicuique prout vult.
PL 17, 246D(第11節)「これらすべてを、一つの同じ霊が働かせ、望むままに各人に分け与える」。
Quod superius trium personarum dicit, nunc per unum Spiritum sanctum agi profitetur; ut quia unius naturae sunt et virtutis, quod unus operatur, operentur tres: unus tamen est Deus, cujus gratia dividitur singulis, prout vult, non ad merita hominum, sed magis ad aedificationem Ecclesiae suae; ut omnia, quae mundus imitari vult, sed non implet, quia carnalis est; haec in Ecclesia, quae domus Dei est, singulorum officiis et dono et magisterio Spiritus sancti indulta ad probationem veritatis in iis, qui contemptibiles mundo sunt, videantur.
PL 17, 246D先に三つのペルソナについて言ったことを、今や一つの聖なる霊によってなされると宣言している。三者は一つの本性と力であるから、一者が働くことを三者が働くのである。それでも神は一つであり、その恩寵が望むままに各人に分けられるのは、人間の功績に応じてではなく、むしろ教会の造り上げのためである。世界が真似ようとして果たせないもの――世界は肉的だからである――、それらが、神の家である教会において、各人の務めと、聖なる霊の賜物と教えによって与えられ、世界に蔑まれている者たちにおいて、真理の証しとして見えるようにするためである。
(Vers. 12, 13.) Sicut enim corpus unum est, et membra habet multa: omnia autem membra ex uno corpore, cum sint multa, unum sunt corpus; ita et Christus.
PL 17, 247A(第12・13節)「体は一つであって多くの部分を持ち、一つの体のすべての部分は、多くあっても一つの体であるように、キリストもまたそうである」。
Etenim in uno Spiritu nos omnes in unum corpus baptizati sumus, sive Judaei, sive Graeci, sive servi, sive liberi: et omnes unum Spiritum potavimus.
PL 17, 247A「実に、我々は皆、ユダヤ人であれギリシア人であれ、奴隷であれ自由人であれ、一つの霊において一つの体へと洗礼を受けた。そして皆が一つの霊を飲んだ」。
Per haec docet nullius personam quasi despectam contemnendam, neque alicujus quasi perfecta sit, praeferendam: nec gloriam, quae soli Deo debetur, hominibus tribuendam; quando in omnibus unus atque idem Deus sit gloriosus: quippe cum omnes et unum baptisma habeamus, et unum atque eumdem Spiritum sanctum.
PL 17, 247Aこれによって彼は教える。誰の立場も、軽んじられたものとして蔑んではならず、完全であるかのように誰かを優先してもならず、神だけに負う栄光を人々に帰してもならない。すべての者のうちで栄光を受けるのは、唯一の同じ神だからである。実に、我々は皆、一つの洗礼、一つの同じ聖なる霊を持っているのである。
Hoc propter supradictam causam; quia in aliquibus gloriabantur, aliquos vero velut contemptibiles spernebant.
PL 17, 247Bこれは先に述べた理由による。彼らは、ある人々を誇り、別のある人々を蔑むべき者として退けていたからである。
(Vers. 14.) Nam et corpus non est unum membrum, sed multa. Hoc dicens, ostendit unitatem habere varietates officiorum, et diversitatem hanc non discrepare in unitate potestatis; quando unitas corporis non in singularitate consistit, sed in multis membris; ut invicem sibi praestent, quod debent.
PL 17, 247B(第14節)「体は一つの部分ではなく、多くの部分である」。こう言うことで、彼は、一体性が務めの多様性を持ち、この多様性が権能の一体性に反しないことを示している。体の一体性は単一であることにではなく、多くの部分にあり、それらは互いに負うものを与え合うからである。
(Vers. 15.) Si dixerit pes: Quia non sum manus, non sum de corpore; num propterea non est de corpore? Hoc est, non posse eum, qui infirmus videtur inter fratres, negari esse de corpore; quia non est potens.
PL 17, 247B(第15節)「もし足が『私は手ではないから、体に属さない』と言ったとしても、そのために体に属さないことになるだろうか」。すなわち、兄弟たちのなかで弱く見える者が、力がないからといって、体に属さないとは否定できない、ということである。
(Vers. 16.) Si dixerit auricula: Quia non sum oculus, non sum de corpore; num propterea non est de corpore? Non debere dicit illum, qui paulo inferior est, non necessarium putari corpori, propterea quod de primis non sit.
PL 17, 247C(第16節)「もし耳が『私は目ではないから、体に属さない』と言ったとしても、そのために体に属さないことになるだろうか」。少し劣る者が、第一の者に属さないという理由で、体に不要と思われてはならないと、彼は言う。
(Vers. 17.) Si totum corpus oculus, ubi est auditus? Si totum auditus, ubi est odoratus? Id est, si omnes unius essent officii et operis, quomodo impleretur reliqua necessitas corporis; cum constet multis oficiis opus esse ad gubernacula corporis?
PL 17, 247C(第17節)「もし体全体が目なら、聞くことはどこにあるのか。もし全体が聞くことなら、嗅ぐことはどこにあるのか」。すなわち、もしすべての者が一つの務め、一つの働きであったなら、体の残りの必要はどのようにして満たされるのか。体を導くには多くの務め〔底本は oficiis。officiis と読む〕が必要であることは明らかなのに。
(Vers. 18.) Nunc autem Deus posuit membra, unumquodque in corpore; sicut voluit. Voluntatem Dei, quia provida et rationabilis est, membra dicit corpori aptasse; ut nihil desit corpori, sed sit multis membris perfectum.
PL 17, 247C(第18節)「だが今、神は、部分の一つ一つを、望んだとおりに体に置いた」。神の意志は、先を見通し、理にかなっているので、体に部分を適合させ、体に何も欠けず、多くの部分によって完全になるようにした、と彼は言う。
(Vers. 19.) Si autem fuissent omnia unum membrum, ubi corpus? Manifestum est quia si omnes fuissent unius dignitatis, non dicerentur membra, neque corpus: ideoque variis membrorum officiis congubernantur; omnia enim unum membrum esse non poterant. Ideo autem multa sunt, quia ab invicem differunt dignitate.
PL 17, 247D(第19節)「もしすべてが一つの部分であったなら、体はどこにあるのか」。明らかである。もし皆が同じ尊厳であったなら、部分とも体とも言われないであろう。それゆえ部分は、さまざまな務めによってともに治められる。すべてが一つの部分であることはできなかったからである。多くあるのは、尊厳において互いに異なるからである。
(Vers. 20.) Nunc autem multa quidem membra, unum autem corpus. Hoc dicit, quia multa membra, cum invicem sui egeant, non discrepant in unitate naturae, quamvis diversa sint; quia diversitas haec in unum concurrit, ut corporis utilitas expleatur, sicut et ea quibus mundus ipse constat, cum sunt diversa non solum officiis, sed et naturis; ad unius tamen mundi proficiunt perfectionem, et ex omnibus his nascitur temperies quaedam in fructibus, qui humanae proficiunt utilitati.
PL 17, 247D(第20節)「だが今、部分は多くあり、体は一つである」。彼が言うのは、多くの部分は互いに相手を必要とするので、異なっていても本性の一体性に反しないということである。この多様性は一つに集まって、体の益が満たされるからである。世界そのものを成り立たせているものも、務めだけでなく本性においても多様でありながら、一つの世界の完成に資するのと同様であり、それらすべてから、人間の益に資する果実のうちに、ある調和が生じる。
(Vers. 21.) Non potest autem dicere oculus manui: Opera tua non indigeo. Hoc est, non potest dicere potior inferiori: Non mihi opus es; quia oculus quidem videt, sed manus sunt, quae operantur.
PL 17, 248A(第21節)「目は手に向かって、『私は汝の働きを必要としない』と言うことはできない」。すなわち、すぐれた者は劣る者に向かって、「私は汝を必要としない」と言えない、ということである。目は見るが、働くのは手だからである。
Aut iterum caput pedibus: Non estis mihi necessarii: id est, major gradu et dignitate non potest sine illo esse, qui humilis est; quia est quod humilis potest, quod non potest sublimis, quia ferrum potest, quod non potest aurum: ac per hoc honorem capiti faciunt pedes.
PL 17, 248A「また頭も足に向かって、『汝らは私に必要でない』とは言えない」。すなわち、位階と尊厳において上の者は、低い者なしにはありえない。低い者にできて、高い者にできないことがあるからである。鉄にできて金にできないことがあるのと同じである。それゆえ、足は頭に栄誉をもたらす。
(Vers. 22.) Sed multo magis quae videntur membra corporis infirmiora esse, necessariora sunt.
PL 17, 248B(第22節)「いや、体のうちでより弱く見える部分こそ、はるかに必要なのである」。
Manifestum est, quia quamvis aliquis dignitate sublimis sit; si subjectus tamen defuerit, qui obsequiis suis illum faciat gloriosum, ipsa dignitas contemptibilis erit: officium enim est, per quod dignitas constat. Tale est si imperatori desit exercitus.
PL 17, 248B明らかである。たとえ誰かが尊厳において高い者であっても、その者を自分の奉仕によって栄光ある者とする従う者が欠けるなら、その尊厳そのものが軽んじられるものとなる。尊厳が成り立つのは務めによるからである。皇帝に軍隊が欠けるようなものである。
Quamvis ergo magnus sit imperator, necessarium tamen habet exercitum; membrum est enim corporis ejus, ante se habens tribunos, comites, et magistros.
PL 17, 248Bそれゆえ皇帝がいかに偉大であっても、軍隊を必要とする。実に軍隊は皇帝の体の部分であり、皇帝は自らの前に軍団司令官たち、側近たち、軍司令官たちを置いている。
His omnibus inferiores sunt milites, et magis necessarii sunt, sicut membra corporis, quae cum inferiora videntur, plus utilia sunt; sine oculis enim manus operatur, et pes ambulans victum quaeritat.
PL 17, 248Bこれら皆よりも兵士たちは下位にあるが、いっそう必要である。体の部分が、劣って見えても、いっそう有益であるのと同じである。目が無くとも手は働き、足は歩いて食糧を探し求めるからである。
(Vers. 23.) Et quae putamus ignobiliora esse membra corporis, his abundantiorem honorem circumdamus.
PL 17, 248C(第23節)「また我々が体のうちで見劣りすると思う部分には、ひときわ豊かな誉れを着せる」。
Similis est sensus, quia qui putantur sine dignitate esse, invenimus in eis quod laudemus, sicut et in membris vilioribus, quod plus nobis placeat, quam quod in caeteris invenimus.
PL 17, 248C意味は同様である。品位を欠くと思われる者たちのうちにも、我々が称えるべきものを見いだす。これは、より卑しい部分のうちに、ほかの部分に見いだすもの以上に我々を喜ばせるものがあるのと同じである。
Quo enim honore dignae sunt manus, quando quod volumus, tenemus! vel pedes, cum quibus quo volumus, imus! Propterea et nos addimus eis honorificentiam, ut puta pedibus; quos quia humiles sunt et sine dignitate, calceamentis ornamus.
PL 17, 248C手は、望むものを我々が握るとき、どれほどの誉れに値することか。足もまた、望むところへ我々がそれで行くときにそうである。それゆえ我々もそれらに誉れを加える。たとえば足である。足は卑しく品位が無いので、我々は靴で飾る。
Et quae inhonesta sunt nostra, abundantiorem honorem habent. Manifestum est quia pudenda nostra, quae turpia videntur, dum aspectus publicos vitant, honestate se contegunt, ne per irreverentiam horreant.
PL 17, 248C「また我々の見苦しい部分は、ひときわ豊かな誉れを受ける」。明らかなことに、醜く見える我々の恥部は、人目を避けつつ品位をもって身を覆い、無礼によっておぞましく見えることのないようにしている。
Simili modo et quidam fratrum, cum sint egestate et habitu inhonesti; non tamen sunt sine gratia, per quam membra sint corporis nostri: nam solent succincti vesticula tetrica, nudo pede, incedere.
PL 17, 248D同じく兄弟たちの中にも、貧しさと身なりのゆえに見苦しい者がいる。しかし彼らは、それによって我々の体の部分となる恩寵を欠いているわけではない。彼らは、陰気な粗末な衣を帯でからげ、裸足で歩くのが常だからである。
Cum ergo videantur contemptibiles, magis honori sunt; quia solent vitam habere mundiorem. Quod enim hominibus videtur despectum, solet a Deo pulchrum judicari.
PL 17, 248Dそれゆえ彼らは侮るべき者に見えても、むしろ誉れとなる。より清い生活を送るのが常だからである。実に人々に蔑まれて見えるものが、神によって美しいと判断されるのが常である。
(Vers. 24.) Quae autem honesta sunt nostra, nullius egent. Apertum est quia caput non eget, neque facies, neque manus, ut his addatur per quod decorentur: ita et fratribus, in quibus studium peritiae, et conversationis viget honestas, nihil est quod a nobis additur; debitus enim illis redditur honor.
PL 17, 248D(第24節)「だが我々の立派な部分は、何も要しない」。明らかである。頭も顔も手も、飾るために何かを加えられる必要が無い。同じく兄弟たちのうち、熟達への熱意があり、振る舞いの品位が盛んな者には、我々から加えるべきものは何も無い。彼らには負うべき誉れが返されているからである。
Despectis vero vel humilibus exhortatio necessaria est, per quam addatur illis aliquis honor, ut fiant utiles: si quominus, ipso contemptu negligentiores circa se erunt, in quibus magis proficiendum est.
PL 17, 249Aだが蔑まれた者、卑しい者には、勧めが必要である。それによって何らかの誉れが彼らに加えられ、彼らが有益な者となるためである。そうでなければ、蔑まれること自体のゆえに、自分自身に対していっそう怠慢になる。本来は、いっそう進歩すべき者たちであるのに。
(Vers. 25.) Sed Deus temperavit corpus, ei cui deerat, abundantiorem tribuendo honorem; ut non sit schisma in corpore, sed pro invicem sollicita sint membra.
PL 17, 249A(第25節)「だが神は、欠けていた部分にいっそう豊かな誉れを与えて体を調和させ、体に分裂が無く、諸部分が互いのために気遣うようにした」。
Sic dicit a Deo moderatum humanum corpus, ut omnia membra ejus necessaria sint; ac per hoc pro se invicem sollicita, quia aliud sine altero esse non potest: et quod inferius putatur, magis necessarium est; sicut et de fratribus expositum est, vel disputatum, quia nullus debet velut inutilis despici.
PL 17, 249A彼は、人の体が神によって、その部分がすべて必要であるように整えられていると言う。それゆえ、互いのために気遣う。一方は他方なしにはあり得ないからである。また劣ると思われるものが、むしろいっそう必要である。兄弟たちについても、誰も無用の者として蔑まれてはならないと、説明され論じられたとおりである。
(Vers. 26.) Et si quid patitur unum membrum, compatiuntur omnia membra. Hoc de membris corporis carnis ambiguum non est; quia si oculus, aut pes, vel manus capiatur aegritudine aliqua infirmitatis, totum corpus condolet: ita et nos docet condolere fratribus, si aliquid hujusmodi, aut necessitatis emerserit.
PL 17, 249B(第26節)「もし一つの部分が苦しむなら、すべての部分がともに苦しむ」。肉の体の部分については、このことに疑いは無い。目であれ足であれ手であれ、何らかの弱さの病に捕らえられれば、体全体が痛みをともにするからである。同じく、そのような、あるいは窮乏の事態が生じたなら、兄弟たちとともに痛むことを、彼は我々に教えている。
Sive glorificatur unum membrum, congaudeant omnia membra. Manifestum est quia laetum est caput sive caetera membra, si pedes fuerint accurati vel sani.
PL 17, 249B「もし一つの部分が栄光を受けるなら、すべての部分がともに喜ぶ」。明らかである。足が手入れを受け、あるいは健やかであるなら、頭もほかの部分も喜ぶ。
Sic debemus et nos alacres fieri, si fratrem aliquem viderimus cultorem Dei, et auctum honestate morum, hoc est, sanum esse consilio.
PL 17, 249B我々もまた同じく、兄弟の誰かが神を崇める者となり、振る舞いの品位を増したのを、すなわち思慮において健やかであるのを見るなら、喜び勇むべきである。
(Vers. 27.) Vos autem estis corpus Christi, et membra de membro. Ostendit aperte nostram se causam per membrorum carnalium rationem tractasse; quia non omnes possumus eadem, sed singuli pro qualitate fidei et gratiam habemus concessam.
PL 17, 249B(第27節)「だが汝らはキリストの体であり、部分から成る部分〔membra de membro。意味が取りにくいので字義どおりに訳した〕である」。彼は、肉の部分という道理を通して我々の事柄を論じたことを、明らかにしている。我々は皆が同じことをなし得るのではなく、各人が信仰の質に応じて、賜物〔gratia〕を授けられているからである。
(Vers. 28.) Et quosdam posuit Deus in Ecclesia primum quidem apostolos. Caput itaque in Ecclesia apostolos posuit, qui legati Christi sunt, sicut dicit idem Apostolus: Pro quo legatione fungimur (II Cor. V, 20) .
PL 17, 249C(第28節)「そして神は教会の中で、ある者たちを、まず使徒として立てた」。こうして神は、教会において使徒たちを頭として立てた。使徒たちはキリストの使節である。同じ使徒が「そのために我々は使節の務めを果たしている」(二コリント5:20)と言うとおりである。
Isti sunt episcopi, firmante istud Petro apostolo, et dicente inter caetera de Juda: Et episcopatum ejus accipiat alter (Act. I, 20) .
PL 17, 249C彼らは司教である。使徒ペトロがこれを確証し、ユダについて、ほかのこととともに「その司教職は他の者が受けるように」(使徒言行録1:20)と言っている。
Secundo prophetas. Prophetas duplici genere intelligamus, et futura dicentes, et Scripturas revelantes; quamvis sint et apostoli prophetae, quia primus gradus omnia subjecta habet.
PL 17, 249C「第二に預言者たちを」。我々は預言者を二種類に解すべきである。未来を語る者と、聖書を明らかにする者である。使徒たちも預言者ではあるが、第一の位階がすべてを自らの下に持つからである。
Denique pessimus Caiphas propter quod princeps sacerdotum erat, prophetavit (Joan. XI, 51) , ordinis utique causa, non proprii meriti.
PL 17, 249C実に、最悪のカイアファも、大祭司であったがゆえに預言した(ヨハネ11:51)。それはもちろん職位のゆえであって、自らの功績のゆえではない。
Tamen specialiter erant prophetae et Scripturarum interpretes, et futura dicentes (Act. XXI, 11) , sicut erat Agabus, qui exitia et vincula huic Apostolo prophetavit futura Hierosolymis, et famem cecinit, quae facta est sub Claudio (Act. XI, 28) .
PL 17, 249Dしかし特に、聖書の解釈者であり未来を語る預言者たちがいた(使徒言行録21:11)。アガボのような者で、彼はこの使徒に、エルサレムで将来に起こる破滅と鎖を預言し、クラウディウスの代に起こった飢饉を予告した(使徒言行録11:28)。
Ideo quamquam sit melior apostolus; aliquando tamen eget prophetis. Et quia ab uno Deo Patre sunt omnia, singulos episcopos singulis Ecclesiis praeesse decrevit.
PL 17, 249Dそれゆえ使徒の方が優れているとはいえ、ときには預言者たちを必要とする。また万物は唯一の神、父から出るので、神は個々の教会に一人ずつの司教が立つよう定めた。
Tertio doctores. Illos dicit doctores qui in Ecclesia litteris et lectionibus retinendis pueros imbuebant more Synagogae; quia traditio illorum ad nos transitum fecit. Quarto loco ait:
PL 17, 250A「第三に教師たちを」。彼は、教会で会堂の習いに従い、文字と朗読を覚えさせて少年たちを教えた者たちを、教師と呼んでいる。彼らの伝統が我々にまで移ったからである。第四の位として、彼は次のように言う。
Deinde virtutes, deinde gratiam curationum; potest enim aliquis non esse episcopus, et habere in se donum virtutis sanitatum.
PL 17, 250A「次に力、次に癒やしの賜物」。司教でなくとも、癒やしの力という賜物をその身に持つことはあり得るからである。
Opitulationes, gubernationes; ut in rebus divinis vigilet intellectu: ita tamen, ut in aliquibus, quae implere non conceditur, ab alio sumat quod non habet; quia totum uni concedi non potest.
PL 17, 250A「助力、統治」。神的な事柄について知性において目覚めているようにということである。ただし、実行することが許されない事柄については、持たないものを他者から受ける。すべてを一人に与えることはできないからである。
Sunt et gubernatores, qui spiritalibus retinaculis hominibus documento sunt. Genera linguarum; ut donum sit Dei multas linguas scire. Interpretationem sermonum; ut hoc alicui gratia Dei impertiat, ut linguarum interpretandarum habeat peritiam.
PL 17, 250A統治者たちとは、霊的な手綱によって人々の手本となる者たちでもある。「異言の種類」。多くの言語を知ることが神の賜物であるということである。「言葉の解き明かし」。異言を解き明かす熟達を、神の恩寵が誰かに授けるということである。
(Vers. 29.) Numquid omnes apostoli? Verum est, quia in Ecclesia unus est episcopus. Numquid omnes prophetae? Non est ambiguum non omnibus concedi prophetiam. Numquid omnes doctores? Ille doctor est, cui alios erudire conceditur.
PL 17, 250B(第29節)「皆が使徒だろうか」。そのとおり〔皆が使徒なのではない〕である。教会には司教は一人だからである。「皆が預言者だろうか」。預言が皆に与えられないことは疑いない。「皆が教師だろうか」。他の者たちを教えることを許された者が、教師である。
(Vers. 30.) Numquid omnes virtutes? Hic potest habere virtutem, cui dat Deus daemonia ejicere. Num omnes gratiam habent curationum? Quomodo potest fieri, ut omnes habeant dona curationum? Numquid omnes linguis loquuntur?
PL 17, 250B(第30節)「皆が力を持つだろうか」。悪霊を追い出すことを神が与えた者が、力を持ち得る。「皆が癒やしの賜物を持つだろうか」。皆が癒やしの賜物を持つなどということが、どうしてあり得ようか。「皆が異言で語るだろうか」。
Non utique, nisi qui accipit donum in hac re. Numquid omnes interpretantur? Ille potest sermones interpretari, cui dat Deus. In supradictum sensum haec inserenda.
PL 17, 250Bそうではない。この事柄の賜物を受けた者でなければ。「皆が解き明かすだろうか」。神が与えた者が、言葉を解き明かし得る。これは上述の意味の中に差し挟んで理解すべきである。
Explanavit enim, reddita ratione, omnes habere diversas gratias, nec totum alicui concedi, exemplo membrorum. Exemplo enim corporis carnis spiritale corpus insinuat: ac per hoc in omnibus Deum benedicendum, et in ipsius nomine gloriandum, cujus gratia est.
PL 17, 250C彼は理由を示して、皆が異なる賜物〔gratiae〕を持ち、体の部分の例にならって、すべてが一人に与えられることはないと説明した。実に肉の体の例によって、霊の体をそれとなく示している。それゆえ、すべてにおいて神を称えるべきであり、恩寵がその者から来る以上、その名において誇るべきである。
Hanc rationem etiam in rebus physicis invenimus; aurum enim cum melius argento sit, plus tamen in usu argentum est; et cum aes necessarium sit, plus tamen ferro opus est; nihil enim pene sine ferro fit, cum sit inferius. Et post haec:
PL 17, 250C我々はこの道理を、自然の事柄にも見いだす。金は銀より優れていても、使われることは銀の方が多く、銅は必要であっても、鉄の方がいっそう要される。鉄は劣っていても、鉄なしにはほとんど何も作られないからである。そして、これらの後にこう言う。
(Vers. 31.) Aemulamini charismata meliora. Hoc mox in subjectis absolvit. Et adhuc magis excellentiorem viam vobis demonstro.
