パカトゥス・ドレパニウスfl. 389–393

Panegyricus Theodosio Augusto dictus › 全文

Panegyricus Theodosio Augusto dictus 全文

Pacatus Drepanius · PL 13, 477D–522A

Caput I

第I章PL 13, 477D
1

[0477] Si quis unquam fuit, imperator Auguste, qui te praesente dicturus ante trepidaverit, eum profecto me esse et ipse sentio, et his qui consilium tuum participant videri posse video.

PL 13, 477D

皇帝アウグストゥスよ、あなたの面前で語ろうとして、これまでに前もって震えた者がいたとするなら、それはまさしく私であると、私自身も感じており、あなたの評議に与る人々にもそう見えうることを、私は承知している。

2

Nam cum te semper ultra omnes retro principes laudari oportuerit, nunc porro ultra quam alias praedicatus es, in ea urbe conveniat dicendo celebrari, cujus et libertatem armatus asseruisti, et auxisti dignitatem togatus, quo tandem modo consequi majestatem utriusque vestrum oratione mea potero, hoc praecipue in tempore, quo ambo ita mutuo crevistis, ut nec tu fueris adhuc major, nec illa felicior?

PL 13, 478D

あなたは、これまでのあらゆる元首にまさって常に讃えられるべきであったが、いまや、ほかのいつにもまして宣揚されている。そのあなたが、武装した身としてその自由を回復し、トガをまとった身としてその威信を高めた、まさにその都市で、語りによって称えられるのがふさわしい。それならば、いったいどのようにして、あなたとこの都、二者の威厳に、私の弁論で達することができようか。とりわけこの時においては、あなたと都の二者が互いにこれほど成長し、あなたはこれまでになく偉大に、その都はこれまでになく幸いになったというのに。

3

Huc accedit auditor senatus, cui cum difficile sit pro amore quo in te praeditus est de te satis fieri, tum difficilius, pro ingenita atque haereditaria orandi facultate, non esse fastidio rudem hunc et incultum transalpini sermonis horrorem, praesertim cum absurdae sinistraeque jactantiae possit videri, his ostentare facundiam, quam de eorum fonte manantem in nostros usque usus derivatio sera traduxit.

PL 13, 479A

これに加えて、聴き手は元老院である。元老院にとっては、あなたへの愛情にふさわしくあなたについて十分に語られることも難しいが、生来の、しかも受け継がれた弁論の才をもつ彼らに、アルプスの向こうの言葉の、粗野で洗練されない荒々しさが嫌悪を催させないようにすることは、いっそう難しい。まして、彼ら自身の泉から湧き出て、遅れて流れ下り、我々の用いるところにまで至った雄弁を、まさにその彼らに見せびらかすことは、愚かで的外れな自慢と見えうるのであるから、なおさらである。

4

Quibus equidem cogitatis adeo sollicitor, ut non eos tantum hodie arbitrer interesse quos cerno, sed assistere obversarique dicturo Catones ipsos, et Tullios, et Hortensios, omnesque illos oratores putem, qui me in posteris suis audiunt.

PL 13, 479B

これらを思うにつけ、私は気がかりでならず、今日ここに居合わせているのは、私に見えている人々だけではないと思う。カトーたち、トゥッリウスたち〔キケロの名〕、ホルテンシウスたち、そして、その後裔たちのうちに私の語りを聴いているあの弁論家たちがみな、語ろうとする私のそばに立ち、目の前にいると思うのである。

5

Ita multiplici circumventus metu, quasi parum habeam timere quod video, video quod timeam.

PL 13, 479B

こうして、幾重もの恐れに取り囲まれ、目に見えるものを恐れるだけでは足りないとでもいうように、私には恐れるべきものまで見えているのである。

Caput II

第II章PL 13, 479B
1

Quid ergo? novusne me pavor et inopina trepidatio in ipso dicendi tempore deprehendit? Mihi vero ii omnes quibus altrinsecus jactor aestus diu ante meditati, longeque prospecti sunt.