PL 17, 250C(第31節)「より善い賜物を熱心に求めよ」。これを彼は直後に続く箇所で完結させている。「さらに私は汝らに、いっそう優れた道を示す」。
Gradatim illos ad utiliora provehit, ostendens illis gratiam supradicti omnis doni, quod in hominibus videntur, sive loquendi, aut curandi, aut prophetandi, non ad meritum hominis pertinere, sed ad honorificentiam Dei.
PL 17, 250C彼は彼らを段階的に、より有益なものへと進ませる。上述のあらゆる賜物の恩寵、すなわち人々のうちに見られる、語ること、癒やすこと、預言することの恩寵が、人の功績にではなく神の栄誉に属することを、彼らに示しているのである。
Ideoque nunc viam se dicit illis ostendere planiorem, qua itur ad coelum, quae meritum collocat apud Deum.
PL 17, 250Dそれゆえ彼は今、天に至る道、功績を神のもとに据える道という、いっそう平らな道を彼らに示すと言っている。
Nam quia supra dicta non semper ad meritum pertinent, dicit Salvator: Multi mihi dicent in illa die, id est, judicii: Domine, Domine, nonne in nomine tuo prophetavimus, et in nomine tuo daemonia ejecimus, et virtutes multas fecimus (Matth. VII, 22) ?
PL 17, 250D上述のことがつねに功績に属するわけではないので、救い主は言う。「多くの者がその日に」、すなわち裁きの日に、「私に言う。『主よ、主よ、我々は汝の名によって預言し、汝の名によって悪霊を追い出し、多くの力ある業を行ったではないか』」(マタイ7:22)。
Et quia non hoc ad meritum pertinet, sed officia sunt Ecclesiae, ad confusionem gentilium, et Dei honorificentiam protestandam, dicit eis Dominus: Recedite a me: non novi vos, operarii iniquitatis (Ib., 27) .
PL 17, 251Aそしてこれは功績に属するのではなく、異邦人たちを恥じ入らせ、神の栄誉を宣言するための、教会の務めであるので、主は彼らに言う。「私から去れ。私は汝らを知らない、不法の働き手たちよ」(マタイ7:27)〔引かれた句はマタイ7:23〕。
Securi enim quia Dei in illis operatio cernebatur, negligentes erga se fuerunt; nam et septuaginta duobus discipulis gaudentibus quia daemonia illis subdita fuerant, dicit Salvator: Nolite in hoc gaudere, quod daemonia vobis subjecta sunt; sed in hoc gaudete, quod nomina vestra scripta sunt in coelo (Luc. X, 20) .
PL 17, 251A実に彼らは、神の働きが自分たちのうちに現れていたので安心し、自分自身に対しては怠慢であった。七十二人の弟子たちが、悪霊が自分たちに服したことを喜んだときにも、救い主は言う。「悪霊が汝らに服したことを喜ぶな。むしろ汝らの名が天に記されていることを喜べ」(ルカ10:20)。
Quare, nisi quia nomini Dei subjecta sunt, non hominis merito? Et quare nunc non ita fit, ut habeant homines gratiam Dei?
PL 17, 251Aそれは、悪霊が神の名に服したのであって、人の功績によるのではないからでなくて何だろうか。では、なぜ今は、人々が神の恩寵を持つようには起こらないのか。
Inter initia fieri oportuit, ut fundamenta fidei acciperent firmitatem: nunc autem non opus est; quia populus populum adducit ad fidem, cum videntur eorum bona opera, et praedicatio simplex.
PL 17, 251B初めのうちには、信仰の土台が堅固さを得るために、それが起こる必要があった。だが今は要らない。民が民を信仰へ導くからである。彼らの善い業と素朴な宣教が見られるときに。
Caput XIII
第XIII章PL 17, 251B(Vers. 1.) Si linguis hominum loquar, et angelorum, charitatem autem non habeam, unum sum velut aeramentum resonans, aut cymbalum tinniens.
PL 17, 251B(第1節)「たとえ私が人々と天使たちの異言〔linguae〕で語っても、愛を持たないなら、私は鳴り響く青銅、あるいは鳴るシンバルのようなものにすぎない」。
Magna utique videtur gratia diversis loqui linguis: plus autem aliquid est, etiamsi angelorum possit quis linguam scire, id est, si spiritaliter cognitum possit habere angelicum motum.
PL 17, 251B確かに、さまざまな異言で語ることは大きな賜物に見える。だが、誰かが天使たちの言語をさえ知り得るなら、すなわち、天使の動きを霊的に知って持ち得るなら、それはいっそう大きなことである〔spiritaliter cognitum possit habere angelicum motum の係りは定かでない。天使の動きを霊的に知ってわがものとする、と取った〕。
Verum hoc ad meritum non ascribi, sed ad Dei gloriam, subjectis ostendit, dicens sic esse ut aeramentum resonans, aut cymbalum tinniens.
PL 17, 251Bしかし彼は、続く箇所で、これが功績に帰せられるのではなく神の栄光に帰せられることを、そうである者は鳴り響く青銅、あるいは鳴るシンバルのようなものだと言って示している。
Quia sicut aeramentum impulsu alterius resonat, et cymbalum tinnit; ita et hic qui linguis loquitur, Spiritus sancti effectum habet et motum, ut loqui possit, sicut et alio loco dicit Salvator: Non enim vos estis, qui loquimini; sed Spiritus Patris vestri, qui loquitur in vobis (Matth. X, 20) .
PL 17, 251C青銅が他のものの衝撃で鳴り、シンバルが響くように、異言で語る者もまた、語り得るために聖なる霊の働きと動きを持つのである。救い主が別の箇所で言うとおりである。「実に、語るのは汝らではない。汝らの父の霊が、汝らのうちで語る」(マタイ10:20)。
Nam et asina locuta est humana lingua ad Balaam filium Beor, ut addiceret Dei majestatem (Num. XXII, 28) : et pueri infantes in laudem Dei proruperunt ad confusionem Judaeorum (Matth. XXI, 16) .
PL 17, 251C実に驢馬も、神の威光を示すために、ベオルの子バラムに人の舌で語った(民数記22:28)。また幼子たちが、ユダヤ人たちを恥じ入らせるために、神の賛美へと迸り出た(マタイ21:16)。
Salvator autem non solum istos, sed et lapides ad condemnationem perfidorum, et gloriam Dei clamare posse ostendit (Luc. XIX, 40) . Et inter ipsa primordia ad commendationem fidei, qui baptizabantur, linguis loquebantur (Act. X, 46) .
PL 17, 251C救い主は、この者たちだけでなく石すらも、背信の者たちを断罪するため、また神の栄光のために叫び得ることを示した(ルカ19:40)。また最初のうち、信仰を推奨するために、洗礼を受けた者たちは異言で語っていた(使徒言行録10:46)。
(Vers. 2.) Et si habuero prophetiam, et noverim omnia mysteria, et omnem scientiam; charitatem autem non habeam, nihil mihi prodest.
PL 17, 251C(第2節)「もし私が預言を持ち、あらゆる奥義とあらゆる知識を知っていても、愛を持たないなら、私には何の益も無い」。
Vere nihil prodest; ad Dei enim gloriam prophetatur, sicut dicit David propheta: Non nobis, Domine, non nobis, sed nomini tuo da gloriam (Psal. CXIII, 1) .
PL 17, 251Dまことに益は無い。預言は神の栄光のためになされるからである。預言者ダビデが言うとおりである。「主よ、我々にではなく、我々にではなく、汝の名に栄光を与えよ」(詩篇113:1)。
Nam et Balaam prophetavit (Num. XXIII, 8 et seq.) , cum propheta non esset, sed hariolus: et Caiphas prophetavit (Joan. XI, 51) , non merito, sed dignitate ordinis sacerdotalis: et Saul prophetavit (I Reg. XIX, 23) , cum jam inobedientiae causa spiritu malo fuisset repletus; sed propter Dei causam, ne posset comprehendere David, quem et occidere volebat.
PL 17, 251Dバラムも預言したが(民数記23:8以下)、預言者ではなく占い師であった。カイアファも預言した(ヨハネ11:51)。それは功績によるのではなく、祭司の職の尊厳によってである。サウルも預言した(サムエル記上19:23)。彼は不従順のゆえにすでに悪い霊に満たされていたが、神の意図のゆえに、すなわち殺そうとしていたダビデを捕らえることができないようにするために、預言したのである。
Et si sciero omnia mysteria; Judae enim nihil profuit fuisse cum apostolis, et didicisse mysteria; cum charitatis hostis tradidit Salvatorem (Ezech. XXVIII, 13 et seq.) Et propheta Ezechiel diabolum mysteria coelestia scire ostendit, quando increpita voce in paradiso illum Dei fuisse, et pretiosos lapides habuisse testatur, quos lapides idem Apostolus doctrinae divinae mysteria significavit (I Cor. III, 12) : et illi nihil profuit; quia charitatis immemor, in superbiam prosilivit.
PL 17, 252A「もし私があらゆる奥義を知っても」。ユダには、使徒たちとともにいて奥義を学んだことが何の益にもならなかったからである。彼は愛の敵として救い主を引き渡した(エゼキエル28:13以下)〔この引照は次の文のエゼキエルの句に当たる〕。また預言者エゼキエルは、悪魔が天の奥義を知っていたことを、叱責の声〔底本は increpita voce。叱責の声の中で、と取った〕のうちで、彼が神の楽園にいて、高価な石を持っていたと証言するときに示している。同じ使徒はその石を、神的な教えの奥義として示した(一コリント3:12)。しかしそれは彼に何の益にもならなかった。愛を忘れて、高慢へと躍り出たからである。
Et si habuero omnem scientiam. Nihil mihi prodest scientia, si charitas non sit. Denique scribis et pharisaeis nihil profuit, dicente Salvatore: Vos habetis clavem scientiae, et neque vos intratis, neque alios sinitis introire (Luc. XI, 52) ; per invidiam enim charitatem corrumpentes, scientiam ejus ad nihilum deduxerunt.
PL 17, 252A「もし私があらゆる知識を持っても」。愛が無ければ、知識は私に益が無い。実に律法学者たちとファリサイ派の人々には、救い主がこう言うとおり、何の益にもならなかった。「汝らは知識の鍵を持っているのに、自分たちも入らず、ほかの者たちが入るのも許さない」(ルカ11:52)。彼らは妬みによって愛を損ない、その知識を無に帰したのである。
Nam et Tertullianus et Novatianus non parvae scientiae fuerunt: sed quia per zelum charitatis foedera perdiderunt, in schisma versi, ad perditionem sui haereses creaverunt.
PL 17, 252B実にテルトゥリアヌスとノウァティアヌスも、少なからぬ知識を持つ者であった。だが妬みによって愛の絆を失い〔charitatis は zelum にも foedera にも係り得る。「愛の絆」と取った〕、分派に転じて、自らの滅びのために異端を作り出した。
Et si habuero omnem fidem, ita ut montes transferam. Virtutes facere, aut daemonia per fidem ejicere Dei virtus et gloria est: nec hoc ad meritum proficit, nisi quis bonae conversationis fuerit aemulus, sicut supra memoravi.
PL 17, 252B「もし私があらゆる信仰を持ち、山を移すほどであっても」。信仰によって力ある業を行い、あるいは悪霊を追い出すことは、神の力であり栄光である。これは、善い振る舞いを熱心に求める者でなければ、功績の役には立たない。先に述べたとおりである。
(Vers. 3.) Et si erogavero omnem substantiam meam. Apertum est quia si omnis substantia impendatur, nihil proficit, charitate neglecta; quia caput religionis charitas est: et qui caput non habet, vitam non habet.
PL 17, 252B(第3節)「もし私が全財産を分け与えても」。明らかである。全財産が費やされても、愛を顧みないなら何の益も無い。愛は信心の頭だからである。頭を持たない者は、命を持たない。
Et si tradidero corpus meum, ut ardeam, nihil mihi prodest. Sine charitate nihil prodest; quia fundamentum religionis charitas est. Quidquid ergo sine charitate fit, caducum est.
PL 17, 252C「もし私が体を燃やされるために引き渡しても、私には何の益も無い」。愛なしには何の益も無い。愛は信心の土台だからである。それゆえ、愛なしになされることは何であれ、はかない。
(Vers. 4-8.) Charitas magnanima est, jucunda est. Charitas non aemulatur, non inflatur, non perperam agit, non ambitiosa est, non quaerit quae sua sunt, non irritatur, non cogitat malum, non gaudet in iniquitate, congaudet autem veritati: omnia tolerat, omnia credit, omnia sperat, omnia sustinet.
PL 17, 252C(第4–8節)「愛は寛大であり、快い。愛は妬まず、思い上がらず、不当にふるまわず、野心的でなく、自分のものを求めず、いら立たず、悪を考えず、不法を喜ばず、真理をともに喜ぶ。すべてを耐え、すべてを信じ、すべてを望み、すべてを忍ぶ」。
Charitas numquam cadit. Tanta praeconia charitatis edocuit, ut non immerito hanc caeteris anteponere videretur, et incassum laborare eos, qui aliis mandatis operam dant, huic non obtemperantes.
PL 17, 252C「愛は決して倒れない」。彼は愛についてこれほどの称賛を教えたので、愛をほかのものに先んじて置くと見えるのも故なきことではなく、ほかの命令に力を注いで愛に従わない者は、無駄に労していることになる。
Hinc ait Joannes apostolus: Charitas Deus est (I Joan. IV, 8) ; ut qui charitatem non habet, sciat se Deum non habere; unde et in alia epistola idem Paulus apostolus ait: Deus autem qui dives est in misericordia, propter multam charitatem suam misertus est nostri (Ephes. II, 4) .
PL 17, 252Cそれゆえ使徒ヨハネは言う。「愛は神である」(一ヨハネ4:8)。愛を持たない者は、神を持たないことを知れということである。そこで別の手紙で、同じ使徒パウロも言う。「だが慈しみに富む神は、その大いなる愛のゆえに、我々を憐れんだ」(エフェソ2:4)。
Qui ergo charitatem non habet, ingratus est misericordiae Dei; quia non diligit, per quod salvatus est. Ut proinde discerent quia graviter delinquebant, qui escam fraternae charitati praeponebant. Nam haec est quae et in praesenti prodest, et in aeternum cum Deo permanet.
PL 17, 252Dそれゆえ愛を持たない者は、神の慈しみに対して恩知らずである。自分がそれによって救われたものを愛さないからである。したがって、食物を兄弟の愛に優先させる者たちが重大に罪を犯していることを、彼らが学ぶためである。実に、現在においても益となり、永遠に神とともに留まるのは、この愛だからである。
(Vers. 9, 10.) Sive prophetiae evacuabuntur, sive linguae cessabunt, sive scientia evacuabitur. Ex parte enim cognoscimus, et ex parte prophetamus: cum autem venerit quod perfectum est, evacuabuntur illa, quae ex parte sunt.
PL 17, 252D(第9・10節)「預言は廃れようと、異言はやもうと、知識は廃れようと〔ここまでは第8節の後半〕。我々は部分的に知り、部分的に預言するのだから。だが完全なものが来るとき、部分的なものは廃れる」。
Omnia charismatum dona evacuari dixit; quia non tantum possunt comprehendere, quantum ipsa veritas habet. Neque nos aut capere aut enarrare possumus plenitudinem veritatis. Qui enim fieri potest ut lingua humana omne complectatur, quod Dei est?
PL 17, 253A彼は、霊の賜物〔charismata〕がすべて廃れると言った。賜物は、真理そのものが持つほどには、把握し得ないからである。我々は、真理の充満を把握することも語り尽くすこともできない。人の言葉が神のものすべてを包み込むなど、どうしてあり得ようか。
Ideo destruetur imperfectio nostra, non id quod verum est evacuabitur: sed dum additur imperfecto, quod deest, destruetur. Destructio enim imperfectionis est, quando id quod imperfectum est, impletur in verum.
PL 17, 253Aそれゆえ無くなるのは我々の不完全さであって、真であるものが廃れるのではない。不完全なものに欠けているものが加えられるとき、不完全さは無くされる。不完全さが無くされるとは、不完全であるものが真に満たされることだからである。
(Vers. 11.) Cum essem parvulus, quasi parvulus loquebar, quasi parvulus sapiebam, quasi parvulus cogitabam: at ubi factus sum vir, ea quae parvuli erant destruxi.
PL 17, 253A(第11節)「私が幼子であったとき、幼子のように語り、幼子のように思い、幼子のように考えた。だが一人前の者となったとき、幼子のものを私は無くした」。
Hoc dicit, quia exeuntes sancti de hoc mundo, plus necesse est inveniant, quam nunc putant, sicut Joannes apostolus de Salvatore dixit: Tunc videbimus illum, sicuti est (I Joan. III, 2) .
PL 17, 253Bこれは、この世から去る聖なる者たちが、今考えているよりも多くのものを必ず見いだす、という意味である。使徒ヨハネが救い主について言ったとおりである。「そのとき我々は彼を、あるがままに見る」(一ヨハネ3:2)。
In hac ergo vita parvuli sumus ad comparationem futurae vitae; quia sicut vita haec imperfecta est, ita et scientia.
PL 17, 253Bそれゆえこの生においては、来るべき生と比べれば、我々は幼子である。この生が不完全であるように、知識もそうだからである。
(Vers. 12.) Videmus nunc per speculum in aenigmate, tunc vero facie ad faciem. Apertum est nunc imagines videri per fidem, tunc res ipsas.
PL 17, 253B(第12節)「今、我々は鏡を通して謎のうちに見るが、そのときには顔と顔を合わせて見る」。明らかである。今は信仰によって像が見られ、そのときには事物そのものが見られる。
Modo scio ex parte: tunc vero cognoscam, sicut et cognitus sum: id est, videbo quae promissa sunt, sicut videor; hoc est, praesentem esse ad Dominum, ubi Christus est.
PL 17, 253B「今、私は部分的に知る。だがそのとき、私が知られているように知るだろう」。すなわち、約束されたものを、私が見られているように見るだろう。それはすなわち、キリストのいる所で主のもとに居合わせることである。
(Vers. 13.) Manent autem nunc fides, spes, charitas, tria haec: major autem horum est charitas. Digne major est charitas: quia ut fides praedicaretur, et spes esset futurae vitae, charitas praestitit, sicut supra memoravi.
PL 17, 253B(第13節)「今は、信仰、希望、愛、この三つが留まる。そのうち最も大いなるものは愛である」。愛が大いなるのは当然である。信仰が宣べ伝えられ、来るべき生への希望が成り立つよう、愛が成し遂げたからである。先に述べたとおりである。
Unde et Joannes apostolus: Ex hoc cognoscimus, inquit, charitatem ejus; quia ipse pro nobis animam suam posuit (I Joan. III, 16) . Juste igitur major charitas, per quam reformatum est genus humanum.
PL 17, 253Cそこで使徒ヨハネも言う。「これによって我々は、彼の愛を知る」。「彼が我々のために自らの命を置いたことである」(一ヨハネ3:16)。それゆえ愛が大いなるのは正しい。それによって人類は新たにされたからである。
Caput XIV
第XIV章PL 17, 253C(Vers. 1.) Sectamini charitatem, aemulamini spiritalia: magis autem ut prophetetis. Post charitatem prophetandi studium magis habendum hortatur: quia quamvis magni sint spiritales gradus, quos enumerat: hic tamen melior, qui ad utilitatem Ecclesiae proficit, ut discant omnes divinae legis rationem.
PL 17, 253C(第1節)「愛を追い求めよ。霊的なものを熱心に求めよ。ただし、なによりも汝らが預言するように」。彼は愛の次に、預言することへの熱意をいっそう持つべきだと勧めている。彼が数え上げる霊的な位階はどれも大きいが、なかでもこれがまさるのは、教会の益となり、皆が神の法の道理を学ぶからである。
In quo enim quis animum dederit, in eo ipso accipit donum, dicente Salomone: Scire legem, sensus est optimi (Prov. IX, 33) ; scientia enim charitate subnixa non inflatur, sed est mansueta, proficiens omnibus ad utilitatem.
PL 17, 253D人は、心を向けたことそのものにおいて賜物を受ける。ソロモンも言う。「律法を知ることは、最善の思いである」(箴言9:33)〔箴言9章に第33節は無い。引かれた句は9:10に当たるらしい〕。愛に支えられた知識は思い上がらず、柔和であって、すべての人の益となるからである。
(Vers. 2.) Nam qui loquitur lingua, non hominibus loquitur, sed Deo; nemo enim audit, spiritu autem loquitur mysteria.
PL 17, 253D(第2節)「異言で語る者は、人々に語るのではなく、神に語る。誰も聞き取らないからである。霊において奥義を語る」。
Hoc est quod dicit, quia qui loquitur incognita lingua, Deo loquitur; quia ipse omnia novit: homines vero nesciunt; ideoque nullus est ex hac re profectus. Spiritu autem loquitur mysteria, non sensu; quia ignorat, quod dicit.
PL 17, 253Dこれは次のことを言っている。知られていない言語で語る者は、神に語る。神はすべてを知っているが、人々は知らないからである。それゆえ、この事柄からは何の進歩も無い。「霊において奥義を語る」とは、思いにおいてではないということである。自分が何を言っているのか知らないからである。
(Vers. 3.) Qui enim prophetat, hominibus loquitur ad aedificationem, et exhortationem, et consolationem; aedificatur enim, quando quaestionum solutionem addiscit.
PL 17, 254A(第3節)「預言する者は、人々に、造り上げと勧めと慰めのために語る」。問いへの解決を学ぶとき、人は造り上げられるからである。
Exhortatio autem illi fit, ut desiderium patiatur prophetandi: consolatur vero, quia contemptum disciplinae in spe videt. Scientia enim legis firmat animos, et provocat ad spei melioris profectum.
PL 17, 254A勧めがその者になされるのは、預言したいという願いを抱くためである。慰められるのは、教えへの蔑みを希望のうちに見るからである〔字義どおりに訳した。意味は定かでない〕。律法の知識は心を堅くし、より善い希望への進歩へと促すからである。
(Vers. 4.) Qui loquitur lingua, se ipsum aedificat: qui vero prophetat, Ecclesiam aedificat. Per id enim, quod forte solus scit, quod loquitur, se solum aedificat: nam qui prophetat, omnem plebem aedificat, dum intelligitur ab omnibus quid loquatur.
PL 17, 254A(第4節)「異言で語る者は自分を造り上げ、預言する者は教会を造り上げる」。語ることを、おそらく自分だけが知っているので、それによって自分だけを造り上げる。だが預言する者は、語ることが皆に理解されるので、民全体を造り上げる。
Prophetas interpretes dicit Scripturarum; sicut enim propheta futura praedicit, quae nesciuntur: ita et hic dum Scripturarum sensum, qui multis occultus est, manifestat, dicitur prophetare.
PL 17, 254B彼は預言者を、聖書の解釈者と呼んでいる。預言者が、知られていない未来を告げるように、この者も、多くの人に隠されている聖書の意味を明らかにするとき、預言していると言われるのである。
(Vers. 5.) Volo autem vos omnes loqui linguis: magis autem ut prophetetis. Non poterat prohibere loqui linguis, qui superius donum istud dicit esse Spiritus sancti: sed ideo prophetandi magis studium habendum, quia utilius est.
PL 17, 254B(第5節)「私は、汝ら皆が異言で語ることを望む。だがむしろ、汝らが預言することを」。異言で語ることを禁じることはできなかった。彼は先に、この賜物は聖なる霊のものだと言っているからである。だが、預言することへの熱意をいっそう持つべきなのは、それがいっそう有益だからである。
Major est enim qui prophetat, quam qui loquitur lingua, nisi interpretetur. Quia si interpretari poterit, non erit minor; quia Ecclesiam aedificat: hoc enim majus est, quod omnibus prodest.
PL 17, 254B「預言する者は、異言で語る者より大きい。解き明かさない限りは」。解き明かすことができるなら、劣ることはない。教会を造り上げるからである。皆の益となることこそ、より大きいからである。
Hic enim per donum Dei linguis loquitur, qui etiam interpretatur, sicut et illi duodecim in Actibus apostolorum (Act. II, 4) .
PL 17, 254B神の賜物によって異言で語る者とは、解き明かしもする者のことである。使徒言行録の十二人の者たちもそうであった(使徒言行録2:4)。
(Vers. 6.) Nunc autem, fratres, si venero ad vos linguis loquens, quid vobis prodero, nisi loquar vobis aut in revelatione, aut in notitia, aut in prophetia, aut in doctrina? Haec omnia unum significant; docere enim nemo poterit, nisi intelligatur.
PL 17, 254C(第6節)「兄弟たちよ、今、もし私が異言で語りながら汝らのもとに行ったなら、啓示か、知見か、預言か、教えによって汝らに語るのでない限り、汝らに何の益をもたらすだろうか」。これらはすべて一つのことを意味する。理解されなければ、誰も教えることができないからである。
(Vers. 7, 8.) Tamen quae sine anima sunt vocem dantia, sive tibia, sive cithara, si distinctionem sonitus non dederunt, quomodo cognoscetur quod per tibiam canitur, aut quod citharizatur? Etenim si incertam vocem tuba dederit, quis se parabit ad praelium?
PL 17, 254C(第7・8節)「それでも、魂の無いもので音を出すものは、笛であれ竪琴であれ、音の区別を与えないなら、笛で奏でられるもの、あるいは竪琴で弾かれるものは、どうして知られようか。実に、ラッパが定かでない音を出すなら、誰が戦いの備えをするだろうか」。
Quoniam exempla facilius suadent quam verba, exemplis commendat per quae facile assequantur non debere illos in Ecclesia loqui linguis, qui interpretari non possunt. Ut quid enim loquatur, quem nemo intelligit?
PL 17, 254C例は言葉よりもたやすく説得するので、彼は例によって、解き明かせない者は教会で異言で語るべきでないことを、彼らが容易に悟るよう勧めている。誰にも理解されない者が、何のために語るのか。
(Vers. 9.) Ita et vos per linguam nisi significantem sermonem dederitis, quomodo scietur quid loquimini? Eritis enim in aera loquentes; hoc est, nihil proficientes. Nam multa, ut puta, genera linguarum sunt in hoc mundo, et nihil sine voce.
PL 17, 254C(第9節)「このように汝らも、舌によって意味のある言葉を与えないなら、語っていることがどうして知られようか。汝らは空中に語る者となるだろう」。すなわち、何も進まない者である。「この世にはたとえば多くの種類の言語があり、音声の無いものは何も無い」。
Multa quidem genera sunt linguarum, inquit, sed habent proprias vocum significationes, ut intelligantur.
PL 17, 254D確かに言語の種類は多い、と彼は言う。だが、それぞれ固有の音声の意味を持ち、それによって理解される。
(Vers. 10, 11.) Si ergo nesciero virtutem vocis, ero ei cui loquor, barbarus: et is qui loquitur, mihi barbarus.
PL 17, 254D(第10・11節)「それゆえ私が音声の力を知らなければ、私は語りかけられる者にとって異国の者であり、語る者も私にとって異国の者である」。
Non utique id studendum monet, ut invicem per incognitam linguam barbari sibi videantur: sed quia concordiae res est, his nitendum est; ut per unanimitatem intellectus, communi laetitia glorientur.
PL 17, 254D彼は、知られていない言語によって互いに異国の者に見えるようになることを、追い求めよと勧めているのではない。そうではなく、これは一致に関わる事柄であるから、これに努めるべきであり、理解の一致によって共なる喜びのうちに誇るためである。
(Vers. 12.) Sic et vos, quoniam aemulatores estis spirituum, ad aedificationem Ecclesiae quaerite, ut prophetetis.
PL 17, 255A(第12節)「このように汝らも、霊に熱心な者であるから、教会の造り上げのために、汝らが預言するよう求めよ」。
Quia prodest Scripturas explanare (nam incitatur et gaudet animus, quando aliquid de Scripturis percipit: et quantum propensior in hac parte fit, tantum deserit vitia), proterea ad hanc partem studium monet applicandum.
PL 17, 255A聖書を解き明かすことは益になるので(聖書から何かを悟るとき、心は奮い立ち喜ぶ。この方面に傾くほど、悪徳を捨てるからである)、彼は熱意をこの方面に向けるよう勧める〔底本は proterea。propterea と読む〕。
(Vers. 13.) Ideo qui loquitur lingua, oret ut interpretetur. Eum qui linguis loqui desiderat, monet orare debere, ut accipiat donum interpretandi; ut proficiat caeteris studium ejus.
PL 17, 255A(第13節)「それゆえ異言で語る者は、解き明かせるよう祈れ」。異言で語ることを望む者は、解き明かしの賜物を受けるよう祈るべきだと、彼は勧める。その者の熱意が、他の者たちの益となるためである。
(Vers. 14.) Nam si oravero lingua, spiritus meus orat, mens autem mea sine fructu est. Manifestum est ignorare animum nostrum, si lingua loquatur, quam nescit, sicut adsolent Latini homines Graece cantare, oblectati sono verborum; nescientes tamen quid dicant.
PL 17, 255A(第14節)「もし私が異言で祈るなら、私の霊は祈るが、私の精神は実りが無い」。明らかである。知らない言語で語るなら、我々の心はそれを知らない。ラテン人たちが、言葉の響きを楽しんでギリシア語で歌うのが常であるが、何を言っているのか知らないのと同じである。
Spiritus autem qui datur in baptismo, scit quid oret animus, dum loquitur, aut perorat lingua sibi ignota: mens autem qui est animus, sine fructu est. Quem enim potest habere fructum, qui ignorat quae loquatur?
PL 17, 255B洗礼において与えられる霊は、心が語るとき、あるいは自分に知られない言語で祈り尽くすとき、何を祈っているのかを知っている。だが精神、すなわち心は、実りが無い。何を語っているのか知らない者が、どんな実りを持ち得ようか。
(Vers. 15.) Quid est ergo? Orabo spiritu, orabo et mente: psalmum dicam spiritu, psalmum dicam et mente.
PL 17, 255B(第15節)「ではどうすればよいか。私は霊で祈り、精神でも祈ろう。霊で詩篇を歌い、精神でも詩篇を歌おう」。
Hoc dicit, quia cum quis hac lingua loquitur, quam novit; tam spiritu, quam mente orat; quia non solum spiritus ejus, quem dixi datum in baptismo, scit quid oratur: sed etiam animus simili modo et de psalmo non ignorat.
PL 17, 255Bこれは、自分の知っているこの言語で語るとき、霊でも精神でも祈るということである。洗礼で与えられたと私が言った彼の霊が、何が祈られているかを知るだけでなく、心も同じく、詩篇についても知らないわけではないからである。
(Vers. 16.) Caeterum si benedixeris spiritu; hoc est, si laudem Dei lingua loquaris ignota audientibus: Quis supplet locum idiotae? Quomodo dicit amen, super tuam benedictionem, quia nescit quid dicas.
PL 17, 255C(第16節)「さもなくば、もし汝が霊で祝福するなら」、すなわち、聞く者に知られない言語で神の賛美を語るなら、「誰が素人の場を満たすのか。汝の祝福に対し、その者は汝が何を言っているのか知らないのだから、どうして『アーメン』と言えようか」。
Imperitus enim audiens quod non intelligit, nescit finem orationis, et non respondet, amen, id est verum; ut confirmetur benedictio. Per hos enim impletur confirmatio precis, qui respondent, amen; ut omnia dicta veri testimonio in audientium mentibus confirmentur.
PL 17, 255C未熟な者は、理解しないことを聞くと、祈りの終わりを知らず、「アーメン」、すなわち「真実である」と応えない。祝福はそう応えることで確証されるのに、である。祈りの確証は、「アーメン」と応える者たちによって満たされ、語られたすべてが真実の証しとして、聞く者たちの精神に確証されるのである。
(Vers. 17.) Nam quidem bene gratias agis. De eo dicit, qui cognita sibi loquitur, quia scit quid dicat. Sed alius non aedificatur. Si utique ad aedificandam Ecclesiam convenitis, ea debent dici, quae intelligant audientes.
PL 17, 255C(第17節)「実に汝は確かによく感謝している」。自分に知られたことを語る者について、こう言う。何を言っているかを知っているからである。「だがほかの者は造り上げられない」。もし教会を造り上げるために諸君が集まるのなら、聞く者が理解することが語られなければならない。
Nam quid prodest ut quis lingua loquatur, quam solus scit; ut qui audit, nihil proficiat? Ideo tacere debet in Ecclesia, ut ii loquantur, qui prosint audientibus.
PL 17, 255D自分だけが知る言語で語って、聞く者が何も進歩しないなら、何の益があろうか。それゆえ、その者は教会では黙るべきであり、聞く者の益となる者が語るべきである。
(Vers. 18.) Gratias ago Deo meo, quod omnium vestrum lingua loquor. Quoniam superius linguis loqui donum esse dixit Spiritus sancti, ideo ad Deum refert, quod omnium lingua loqueretur.
PL 17, 255D(第18節)「私は、汝ら皆の舌で語ることを、私の神に感謝する」。彼は先に、異言で語ることは聖なる霊の賜物だと言ったので、皆の舌で語ることを神に帰している〔omnium vestrum lingua は「汝ら皆の言語で」とも取れる〕。
Et ne forte quasi aemulus per invidiam hoc dicere videretur, ostendit se omnium quidem horum loqui linguis, et quia non valde prodest.
PL 17, 255Dそして、あたかも妬む者のように、妬みからこれを言っていると見えるといけないので、彼は、自分がこれらすべての異言で語ること、またそれがあまり益にならないことを示している。
(Vers. 19.) Sed in Ecclesia, inquit, volo quinque verba loqui per Legem, ut et alios aedificem, quam decem millia verborum in lingua. Utilius dicit paucis verbis in apertione sermonis loqui, quod omnes intelligant, quam prolixam orationem habere in obscuro.
PL 17, 256A(第19節)「だが教会では」と彼は言う。「私は、異言で一万の言葉を語るよりも、他の者たちをも造り上げるために、律法を通して五つの言葉を語ることを望む」。彼は、不明瞭なまま長い話をするよりも、少ない言葉で、皆が理解するよう明らかな言い方で語る方がいっそう有益だと言う。
Hi ex Hebraeis erant, qui aliquando syra lingua, plerumque hebraea in tractatibus aut oblationibus utebantur ad commendationem.
PL 17, 256A彼らはヘブライ人の出であり、ときにシリア語、たいていはヘブライ語を、講話や献げ物の際に、自らを推奨するために用いていた。
Gloriabantur enim se dici Hebraeos propter meritum Abrahae, quod idem Apostolus pro nihilo habuit dicens: Mihi autem absit gloriari, nisi in cruce Domini nostri Jesu Christi (Galat. VI, 14) . Hos quidam imitantes, ignota sibi lingua loqui malebant in Ecclesia ad populum, quam sua.
PL 17, 256A彼らは、アブラハムの功績のゆえにヘブライ人と呼ばれることを誇っていた。同じ使徒はこれを無に等しいものとし、こう言う。「私には、我々の主イエス・キリストの十字架以外に、誇ることは決してあってはならない」(ガラテヤ6:14)。ある者たちはこの人々を真似て、教会で民に向かい、自分の言語ではなく、自分に知られない言語で語る方を好んだ。
(Vers. 20.) Fratres, nolite pueri effici sensibus: sed malitia parvuli estote; ut sensibus perfecti sitis.
PL 17, 256B(第20節)「兄弟たちよ、思いにおいて子どもになるな。悪意においては幼子であれ。思いにおいて完全な者となるためである」。
Perfectos illos vult esse, ut sciant quid ad instructionem Ecclesiae sit necessarium; ut recedentes a malitia et erroribus, iis studerent, quae proficerent ad utilitatem fratrum. Hic est enim sensu perfectus, qui id agit, ut prosit alicui, maxime fratri.
PL 17, 256B彼は彼らが完全であることを望む。教会の教育にとって何が必要かを知り、悪意と誤りから退いて、兄弟たちの益となることに励むためである。実に思いにおいて完全な者とは、誰かに、とりわけ兄弟に益を与えようと努める者である。
(Vers. 21.) In Lege enim scriptum est: Quia in aliis linguis, et in labiis aliis loquar populo huic, et nec sic me audient, dicit Dominus (Esai. XXVIII, 11) . Hoc Dominus de his dixit, quos praesciit nec Salvatori credituros.
PL 17, 256B(第21節)「実に律法に書かれている。『私は他の舌で、また他の唇で、この民に語る。それでも彼らは私に聞かない、と主は言う』」(イザヤ28:11)。主はこのことを、救い主をも信じないであろうと予知した者たちについて言った。
In aliis enim linguis et in aliis labiis loqui, novum Testamentum est praedicare, sicut dicit Hieremias propheta: Ecce venient dies, dicit Dominus, et consummabo domui Israel et domui Juda Testamentum novum, non secundum quod disposui patribus illorum (Jerem. XXXI, 31) : hoc est immutata ratione aliter loqui, quam se legis veteris verba habeant; dum audiunt sabbatum solvi, neomenias evacuari, circumcisionem cessare, sacrificia immutari, escas dudum prohibitas licere edere, Christum Deum de Deo praedicari: hoc est aliis linguis, et aliis labiis loqui; et nec sic perfidi Deum obaudire voluerunt.
PL 17, 256B他の舌で、他の唇で語るとは、新しい契約を宣べ伝えることである。預言者エレミヤが言うとおりである。「見よ、日が来る、と主は言う。私はイスラエルの家とユダの家に、新しい契約を成し遂げる。私が彼らの父祖たちに定めたものとは異なる」(エレミヤ31:31)。すなわち、道理が改められて、古い律法の言葉が示すところとは別の仕方で語ることである。安息日が解かれ、新月の祭りが廃れ、割礼がやみ、いけにえが改められ、先に禁じられた食物を食べることが許され、神からの神であるキリストが宣べ伝えられるのを、彼らが聞くときがそうである。これが他の舌で、他の唇で語ることである。それでも背信の者たちは、神に聞き従おうとしなかった。
Potest et sic intelligi, ut quia multi Judaeorum malevoli erant, et propterea dignum non erat his in revelatione loqui Evangelium, in parabolis loqueretur ad eos: et intelligentes ideo sibi non revelari, quia mali erant, nec sic se corrigerent; ut merentes se facerent per explanationem audire verba Dei.
PL 17, 256C次のようにも解し得る。ユダヤ人の多くは悪意を抱いていたので、彼らに福音を啓示によって語るのはふさわしくなく、たとえによって彼らに語った。彼らは、自分たちが悪かったからこそ啓示されないのだと悟りながら、それでも自ら改めず、神の言葉を解き明かしによって聞くに値する者となろうとしなかった。
Unde dicunt discipuli ad Dominum: Domine, quare in parabolis loqueris illis (Matth. XIII, 10) ?
PL 17, 256Cそこで弟子たちは主に言う。「主よ、なぜ彼らにたとえで語るのか」(マタイ13:10)。
Et Dominus: Quia vobis datum est, inquit, nosse mysterium regni Dei, illis autem non; ut videntes non videant, et audientes non intelligant (Ibid., 11) ; ne indigni salutem perciperent, quod animadvertentes pro meritis suis factum, nec sic conversi Deo satisfacere voluerunt.
PL 17, 256Dそして主は言う。「汝らには、神の国の奥義を知ることが与えられているが、彼らには与えられていない。見ても見ず、聞いても理解しないためである」(マタイ13:11)。それは、価しない者たちが救いを受けないためである。彼らは、これが自らの功績に応じて起こったことに気づきながら、それでも神に立ち返って償おうとしなかった。
(Vers. 22.) Itaque linguae in signum sunt. Hoc est, velamine incognitae linguae obscurati sunt sermones Dei, ne videantur a perfidis, ut cum audiuntur incognitae linguae, signum sit quia propter perfidiam factum est, ne audiens intelligat.
PL 17, 256D(第22節)「したがって異言はしるしのためにある」。すなわち、神の言葉は、知られない言語の覆いによって、背信の者たちに見られないよう暗くされている。知られない言語が聞かれるとき、それが背信のゆえに、聞く者が理解しないように起こったことのしるしとなるためである。
Non utique iis qui credunt, sed non credentibus: hoc est quod dixit, quia ad occultandos sensus incredulis proficiunt linguae. Prophetia autem non incredulis, sed iis qui credunt.
PL 17, 257A「信じる者たちにではなく、信じない者たちに」。つまり彼が言ったのは、異言は不信仰の者たちに意味を隠すのに役立つ、ということである。「預言は不信仰の者にではなく、信じる者たちにある」。
Hoc est, non competit fidelibus audire linguas, quas non intelligant; sed infidelibus, qui non sunt digni intelligere, sicut dicit Esaias propheta: Vade et dic populo huic: Aure audietis, et non intelligetis, etc.
PL 17, 257Aすなわち、信じる者たちが理解しない異言を聞くのはふさわしくない。それは、理解するに値しない不信仰の者たちにふさわしい。預言者イザヤが言うとおりである。「行って、この民に言え。『汝らは耳で聞くが、理解しない』」云々。
(Vers. 23.) Si convenerit universa Ecclesia in unum, et loquantur omnes linguis, introeant autem infideles et idiotae; nonne dicent quia insanitis?
PL 17, 257A(第23節)「もし教会全体がひとつに集まり、皆が異言で語り、そこへ信仰のない者や素人が入ってきたなら、彼らは、汝らは狂っていると言わないだろうか」。
Manifestum est quia si omnes diversis linguis loquantur, tumultus fit quidam inconditus populi, quasi phrenesin patientis.
PL 17, 257A明らかである。皆が異なる異言で語るなら、錯乱を患う者のような、民の無秩序な騒ぎが起こる。
(Vers. 24, 25.) Si autem omnes prophetent, intret autem aliquis infidelis, vel idiota; increpatur ab omnibus, redarguitur ab omnibus, occulta cordis ejus manifesta fiunt: et tunc cadens in faciem, adorabit Deum, pronuntians quod vere in vobis Deus sit.
PL 17, 257A(第24・25節)「しかし皆が預言し、そこへ信仰のない者や素人が入ってくるなら、その者は皆に叱責され、皆に論駁され、その心の隠れた事柄が明らかにされる。そのとき顔を伏せてひれ伏し、神を拝し、まことに汝らのうちに神がいると宣言するだろう」。
Cum enim intelligit et intelligitur, audiens laudari Deum, et adorari Christum, pervidet veram esse et venerandam religionem, in qua nihil fucatum, nihil in tenebris videt geri, sicut apud paganos, quibus velantur oculi; ne quae sacra vocant perspicientes, variis se vanitatibus cernant illudi.
PL 17, 257Bその者は、理解し、また理解されるとき、神が賛美され、キリストが拝されるのを聞いて、これが真実で敬うべき宗教であると見抜く。そこには、偽り飾られたものも、闇の中で行われるものも見えない。異教徒たちのもとでは、そうではなく目が覆われている。彼らが聖なる儀式と呼ぶものをはっきり見て、さまざまな空しさにもてあそばれていると悟ることのないようにするためである。
Omnis enim impostura tenebras petit, et falsa pro veris ostendit; ideo apud nos nihil astute, nihil sub velamine: sed simpliciter unus laudatur Deus, ex quo sunt omnia, et unus Dominus Jesus, per quem omnia (I Cor. VIII, 6) .
PL 17, 257Bあらゆる欺瞞は闇を求め、偽りを真として示す。それゆえ我々のもとには、悪賢いことも、覆いの下のことも何も無い。ただ素直に、唯一の神、万物がそこから出る神と、唯一の主イエス、万物がそれによる主が賛美される(一コリント8:6)。
Si enim nullus sit, qui intelligat, aut a quo ipse discutiatur, potest dicere seductionem esse quamdam et vanitatem, quae ideo linguis canitur, quia pudoris est, si reveletur.
PL 17, 257Bもし理解する者も、自分が吟味される相手もいないなら、その者は、これは一種の惑わしであり空しさだと言い得る。それが異言で歌われるのは、明らかにされれば恥となるからだと。
(Vers. 26.) Quid est igitur fratres? Cum convenitis, unusquisque vestrum canticum habet: id est, laudem Dei per canticum eloquitur. Doctrinam habet: hoc est, sensuum per spiritalem prudentiam habet expositionem.
PL 17, 257C(第26節)「ではどうなのか、兄弟たちよ。汝らが集まるとき、汝らの各人は歌を持っている」。すなわち、歌によって神の賛美を語る。「教えを持っている」。すなわち、霊的な思慮によって、意味の解説を持っているということである。
Revelationem habet: id est, subest ei prophetia occultorum, quae ad omnium mentem perveniat, favente Spiritu sancto Linguam habet; ut eos qui lingua loqui poterant, non contristaret, permisit eos loqui linguis: ita tamen, ut interpretatio sequeretur.
PL 17, 257C「啓示を持っている」。すなわち、隠された事柄の預言が彼に具わっており、聖なる霊が助けて、それが皆の精神に届くということである。「異言を持っている」。使徒は、異言で語り得た者たちを悲しませないために、彼らが異言で語ることを許した。ただし、解き明かしが続くという条件で。
Ideo ait: Interpretationem habet; ut si interpres adesset, daretur locus loquendi linguis.
PL 17, 257Cそれゆえ彼は言う。「解き明かしを持っている」。解き明かす者がいれば、異言で語る場が与えられるということである。
Omnia ad aedificationem fiant. Conclusio haec est, ut nihil incassum in Ecclesia geratur, hocque elaborandum magis, ut et imperiti proficiant; ne quid sit corporis per imperitiam tenebrosum.
PL 17, 257C「すべては造り上げのためになされよ」。結論は次のとおりである。教会では何事も無駄に行われてはならず、未熟な者たちが進歩するよう、いっそうこれに力を尽くすべきである。体のどこにも、未熟ゆえの暗がりが無いようにするためである。
Idcirco omnes paratos vult convenire diversis donis spiritalibus; ut ipsa aviditate animi vigilantes, invicem se exhortantes, meliora dona aemularentur, ad illuminationem fratrum.
PL 17, 257Dそれゆえ彼は、皆がさまざまな霊的な賜物を備えて集まることを望む。心の熱望そのものによって目覚め、互いに勧め合い、より善い賜物を熱心に求めて、兄弟たちを照らすためである。
(Vers. 27.) Si lingua quis loquitur, per duos, aut ut multum, tres; et particulatim ut unus interpretetur. Hoc est, duo aut tres non plus linguis loquantur: sed singuli, non simul omnes; ne insanire viderentur.
PL 17, 257D(第27節)「もし誰かが異言で語るなら、二人、多くても三人で。順番に、一人が解き明かすように」。すなわち、二人か三人が、それ以上でなく異言で語り、それも一人ずつであって、皆が同時にではない。狂っているように見えないためである。
Ideo, ergo ut multum, tres, ne occuparent diem linguis loquentes, et interpretes illorum; et non haberent prophetae tempus Scripturas disserendi, qui sunt totius Ecclesiae illuminatores.
PL 17, 258Aそれゆえ「多くても三人」なのである。異言で語る者たちとその解き明かす者たちが日を占めてしまい、教会全体を照らす者である預言者たちが、聖書を論じる時間を持てなくなることのないようにするためである。
(Vers. 28.) Quod si non fuerit interpres, taceat in Ecclesia: sibi autem loquatur et Deo; hoc est, intra se tacite oret, aut loquatur Deo, qui audit muta omnia; in Ecclesia enim ille debet loqui, qui omnibus prosit.