PL 13, 479B

では、どうなのか。新たな恐れと思いがけぬ震えが、語るまさにその時に私を捕らえたのか。いや、そうではない。私が両側から揺さぶられているこれらの波はみな、ずっと前から思い巡らされ、はるか先から見通されていた。

2

Sed cum admiratione virtutum tuarum ab ultimo Galliarum recessu, qua littus Oceani cadentem excipit solem, et deficientibus terris sociale miscetur elementum, ad contuendum te, adorandumque properassem, ut bona quae auribus ceperam etiam visu usurparem: timui, fateor, laboris officium ipsa taciturnitate corrumpere.

PL 13, 479B

しかし、あなたの徳への驚嘆に促されて、ガリアの最果て、大洋の岸が沈みゆく太陽を迎え、尽きようとする陸地に〔海という〕仲間の元素が混じり合うところから、あなたを仰ぎ見、敬意を捧げようと急ぎ、耳で受け取った善きことを目でも味わおうとしたとき、私は告白するが、労苦して果たした務めを、まさにその沈黙によって損なうことを恐れた。

3

Ita dum obsequio interpretor impudentiam, dum in eumdem hominem non puto convenire gaudium et silentium, duas res diversissimas junxi: metum et temeritatem. Quin et illud me impulit ad dicendum, quod ut dicerem nullus adigebat.

PL 13, 480A

こうして、〔語ることの〕厚かましさを恭順のあらわれと解し、同じ一人の人間に喜びと沈黙が両立するとは思わなかったために、まったく相反する二つのもの、恐れと無謀を結びつけてしまった。さらに、だれも語るよう私に強いなかったということ、そのことがかえって私を語るよう駆り立てた。

4

Non enim jam coacta laudatio, et expressae metu voces periculum silentii redimunt. Fuerit, abieritque tristis illa facundiae ancillantis necessitas, cum trucem dominum auras omnes plausuum publicorum ventosa popularitate captantem mendax assentatio titillabat, cum gratias agebant dolentes, et tyrannum non praedicasse tyrannidis accusatio vocabatur.

PL 13, 480A

いまや、強いられた称賛や、恐れによって絞り出された声が、沈黙の危険を免れさせるのではないからである。仕える雄弁のあの悲しい強制は、あったとしても、去り、過ぎ去ったのだ。あのときは、荒々しい主人が、公の拍手というあらゆる風を、空虚な人気取りによってとらえようとし、偽りの追従が彼をくすぐり、人々は悲しみつつ感謝を述べ、簒奪者を称えなかったことが簒奪への告発と呼ばれたのである。

5

Nunc par dicendi tacendique libertas; et quam promptum laudare principem, tam tutum siluisse de principe. Libet igitur redditam postliminio securitatem loquendo experiri: libet inquam, quia neminem magis laudari imperatorem decet quam quem minus necesse est.

PL 13, 480A

いまや語る自由と黙す自由は等しい。元首を称えるのが容易であるのと同じく、元首について黙していても安全である。それゆえ、復帰権によって戻された〔postliminium は、捕囚から帰った者が旧来の権利を回復する法の語〕安全を、語ることで試してみたい。そう望むと言うのは、称賛の必要が少ない皇帝ほど、称えられるにふさわしい皇帝はいないからである。

Caput III

第III章PL 13, 480B
1

De te igitur mihi sermonis hujus auspicium erit ille felicitatis publicae auspex dies, qui te primus inauguravit imperio.

PL 13, 480B

そこで、あなたについて語るこの弁論の初めの吉兆となるのは、公共の幸福の先触れとなったあの日、あなたを最初に帝位へ就けた日であろう。

2

Nam ut divinis rebus operantes in eam coeli plagam ora convertimus a qua lucis exordium est, sic ego vota verborum quae olim nuncupaveram soluturus, id oratione mea tempus arripiam quo Romana lux coepit.