PL 17, 258A(第28節)「だが解き明かす者がいないなら、教会では黙っているように。自分自身と神に語るように」。すなわち、心の内で黙して祈り、あるいは、あらゆる沈黙を聞く神に語れということである。教会では、皆の益となる者が語るべきだからである。
(Vers. 29.) Prophetae autem duo vel tres loquantur, et alii examinent, vel interrogent. Ipsum modum tenuit dicendo: Duo vel tres loquantur; singuli autem, sicut supra.
PL 17, 258A(第29節)「預言者は二人か三人が語り、他の者たちは吟味し、あるいは問うように」。彼は「二人か三人が語れ」と言って、先と同じ限度を保った。ただし、一人ずつである。
Caeteros autem interrogare permisit de iis, quae forte in ambiguum veniunt, aut quae assequi aliquis non potest; qui diversa sunt ingenia, ut disputatione planiore dilucidentur.
PL 17, 258A他の者たちには、たまたまあいまいになった事柄や、誰かが理解し得ない事柄について、質問することを許した。才能は人によってさまざまだからである〔底本は qui。quia と読む〕。それらがより平明な論議によって明らかにされるためである。
(Vers. 30.) Quod si alii revelatum fuerit sedenti, prior taceat: id est, permittat potior inferiori, ut si potest dicat: nec aegre ferat; quia potest et illi dari donum, ut dicat, cum videtur inferior, quod potiori concessum non est.
PL 17, 258B(第30節)「だが、座っている別の者に啓示が与えられたなら、先の者は黙れ」。すなわち、より優れた者はより劣った者に許し、語れるなら語らせよということである。それを不快に思ってはならない。劣って見える者にも、優れた者には許されなかったことを語るための賜物が与えられうるからである。
Sicut enim totum uni concedi non potest, licet potiori; ita et non potest alicui, quamvis inferiori, nihil impertiri; ut nemo sit vacuus a gratia Dei.
PL 17, 258B実に、全部が一人に許されることはありえない、たとえ優れた者であっても。それと同じく、たとえ劣った者であっても、誰にも何も分け与えられないということもありえない。こうして、神の恩寵に欠けた者は誰もいないことになる。
(Vers. 31.) Potestis enim per singulos prophetare; ut omnes discant, et omnes exhortentur.
PL 17, 258B(第31節)「実に汝らは、一人ずつ預言することができる。皆が学び、皆が励まされるためである」。
Haec traditio Synagogae est, quam nos vult sectari; quia christianis quidem scribit, sed ex gentibus factis, non ex Judaeis; ut sedentes disputent, seniores dignitate in cathedris, sequentes in subselliis, novissimi in pavimento super mattas.
PL 17, 258Bこれは会堂の伝統であり、使徒は我々にそれに従わせようとしている。キリスト教徒に書き送ってはいるが、ユダヤ人ではなく異邦人からキリスト教徒となった者たちに宛てているからである。座って論じ合うようにということで、位の高い年長者は椅子に、それに続く者は低い腰掛けに、いちばん後の者は床の上のむしろに座る。
Quibus si revelatum fuerit, dandum locum dicendi praecipit, nec despiciendos; quia membra corporis sunt.
PL 17, 258C彼らに啓示が与えられたなら、語る場を与えよと命じ、彼らを軽んじてはならないとする。彼らも体の部分だからである。
(Vers. 32.) Et spiritus prophetarum prophetis subjectus est. Quia enim unus atque idem Spiritus est, qui tam prophetis futura dicentibus, quam iis qui revelant Scripturas, infundit se pro ratione et qualitate causarum; idcirco dixit: Subjectus est prophetis; ut ingenia accenderet hac spe, quod Spiritus conatus bonos adjuvet.
PL 17, 258C(第32節)「そして預言者たちの霊は預言者たちに服している」。実に、未来のことを語る預言者たちにも、聖書を明らかにする者たちにも、一つの同じ霊が、事柄の理と性質に応じて自らを注ぐのだから、彼は「預言者たちに服している」と言ったのである。霊が善い企てを助けるというこの望みによって、才能に火をつけるためである。
Desiderio enim optimo ad Dei res enarrandas subvenit: ut impleat boni propositi voluntatem.
PL 17, 258C実に霊は、神の事柄を語るという最善の願いに力を貸し、善い志の意志を成就させる。
Nam et de Salvatore idem dictum est: Bibebant autem de spiritali sequente petra, petra autem erat Christus (I Cor. X, 4) : hoc est, et subjectum esse, quod et sequi; sequebatur enim, ut humanis suffragiis deficientibus, adesset ad auxilium tribuendum.
PL 17, 258C救い主についても同じことが言われている。「彼らは、従って来る霊的な岩から飲んでいた。その岩はキリストであった」(一コリント10:4)。すなわち、服しているとは従っていることでもある。人の助けが尽きるとき、助けを与えるためにそばにいるべく、彼は従って来たからである。
Ita et Spiritus subjectus dicitur, ut conatus bonos adjuvet, cum suggerit; subjectus enim videtur, qui coepta alterius perficit.
PL 17, 258D同じく霊も、示唆するときに善い企てを助けるのだから「服している」と言われる。他者の始めたことを成し遂げる者は、服しているように見えるからである。
(Vers. 33.) Non est enim dissensionis auctor, sed pacis. Quia ergo pacis auctor est, dicente Salvatore: Pacem meam do vobis, pacem relinquo vobis (Joan. XIV, 17) ; nemo alterum non sinat dicere, neque debebit dicenti, studio contradicendi, resistere; ne discordia fiat in corpore.
PL 17, 258D(第33節)「実に彼は、分裂の創始者ではなく、平和の創始者である」。したがって彼が平和の創始者であり、救い主が「私は私の平和を汝らに与える、私は平和を汝らに残す」(ヨハネ14:17)〔引かれた句はヨハネ14:27にある〕と言うとおりなのだから、誰も他人に語らせまいとしてはならず、語る者に、反論したい熱意から逆らうべきでもない。体の中に不和が生じないためである。
Qui enim in pace vocantur, patientiae debent studere; ne pacis jura solvantur. Sicut in omnibus Ecclesiis sanctorum doceo. Hoc dicto hortatur illos; ut quae praecepit faciant; quando similiter se Ecclesiis sanctorum praedicare testatur.
PL 17, 258D実に平和のうちに召された者たちは、忍耐に努めねばならない。平和の掟が解かれないためである。「聖なる者たちのすべての教会で私が教えているとおりである」。この言葉で彼は、命じたことを行うよう彼らを促している。聖なる者たちの諸教会でも同じように宣べ伝えていると証言しているからである。
(Vers. 34.) Mulieres vestrae in Ecclesia taceant. Nunc tradit quod praetermiserat; superius enim vetari mulieres in Ecclesia praecepit, modo ut quietae sint et verecundae ostendit: ut operae pretium sit, quia velantur (I Cor. XI, 5) .
PL 17, 259A(第34節)「汝らの女たちは教会で黙っておれ」。ここで彼は、先に省いたことを伝える。先には、女たちが教会で〔語ることを〕禁じられるよう命じたが〔この語は影印で行をまたぎ、次の行の頭の字が欠けていて、vetari(禁じられる)か velari(覆われる)か決まらない。vetari と取り、何を禁じるかを言わないので、第11章の注解で女は教会で語る権能を持たないと言うことから「語ることを」と補った。後の「覆われている」と引照(一コリント11:5)からは、velari とも読める〕、今は、静かで慎み深くあるよう示している。女たちが覆われていることが甲斐のあるものとなるためである(一コリント11:5)〔ut operae pretium sit の係りは定かでない。覆われていることに見合うように、と取った〕。
Si enim imago Dei vir est, non femina, et viro subjecta est lege naturae; quanto magis in Ecclesia debent esse subjectae propter reverentiam ejus, qui illius legatus est, qui etiam viri caput est!
PL 17, 259A実に、神の像は男であって女ではなく、女は自然の法によって男に服しているのなら、男の頭でもある者〔キリスト〕の使節である者への敬意のゆえに〔ejus と illius の指す者は定かでない。第11章の注解が「司教への敬意のために…司教はキリストの立場を担う」と言うので、ejus を司教、illius をキリストと取った〕、教会ではどれほどいっそう服していなければならないことか。
Non enim permittitur illis loqui, sed esse in silentio, sicut et Lex dicit. Quid dicit Lex? Ad virum tuum conversio tua, et ipse tui dominabitur. (Gen. III, 16) .
PL 17, 259A実に、彼女たちには語ることが許されておらず、沈黙しているようにとされている。律法も言うとおりである。律法は何と言うのか。「汝の向き直りは汝の夫へと向かい、彼が汝を支配する」(創世記3:16)。
Haec lex specialis est; hinc Sara dominum vocabat Abraham virum suum: ac per hoc in silentio jubentur esse; ne supradictae legis sententia infirmetur, cujus memor Sara, viro suo erat subjecta, sicut dictum est (Gen. II, 24) .
PL 17, 259Aこの法は特別なものである。ここから、サラはアブラハムを、自分の夫として主と呼んだ。このゆえに、彼女たちは沈黙しているよう命じられる。前述の法の定めが弱められないためである。サラはそれを心に留め、言われているとおり(創世記2:24)、自分の夫に服していた〔引かれた創世記2:24は「二人は一つの肉となる」で、服従を言う句ではない。次の節の「一つの肉」に係るか〕。
Quamvis una caro sit, sed duabus ex causis jubetur esse subjecta; quia et ex viro est, et per ipsam intravit peccatum.
PL 17, 259B彼女は〔夫と〕一つの肉であるとはいえ、二つの理由から服するよう命じられている。男から出たからであり、また彼女を通して罪が入ったからである。
(Vers. 35.) Si quid autem discere volunt, domi viros suos interrogent; turpe est enim mulieribus in Ecclesia loqui.
PL 17, 259B(第35節)「何か学びたいなら、家で自分の夫に尋ねよ。実に、女が教会で語るのは恥ずべきことだからである」。
Turpe est, quia contra disciplinam est, ut in domo Dei, qui eas subjectas viris suis esse praecepit, de Lege loqui praesumant; cum sciant illic viros habere primatum, et sibi magis competere, ut in domo Dei precibus vacent, linguam retinentes: et aures aperiant; ut audiant quomodo misericordia Dei mortem vicit per Christum, quae per eas regnavit.
PL 17, 259B恥ずべきであるとは、規律に反するからである。女たちを自分の夫に服させよと命じた神の家で、彼女たちが律法について語ろうとするのは。彼女たちは、そこでは男が首位を持つこと、そして神の家では、舌を抑えて祈りに専念し、耳を開いて、神の慈しみが、彼女たちを通して支配した死にキリストを通していかに打ち勝ったかを聞くほうが、自分たちにふさわしいことを知っているはずなのにである。
Nam si audeant in Ecclesia loqui, dedecus est; quia idcirco velantur, ut humiliatae appareant: illae autem se inverecundas ostendunt, quod et viris opprobrium est; in mulierum enim insolentia etiam mariti notantur.
PL 17, 259B実に、もし彼女たちが教会であえて語るなら、それは不名誉である。覆われているのは、へりくだった者と見えるためであるのに、彼女たちは自らを恥知らずと示しているからである。それは男たちにとっても恥辱である。女たちの傲慢においては、夫たちまでが咎められるのである。
(Vers. 36.) An a vobis verbum Dei profectum est, aut in vos solus devenit? Arguentis verba sunt; sic enim inflati erant, quasi ipsis promissa fuisset haec salus; et exemplo eorum ceterae gentes vocarentur ad fidem, aut non essent aliqui, qui possent suscipere gratiam Dei, apostolis praedicantibus.
PL 17, 259C(第36節)「それとも神の言葉は汝らから出たのか、あるいは汝らのところにだけ届いたのか」。これは咎める者の言葉である。実に彼らは、あたかもこの救いが自分たちに約束されていたかのように、また、彼らの手本によってほかの異邦人が信仰へと召されるかのように、さもなければ、使徒たちが宣べ伝えても神の恩寵を受け入れうる者は誰もいないかのように、思い上がっていたのである。
Sic enim se jactabant quasi beneficium darent magis quam acciperent, accedentes ad fidem; unde dicit: Aut in vos solos devenit verbum Dei.
PL 17, 259C実に彼らは、信仰に近づきながら、受けるよりもむしろ恩恵を与えているかのように誇っていた。それで彼は言う。「あるいは神の言葉は汝らだけに届いたのか」。
Omnis enim qui vult aliquid emere, quod scit ab aliquibus non requiri, cum quodam fastidio accedit ad emptionem, quasi beneficium praestiturus vendenti.
PL 17, 259C何かを買おうとする者は誰でも、それが誰にも求められていないと知っているなら、売る者に恩恵を施そうとするかのように、ある種の尊大さをもって購入に近づくものである。
Ideo hoc Apostolus arguit in Corinthiis, qui tales se praebebant elatione vanitatis; quasi si ipsi non obedirent verbis fidei, nemo esset qui crederet, sicut dicit Judaeis: Vobis primum oportebat loqui verba vitae hujus: sed quia repulistis ea, indignos vos facientes aeternae vitae, ecce convertimur nos ad gentes (Act. XIII, 46) .
PL 17, 259Dそれゆえ使徒は、虚しい思い上がりでそのように振る舞うコリントの人々を、このことで咎める。あたかも、自分たちが信仰の言葉に従わないなら、信じる者は誰もいなくなるかのようである。ユダヤ人に言うとおりである。「まず汝らにこの生命の言葉を語るべきであった。だが汝らはそれを退け、自らを永遠の生命にふさわしくない者としたので、見よ、我々は異邦人へと向かう」(使徒言行録13:46)。
(Vers. 37.) Si quis existimatur propheta esse, aut spiritalis, cognoscat quae scribo vobis, quia Domini sunt mandata. Hoc dicens tangit supra memoratos falsos apostolos, a quibus fuerant depravati, qui pro desideriis hominum non divina, sed terrena docebant.
PL 17, 259D(第37節)「もし誰かが預言者または霊的な者と思われているなら、私が汝らに書くことが主の命令であると認めよ」。これを言って彼は、先に述べた偽使徒たちに触れている。コリントの人々は彼らによって堕落させられていた。偽使徒たちは、人々の欲望に合わせて、神のことではなく地上のことを教えていたのである。
Ideo hic nihil suum tradere se dicit, sed Domini; ut quibus suadet, Deo acquisiti non hominibus videantur: qua fiducia et constanter praedicat, liberam habens conscientiam; quia non hominibus placere vult, sed Deo. Unde peccatoribus non blanditur, ut crescant: sed admonet, ut desinant.
PL 17, 260Aそれゆえここで彼は、自分のものは何も伝えず、主のものを伝えると言う。説得する相手が、人々にではなく神に獲得された者と見えるためである。この確信をもって、彼は自由な良心を持って堅く宣べ伝える。人々に喜ばれようとはせず、神に喜ばれようとするからである。それゆえ罪人たちには、彼らが増長するようにへつらうことはせず、やめるよう戒める。
(Vers. 38.) Si quis autem ignorat, ignorabitur. Recte, quia qui nescit Domini esse, quae loquitur Apostolus, et ipse a Domino ignorabitur in die judicii, dicente Domino: Amen dico vobis, nescio vos. (Matth. XXV, 12) .
PL 17, 260A(第38節)「しかし誰かが知らないなら、その者は知られないであろう」。正しい。使徒が語ることが主のものであると知らない者は、裁きの日に、その者自身も主から知られないであろうからである。主が「アーメン、私は汝らに言う、私は汝らを知らない」(マタイ25:12)と言うとおりである。
(Vers. 39.) Propter quod, fratres, aemulationem habete prophetandi. Quamvis arguat hos, et in multis reprehendat et corripiat, eo quod recesserant a traditione ejus; tamen fratres eos vocat, quia dicit Esaias ad plebem Domini: Dicite iis qui non recte ambulant in viis meis: Fratres nostri estis vos (Esai. LXVI, 5) .
PL 17, 260A(第39節)「それゆえ、兄弟たちよ、預言することへの熱心を持て」。彼は彼らを咎め、多くの点で非難し叱責している。彼らが彼の伝えたことから離れたからである。それでも彼らを兄弟と呼ぶ。イザヤが主の民に言うからである。「私の道を正しく歩まない者たちに言え。『汝らは我々の兄弟である』」(イザヤ66:5)。
Ut ergo consolaretur istos post correptiones, fratres illos vocat; et ad aemulationem prophetiae hortatur, ut assidua disputatione et explanatione legis divinae fierent instructiores; ut possent discere perversas esse pseudoapostolorum praedicationes.
PL 17, 260Bそれゆえ、叱責のあとで彼らを慰めようとして、彼らを兄弟と呼び、預言への熱心へと励ましている。絶え間ない討論と神の法の解説によって、いっそうよく教えられた者となり、偽使徒たちの宣教が曲がったものであると学びうるようになるためである。
Et loqui linguis nolite prohibere. Et hoc propter charitatem, ut qui possunt loqui linguis, si interpres fuerit praesens, non vetentur, ne fiat dissensio.
PL 17, 260B「そして異言で語ることを禁じるな」。これも愛のゆえである。異言で語ることができる者は、解き明かす者がそばにいるなら禁じられてはならない。分裂が生じないためである。
(Vers. 40.) Omnia autem honeste et secundum ordinem fiant; hoc est, secundum ordinem supradictum. Honeste autem illud fit, quod cum pace et disciplina fit.
PL 17, 260B(第40節)「すべてのことは、品位をもって、秩序に従って行われよ」。すなわち、先に述べた秩序に従ってである。品位をもって行われるとは、平和と規律をもって行われることである。
Caput XV
第XV章PL 17, 260C(Vers. 1, 2.) Notum autem vobis facio, fratres, quia Evangelium quod praedicavi vobis, quod et accepistis, in quo et statis, per quod et salvi efficiemini, quod et sermone annuntiavi vobis, debetis tenere; nisi forte sine causa credidistis.
PL 17, 260C(第1・2節)「兄弟たちよ、私は汝らに知らせる。私が汝らに宣べ伝えた福音、汝らが受け入れ、その中に立っており、それによって救われるようになる福音、また私が言葉で汝らに告げ知らせた福音を、汝らは保たねばならない。もし汝らがいたずらに信じたのでなければ」。
Ostendit illis quia si in hac causa quae subjecta est, a traditione ejus seducti sunt, perdiderunt quod crediderunt; omnis enim spes credentium in hoc sensu est; quia mortui resurgent.
PL 17, 260C彼は彼らに示す。下に続くこの問題において、もし彼の伝承から惑わされたなら、信じたものを失ったのだということである。信じる者たちのすべての望みは、この思い、すなわち死者は復活するという思いにかかっているからである。
Quod autem dicit: In quo et statis, his dicit, qui firmi erant in fide traditionis hujus; promiscuis enim loquitur, ut et ii qui in fide sunt, gaudeant: et qui nutant, corripi se doleant, et corrigantur.
PL 17, 260C彼が「その中に汝らは立っている」と言うのは、この伝承の信仰において堅固であった者たちに言っているのである。彼は入り混じった人々に語っており、信仰にある者は喜び、揺らぐ者は叱責されたことを悲しんで正されるようにである。
(Vers. 3.) Tradidi enim vobis in primis, quoniam Christus mortuus est pro peccatis nostris secundum Scripturas. Scripturas Testamenti veteris memorat quae futuram passionem Domini cecinerunt.
PL 17, 260C(第3節)「実に私は、まず第一に汝らに伝えた。キリストは聖書に従って、我々の罪のために死んだ」。「聖書」とは、主の将来の受難を預言した旧約の書を言っている。
Dicit enim Esaias propheta: Ut ovis ad immolandum ductus est (Isai. LIII, 7) . Et inter caetera: Quoniam tolletur a terra vita ejus, ab iniquitatibus populi mei ductus est ad mortem (Ibid., 8) : haec in Christo reperta noscuntur.
PL 17, 260D実に預言者イザヤは言う。「屠られる羊のように引かれて行った」(イザヤ53:7)。また他の言葉の中で言う。「その生命は地から取り去られ、私の民の不法のゆえに死へと引かれて行った」(イザヤ53:8)。これらがキリストに見いだされることは知られている。
Sed quia praeteriti temporis significatio videtur, non est adversum; quia apud Deum, qui omnium praescius est, nihil futurum est; ideo sic dicit quod futurum est nobis, quasi factum sit.
PL 17, 260Dただし、過去の時の表示と見えるが、それは差し支えない。すべてを予知する神のもとでは、未来のものは何もないからである。それゆえ彼は、我々にとって未来のことを、すでに成ったかのように言っている。
Nam in Apocalypsi Joannis apostoli dicitur: Agnus qui occisus est a constitutione mundi (Apoc. XIII, 8) . Quia enim aliter non fiet, quam scit Deus, factum dicitur; nobis enim fit, non Deo, quia apud Deum nihil est, quod futurum dicatur.
PL 17, 261A実に使徒ヨハネの黙示録には言われている。「世の創設から屠られた子羊」(黙示録13:8)。神が知るとおりにしか成らないのだから、成ったと言われるのである。それは我々にとって成るのであって、神にとってではない。神のもとには、未来と言われるものは何もないからである。
Et in Psalmo ait: Dominus regnavit a ligno (Psal. XCV, 10) . Et Moyses de cruce ejus ita significavit, dicens: Tunc videbitis vitam vestram pendentem ante oculos vestros, et non credetis (Deut. XXVIII, 66) .
PL 17, 261Aまた詩篇で言う。「主は木から支配した」(詩篇95:10)。またモーセは、その十字架についてこのように示した。「そのとき汝らは、汝らの生命が汝らの目の前に懸かっているのを見るが、信じないであろう」(申命記28:66)。
Idcirco enim in eadem causa et futuri temporis aliquando significantia ponitur; ne a perversis non de Christo dictum defenderetur, si totum quasi praeteritum significaret.
PL 17, 261Aそれゆえ、同じ事柄の中に、ときに未来の時の表示が置かれるのである。すべてを過去のことのように示すと、曲がった者たちによって、キリストについて言われたものではないと主張されかねないからである。
(Vers. 4.) Et quia sepultus est. Nulli dubium mortuum sepultum esse, sicut dicit Esaias propheta: Et dabo malos pro sepultura ejus (Esai. LIII, 9) .
PL 17, 261A(第4節)「そして葬られたこと」。死んだ者が葬られたことは、誰にも疑いがない。預言者イザヤが「私は悪しき者たちを、彼の葬りのために与える」(イザヤ53:9)と言うとおりである。
Et quia resurrexit tertia die secundum Scripturas. Omnia in fide clausa sunt; ideo sub persona populi resurrectio Domini tertia die futura descripta est.
PL 17, 261B「そして聖書に従って三日目に復活したこと」。すべては信仰のうちに閉ざされている。それゆえ、主の三日目の復活は、民の立場で、将来のこととして記された。
Dicit enim Osee propheta: Post biduum sanos faciet nos, et in tertio die resurgemus, et vivemus in conspectu ejus (Ose. VI, 3) . In Christo enim omnes resurrexisse, sicut in Adam omnes mortuos esse, nemo fidelium denegat.
PL 17, 261B実に預言者ホセアは言う。「二日の後、彼は我々を癒やし、三日目に我々は復活し、彼の前で生きるであろう」(ホセア6:3)。キリストにおいて皆が復活したことは、アダムにおいて皆が死んだことと同じく、信者の誰も否定しない。
Simili modo in psalmo sub persona hominis etiam de Christo significat, dicens: Omnia subjecisti sub pedibus ejus: gloria et honore coronasti eum (Psal. VIII, 8) .
PL 17, 261B同じく詩篇では、人の立場のもとにキリストについても示して言う。「汝はすべてを彼の足の下に服させた。栄光と誉れで彼に冠を授けた」(詩篇8:8)〔引かれた句は詩篇8:6–7にある〕。
(Vers. 5.) Et quia visus est Cephae: id est, Petro. Hoc etiam Cleophae et socio suo dixerunt discipuli, ut in Evangelio κατὰ Λουκᾶν, quod apparuit soli Petro. Postea illis undecim (Luc. XXIV, 34) . Et hoc in Evangelio continetur.
PL 17, 261B(第5節)「そしてケファに現れたこと」、すなわちペトロにである。このことは弟子たちもクレオパとその仲間に言った。ルカによる〔ギリシア語〕福音書にあるとおり、〔主が〕ペトロ一人に現れたということである。「その後、あの十一人に」(ルカ24:34)〔「その後、あの十一人に」は見出し語の続きと取った。刷られた引照は、その前の、ペトロ一人に現れたという句にかかるらしい〕。これも福音書に含まれている。
(Vers. 6.) Deinde apparuit plus quam quingentis fratribus simul. Hoc sua fide loquitur. Ex quibus plures manent usque adhuc, quidam autem dormierunt. De his quibus post resurrectionem apparuit Dominus, tunc multos dicit fuisse in corpore.
PL 17, 261C(第6節)「それから、五百人以上の兄弟たちに一度に現れた」。これを彼は自分の信用にかけて語っている。「その中の多くは今に至るまで生きており、ある者たちは眠った」。主が復活の後に現れた人々のうち、そのとき多くの者が体のうちにあった〔存命であった〕と彼は言う。
(Vers. 7.) Deinde apparuit Jacobo. Singulariter Jacobo apparuit, sicut et Petro: quod ideo puto factum, ut multifaria apparentia fidem resurrectionis firmaret. Postea apostolis omnibus.
PL 17, 261C(第7節)「それからヤコブに現れた」。ヤコブには、ペトロにと同じく、ひとりだけに現れた。これは、多様な現れが復活の信仰を固めるためになされたのだと私は思う。「その後、すべての使徒たちに」。
Iterum omnibus apostolis visus est in monte, ubi constituerat illis Jesus, sicut refert Matthaeus evangelista (Matth. XXVIII, 16) .
PL 17, 261C再び、すべての使徒たちに山の上で現れた。そこはイエスが彼らのために定めておいた場所であり、福音書記者マタイが伝えるとおりである(マタイ28:16)。
Ante in Hierusalem post dies octo resurrectionis suae, id est Dominica die, januis clausis, intravit ad discipulos, ut Thomae animus firmaretur, sicut dicit Joannes apostolus (Joan. XX, 26) . In monte enim intelligitur mandata illis dedisse.
PL 17, 261Cそれ以前に、エルサレムで復活の八日後、すなわち主の日に、戸を閉ざしたまま弟子たちのところに入った。トマスの心が確かにされるためであり、使徒ヨハネが言うとおりである(ヨハネ20:26)。山では、彼らに命令を与えたのだと理解される。
(Vers. 8) Novissime autem omnium quasi abortivo visus est et mihi Apparuit illi primum in coelo, post oranti in templo (Act. IX, 4; XXII, 17) . Abortivum se dixit; quia extra tempus natus in Christo, apostolatum accepit jam Christo in coelos recepto cum carne.
PL 17, 261D(第8節)「しかし最後に、すべての者のあとで、月足らずで生まれた者のように、私にも現れた」〔底本は et mihi の後に句点が無く、次の Apparuit に続けて刷る。ここで見出し語が終わると取った〕。彼には、まず天で現れ、のちに神殿で祈っているときに現れた(使徒言行録9:4;22:17)。自分を月足らずの者と言ったのは、時を外れてキリストにおいて生まれ、キリストがすでに肉とともに天に迎え入れられたあとで、使徒職を受けたからである。
(Vers. 9, 10.) Ego enim sum minimus omnium apostolorum. Humiliat se, et temporis causam sibi ascribit; tempore enim minor est, non dignitate.
PL 17, 261D(第9・10節)「実に私は、すべての使徒たちの中でいちばん小さい者である」。彼はへりくだり、時のゆえにそうなったと自らに帰す。時においては小さいが、位においてはそうではないからである。
Sed quia et persecutor fuit, inclinat se, dicens: Qui non sum dignus vocari apostolus; quoniam persecutus sum Ecclesiam Dei. Gratia autem Dei sum id, quod sum. Deo dat gloriam, qui eum elegit; et dignitatem suam non sibi defendit, sed indignum se dicit.
PL 17, 262Aだが、迫害者でもあったので、自らを低くして言う。「使徒と呼ばれるにふさわしくない者である。神の教会を迫害したからである。だが神の恩寵によって、私は今の私である」。彼は自分を選んだ神に栄光を帰し、自分の位を自分のものとして主張せず、ふさわしくない者だと言う。
Unde vere plus meretur, sciens dixisse Dominum: Qui se humiliat, exaltabitur (Luc. XIV, 10) .
PL 17, 262Aそれゆえ、主が「自らを低くする者は高められる」(ルカ14:10)〔引かれた句はルカ14:11にある〕と言ったことを知っているのだから、彼はまことにいっそう報いを受けるに値する。
Et gratia ejus pauper in me non fuit. Hoc dicit, quia non propter quod persecutus est, minorem gratiam in apostolatu accepit. Sed plus illis omnibus laboravi.
PL 17, 262A「そして彼の恩寵は、私の中で貧しくはなかった」。これは、迫害したからといって、使徒職において小さな恩寵を受けたのではないということである。「むしろ私は、彼ら皆よりも多く働いた」。
Addit ad causam, quia non solum minoratus non est, sed et amplius propter constantiam, qua vigebat in Christo, afflictus est: quod non aegre ferens, dignior factus est. Non ego autem, sed gratia Dei mecum.
PL 17, 262A彼は理由を付け加える。小さくされなかったばかりか、キリストにおいて盛んであった堅固さのゆえに、いっそう苦しめられたのである。それを不快に思わなかったことで、彼はいっそうふさわしい者とされた。「しかし、それは私ではなく、私とともにある神の恩寵である」。
Ne se extulisse jactanter putaretur, statim se humiliat, cum hoc ipsum non magis sibi, sed Dei gratiae ascribit; ut semper omnem gloriam reportet ad Deum, unde jure exaltandus est.
PL 17, 262B誇らしげに自らを高めたと思われないよう、彼は直ちに自らを低くし、まさにこのことを自分にではなく神の恩寵に帰す。こうして常にすべての栄光を神に持ち帰るのであり、それゆえ当然高められるべき者である。
(Vers. 11.) Sive igitur ego, sive illi, sic praedicamus, et ita credidistis. Hoc est, quod supra significavit, quia non inferiorem gratiam in praedicatione accepit, quam caeteri apostoli, sed unam atque eamdem.
PL 17, 262B(第11節)「それゆえ、私であれ彼らであれ、我々はこのように宣べ伝え、汝らはこのように信じた」。これは先に彼が示したことである。宣教において、他の使徒たちより劣った恩寵を受けたのではなく、一つの同じ恩寵を受けたということである。
Unde magis arguit perfidiam Corinthiorum, quia cum manifestata esset credulitas haec apud omnes Ecclesias, hi ab hac fide et spe desciverant, quam subjecit, dicens:
PL 17, 262Bそれゆえ彼は、コリントの人々の背信をいっそう咎める。この信じることはすべての教会で明らかにされていたのに、彼らはこの信仰と望みから離れてしまったからである。その望みを彼は、次のように言って続けた。
(Vers. 12, 13, 14.) Si autem Christus praedicatur, quod ex mortuis resurrexit; quomodo dicunt quidam inter vos, quoniam resurrectio mortuorum non est? Si ergo resurrectio mortuorum non est, neque Christus resurrexit.
PL 17, 262B(第12・13・14節)「しかし、キリストは死者の中から復活したと宣べ伝えられているのに、なぜ汝らのうちのある者たちは、死者の復活は無いと言うのか。もし死者の復活が無いのなら、キリストも復活しなかった」。
Si autem Christus non resurrexit, inanis est praedicatio nostra, vacua est et fides vestra.
PL 17, 262C「だがもしキリストが復活しなかったなら、我々の宣教は空しく、汝らの信仰もまた空である」。
Haec a falsis apostolis erant tradita, qui Christum neque natum, neque in carne passum, neque resurrexisse asseverabant: quos et Joannes apostolus denotat, quod Christum in carne venisse negabant.
PL 17, 262Cこれは偽使徒たちによって伝えられたことである。彼らは、キリストは生まれたのでもなく、肉において苦しんだのでもなく、復活したのでもないと断言していた。使徒ヨハネも、キリストが肉において来たことを否定する者として、彼らを指している。
Unde dicit: Qui negat Christum in carne venisse, hic est Antichristus: et qui negat Filium, nec Patrem habet (I Joan. IV, 3) .
PL 17, 262Cそれゆえ彼は言う。「キリストが肉において来たことを否定する者、これが反キリストである。子を否定する者は、父も持たない」(一ヨハネ4:3)〔引かれた句は、前半が一ヨハネ4:2–3、後半が一ヨハネ2:23に近い〕。
Isti ambulabant, et quorumdam fidem, ne imprudentes a mundi sapientibus judicarentur, subvertebant; quia prudentes saeculi stultum judicant, cum audiunt resurrectionem mortuorum.
PL 17, 262Cこの者たちは巡り歩き、世の知恵ある者たちから思慮のない者と裁かれないようにと言って、ある者たちの信仰を覆していた。世の賢い者たちは、死者の復活を聞くと愚かだと裁くからである。
Quod si, inquit, verum est quia Christus non resurrexit, falsi sumus praedicatores, et fides vestra inanis est. Hoc enim crediderunt, Apostolo praedicante, quia mortui resurgent, et hac spe attracti sunt ad fidem.
PL 17, 262C彼は言う。「もしキリストが復活しなかったというのが真実なら、我々は偽りの宣教者であり、汝らの信仰は空である」。実に彼らは、使徒が宣べ伝えたとき、死者は復活すると信じ、この望みに引かれて信仰に至ったのである。
Quod utique ad detrimentum illorum proficere asserit, si crediderunt quod futurum non est: et pudoris est, ut aliquis profiteatur hoc se credidisse, quod falsum est.
PL 17, 262D彼は、もし将来起こらないことを信じたのなら、それは必ず彼らの損失となると断言している。偽りであることを信じたと公言するのは、恥ともなる。
Et verecundiam ergo illis incutit, et labores illorum dicit infructuosos; si quod a falsis apostolis audierunt, verum est, quia mortui non resurgent: quod nemo utique de se patitur audire; ut videntes hoc contra se esse, reverterentur ad primam fidem.
PL 17, 262Dこうして彼は彼らに恥を覚えさせ、彼らの労苦は実りのないものだと言う。もし彼らが偽使徒たちから聞いたこと、すなわち死者は復活しないということが真実なら、そうなる。そう聞かされることを、誰も自分に対して耐えはしない。これが自分に不利だと見て、最初の信仰に戻るようにである。
(Vers. 15.) Invenimur autem et falsi testes Dei; quia testimonium diximus adversus Deum, quod suscitaverit Christum, quem non suscitavit.
PL 17, 263A(第15節)「しかも我々は神の偽りの証人と見なされることになる。神に逆らって、キリストを起こしていないのに起こしたと証言したことになるからである」。
Qui asserit quod Christum Deus a mortuis suscitavit, falsus est testis, si non est factum; virtutem tamen Dei praedicat, non utique ut inimicus, qui tam admirabile factum virtuti ejus ascribit.
PL 17, 263A神がキリストを死者の中から起こしたと断言する者は、それが起こらなかったなら偽りの証人である。それでも彼は神の力を宣べ伝えている。これほど驚くべき業を神の力に帰す者は、決して敵としてそうしているのではない。
Quod si verum est, quia excitavit Christum a mortuis, quid huic dicendum est, qui et testis contra Deum falsus est, et opus ejus stultitiam asserit?
PL 17, 263Aもしキリストを死者の中から起こしたというのが真実なら、神に逆らう偽りの証人であり、かつ神の業を愚かだと断言するこの者に、何と言うべきか。
(Vers. 16, 17.) Nam si mortui non resurgunt, neque Christus resurrexit. Quod si Christus non resurrexit, vana est fides vestra; adhuc enim estis in peccatis vestris. Ergo et qui dormierunt in Christo, perierunt.
PL 17, 263A(第16・17節)「実に、もし死者が復活しないなら、キリストも復活しなかった。もしキリストが復活しなかったなら、汝らの信仰は空しい。汝らはなお自分の罪の中にいるからである。したがって、キリストにあって眠った者たちも滅んだことになる」。
Terret illos, ut quia nemo sibi male vult, doleat illis hoc coepisse credere, quod contra ipsos est. Quis enim peccata sibi remissa nolit audire?
PL 17, 263B彼は彼らを恐れさせる。誰も自分に悪を望まないのだから、彼らに不利なことを信じ始めたのを悲しむようにということである。実に、自分の罪が赦されたと聞きたくない者がいるだろうか。
(Vers. 18.) Ergo et qui dormierunt in Christo, perierunt. Addit ad terrorem, quia charorum suorum excessum nolunt aestimare perditionem.
PL 17, 263B(第18節)「したがって、キリストにあって眠った者たちも滅んだ」。彼は恐れを加えて言う。彼らは、愛する者たちの逝去を滅びと考えたくないからである。
Qui enim sub hac spe de saeculo exierunt, sive occidi non timuerunt; quia resurgere exemplo Christi crediderunt, et non est verum, perierunt. Hoc illis dicit, quod amore suorum defunctorum nolunt audire; ut illis amputet, quod prius per errorem volebant audire.
PL 17, 263B実に、この望みのもとに世を去った者たち、あるいは、キリストの手本に倣って復活すると信じたゆえに殺されることを恐れなかった者たちは、それが真実でないなら、滅んだことになる。彼は彼らに、自分の死者たちへの愛ゆえに聞きたくないことを言う。以前には誤りのために聞きたがっていたことを、彼らから断ち切るためである。
(Vers. 19.) Si in hac vita tantum in Christo sperantes sumus, miserabiliores sumus omnibus hominibus.
PL 17, 263B(第19節)「もしこの生においてのみ、我々がキリストに望みを置く者であるなら、我々はすべての人々よりも憐れむべき者である」。
Manifestum est quia et in hac praesenti vita et in futura speramus in Christo; nec enim hic deserit servos suos Christus, sed dat illis gratiam, et in futuro erunt in gloria aeterna.
PL 17, 263C明らかに、我々はこの現在の生においても、将来の生においても、キリストに望みを置いている。キリストはここでも自分の僕たちを見捨てず、彼らに恩寵を与え、将来には彼らは永遠の栄光のうちにいるからである。
Si autem futurae vitae spes non esset, omnibus hominibus, quod dixit, miserabiliores essemus. Ut quid enim jejunia, vigiliae, exitus, munda vita, justitia, misericordia, mors; si pro his nulla merces erit in futuro? Increduli autem vel hac vita fruuntur.
PL 17, 263Cしかし、もし将来の生への望みが無いなら、彼が言ったとおり、我々はすべての人々よりも憐れむべき者であろう。断食、徹夜、旅立ち〔exitus の意味は定かでない。宣教の旅立ちと取ったが、世を去ることとも読める〕、清い生活、正義、慈しみ、死は、何のためか。これらに対して、将来に報いが無いのなら。信じない者たちは、少なくともこの生を楽しんでいる。
(Vers. 20, 21.) Nunc autem Christus resurrexit a mortuis, initium dormientium; quoniam quidem per hominem mors, et per hominem resurrectio mortuorum.
PL 17, 263C(第20・21節)「しかし今や、キリストは死者の中から復活した。眠っている者たちの初めとして。実に、死は人を通して〔来た〕のであり、死者の復活もまた人を通して〔来た〕」。
Haec dicens, tangit pseudoprophetas, qui Christum natum negabant, ac per hoc non resurrexisse carnem; quia qui natus non est, nec moritur.
PL 17, 263Cこれを言って彼は、キリストが生まれたことを否定し、それゆえ肉は復活しなかったとした偽預言者たちに触れている。生まれなかった者は、死にもしないからである。
Sic autem probat Christum a mortuis resurrexisse, quia homo fuit, ut dubium non sit hominem a Deo a mortuis excitatum; ut quia peccato hominis mors inventa est, Christi justitia resurrectionem meruerit mortuorum.
PL 17, 263D彼がキリストの死者の中からの復活をこのように証明するのは、彼が人であったからである。人が神によって死者の中から起こされたことは、疑いえない。人の罪によって死が見いだされたのだから、キリストの正義が死者たちの復活に値した、というわけである。
(Vers. 22.) Sicut enim in Adam omnes moriuntur, ita et in Christo omnes vivificabuntur. Hoc dicit, quia sicut Adam peccans mortem invenit, et omnes ex ejus origine tenuit, ut dissolvantur: ita et Christus non peccans, et per hoc vincens mortem (quia qui non peccat, vincit mortem, quia mors ex peccato), omnibus qui sunt ex ejus corpore, acquisivit vitam, id est, resurrectionem.
PL 17, 263D(第22節)「実にアダムにおいて皆が死ぬように、キリストにおいても皆が生かされる」。これは次のことを言っている。アダムは罪を犯して死を見いだし、自分の血筋から出るすべての者を、解体されるように捕らえた。同じくキリストは罪を犯さず、そのゆえに死に打ち勝ち(罪を犯さない者は死に打ち勝つ。死は罪から来るからである)、自分の体から出る者すべてのために、生命、すなわち復活を獲得した。
Quamvis ergo generalem tribuerit resurrectionem, ut sicut in Adam omnes sive justi sive injusti moriuntur; ita et in Christo omnes tam credentes, quam diffidentes resurgant, licet ad poenam increduli; tamen vivificari videntur; quia corpora sua recipient, jam non morituri, sed passuri poenam in eis sine fine: quod credere noluerunt.
PL 17, 264Aそれゆえ、彼が万人の復活を与えたとはいえ、アダムにおいて義人も不義の者もすべて死ぬように、キリストにおいても、信じる者も不信仰の者もすべて復活するのであり、信じない者は刑罰のために復活するにもかかわらず、それでも生かされると見える。自分の体を受け戻すからである。彼らはもはや死ぬのではなく、その体において終わりなく刑罰を受けることになる。信じようとしなかったことのゆえにである。
(Vers. 23.) Unusquisque autem in suo ordine. Nunc ordinem resurrectionis vult exponere, ne ideo putarent fabulosum esse; quia factum non est adhuc in caeteris: ordines illis exponit et tempora, quando factum sit, et quando futurum est, ut resurgant mortui.
PL 17, 264A(第23節)「しかし各人は、自分の順序において」。ここで彼は復活の順序を説明しようとする。ほかの者たちにはまだ起こっていないからといって、これを作り話だと思わないようにである。彼は彼らに、死者が復活することがいつ起こったか、いつ起こるのかという順序と時を説明する。
Initium Christus. Sicut in Actibus apostolorum testatur scriptum esse in Moyse (Act. XXVI, 23) . Si passibilis Christus, si prior surgens ex mortuis, etc. Prior ergo resurrexit, ut forma fieret credentibus sibi.
PL 17, 264B「初めはキリスト」。彼が使徒言行録で、モーセに書かれていると証言しているとおりである(使徒言行録26:23)。「もしキリストが苦しみを受けうる者であり、死者の中から最初に起き上がる者であるなら、云々」。したがってキリストは先に復活し、自分を信じる者たちの範型となったのである。
Deinde qui sunt Christi, qui in adventum ejus crediderunt. Hoc duplici modo intelligendum est; quia et in adventu ejus secundo sancti resurgent, juxta fidem Apocalypsis Joannis (Apoc. XX, 12) , sicut et in primo adventu cum resurrexit, multa corpora sanctorum resurrexerunt (Matth. XXVII, 52) , ad protestationem victae mortis ac spoliatae. Sub una ergo significatione duplicem adventum Domini comprehendit.
PL 17, 264B「次に、キリストに属する者たち、その到来を信じた者たち」。これは二通りに理解すべきである。聖なる者たちは、彼の二度目の到来のときに復活するからである。ヨハネの黙示録の信じるところに従うものである(黙示録20:12)。同じく、最初の到来のとき、彼が復活したときにも、聖なる者たちの多くの体が復活した(マタイ27:52)。これは、征服され、略奪された死の証しのためである。したがって、一つの表示のもとに、彼は主の二つの到来を含めている。
(Vers. 24, 25, 26.) Deinde finis, cum tradiderit regnum Deo et Patri, cum destituerit omnem principatum et omnem potestatem, et omnem virtutem, et omnem dominationem.
PL 17, 264C(第24・25・26節)「次に終わりが来る。彼が国を神である父に引き渡し、すべての支配、すべての権威、すべての力、すべての主権を廃したときに」。
Oportet enim illum regnare, donec ponat omnes inimicos sub pedibus ejus; omnia enim subjecit sub pedibus ejus. Novissime autem inimica destruetur mors. Hoc dicit, quia tradito regno finis erit mundi, impleta resurrectione.
PL 17, 264C「実に彼は、すべての敵を自分の足の下に置くまで、支配しなければならない。すべてを彼の足の下に服させたからである。最後に、敵である死が滅ぼされる」。これは、国が引き渡されたとき、復活が成就して、世界の終わりが来るということを言っている。
Quod quidam territi asperitate sermonis, dum quasi pie volunt sentire, a proprietate sensus declinant.
PL 17, 264Cこの点で、ある者たちは言葉の厳しさに恐れをなし、いわば敬虔に考えようとして、本来の意味から外れてしまう。
Horrent enim sonum verbi audientes: Cum tradiderit regnum Deo et Patri; putantes traditione hac regni, si juxta sonum verbi intelligatur, vacuum remanere; ut si tradit, jam ipse non habeat: quasi Pater tradens omnia Filio, evacuaverit se.
PL 17, 264C実に彼らは、「彼が国を神である父に引き渡したとき」という言葉の響きを聞いて恐れる。言葉の響きのとおりに理解するなら、この国の引き渡しによって〔子は〕空になって残る、すなわち引き渡したのだから、もはや自分は持たない、と考えるのである。あたかも、父がすべてを子に引き渡して、自分を空にしたかのようにである。
Nam et ipse Dominus ait: Omnia mihi tradita sunt a Patre meo (Matth. XI, 27) ; et postea: Haec est autem vita aeterna, ut cognoscant te solum verum Deum, et quem misisti Jesum Christum (Joan. XVII, 3) . Ecce regnante Filio, regnat et Pater.
PL 17, 264D実に主自身も言う。「すべては私の父から私に引き渡された」(マタイ11:27)。またのちに言う。「永遠の生命とは、彼らが、汝を唯一のまことの神として、また汝の遣わしたイエス・キリストを知ることである」(ヨハネ17:3)。見よ、子が支配するとき、父も支配する。
Quomodo autem tradens regnum Filius evacuare se crederetur, cum dicat angelus ad Mariam: Et dabit illi Dominus Deus sedem David patris sui, et regnabit in domo Jacob in aeternum, et regni ejus non erit finis (Luc. I, 32) ?
PL 17, 264Dところで、天使がマリアに「そして主なる神は彼に、その父ダビデの座を与え、彼はヤコブの家を永遠に支配し、その国に終わりは無い」(ルカ1:32)と言っているのに、国を引き渡すことで子が自分を空にするなどと、どうして考えられようか。
Et Daniel de eodem regno dicit inter caetera: Deus coeli excitabit aliud regnum, quod numquam corrumpetur; et hoc regnum erit aeternum (Dan. II, 44) . Nemo ergo dubitet Filium semper regnaturum cum Patre.
PL 17, 265Aまたダニエルは同じ国について、他の言葉の中でこう言う。「天の神は、決して朽ちることのない別の国を起こす。この国は永遠である」(ダニエル2:44)。したがって、子が父とともに常に支配するであろうことを、誰も疑ってはならない。
Traditio autem haec regni est, ut cum omnia Filio fuerint subjecta, et adoraverint illum ut Deum, destructa morte; tunc Filius ostendet illis non se esse, ex quo sunt omnia, sed per quem sunt omnia: et hoc erit tradere regnum Deo et Patri, ostendere ipsum esse, ex quo omnis paternitas in coelis et in terra nominatur (Ephes. III, 15) : et tunc erit finis. Destructio tamen mortis est resurrectio mortuorum.