PL 13, 480B

というのも、神事を行うとき我々が、光の始まる天の方角へ顔を向けるように、私もまた、かつて誓った言葉の願をいま果たそうとして、ローマの光が始まったその時を、自分の弁論の出発点として取り上げるからである。

3

Jacebat innumerabilibus malis aegra, vel potius dixerim, exanimata respublica, barbaris nationibus Romano nomini velut quodam diluvio superfusis. Sed parcam replicare causas, et placatum vulgus offendere.

PL 13, 480B

国家は数えきれない災いに病み伏し、いや、むしろ息絶えていたと言うべきであろう。蛮族の諸民族が、大洪水のようにローマの名の上へ溢れかかっていたのである。だが、その原因を繰り返し述べることは控え、すでに静まった民衆の心を傷つけることも避けよう。

4

Nam cum per se vivax sit recordatio calamitatum, tum mihi metus hanc gaudiorum praesentium lucem tristium commemoratione fuscare.

PL 13, 480B

災厄の記憶はそれだけでも生き生きと残るものだが、まして私は、いまの喜びのこの光を、悲しい出来事を思い起こして曇らせることを恐れる。

5

Faciam ergo quod facere praestantes scientia medicos saepe vidi; altorum vulnerum cicatrices, postquam cutem sanitate duxerunt, manu pendente tractabo, praesensisse, et singulos universosque rogitasse contentus, an cum inter omnes liqueret fessis rebus medendum, tali aliquo viro publicis gubernaculis admovendo, qui imperatoris unius tueretur aetatem, alterius juvaret laborem, potuerimus hujusmodi principem vel optare.

PL 13, 481A

そこで、学識すぐれた医者たちがしばしばそうするのを私は見たが、それにならうことにしよう。深い傷の痕は、癒えて皮膚が張ったあとでも、手を浮かせて軽く触れるにとどめる。すなわち、あらかじめ察していたこと〔praesensisse の意味と係りは定かでない。本文が崩れているらしく、「あらかじめ察していた」と取った〕と、一人ひとりにも全員にも次のことを問うたことで満足しよう。万人にとって疲れ果てた国家を癒やさねばならないことが明らかであったとき、公の舵取りの座に、一人の皇帝の年齢を守り、いま一人の労苦を助けるような人物を据えることによって、我々はこのような元首を望むことさえできたであろうか、と。

6

In integro itaque rem totam esse faciamus, et in quodam orbis terrarum comitio quaeri putemus quisnam sit ille qui debeat tantam molem subire, et nutantia Romanae rei fata suscipere.

PL 13, 481A

ゆえに、事柄全体がまだ手つかずの状態にあると仮定し、全世界のある民会で、これほどの重責を負い、揺らぐローマの命運を引き受けるべき者は誰かが問われていると想像しよう。

7

Nonne is omnium suffragiis hominum tributim centuriatimque legeretur, cui felix patria, cui domus clara, cui forma divina, cui aetas integra, cui militarium civiliumque rerum usus contigisset?

PL 13, 481A

幸福な祖国、名高い家柄、神々しい容貌、損なわれていない年齢、軍事と民政の両面での経験に恵まれた者こそ、すべての人々の票によって、区ごと、百人隊ごとに選ばれるのではないか。

Caput IV

第IV章PL 13, 481B
1

Cuncta igitur a capite proposito ordine prosequamur, jam profecto constabit eum principem declaratum qui et ab omnibus legi debuerit, et ex omnibus.

PL 13, 481B

それでは、初めに提示した順序どおり、すべてを頭から追っていこう。そうすれば、全員によって選ばれるべきであり、しかも全員の中から選ばれるべき者こそが、元首と宣せられたのだということが、必ずや明らかになるであろう。

2

Nam primum tibi mater Hispania est, terris omnibus terra felicior, cui excolendae, atque adeo ditandae impensius quam caeteris gentibus supremus ille rerum fabricator indulsit.