PL 17, 265Aこの国の引き渡しとは、こうである。すべてが子に服し、死が滅ぼされて、〔万物が〕彼を神として礼拝したとき、そのとき子は彼らに、自分が、万物がそれから存在する者ではなく、万物がそれによって存在する者であることを示す。そして国を神である父に引き渡すとは、その者こそ、「天と地にあるすべての父性がその者から名づけられる」者であると示すことである(エフェソ3:15)。そして、そのとき終わりが来る。ただし、死の滅びとは死者の復活である。
(Vers. 27, 28.) Cum autem dicat: Omnia subjecta sunt ei, nimirum praeter eum, qui subjecit ei omnia. Cum autem subjecta illi fuerint omnia; tunc et ipse Filius subjicietur illi, qui subjecit omnia; ut sit Deus omnia in omnibus.
PL 17, 265A(第27・28節)「しかし彼が『すべては彼に服させられた』と言うとき、すべてを彼に服させた者が除かれることは明らかである。すべてが彼に服させられたとき、そのとき子自身も、すべてを服させた者に服するであろう。神がすべてにおいてすべてとなるためである」。
Idem sensus est, quem nunc aperit; ut manifestet quid sit Filium tradere regnum Deo et Patri: hoc autem addit ad sensum, quia tradens Pater Filio regnum, non se subjecerit ei, sicut Filius Patri se subjecit; incongruum est enim ut Pater subjiciatur Filio.
PL 17, 265Bこれは、彼がいま明らかにしている同じ意味である。子が国を神である父に引き渡すとはどういうことかを示すためであり、意味にこう付け加えている。父は子に国を引き渡すとき、子が父に服したようには、自分を子に服させなかった。父が子に服することは、不適切だからである。
Omnia ergo subjecit Pater Filio, ut similiter honorificetur, sicut honorificatur et Pater. Cum ergo omnia confessa fuerint Christum Deum, substrata pedibus ejus; tunc et ipse Christus Dominus subjicietur Deo Patri: Ut sit Deus omnia in omnibus.
PL 17, 265Bそれゆえ父は、すべてを子に服させた。父が敬われるのと同じく、子も敬われるためである。したがって、万物がキリストを神と告白し、彼の足の下に敷かれたとき、そのとき主であるキリスト自身も、神である父に服する。「神がすべてにおいてすべてとなるため」である。
Hoc dicit, quia cum omnium principum et potestatum et dominationum fuerit pressa superbia, et adoraverint Christum quasi Deum: tunc et Christus propter unicam auctoritatem Patris, Deum quidem se ostendet, sed de Deo; ut unius principii sublimis et ineffabilis auctoritas maneat.
PL 17, 265Bこれは次のことを言っている。すべての支配者、権威、主権の高慢が抑えられ、彼らがキリストを神として礼拝したとき、そのときキリストは、父の唯一の権威のゆえに、自分が神であることを示すが、それは神から出た神としてである。唯一の源の、崇高で言い表しえない権威が保たれるためである。
Hoc est subjicere se Filium Patri, hoc est, Deum esse omnia in omnibus; quia cum discit omnis creatura caput suum esse Christum, Christi autem caput Deum Patrem; omnia in omnibus est Deus Pater (Phil. II, 10, 11) , hoc est, ut omnis creatura unum sentiat, ut una voce omnis lingua coelestium et terrestrium et infernorum confiteatur unum esse Deum, ex quo sunt omnia.
PL 17, 265C子が父に服するとは、これである。神がすべてにおいてすべてであるとは、これである。すなわち、あらゆる被造物が、自分の頭はキリストであり、キリストの頭は神である父であると学ぶとき、父なる神がすべてにおいてすべてである(フィリピ2:10–11)。すなわち、あらゆる被造物が一つのことを思い、天のものも地のものも冥界のものも、すべての舌が一つの声で、万物がそれから存在する唯一の神を告白するということである。
Si autem dixisset: Ut sit Deus in omnibus; intelligeretur in omnibus quidem esse, sed per affectum, aut communem sensum; non tamen ea ipsa ex ipso esse.
PL 17, 265Cもし彼が「神がすべての者の中にいるため」と言っていたなら、神がすべての者の中にいるとは確かに理解されただろうが、それは情愛あるいは共通の思いによってであって、それらそのものが彼から出ているとは理解されなかっただろう。
Sed cum dixit: Omnia in omnibus; hoc significavit, quia et ex ipso sunt, et in ipsis est: ex ipso; quia ab ipso creata sunt: in ipsis autem; quia in omnium confessione unus est Deus. Non tamen sic subjicitur Filius Patri, sicut Filio creatura.
PL 17, 265Dしかし彼が「すべてにおいてすべて」と言ったとき、それは、万物が彼から出てもいるし、彼が万物の中にいるのでもある、という意味である。彼から出るとは、彼によって創造されたからであり、万物の中にとは、万物の告白において神は唯一であるからである。ただし、子が父に服するのは、被造物が子に服するようにではない。
(Vers. 29.) Alioquin quid facient, qui baptizantur pro mortuis, si omnino mortui non resurgunt? Ut quid et baptizantur pro illis?
PL 17, 265D(第29節)「そうでなければ、死者のために洗礼を受ける者たちは何をするのか、もし死者がまったく復活しないのなら。なぜ彼らのためにも洗礼を受けるのか」。
In tantum ratam et stabilem vult ostendere resurrectionem mortuorum, ut exemplum det eorum, qui tam securi erant de futura resurrectione; ut etiam pro mortuis baptizarentur, si quem forte mors praevenisset: timentes ne aut male, aut non resurgeret, qui baptizatus non fuerat, vivus nomine mortui tingebatur.
PL 17, 265D彼は死者の復活を、確かで揺るぎないものとして示そうとするあまり、将来の復活についてこれほど確信していた人々の例を挙げる。彼らは、たまたま死が誰かに先んじた場合には、死者のためにまで洗礼を受けるほどだった。洗礼を受けていなかった者が、悪い仕方で復活するか、まったく復活しないのではないかと恐れて、生きている者が死者の名で洗礼を受けたのである。
Unde subjecit: Ut quid et baptizantur pro illis? Exemplo hoc non factum illorum probat, sed fixam fidem in resurrectionem ostendit.
PL 17, 266Aそれゆえ彼は付け加えた。「なぜ彼らのためにも洗礼を受けるのか」。彼はこの例によって、彼らの行いを是認するのではなく、復活への確固とした信仰を示している。
(Vers. 30, 31.) Ut quid et nos periclitamur omni hora? Quotidie morior pro gloria vestra, quam habeo in Domino. Dicendo: Ut quid et nos periclitamur? discrevit personas, ostendens non catholicos esse, qui pro mortuis baptizabantur.
PL 17, 266A(第30・31節)「なぜ我々も、あらゆる時に危険にさらされるのか。私は日ごとに死ぬ。それは、私が主において持っている、汝らについての誇り〔gloria〕のためである」。「なぜ我々も危険にさらされるのか」と言うことで、彼は人物を区別し、死者のために洗礼を受けていた者たちが公同の教会の者ではないことを示した。
Denique supra dixit: Ut quid et baptizantur pro illis? Numquid et baptizamur pro illis? Nam et Jephte, quamvis in re, quae accepta fieri non posset, fidelis inventus est, offerens filiam suam secundum votum suum, quod stulte voverat (Judic. XI, 39) , non ergo factum probatur, sed perseverantia fidei in exemplum praefertur.
PL 17, 266A実に、先に彼はこう言った。「なぜ彼らのためにも洗礼を受けるのか」。我々も彼らのために洗礼を受けているというのか。エフタも、受け入れられえない事柄においてではあるが、愚かにも立てた自分の誓いに従って娘を献げ、信ある者と見いだされた(士師記11:39)。したがって、その行いが是認されるのではなく、信仰の堅忍が手本として示されているのである。
Praedicantium pericula et labores memorat dicens: Quid et nos periclitamur? et subauditur; nisi quia speramus futuram resurrectionem, sicut supra memorat.
PL 17, 266B彼は宣べ伝える者たちの危険と労苦を挙げて言う。「なぜ我々も危険にさらされるのか」。そして、「我々が将来の復活を望んでいるのでなければ」が補って聞き取られる。先に挙げたとおりである。
Securi enim quia post istam mortem vera vita sequetur, pericula non timent illata ab infidelibus, propter zelum illorum, quos quia crediderunt se perdidisse, dolent.
PL 17, 266B実に彼らは、この死のあとにまことの生命が続くと確信しているので、不信者から加えられる危険を恐れない。失ったと思って悲しんでいる人々への熱心のゆえである〔quos … perdidisse の主語は宣べ伝える者たちと取り、失った相手を、誤りに惑わされた人々と解した〕。
Sollicitudinem ergo suam ostendit, quam habebat erga salutem illorum, propter gloriam promissam a Domino, sicut et in Lege dictum est: Exalta sicut tuba vocem tuam; si te audierint, lucraberis animas illorum (Ezech. XXXIII, 5) .
PL 17, 266Bこうして彼は、主から約束された栄光のために、彼らの救いについて自分が抱いていた心配を示している。律法に言われているとおりである。「汝の声をラッパのように上げよ。もし彼らが汝に聞くなら、汝は彼らの魂を得るであろう」(エゼキエル33:5)〔引かれた句はエゼキエル33:5には見当たらない。前半はイザヤ58:1に、後半はマタイ18:15に近い〕。
Ad hoc festinabat Apostolus semper sollicitus, ut gloria illi cresceret apud Deum acquisitae salutis multorum.
PL 17, 266C使徒は常に心を砕き、この目的のために急いだ。多くの者の救いを獲得することによって、神のもとで自分の栄光が増すためである。
(Vers. 32.) Si secundum hominem ad bestias pugnavi Ephesi, quid mihi prodest, si mortui non resurgunt?
PL 17, 266C(第32節)「もし人間として、エフェソで獣たちと戦ったのなら、死者が復活しないとして、私に何の益があるか」。
Hoc est, si secundum humanum sensum (qui videns hoc in rerum naturam non cadere, ut caro jam soluta reformetur ad vitam, minime credit futuram resurrectionem mortuorum) bestiis offerri, mori non timui, nihil profeci.
PL 17, 266Cすなわち、もし人間の思い——それは、すでに解体された肉が生命へと作り直されることが事物の自然に属さないと見て、死者の将来の復活をまったく信じない——に従って、獣に差し出されて死ぬことを恐れなかったのなら、私は何の益も得なかったということである。
Sed non hoc est, quia certus de promissa vita, non solum non timuit; sed et libenter bestiis offerri se passus est, sicut inter caetera ait in Actibus apostolorum: Ego enim non solum ligari, sed et mori paratus sum in Hierosolyma pro nomine Domini Jesu Christi (Act. XXI, 13) .
PL 17, 266Cだが、そうではない。彼は約束された生命を確信していたので、恐れなかったばかりか、獣に差し出されることを進んで受けた。使徒言行録で他の言葉の中で言うとおりである。「実に私は、縛られるだけでなく、主イエス・キリストの名のためにエルサレムで死ぬ覚悟もできている」(使徒言行録21:13)。
Manducemus, et bibamus; cras enim moriemur. Hoc ab Esaia propheta dictum est propter hos, qui quasi nihil futurum esset post mortem, ventri tantum studebant quomodo pecora (Esai. XXII, 13) , sicut et ii qui Corinthios depravabant.
PL 17, 266D「食べよう、飲もう。明日は死ぬのだから」。これは預言者イザヤによって、死後には何も無いかのように、家畜のように腹のことだけに励んでいた者たちのために言われたものである(イザヤ22:13)。コリントの人々を堕落させていた者たちも、同様であった。
(Vers. 33.) Nolite seduci, corrumpunt mores bonos colloquia mala. Significat confabulatione malorum hominum everti posse bonum propositum; assiduitas enim pravi colloquii vitiat mentem, ac per hoc ab his cavendum.
PL 17, 266D(第33節)「惑わされるな。悪い語らいは良い習わしを損なう」。彼は、悪い人々との語らいによって善い志が覆されうることを示している。曲がった語らいが絶え間なければ精神を損なうからであり、それゆえ、これらは避けねばならない。
Quicumque enim acceptam fidem custodire vult, maxime inter ipsa initia obstrepentes debet vitare; ut impleat, quod utile judicavit.
PL 17, 267A実に、受けた信仰を守ろうとする者は誰でも、とりわけ初めのうちは、騒ぎ立てる者たちを避けねばならない。自分が有益だと判断したことを、成し遂げるためである。
(Vers. 34.) Vigilate, justi estote, et nolite peccare. Vigilandum monet, ne circumventione pravi sensus capti, et a fide abducti depraventur, mortuorum resurrectionem non credendo.
PL 17, 267A(第34節)「目を覚ましていよ。正しくあれ。罪を犯すな」。彼は目を覚ましているべきことを戒める。曲がった思いの罠に捕らえられ、信仰から引き離されて、死者の復活を信じないことによって堕落しないようにである。
Justos esse praecepit, ut non solum terrenam justitiam excolant, sed et coelestem; quia terrena justitia meritum non facit, sicut et non facit reum. Quid enim magnum est aliena non tollere, quippe cum hoc timoris sit?
PL 17, 267A彼が正しくあれと命じたのは、地上の正義だけでなく、天の正義をも培うためである。地上の正義は功績を作らず、咎ある者ともしないからである。実に、他人のものを奪わないことが何の偉大なことか。それは恐れによることなのだから。
Magnum est autem de proprio non habenti largiri, haec est vera justitia. Et ut non peccent, subjecit; unde intelligi voluit non se justitiam temporalem servandam mandasse, sed divinam; quia qui coelestem justitiam servat, sine dubio in hac praesenti perfectus est.
PL 17, 267A偉大なのは、自分のものから、持たない者に与えることであり、これがまことの正義である。そして「罪を犯すな」と彼は付け加えた。ここから彼は、自分が命じたのは一時的な正義ではなく、神の正義を守ることだと理解させようとした。天の正義を守る者は、疑いなく、この現在においても完全だからである。
Ignorantiam enim Dei quidam habent, ad verecundiam vobis loquor. Propositum Dei ignorantes ii, qui inter eos convertebantur, mortuos resurrecturos stultum esse dicebant credere.
PL 17, 267B「実に、ある者たちは神についての無知を持っている。私は汝らの恥のために言う」。神の計画を知らない者たち、すなわち彼らのあいだで立ち回っていた者たちは〔convertebantur は「回心した」とも読めるが、次節から、彼らのあいだで行き来して教えていた者たちと取った〕、死者が復活すると信じるのは愚かだと言っていた。
Ideo pudorem illis incutit quasi imprudentibus; credebant enim eis, qui ignorantiam Dei habentes, contra Dei statuta docebant.
PL 17, 267Bそれゆえ彼は、思慮のない者たちに対するかのように、彼らに恥を覚えさせる。彼らは、神についての無知を持ち、神の定めに反して教えていた者たちを信じていたからである。
(Vers. 35.) Sed dicet aliquis: Quemadmodum resurgent mortui? Quove corpore venient? Hos dixit ignorantiam Dei habere, quorum depravatae sententiae verba protulit, dicens: Quemadmodum resurgent mortui? quove corpore venient? Cui congrue respondit, dicens:
PL 17, 267B(第35節)「だが、ある者は言うだろう。どのように死者は復活するのか。どのような体で来るのか」。彼は、神についての無知を持つとした者たちの、堕落した考えの言葉を挙げて、「どのように死者は復活するのか。どのような体で来るのか」と言ったのである。そして、彼はそれにふさわしく答えて言う。
(Vers. 36.) Stulte, tu quod seminas, non vivificatur, nisi prius moriatur? Cum animali homine non utique Legis auctoritate agit; ut exemplis suadeat, quae si reciperet, non erraret: sed physica ratione, de qua sibi blanditur, ut non credat resurgere soluta et mortua corpora.
PL 17, 267B(第36節)「愚かな者よ、汝が蒔くものは、先に死ななければ生かされないのではないか」。彼は魂の人とは、律法の権威をもってではなく、〔相手が〕受け入れれば誤らないはずの例によって説得するために、自然学的な理屈をもって論じる。相手はこの理屈で自らを喜ばせ、解体され死んだ体が復活するとは信じないのである。
Ostendit enim mortua rursum reparari ad vitam, et multiplicata; ut confundatur error humanus.
PL 17, 267C実に彼は、死んだものが再び生命へと作り直され、しかも増え広がることを示す。人間の誤りが恥じ入らされるようにである。
(Vers. 37, 38.) Et quid seminas? Non corpus quod futurum est, seminas: sed nudum granum, ut puta tritici, aut alicujus caeterorum: Deus autem illi dat corpus, prout vult: et unicuique seminum proprium corpus.
PL 17, 267C(第37・38節)「そして汝は何を蒔くのか。汝は、将来そうなる体を蒔くのではなく、裸の粒、たとえば小麦かほかの何かの粒を蒔く。だが神は、望むままにそれに体を与え、種の一つ一つにそれ固有の体を与える」。
Si ergo nudum granum seminatur, et Dei nutu quodammodo elementorum ministerio vestitum resurgit, multa secum habens incrementa utilitatis humanae; cur non credibile sit Dei virtute mortuum posse resurgere, meliorata tantum substantia, non numero multiplicatum?
PL 17, 267Cそこで、もし裸の粒が蒔かれて、神の意志により、いわば元素の働きによって、衣をまとって起き上がり、人間の益になる多くの増加を伴うのなら、神の力によって死んだ者が復活しうることが、どうして信じられないことがあろうか。ただ実体が良くされるのであって、数において増やされるのではないのに。
Quid ergo requiritur ab infideli, quo corpore resurgant mortui, cum exempla praecedant ad fidem hanc melioratae resurrectionis, non amissae substantiae? Quia proprium corpus recipiet, in quo creatus est Adam, juxta exempla supra dicta.
PL 17, 267Dそれなら、死者はどのような体で復活するのかと、不信者は何を問い求めるのか〔ab infideli の係りは定かでない。不信者の側からの問いと取った〕。失われるのではなく良くされる実体の復活というこの信仰へ向けて、すでに例が先立っているのに。〔人は〕アダムが造られたときの固有の体を受け取るからである。先に述べた例のとおりである。
(Vers. 39.) Non omnis caro, eadem caro: sed alia quidem hominis, alia vero pecoris: alia caro volatilium, alia caro piscium. Cum ex eadem massa omnis caro sit; unde et quomodo in his tanta diversitas est, ut una impensa faceret genera diversa?
PL 17, 267D(第39節)「すべての肉が同じ肉なのではない。人の肉もあり、家畜の肉もあり、鳥の肉もあり、魚の肉もある」。すべての肉は同じ塊から出たのに、これらのうちにこれほどの違いが、どこから、またどのようにして生じるのか。一つの素材が異なる種類を作り出すほどの違いが。
Dicant nunc sophistae mundi et scrutatores siderum, si valent comprehendere quae extra se sunt, cum quid intra se sit, nesciant.
PL 17, 268A世の詭弁家たちや星を探る者たちに言わせてみよ。自分の内に何があるかも知らないのに、自分の外にあるものを理解できるのかどうか。
Denique omnes mundani philosophi, qui mentem suam legi Dei humiliare, ut fidem ejus susciperent, noluerunt, diversa semper et contraria asserentes, inanissimis disputationibus invicem se confuderunt; quia in nullo horum testificatae veritatis signum agnitum est, quod antepositum verbis commendaret doctrinam, sicut et Deus decrevit disciplinae nostrae, quae non verbis probatur, sed virtute, cui non possunt verba resistere.
PL 17, 268A実に、世のすべての哲学者たちは、神の法に自分の精神を低くして、その信仰を受け入れようとはせず、常に互いに異なり反することを主張して、きわめて空虚な議論によって互いを混乱させた。これらの誰においても、真理が証されたという印が認められなかったからである。その印が言葉に先立って教えを推奨するはずであり、神が我々の教えのために定めたとおりである。それは言葉によってではなく、力によって証明され、言葉はそれに逆らえない。
Quemadmodum ergo ex una impensa diversa animantium caro est; ita et unius carnis homines, diversi erunt dignitate in resurrectione; ut talis unusquisque appareat, qualis fuerit meriti: quippe cum etiam hic diversitatem corporum videamus.
PL 17, 268Bこうして、一つの素材から動物たちの肉が多様であるように、一つの肉をもつ人間たちも、復活において位に違いがある。それぞれが自分の功績にふさわしい者として現れるためである。ここでさえ、我々は体の違いを見ているのだから。
(Vers. 40.) Et corpora coelestia, et corpora terrestria, sed alia quidem coelestium gloria, alia autem terrestrium.
PL 17, 268B(第40節)「天の体もあり、地の体もある。だが、天のものの栄光は一つ、地のものの栄光は別である」。
Coelestia corpora sunt resurgentium, terrestria autem antequam moriantur, aut resurgant; ut quia Christus coelestis est, ex eo corpora coelestia dicantur: ex Adam vero, quia terrestris est, terrestria corpora.
PL 17, 268B天の体とは復活する者たちの体であり、地の体とは、死ぬ前、あるいは復活する前のものである。キリストは天のものであるから、彼から天の体と言われ、アダムは地のものであるから、彼から地の体と言われる。
(Vers. 41.) Alia claritas solis, alia claritas lunae, et alia claritas stellarum; stella enim ab stella differt in claritate.
PL 17, 268B(第41節)「太陽の明るさは別、月の明るさは別、星々の明るさもまた別である。星と星とは明るさにおいて異なるからである」。
Unius naturae comparatione utitur ad indiscretae substantiae reddendam rationem; quia sicut sol et luna et stellae cum sint unius quidem naturae, diversae tamen claritatis sunt: ita et homines cum sint unius generis, merito tamen dissimiles erunt in gloria; ut claritati solis illorum dignitas exaequetur, qui centesimum numerum habent, qui ut perfecti essent, primi gradus aemuli fuerunt, de quibus dictum est: Tunc justi fulgebunt sicut sol in regno Patris sui (Matth. XIII, 43) .
PL 17, 268B彼は一つの本性の比較を用いて、区別のない実体についての理由を示す。太陽も月も星々も、確かに一つの本性でありながら、明るさは異なる。同じく人間も、一つの種類でありながら、功績に応じて栄光において異なるであろう。百という数を持つ者たちの位が太陽の明るさに等しくされるのであって、彼らは完全であるために第一の段階を熱心に求めた者たちである。彼らについては言われている。「そのとき義人たちは、自分の父の国で太陽のように輝く」(マタイ13:43)。
Lunari quidem claritati hi comparandi sunt, qui sexagesimum numerum bonis operibus mercati sunt; ut secundi gradus meritum haberent.
PL 17, 268C月の明るさには、善い業によって六十という数を獲得した者たちがたとえられる。第二の段階の功績を持つためである。
Stellis autem clarioribus eorum merita comparanda sunt, qui trigesimum numerum, tertii gradus dignitatem justis laboribus quaesierunt.
PL 17, 268C一方、いっそう明るい星々には、三十という数、すなわち第三の段階の位を、正しい労苦によって求めた者たちの功績がたとえられる。
Sequentibus vero stellis, quae inter claras et obscuriores mediae sunt, peccatores homines coaptandi sunt, qui de tribus nullius gradus adipisci honorem voluerunt.
PL 17, 268C次の星々、すなわち明るい星と暗い星の中間にある星々には、罪人である人々が合わせられる。彼らは、この三つのうちのどの段階の栄誉も得ようとしなかった者たちである。
Tetricis autem stellis, et omnium novissimis, perfidorum resurrectio similis est; quia errorem secuti, stellis in errorem ducentibus comparandi sunt, sicut dicit in Epistola sua Judas apostolus (Jud. I, 13) .