PL 13, 481B

まず、あなたの母はヒスパニアである。あらゆる地の中でもっとも幸いな地であり、あの至高の万物の造り主は、この地を耕し、いやむしろ富ませることに、ほかの諸民族に対するよりも手厚い恵みを与えた。

3

Quae nec Austrinis obnoxia aestibus, nec Arctois subjecta frigoribus, media fovetur axis utriusque temperie. Quae hinc Pyrenaeis montibus, illinc Oceani aestibus, inde Tyrrheni maris littoribus coronata naturae solertis ingeni ovelut alter orbis includitur.

PL 13, 481B

この地は、南の暑熱にさらされることも、北の寒気に支配されることもなく、天軸の両端の気候の中庸に育まれている。一方にはピュレネー山脈、他方には大洋の潮、さらに別の側にはテュレニア海の岸が冠のように巡り、自然の巧みな才によって〔底本は naturae solertis ingeni ovelut。ingenio velut と読む〕、いわばもう一つの世界のように閉じこめられている。

4

Adde tot egregias civitates, adde culta, incultaque omnia vel fructibus plena, vel gregibus; adde auriferorum opes fluminum, adde radiantium metalla gemmarum.

PL 13, 481B

これに加えて、数多くのすぐれた都市を数えよ。耕された土地も耕されていない土地も、実りか家畜に満ちていることを数えよ。金を運ぶ川の富を数えよ。輝く宝石の鉱脈を数えよ。

5

Scio fabulas poetarum, auribus mulcendis repertas, aliqua nonnullis gentibus attribuisse miracula; quae ut sint vera, sunt singula. Nec jam excutio veritatem.

PL 13, 482A

私は知っている。耳を楽しませるために作られた詩人たちの物語が、ある民族にいくつかの奇跡を割り当ててきたことを。しかし、それらが真実だとしても、一つの土地に一つずつにすぎない。私はもはや、その真偽を詮索しない。

6

Sint, ut scribitur, Gargara proventu laeta triticeo, Mevania memoretur armento, Campania censeatur monte Gaurano, Lydia praedicetur amne Pactolo; dum Hispaniae uni quidquid ubique laudatur assurgat.

PL 13, 482A

詩に書かれているとおり、ガルガラは小麦の実りに恵まれ、メウァニアは牛の群れで思い起こされ、カンパニアはガウルス山で評価され、リュディアはパクトロス川で称えられてもよい。ただし、どこででも讃えられるものがすべて、ヒスパニアただ一つの前に立ち上がって敬意を表するのであればの話である。

7

Haec durissimos milites, haec experientissimos duces, haec facundissimos oratores, haec clarissimos vates parit: haec judicum mater, haec principum est. Haec Trajanum illum, haec deinceps Adrianum misit imperio; huic te debet imperium.

PL 13, 482A

この地は、もっとも剛健な兵士を、もっとも経験豊かな将軍を、もっとも雄弁な弁論家を、もっとも名高い詩人を生む。この地は裁判官たちの母であり、元首たちの母である。この地は、あのトラヤヌスを、のちにはハドリアヌスを、帝権へ送り出した。そして帝権は、あなたをこの地に負っている。

8

Cedat his terris terra Cretensis parvi Jovis gloriata cunabulis, et geminis Delos reptata numinibus, et alumno Hercule nobiles Thebae. Fidem constare nescimus auditis, deum dedit Hispania, quem videmus.

PL 13, 482A

幼いユピテルの揺籠を誇るクレタの地は、これらの地に席を譲れ。双子の神々が這い歩いたデロスも、養い子ヘラクレスで名高いテーバイもそうせよ。聞き伝えられたことに確証があるのかどうか、我々は知らない。ヒスパニアは、我々がこの目で見る神を与えたのである。

Caput V

第V章PL 13, 482B
1

Erat justae compensationis occasio, ut qui de patriae tuae laudibus pauca dixissem, patris saltem virtutibus praedicandis prolixius immorarer; sed quid faciam? Novam quamdam patior ex copia difficultatem. Quid, inquam, faciam?