PL 17, 268D暗い星々、すべての最後にある星々には、背信の者たちの復活が似ている。彼らは誤りに従ったので、迷いへと導く星々にたとえられねばならない。使徒ユダが自分の手紙で言うとおりである(ユダ1:13)。
Infidelitas enim non potest claram resurrectionem habere; quia sicut carbo cinere suo coopertus obcaecatur, ita et hi perfidia sua erroris tenebris circumdati, luce carebunt.
PL 17, 268D実に不信仰は、明るい復活を持つことができない。炭が自分の灰に覆われて暗くなるように、彼らも自分の背信によって誤りの闇に囲まれ、光を欠くであろう。
(Vers. 42.) Ita erit et resurrectio mortuorum. Exempla dat, ut non sit dubium resurrectionem mortuorum futuram; ut accepta ratione, nemo ambigat. Seminatur in corruptela, surget in incorruptela.
PL 17, 269A(第42節)「死者の復活もこのようになる」。彼は、死者の復活が将来あることを疑いえないよう、例を挙げる。理が受け入れられたなら、誰もためらわないようにである。「朽ちるものとして蒔かれ、朽ちないものとして起き上がる」。
Seminare est sepelire, ut corrumpatur: resurgere autem in incorruptela, jam exsuscitatum non posse corrumpi, sed habere claritatem immortalitatis.
PL 17, 269A蒔くとは、朽ちるように葬ることであり、朽ちないものとして復活するとは、すでに起こされたものがもはや朽ちえず、不死の栄光〔claritas〕を持つということである。
(Vers. 43.) Seminatur in ignominia, surget in gloria. In ignominia seminatur; quia dum in tetrico ponitur, fit fetidum, et scatet vermibus: surget autem in gloria; quia excitatum et lumen erit, et nullam squaloris injuriam patietur.
PL 17, 269A(第43節)「辱めのうちに蒔かれ、栄光のうちに起き上がる」。辱めのうちに蒔かれるのは、陰鬱な場所に置かれるうちに悪臭を放ち、虫がわくからである。栄光のうちに起き上がるのは、起こされたとき、光となり、汚れの害をもはや受けないからである。
Seminatur in infirmitate, surget in virtute. In infirmitate seminatur; quia immobile est, et irregibile: surget autem in virtute, quia jam totum unum erit ac vegetum.
PL 17, 269A「弱さのうちに蒔かれ、力のうちに起き上がる」。弱さのうちに蒔かれるのは、動かすことも導くこともできないからである。力のうちに起き上がるのは、もはや全体が一つとなり、活力に満ちるからである。
(Vers. 44.) Seminatur corpus animale, surget corpus spiritale. Si est corpus animale, est et spiritale. Animale corpus est, dum cibis sustentatur, ut vivat: spiritale autem, cum horum nihil indigebit, conversum in vitam.
PL 17, 269B(第44節)「魂の体が蒔かれ、霊の体が起き上がる。魂の体があるなら、霊の体もある」。魂の体とは、生きるために食物で支えられているあいだの体であり、霊の体とは、これらを何も必要とせず、生命へと変えられたときの体である。
Omnia supradicta hoc sensu clauduntur; non enim aliud continetur in superioribus, nisi quod animale corpus moritur, et resurget spiritale, quod neque jam manducet, nec bibat, nec infirmetur, nec sit fetidum, nec tetrum natura.
PL 17, 269B上に述べたことはすべて、この意味で結ばれる。前の箇所に含まれているのは、魂の体が死に、霊の体が復活するということにほかならない。霊の体は、もはや食べず、飲まず、弱らず、悪臭を放たず、本性上おぞましくもない。
(Vers. 45.) Factus est primus homo Adam in animam viventem. Hoc in Genesi dictum est (Gen. II, 7) quia accepto spiritu flatus Dei, factus est homo in animam viventem; officium enim spiritus animare est corpus, ita tamen ut continuam vitam non habeat, nisi cibis et potus auxilio utatur.
PL 17, 269B(第45節)「最初の人アダムは、生きる魂となった」。これは創世記に言われている(創世記2:7)。神の息の霊を受けて、人は生きる魂となった。霊の務めは体に生気を与えることだが、それでも食物と飲み物の助けを用いなければ、途切れない生命を持たない。
Novissimus autem Adam in spiritum vivificantem: hoc est, ut jam qui ante fuerat factus in animam, factus est in spiritum per resurrectionem; ut mori non possit, quia fiet totus vivens.
PL 17, 269C「最後のアダムは、生かす霊となった」。すなわち、以前は魂となっていた者が、復活によって霊となったのであり、もはや死ぬことはできない。全体が生きる者となるからである。
(Vers. 46.) Sed non prius quod spiritale est; quia animale ex Adam, spiritale vero per Christum et resurrectionem mortuorum.
PL 17, 269C(第46節)「しかし、霊的なものが先にあるのではない」。魂のものはアダムから、霊的なものはキリストと死者の復活によるからである。
(Vers. 47, 48.) Primus homo de terra terrenus, secundus homo de coelo coelestis: qualis terrenus, tales et terreni; et qualis coelestis, tales et coelestes.
PL 17, 269C(第47・48節)「最初の人は地から出て土のもの、第二の人は天から出て天のもの。土のものがそうであるように、土のものたちもそうであり、天のものがそうであるように、天のものたちもそうである」。
Primus homo Adam est de terra temporalis, cui succedit mors: secundus homo Christus est de coelo, qui resurgens mori nescit: Qualis est ille terrestris, tales et terrestres: hoc est, quia terrenus mortalis est, mortales sunt et terreni: peccans autem Adam mortem invenit, ut omnes ex eo mortales sint.
PL 17, 269C最初の人アダムは地から出た一時的な者であり、これに死が続く。第二の人キリストは天から出た者であり、復活して死を知らない。「その土のものがそうであるように、土のものたちもそうである」とは、土のものは死ぬべき者であるから、土のものたちも死ぬべき者だということである。アダムは罪を犯して死を見いだしたので、すべての者が彼から死ぬべき者となる。
Et qualis ille coelestis, tales et coelestes sint: id est quia Christus non peccavit, vincens mortem, coelestis est; ita sint et credentes illi: quamvis et non credentes spiritales futuri sunt, sed sicut spiritalia nequitiae, ut sint tenebrosi.
PL 17, 270A「そして、その天のものがそうであるように、天のものたちもそうである」とは、すなわち、キリストは罪を犯さず、死に打ち勝ったので天のものであり、彼を信じる者たちもそうである、ということである。信じない者たちもまた霊的な者となるであろうが、それは邪悪な霊的存在のようなものであり、闇の者となる。
De sanctis enim nunc loquitur, qui resurgent ad gloriam; sicut enim qui non credunt, jam judicati sunt, et qui credunt, jam coelestes dicuntur (Joan. III, 18) .
PL 17, 270A今、彼が語っているのは、栄光へと復活する聖なる者たちについてである。実に、「信じない者はすでに裁かれている」とあるように、信じる者はすでに天のものと呼ばれる(ヨハネ3:18)。
(Vers. 49.) Igitur sicut portavimus imaginem illius terreni, portemus et imaginem hujus coelestis: hoc est, sicut formam habuimus mortalitatis per peccatum Adae, servi peccati facti: ita et formam habeamus vitae per justitiam salvatoris, facti servi justitiae, non mundi, sed Dei; dum ea agimus, quae immortalitate digna sunt.
PL 17, 270A(第49節)「ゆえに、我々があの土のものの像を担ったように、この天のものの像をも担おう」。すなわち、アダムの罪によって、罪の僕とされて死すべき姿を持ったように、救い主の正義によって、世にではなく神に仕える正義の僕とされて、生命の姿を持とう、ということである。不死にふさわしいことを行いながら。
(Vers. 50.) Hoc autem dico, fratres, quia caro et sanguis regnum Dei possidere non possunt.
PL 17, 270B(第50節)「兄弟たちよ、私はこう言う。肉と血は神の国を所有することができない」。
Carnem perfidiam vult intelligi, sanguinem turpem et luxuriosam vitam, quia cupiditas haec a fervore sanguinis generatur; ut ostenderet non solum incredulum dignam resurrectionem non habere, verum etiam illum qui desideriis et vitiis carnis obtemperat. Commonet ergo et instruit, qua ratione regnum coelorum consequi mereamur.
PL 17, 270B彼は、肉とは背信のことであり、血とは恥ずべき放埒な生活のことであると理解させようとしている。この欲望は血の熱から生じるからである。信じない者がふさわしい復活を持たないだけでなく、肉の欲望と悪徳に従う者もそうであることを示すためである。こうして彼は、我々がどのようにして天の国を得るにふさわしくなるかを、諭し教えている。
Neque corruptio incorruptelam possidebit. Hoc dicit, quia corruptela et lascivia vitae poenam necesse est patiatur. Passionem enim corruptionem posuit; nam constat utique omnes homines immortales resurgere.
PL 17, 270B「朽ちるものは、朽ちないものを所有しない」。これは、生活の腐敗と放縦が、刑罰を受けざるをえないということを言っている。彼は、苦しみ〔passio〕の意味で「朽ちること」を置いたのである。すべての人が不死のものとして復活することは確かだからである。
(Vers. 51.) Ecce mysterium vobis dico, omnes quidem resurgemus; id est, tam credentes quam non credentes. Sed non omnes immutabimur. Nunc uniuscujusque meritum in resurrectione significat, qualis in singulis futura sit.
PL 17, 270B(第51節)「見よ、私は汝らに奥義を告げる。我々は皆、復活する」。すなわち、信じる者も信じない者も。「しかし、我々は皆が変えられるのではない」。ここで彼は、復活における各人の功績が、一人ひとりにおいてどのようなものとなるかを示している。
(Vers. 52.) In momento, in ictu oculi, id est, cito, sine aliqua mora. In novissima tuba; ideo novissima, quia postremum bellum geritur adversum daemones, ac principes, et potestates, et ipsum diabolum.
PL 17, 270C(第52節)「一瞬のうちに、目のまばたきのうちに」、すなわち速やかに、少しの遅れもなく。「最後のラッパのときに」。最後というのは、悪霊たち、支配者たち、権力者たち、そして悪魔そのものに対する最後の戦いが行われるからである。
Hoc enim fiet post annos mille, quibus hic regnabit salvator, exstincto Antichristo, cum Satanas dimittetur de carcere suo ad seducendas gentes Gog et Magog, qui sunt daemones, ut pugnent adversus castra sanctorum; nec enim temporales homines poterunt adversum aeternos dimicare.
PL 17, 270Cこれは、反キリストが滅ぼされたのち救い主がここで支配する千年の後、サタンが自分の牢獄から解き放たれて、ゴグとマゴグの諸国民を惑わし、聖なる者たちの陣営に対して戦わせるときに起こる。ゴグとマゴグとは悪霊である。時の限られた人間が、永遠の者たちに対して戦うことはできないからである。
Nam et Joannes apostolus ait: Vidi Michael et angelos ejus in coelo pugnantes adversus draconem et angelos ejus, qui est diabolus et Satanas (Apoc. XX, 7) .
PL 17, 270C実に使徒ヨハネも言っている。「私は、ミカエルとその天使たちが、天で竜とその天使たちに対して戦っているのを見た。その竜は悪魔でありサタンである」(黙示録20:7)〔引かれた句は黙示録12:7–9〕。
Ideoque hic novissima tuba ait, quia non semel cum illo pugnatum est; quia et in Antichristo pseudoprophetae, qui faciebant coram illo signa et prodigia, et ipse victor, et hoc loco novissime adversus illum pugnabitur; ut jam mittatur in gehennam.
PL 17, 270Dそれゆえ彼がここで「最後のラッパ」と言うのは、彼との戦いが一度だけではなかったからである。反キリストにおいても、その前でしるしと不思議を行う偽預言者たち〔があり〕、彼自身が勝者〔となった〕〔この文は動詞を欠き、本文が崩れているらしい。「があり」「となった」を補って読んだ。ipse(彼自身)が誰を指し、victor(勝者)が何に勝ったのかは定かでない〕。そしてこの箇所で、最後に彼に対して戦われ、ついにゲヘナに投げ込まれる。
Et Salvator inter caetera ait: Nunc princeps hujus mundi mittetur deorsum (Joan. XII, 31) . Et tunc ergo et frequenter victus est, sicut Esaias propheta dicit: Quomodo cecidit de coelo Lucifer, qui mane oriebatur (Esai. XIV, 12) .
PL 17, 271A救い主もほかのことの中でこう言っている。「今、この世の支配者は下に投げ出される」(ヨハネ12:31)。そうであれば、そのときにも、またしばしば、彼は打ち負かされたのである。預言者イザヤが言うとおりである。「ああ、朝に昇っていた明けの明星〔ルキフェル〕は、どのように天から落ちたことか」(イザヤ14:12)。
Canet enim tuba, et mortui resurgent incorrupti, et nos immutabimur. Surgentibus enim peccatoribus et impiis, sancti immutabuntur in claritate; ut caro fiat spiritalis cum gloria, quasi plumbum, si fiat aurum.
PL 17, 271A「実にラッパが鳴り、死者は朽ちない者として復活し、我々は変えられる」。罪人と不敬虔な者がよみがえる一方で、聖なる者たちは栄光〔claritas〕のうちに変えられる。肉が栄光とともに霊的なものとなるのは、鉛が金になるようなものである。
Sancti enim in adventu Domini surgent sicut superius (Vers. 23) ait: Initium Christus: deinde hi qui sunt Christi in adventu ejus, sicut in Apocalypsi continetur; peccatores enim non sunt Christi, qui audiunt a Domino: Non novi vos (Psal. I, 5) .
PL 17, 271A聖なる者たちは主の到来のときによみがえる。上(第23節)で言っているとおりである。「初めはキリスト、次に、彼の到来のときにキリストに属する者たち」。黙示録に含まれているとおりである。罪人はキリストに属する者ではない。彼らは主から、「私は汝らを知らない」と聞くのである(詩篇1:5)〔刷りでは、この引照と次の節の引照(マタイ7:23)とが入れ替わっている。引かれた句はマタイ7:23〕。
Quia et in psalmo primo scriptum est: Ideo non resurgent impii in judicio, neque peccatores in concilio justorum (Matth. VII, 23) .
PL 17, 271B第一の詩篇にも書かれている。「それゆえ、不敬虔な者たちは裁きにおいて復活せず、罪人たちは義人たちの集いにおいて復活しない」(マタイ7:23)〔刷りでは、この引照と前の節の引照(詩篇1:5)とが入れ替わっている。引かれた句は詩篇1:5〕。
Ab impiis enim non est quod requiratur: sed ad hoc surgent, ut pereant, videntes verum esse, quod credere noluerunt: perire autem est a Deo esse alienum, sicut ait ad Romanos: Quicumque enim extra legem peccaverunt, sine lege peribunt; et qui in lege peccaverunt, per legem judicabuntur (Rom. II, 12) : ac per hoc peccatores judicabunt; indigni etenim sunt resurgere cum sanctis, sicut ait: Neque peccatores in concilio justorum.
PL 17, 271B不敬虔な者たちからは、追及すべきことは何もない。彼らは滅びるために、信じようとしなかったことが真実であると見るために、よみがえるのである。滅びるとは、神から疎遠になることであり、ローマ人への手紙で言うとおりである。「律法なしに罪を犯した者は皆、律法なしに滅び、律法のもとで罪を犯した者は、律法によって裁かれる」(ローマ2:12)。それゆえ、罪人は裁かれる〔底本は judicabunt(能動)。judicabuntur と読んだ〕。聖なる者たちとともに復活するにふさわしくないからである。「罪人たちは義人たちの集いにおいて〔復活し〕ない」と言うとおりである。
(Vers. 53.) Oportet enim corruptibile hoc induere incorruptionem, et mortale hoc induere immortalitatem.
PL 17, 271B(第53節)「この朽ちるものが朽ちないものを着、この死ぬべきものが不死を着ることが必要だからである」。
Supra dixit, et mortui resurgent incorrupti, id est, immortales erunt, non tamen impassibiles; hi enim, quos dicit, poenas patientur pro qualitatibus delictorum suorum, ita ut exeant inde soluto debito: impii autem aeterna poena torquentur; ait enim: Qui non credit, jam judicatus est (Joan. III, 18) .
PL 17, 271C彼は先に「死者は朽ちない者として復活する」と言った。すなわち、不死となるが、それでも苦しみを受けないわけではない。彼が言うこれらの者は、自らの罪の性質に応じて刑罰を受け、負債が支払われてそこから出るのである。これに対し、不敬虔な者たちは永遠の刑罰に苦しめられる。「信じない者はすでに裁かれている」と言うからである(ヨハネ3:18)。
Unde et Esaias propheta ait: Ignis eorum non exstinguetur, et vermis eorum non morietur (Esai. LXV, 24) .
PL 17, 271Cそれゆえ預言者イザヤは言う。「彼らの火は消されず、彼らの虫は死なない」(イザヤ65:24)〔引かれた句はイザヤ66:24〕。
In adventu tamen Domini et sancti resurgent, et qui vivi fuerint inventi, obviam rapientur Domino in aera, mortem quasi soporem passuri; in ipso enim raptu et mortem et resurrectionem habebunt, sicut ad Thessalonicenses idem Apostolus scribit (II Thess. IV, 6 et seq.) Tempore enim Antichristi aut apostatae erunt, aut rei, aut in latibulis, aut in poena positi caeteri gentiles, quos Dominus Jesus cum duce ipsorum Antichristo in adventu suo interficiet spiritu oris sui (II Thess. II, 8) , id est, jussu ejus igni exurentur per angelos virtutis ejus.
PL 17, 271Cそれでも主の到来のときに、聖なる者たちは復活し、生きたまま見いだされた者たちは、空中で主を迎えるために引き上げられる。彼らは死を眠りのように経験するのである。この引き上げそのものにおいて、死と復活を持つからである。同じ使徒がテサロニケの人々に書いているとおりである(二テサロニケ4:6以下)〔引かれた句は一テサロニケ4:16以下〕。反キリストの時には、ほかの異邦人は、背教者であるか、有罪の者か、隠れ場にいるか、刑罰に置かれているかであり、主イエスは到来のとき、彼らの頭である反キリストとともに、その口の息で彼らを殺す(二テサロニケ2:8)。すなわち、その命令によって、彼の力の天使たちによって火で焼かれるのである。
(Vers. 54, 55.) Cum autem mortale hoc induerit immortalitatem, tunc fiet sermo, qui scriptus est: Absorpta est mors in victoria. Ubi est, mors, victoria tua? ubi est, mors, stimulus tuus?
PL 17, 271D(第54・55節)「この死ぬべきものが不死を着るとき、そのとき、書かれている言葉が成就する。死は勝利に呑み込まれた。死よ、汝の勝利はどこにあるか。死よ、汝の刺はどこにあるか」。
Post resurrectionem enim impiorum et peccatorum absorbebitur mors in victoria. Insultantis etenim verba sunt, dicentis: Ubi est, mors, victoria tua? ubi est, mors, aculeus tuus?
PL 17, 271D実に、不敬虔な者と罪人の復活ののち、死は勝利に呑み込まれる。これは嘲る者の言葉だからである。彼は言う。「死よ、汝の勝利はどこにあるか。死よ、汝の針はどこにあるか」。
Victoria enim devictae mortis resurrectio mortuorum est: mors autem diabolus est, cui insultatur; et contentiosus dicitur, quia per superbiam, cum impar viribus esset, resistebat.
PL 17, 271D打ち負かされた死に対する勝利とは、死者の復活である。そして死とは悪魔のことであり、嘲られている。悪魔が争いを好む者と言われるのは、力で劣るのに、高ぶりによって抵抗したからである。
Cum ergo superatus perimitur et spolia illi detrahuntur; succensetur illi, qui contra se pugnavit.
PL 17, 272Aこうして〔悪魔は〕打ち負かされて滅ぼされ、戦利品を奪い取られると、自分に逆らって戦った彼に怒りが向けられる〔succensetur illi, qui contra se pugnavit の係りは定かでない。受動の succensetur を、悪魔に怒りが向けられると取った。悪魔が自分と戦った者に憤る、とも読める〕。
(Vers. 56.) Aculeus autem mortis peccatum est. Aculeum auctoritatem significat, quia mors per peccatum auctoritatem accepit, quasi peccatum non esset, diabolus obtorpuisset, et mors non esset. Virtus autem peccati lex. Ideo virtus peccati lex est, quia peccatum non imputaretur, si lex non esset.
PL 17, 272A(第56節)「死の針は罪である」。針は権威を意味する。死は罪によって権威を受けたからである。もし罪がなかったなら、悪魔は力を失い、死はなかったであろう。「罪の力は律法である」。罪の力が律法であるというのは、律法がなければ、罪は責任を問われないからである。
(Vers. 57.) Deo autem gratias, qui dedit nobis victoriam per Dominum nostrum Jesum Christum. Triumphum Salvatoris in nobis dicit profuisse; quae enim gessit Salvator, non sibi utique gessit, sed nobis.
PL 17, 272A(第57節)「神に感謝あれ。神は我々の主イエス・キリストを通して、我々に勝利を与えた」。彼は、救い主の凱旋が我々の益となったと言う。救い主が行ったことは、自分のためではなく、我々のために行ったからである。
Quamobrem nostra victoria est; ideo enim homo factus est, manens Deus; ut vincens diabolum, dum peccatum non fecit, nobis victoriam acquireret, qui peccati causa detinebamur in morte; ut victus diabolus, occiso Christo, qui peccatum non fecerat, omnes quos peccati causa detinebat, amitteret.
PL 17, 272Aそれゆえ、勝利は我々のものである。彼が神のままで人となったのは、罪を犯さずに悪魔に勝ち、罪のゆえに死に捕らえられていた我々のために、勝利を獲得するためだったからである。罪を犯さなかったキリストが殺されて、悪魔は敗れ、罪のゆえに捕らえていたすべての者を失うのである。
Dum autem insultat homini, reus factus est, et sic deletum chirographum, id est, deleta sententia, qua tenebatur genus humanum in mortem, fieret ereptus, et animabus in coelum inductis; ut non per potentiam illi tollerentur, sed per justitiam a Deo per Dominum nostrum Jesum Christum.
PL 17, 272B悪魔は人を嘲るうちに、責めを負う者となった。こうして、人類を死に捕らえていた証書、すなわち判決が破棄されて、人類は救い出され〔et sic … fieret ereptus は構文が崩れているらしい。人類が救い出されたと解した〕、魂たちは天に導き入れられた。悪魔から、力によってではなく、我々の主イエス・キリストを通して、神による正義によって奪われるためである。
(Vers. 58.) Itaque, fratres mei dilecti, stabiles estote et immobiles, abundantes in opere semper, scientes quod labor vester non est inanis in Domino.
PL 17, 272B(第58節)「ゆえに、愛する我が兄弟たちよ、堅く動かされぬ者であれ。常に業に富み、汝らの労苦が主にあって空しくないと知っている者であれ」。
Omnibus quae ad doctrinam Ecclesiasticam ordinandam necessaria sunt expositis, et aut quid vitandum, quidve sequendum sit demonstratis, fixos jam illos esse hortatur in bono, et in operibus quae fructum faciunt apud Dominum, semper promptos et copiosos; quia per haec quae exposita sunt, de caetero accepturos se boni operis mercedem a Domino, ne pravis colloquiis possent everti.
PL 17, 272B教会の教えを整えるために必要なことがすべて説明され、避けるべきことと従うべきことも示された。そこで彼は、彼らがすでに善に固く立つよう、また主のもとで実を結ぶ業に常に迅速で豊かであるよう勧める。ここで説かれたことによって、これから善い業の報いを主から受けるのであり、悪しき語らいによって覆されないためである。
Caput XVI
第XVI章PL 17, 272C(Vers. 1, 2.) De collectis autem, quae fiunt in sanctos, sicut ordinavi Ecclesiae Galatiae, ita et vos facite. Per unam sabbati unusquisque vestrum apud se ponat, thesaurizans quodcumque voluerit; ut non cum venero, tunc collectae fiant.
PL 17, 272C(第1・2節)「聖なる者たちのためになされる献金については、私がガラテヤの教会に定めたとおり、汝らもそのようにせよ。週の初めの日に、汝らのおのおのは、望むだけのものを蓄えて、自分のもとに置いておけ。私が来たとき、そのときに献金がなされることのないようにである」。
Dominico die collectam fieri praecipit, sicut et caeteris Ecclesiis disposuerat; ut eo die, quo resurrexit Dominus, plebs ejus colligatur ad laudem et gloriam Dei, devicta morte: tunc sumptus congregandos ad ministerium sanctorum, qui propter nomen Domini pressuram patiebantur zelo gentilium sive Judaeorum, qui non sinebant eos praedicare gratiam Dei sub nomine Christi; ut haberent refrigerium ab iis, propter quos tribulantur.
PL 17, 272C彼は、主の日に献金をするよう命じる。ほかの諸教会にも定めていたとおりである。主が復活したその日に、死に打ち勝って、その民が神への賛美と栄光のために集められるためである。そのとき、聖なる者たちへの奉仕のために費用を集めるのである。この聖なる者たちは、主の名のゆえに、異邦人あるいはユダヤ人の妬みによって苦難を受けていた。彼らは、聖なる者たちがキリストの名のもとに神の恩寵を宣べ伝えるのを許さなかったのである。聖なる者たちが、そのために苦難を受けている当の者たちから、安らぎを得るためである。
Omni ergo die dominico jubet colligi plebem, et congregari illos, prout voluerint, in dona Dei, et hoc apud se unumquemque reponere quasi in thesauro; ut veniente Apostolo, inveniatur ad usus necessarios praeparatum; quia quod paulatim colligitur, nec grave est, et invenitur multum.
PL 17, 272Dそこで彼は、主の日ごとに民が集まり、神の賜物のために望むだけを出し合い、おのおのがそれを宝のように自分のもとにしまっておくよう命じる。使徒が来たとき、必要な用途のために備えられたものが見いだされるようにである。少しずつ集めたものは、重荷にならず、しかも多くが見いだされるからである。
(Vers. 3.) Cum autem venero, quos probaveritis per epistolas, hos mittam perferre gratiam vestram in Jerusalem.
PL 17, 272D(第3節)「私が来たとき、汝らが手紙で認めた者たちを、汝らの好意の業〔gratia〕をエルサレムへ運ばせるために遣わす」。
Consolatio haec duplici genere profectum habebat, sicut et nunc habet; ita ut et sanctis proficeret supra memoratis, et pauperibus in Ecclesia constitutis, quae et modo et usibus majorum natu proficit, et egenis.
PL 17, 273Aこの慰めは、今もそうであるように、二つの面で益をもたらしていた。すなわち、先に述べた聖なる者たちの益になり、教会に置かれた貧しい者たちの益にもなるということである。これは今も、年長者たちの用にも、困窮した者たちにも益となっている〔et modo は前の「今もそうであるように」を受けて「今も」と取った〕。
Per epistolam mittere se hos, quos idoneos ad dispensationem elegerint, dicit: quae epistolae testimonium praebent missis; ut cum gratia excipiantur.
PL 17, 273A彼は、管理にふさわしいと彼らが選んだ者たちを、手紙によって遣わすと言う。その手紙は、遣わされた者たちに証しを与える。好意をもって迎えられるようにである。
(Vers. 4.) Quod si dignum fuerit, ut ego quoque eam mecum ibunt. Hoc dicit, si fuerit copiosa collectio, posse etiam se ire; dignum enim est, et sic opus, ut si ipse eat, multum secum perferat ad refrigerium sanctorum.
PL 17, 273A(第4節)「もし私自身も行くのにふさわしいなら、彼らは私とともに行く」。これは、献金が豊かであれば、自分も行くことができる、ということを言っている。自分が行くなら、聖なる者たちの安らぎのために多くを携えて行くのがふさわしく、またそれが必要でもあるからである。
Hoc est, quod significat ad Romanos dicens: Si enim spiritalium eorum communicaverunt gentes, debent hi in carnalibus ministrare eis (Rom. XV, 27) ; ex Judaeis enim erant, de quibus dicit Dominus, quia salus ex Judaeis est, qui Jerosolymis in magna invidia erant apud Judaeos non credentes.
PL 17, 273Aこれは、ローマ人への手紙で示していることである。「もし異邦人が彼らの霊的なものにあずかったのなら、彼らは肉的なもので彼らに仕えるべきである」(ローマ15:27)。この人々はユダヤ人であり、主が「救いはユダヤ人から来る」と言った者たちだからである。彼らは、信じないユダヤ人たちのもとで、エルサレムで大きな妬みの的となっていた。
(Vers. 5, 6.) Veniam autem ad vos, cum Macedoniam transiero: apud vos autem forsitan remanebo, aut etiam hyemabo; ut me deducatis quocumque iero.
PL 17, 273B(第5・6節)「私はマケドニアを通り過ぎたあと、汝らのもとへ行く。汝らのもとには、おそらくとどまり、冬を越すことにもなろう。私がどこへ行こうと、汝らが私を送り出すためである」。
Post omnem instructionem, ut laetos illos faceret, adventum suum illis promisit, pro quo et omnes admonitiones suas, quibus illos corrigit, magis firmat. Qui audit venturum eum, a quo legem accepit, sollicitior erit, ne adveniente illo erubescat.
PL 17, 273Bすべての教えののち、彼らを喜ばせようと、自分の来訪を彼らに約束した。それによって、彼らを正すすべての勧告もいっそう強められる。自分に法を授けた者が来ると聞く者は、その人が来たときに恥じることのないよう、いっそう気をつけるであろう。
(Vers. 7.) Nolo enim vos modo in transitu videre. Sciens multa se habere, quae ageret cum illis, non vult illos per transitum videre, et ne contristarentur, multum tempus se promittit commoraturum apud eos; quia quae agit, cum providentia agit.
PL 17, 273B(第7節)「私は、今、通りがかりに汝らに会うことを望まない」。彼らと行うべきことが多くあると知っているので、彼らに通りがかりに会おうとは望まない。また彼らを悲しませないために、彼らのもとに長くとどまると約束する。彼が行うことは、先見をもって行うからである。
Spero enim me aliquantulum temporis manere apud vos, si Dominus permiserit. Si Dominus, tunc enim Dominus permittit, ut commoretur apud eos: ait permiserit; si dignos se praebeant, emendantes vitia, quae in eis arguit
PL 17, 273C「主が許すなら、私は汝らのもとにしばらくとどまることを望む」。「主が」と言うのは、主が彼に彼らのもとにとどまることを許すのは、そのときだからである〔この文の組みは乱れているらしい。tunc(そのとき)を後の si dignos se praebeant(彼らが自らをふさわしい者として示すなら)にかけて解した〕。「許すなら」と彼は言う。すなわち、彼らが自らをふさわしい者として示し、彼が彼らのうちに咎めた悪徳を改めるならば、ということである。
(Vers. 8, 9.) Permanebo autem Ephesi usque ad Pentecosten; ostium enim mihi magnum apertum est et operosum, et adversarii multi. Qua causa remansisset Ephesi ostendit; invenerat enim illic sitientia pectora Dei gratiam, quibus infunderet mysterium Christi.
PL 17, 273C(第8・9節)「私はペンテコステまでエフェソにとどまる。大きな、骨の折れる門が私に開かれており、敵対者も多いからである」。彼がなぜエフェソにとどまったかを示している。そこには、神の恩寵に渇いた心があり、そこにキリストの奥義を注ぎ込むことができたからである。
Sed quia diabolus inquietus est semper, et his qui Deum desiderant, invidus. Adjecit: Et adversarii multi; quanto enim idonei inveniebantur ad fidem, tanto magis non deerant, qui zelarentur; contradicentes et repugnantes doctrinae Domini.
PL 17, 273Cしかし、悪魔は常に落ち着きがなく、神を慕う者たちに妬みを抱く。そこで彼は付け加えた。「敵対者も多い」と。信仰にふさわしい者が見いだされるほど、妬む者、すなわち主の教えに反対し抵抗する者が、いっそう欠けることがなかったのである。
(Vers. 10-12.) Si autem venerit Timotheus, videte ut sine timore sit apud vos; opus enim Domini, sicut et ego, operatur. Ergo ne quis illum spernat.
PL 17, 273D(第10–12節)「もしテモテが来るなら、彼が汝らのもとで恐れなくいられるよう、気をつけよ。彼は私と同じく、主の業を行っているからである。だから、誰も彼を軽んじてはならない」。
Quamvis enim ea praedicaret Thimotheus, quae ab Apostolo acceperat, et esset idoneus evangelista; tamen quia non erat auctoritatis ejusdem, commendat illum; ne ab his forte, qui dissentiebant in plebe, non, ut erat dignus, reciperetur: et nihil proficeret adventus ejus saluti illorum.
PL 17, 273Dテモテは、使徒から受けたことを宣べ伝え、適格な福音を告げる者であったが、使徒と同じ権威を持っていたわけではないので、使徒は彼を推薦する。民の中で意見を異にする者たちから、ふさわしい者として受け入れられず、彼の来訪が彼らの救いに何の益ももたらさなくなることのないようにである。
Possent enim et gentiles excitari ad seditionem et discordiam plebis, accepta occasione irruendi in Timotheum; ideo ne quis illum spernat, quia opus Domini operatur, inquit, sicut et ego; hoc est, ut mea auctoritate susciperetur, qua erat apostolus; erat enim ipse episcopus.
PL 17, 273D異邦人たちも、テモテに襲いかかる機会を得て、民の騒乱と不和へとかき立てられるおそれがあった。それゆえ、「誰も彼を軽んじてはならない。彼は私と同じく主の業を行っているからである」と言う。すなわち、私が使徒として持つ権威によって受け入れられるように、ということである。彼自身が司教だったからである。
Deducite illum in pace, ut veniat ad me; exspecto enim illum cum fratribus. Tantum meritum Timothei memorat; ut non solum inter eos honorandum illum praecipiat, sed ut apostolum Domini cum obsequio deducendum eum ostendit; ut etiam ipse illum exspectaret cum fratribus propter Evangelium Christi.
PL 17, 274A「彼を平和のうちに送り出し、私のもとへ来させよ。私は兄弟たちとともに彼を待っているからである」。彼はテモテの功績をこれほど述べて、彼らのあいだで彼を敬うよう命じるだけでなく、主の使徒として敬意を尽くして送り出すべきことを示し、自分自身もキリストの福音のために兄弟たちとともに彼を待っていると言うのである。
De Apollo autem fratre significo vobis, quia multum illum rogavi, ut veniret ad vos cum fratribus; et utique non fuit voluntas ejus, ut nunc veniret. Veniet autem cum opportunum fuerit.
PL 17, 274A「兄弟アポロについて、汝らに知らせる。私は彼が兄弟たちとともに汝らのもとへ行くよう、強く頼んだ。しかし彼は、今行く意志は全くなかった。都合のよいときに来るであろう」。
Hoc dicens, et voluntati illorum vel petitioni satisfecisse ostendit, cum votum suum eis exhibuit, et Apollo excusavit: quando cur non iret ad illos, non declaraverit; ita tamen ut omnino non excusaverit, sed distulerit.
PL 17, 274Aこう言うことで、彼は彼らの意志や願いに応えたことを示している。自分の願いを彼らに示し、アポロのために弁明したからである。アポロがなぜ彼らのもとへ行かないのかは明らかにしなかったが、それでも、アポロがまったく断ったのではなく、延ばしたのだというふうに弁明したのである。
Potest et sic intelligi, ut per Apollo tangat illos, significans ideo noluisse ire ad illos Apollo, quia dissidebant; ut audito hoc, paci studerent; et ideo de Timotheo dixerit: Videte ut sine timore sit apud vos; quia aliqui missi non bene fuerunt suscepti: ac per hoc venturum Apollo, cum concordes fuerint.
PL 17, 274Aこうも理解できる。アポロを通して彼らに触れ、アポロが彼らのもとへ行こうとしなかったのは、彼らが分裂していたからだと示し、これを聞いて彼らが平和に努めるようにしたのだ、と。そのため、テモテについて「彼が汝らのもとで恐れなくいられるよう、気をつけよ」と言ったのであり、遣わされた者たちの幾人かが、よく迎えられなかったからである。したがってアポロは、彼らが一致したときに来るというのである。
(Vers. 13, 14.) Vigilate, state in fide, viriliter agite, corroboramini: omnia vestra in charitate fiant. Vigilate, ait, ne circumveniantur in fide.
PL 17, 274B(第13・14節)「目を覚ましていよ、信仰に立て、雄々しくふるまえ、強くなれ。汝らのすべての事は愛のうちになされよ」。「目を覚ましていよ」と彼は言う。信仰においてだまされないためである。
Viriliter agite, hoc est monere, ut fortes sint circa ea, quae sibi tradita erant: non ut pueri, qui quod sequantur, ignorant. Confortamini; ut tam voce quam opere robusti sint; quia professio et boni actus perfectos faciunt.
PL 17, 274B「雄々しくふるまえ」とは、彼らに委ねられたことについて強くあるよう勧めることであり、何を追うべきかを知らない子供のようであってはならない。「強くなれ」とは、言葉でも行いでも堅固であるようにである。信仰の告白と善い行いが、人を完全にするからである。
Ut autem in charitate haec ipsa fiant, monet; quia quae cum charitate fiunt, Dei habent timorem et zelum; quidquid enim cum offensione fratris fit, fructum non habet.
PL 17, 274Bまさにこれらのことが愛のうちになされるよう、彼は勧める。愛をもってなされることには、神への畏れと熱心があるからである。兄弟を傷つけながらなされることは、何であれ実を結ばない。
Provocandi sunt enim aliqui ad bonum, non contristandi, ut puta si misericordiam non facias dehortatione alterius, aut inhumanus sis, aut alteros notes, aut aliquid comedas, insultans ei, qui ab hoc abstinet, ut facias illi scrupulum.
PL 17, 274Cある人々は、善へと促されるべきであって、悲しませられるべきではない。たとえば、あなたが慈しみを行わず、そのうえ他者を思いとどまらせるなら〔dehortatione alterius の係りは定かでない。「他者にも思いとどまらせて」と取った。「他者に思いとどまらされて」とも読める〕、あるいは非人間的であるなら、あるいは他の人々を咎めるなら、あるいは何かを食べて、それを控える者を嘲り、その者に迷いを与えるなら、それがそうである。
Omnia ita agenda sunt, ut hortatio sit ad meliora, non insultatio, et tunc est pax. Unde dicit Dominus, ex hoc cognoscitur, si discipuli mei estis, si vos diligatis invicem (Joan. XIII, 35) : ubi autem contentio est et dissensio, amor non est.
PL 17, 274Cすべては、より善いことへの励ましであって嘲りでないように行われねばならず、そのときに平和がある。それゆえ主は言う。「汝らが互いに愛し合うなら、それによって、汝らが私の弟子であると知られる」(ヨハネ13:35)。争いと不和のあるところに、愛はない。
(Vers. 15, 16.) Obsecro autem vos, fratres, nostis domum Stephanae et Fortunati, quoniam sunt initium Achaiae, et in ministerium sanctorum ordinaverunt se ipsos; ut et vos subditi sitis ejusmodi, et omni cooperanti et laboranti.
PL 17, 274C(第15・16節)「兄弟たちよ、汝らに勧める。汝らはステファナとフォルトゥナトの家を知っている。彼らはアカイアにおける最初の者であり、聖なる者たちの奉仕のために自らを備えた。汝らもまた、このような人々、またすべて協力し労苦する者に従う者であれ」。
Achaici Corinthii sunt; ideoque de his ad eos loquitur, per quos provocat illos ad hujusmodi opus; sunt enim ex his.
PL 17, 274Dアカイアの人々〔Achaici。第17節の人名アカイコとも見えるが、複数なので「アカイアの人々」と取った〕とは、コリントの人々のことである。それゆえ彼は、この人々について彼らに語り、この人々を通して彼らをこのような働きへ促す。この人々は彼らの中から出た者だからである。
Hoc enim in christianis magnum est, quia calcata avaritia, de laboribus suis non habentibus largiuntur, imitatores facti patris Dei, qui in misericordia dives est.
PL 17, 274Dこれは、キリスト者にあっては大きなことである。貪欲を踏みにじり、自分の労苦の実を、持たない者たちに分け与えているからである。慈しみに富む父なる神に倣う者となったのである。
Cum autem dicit: Ut subditi sitis talibus, magis illos hortatur: ut aemuli facti operis hujus, alios habeant ipsi subditos.
PL 17, 274D「このような者たちに従う者であれ」と言うとき、彼は彼らをいっそう励ましている。すなわち、この働きに熱心な者となって、自分たち自身が他の人々を従わせる者となるように、ということである。
(Vers. 17, 18.) Gaudeo autem in praesentia Stephanae, et Fortunati, et Achaici; quoniam id quod vobis deerat, ipsi suppleverunt. Refecerunt enim et meum spiritum et vestrum. Cognoscite ergo eos, qui ejusmodi sunt.
PL 17, 274D(第17・18節)「ステファナとフォルトゥナトとアカイコが来たことを、私は喜ぶ。汝らに欠けていたものを、彼ら自身が補ったからである。彼らは私の霊も汝らの霊も安らがせた。ゆえに、このような人々を認めよ」。
Aliud enim esse collationem, quam dicit, fieri in sanctos, et aliud ministris Evangelii reddere vicem, sicut dicit Dominus: Dignus enim est operarius mercede sua (Luc. X, 7) .
PL 17, 274Dというのも、彼が言う、聖なる者たちのためになされる献金と、福音に仕える者たちに報いることとは、別のことだからである。主が言うとおりである。「働く者は、その報酬に値するからである」(ルカ10:7)。
Domum enim Stephanae in utroque significat devotam, et in ministerio sanctorum, et in his qui deserviebant Ecclesiis; ita ut Apostolo proficerent cum Fortunato et Achaico fratribus; ut et hi proficerent, qui erant ex his.
PL 17, 275A彼は、ステファナの家が両方の点で献身的であると示している。聖なる者たちへの奉仕においても、諸教会に仕えている者たちにおいてもである。こうして、兄弟であるフォルトゥナトとアカイコとともに、使徒の益となり、また彼らの仲間である人々も益を受けるようになった。
Unde dicit: Refecerunt enim et meum spiritum et vestrum. Et cum Apostolus negat se ab his accepturum, dicit enim: Non infringetur in me gloriatio haec in regionibus Achaiae; quomodo refecerunt et meum spiritum et vestrum?
PL 17, 275Aそれゆえ彼は言う。「彼らは私の霊も汝らの霊も安らがせた」と。ところが使徒は、彼らから受けないと言っているのである。「アカイアの地方で、この私の誇りは私において打ち砕かれない」と言っているからである。ではどうして、「彼らは私の霊も汝らの霊も安らがせた」のか。
Sed credo, refectus est spiritus ejus in his, quibus profecerant; sibi enim dicit datum, quod proficit his, quibus voluit. Cognoscite ergo eos, qui hujusmodi sunt; hoc est, imitamini.
PL 17, 275Aしかし私は思う。彼の霊は、彼らが益を与えた人々において安らがされたのである。彼は、自分が益を与えたいと望んだ者たちに益となることを、自分に与えられたものと言っているからである。「ゆえに、このような人々を認めよ」とは、倣えということである。
(Vers. 19.) Salutant vos Ecclesiae Asiae. Horum salutatione commonet illos, ut efficiantur similes illorum, qui unius sunt provinciae. Salutant vos in Domino Aquila et Priscilla cum domestica sua Ecclesia.
PL 17, 275A(第19節)「アジアの諸教会が汝らに挨拶を送る」。彼は、この人々の挨拶によって、同じ一つの州の者たちに似た者となるよう彼らに勧める。「アキラとプリスキラが、その家の教会とともに、主にあって汝らに挨拶を送る」。
Duas Ecclesias memorat, publicam et domesticam: publicam dicit, quo omnes conveniunt: domesticam in qua per amicitiam colligitur. Ubicumque presbyteri solemnia celebrant, Ecclesia dicitur.
PL 17, 275B彼は二つの教会、公の教会と家の教会を挙げている。公の教会とは皆が集まる所、家の教会とは友情によって集まる所を言う。司祭たちが祭儀を行う所は、どこでも教会と呼ばれる。
(Vers. 20.) Salutant vos fratres omnes. Relevat animos illorum, quando omnes hos memores horum ipsorum ostendit. Salutate invicem in osculo sancto. Osculum sanctum signum pacis est, in quo, ut ad invicem sibi adhaereant sublata discordia, docet.
PL 17, 275B(第20節)「すべての兄弟たちが汝らに挨拶を送る」。彼は、すべての者が彼らを思い起こしていると示して、彼らの心を軽くする。「聖なる口づけをもって互いに挨拶せよ」。聖なる口づけは平和のしるしであり、それによって、不和が除かれて互いに結びつくよう、彼は教えている。
(Vers. 21.) Salutatio mea manu Pauli. Se in epistola ista subscripsisse ostendit, et quae verba sint subscriptionis, subjecit dicens:
PL 17, 276A(第21節)「パウロの手による私の挨拶」。彼は、この手紙の末尾に自分で書き添えたことを示し、その書き添えの言葉がどのようなものかを、続けてこう言う。
(Vers. 22.) Si quis non amat Dominum Jesum Christum, sit anathema maranatha, quod interpretatur: Si quis Dominum Jesum, qui venit, non amat, abscidatur. Maranatha enim Dominus venit, significat.
PL 17, 276A(第22節)「主イエス・キリストを愛さない者は、アナテマ・マラナタであれ」。これは、「来た主イエスを愛さない者は、断たれよ」と解釈される。「マラナタ」とは、「主は来た」を意味するからである。
Hoc propter Judaeos qui Jesum non venisse dicebant, hi ergo anathema sunt a Domino, qui venit.
PL 17, 276Aこれは、イエスは来ていないと言っていたユダヤ人のためである。ゆえに、これらの者は、来た主からアナテマとされる者である。
(Vers. 23, 24.) Gratia Domini nostri Jesu Christi vobiscum. Charitas mea cum omnibus vobis, in Christo Jesu.
PL 17, 276A(第23・24節)「我々の主イエス・キリストの恩寵が、汝らとともにあるように。私の愛が、キリスト・イエスにあって、汝ら皆とともにあるように」。
Ideo talem subscriptionem posuit propter hos, qui dum dissentioni studebant, Dominum Jesum non diligebant; quippe cum dicerent: Ego sum Pauli, ego Apollo, ego vero Cephae (I Cor. I, 12) .
PL 17, 276A彼がこのような末尾の言葉を置いたのは、分裂に熱心で、主イエスを愛していなかった者たちのためである。彼らは、「私はパウロに、私はアポロに、私はケファにつく」と言っていたからである(一コリント1:12)。
Qui enim Christum diligit, non dat hominibus gloriam, quia nulla est spes in hominibus. Gratia Domini nostri Jesu Christi vobiscum; et subauditur, qui diligitis Dominum Jesum.
PL 17, 276Bキリストを愛する者は、人々に栄光を帰さない。人々には何の望みもないからである。「我々の主イエス・キリストの恩寵が、汝らとともにあるように」。そして「主イエスを愛する汝らに」と補って解される。
Et quoniam non se invicem diligebant, ideo hoc dicit: Charitas mea cum omnibus vobis in Christo Jesu; ut amare se discerent ea gratia, qua diligebantur ab Apostolo, non carnis affectu, sed in Christo Jesu.
PL 17, 276B彼らは互いに愛し合っていなかったので、彼はこう言う。「私の愛が、キリスト・イエスにあって、汝ら皆とともにあるように」。彼らが、使徒に愛されたその好意によって、肉の情によらず、キリスト・イエスにあって、互いに愛することを学ぶためである。