PL 13, 482B

あなたの祖国の讃美についてはわずかしか述べなかった私であるから、せめて父の徳を称えることには、より長くとどまるという、正当な埋め合わせの機会があった。だが、どうしたものか。私は豊富さゆえの、これまでにない困難に悩まされている。いったい、どうしたものか、と私は言う。

2

Quae Rhenus, aut Vahalis vidit aggrediar? Jam se mihi Sarmatica caede sanguineus Ister objiciet. Attritam pedestribus praeliis Bataviam referam? Saxo consumptus bellis navalibus offeretur. Redactum ad paludes suas Scotum loquar?

PL 13, 482B

ライン川やウァハリス川が目にしたことに取りかかろうか。すると、サルマティア人の殺戮で血に染まったイステル〔ドナウ川〕が、すぐさま私の前に立ちふさがる。歩兵の戦いで打ち砕かれたバタウィアの地を語ろうか。すると、海戦で消耗したサクソン人が差し出される。自分の沼地へ追い返されたスコットゥス人を語ろうか。

3

Compulsus in solitudines avias omnis Alamannus, et uterque Maurus occurrent. Cum igitur impediat turba dilectum; ad hoc viri tanti praestet gesta in summam referre, quam enumerando tenuare.

PL 13, 482B

すると、人跡なき荒野へ追いやられたすべてのアラマンニ人と、両方のマウリ人が行く手に現れる。このように数の多さが選択を妨げるのだから、これほどの人物の事績については、数え上げて薄めるよりも、要約して述べるほうがよい。

4

Dixisse sufficiat unum illum divinitus exstitisse in quo virtutes simul omnes vigerent quae singulae in omnibus praedicantur.

PL 13, 483A

次のことを述べれば足りるとしよう。あの人はただひとり、神意によって現れたのであり、その人のうちには、他のすべての人々においては一つずつ称えられる徳が、ことごとく同時に盛りを迎えていた。

5

An si ejus saeculo mos ille vixisset quo Romani duces Macedonici, Cretici, Numantini de vocabulis gentium subactarum adoptivum insigne sumebant: nonne hodie pauciora in annalium scriniis quam in vestrae domus titulis cognomenta legerentur; cum ipse Saxonicus, ipse Sarmaticus, ipse Alamannicus diceretur, et quantum tota respublica habet hostium, tantum una familia ostenderet et triumphorum?

PL 13, 483A

もしあの人の世に、ローマの将軍たちが、征服した諸民族の名から「マケドニクス」「クレティクス」「ヌマンティヌス」という養子縁組のような称号を受けるあの習いが生きていたならば、今日、年代記の書函に読まれる添え名は、諸君の家〔底本は vestrae(二人称複数の所有形容詞)。皇帝の一族を指すと取った〕の称号に読まれる添え名よりも少なかったのではないか。あの人自身が「サクソニクス」「サルマティクス」「アラマンニクス」と呼ばれ、国家全体が持つ敵の数と同じだけの凱旋を、一つの家が示したであろうから。

Caput VI

第VI章PL 13, 483A
1

Sed quid necesse est mitti in praeteritum diligentiam curiosam? Patrem, Imperator, tuum de te aestimemus. Nec difficilis conjectatio est.

PL 13, 483A

だが、詮索好きな注意を過去へ向ける必要がどこにあろうか。皇帝よ、あなたの父を、あなた自身から推し量ろう。その推量は難しくない。

2

Nam cum duo sint quae claros duces faciant: summa virtus, summaque felicitas; scire obvium est qua praeditus fuerit virtute qui te docuit, qua fuerit felicitate praeditus qui te genuit.

PL 13, 483A

名高い将軍を作るものは二つ、すなわち最高の徳と最高の幸運であるから、あなたを教えた者がどれほどの徳を備えていたか、あなたを生んだ者がどれほどの幸運を備えていたかは、おのずと知れる。

3

O digna imperatore nobilitas, ejus esse filium principem, qui princeps esse debuerit, qui hunc Romani fastigii apicem non solum fortitudine atque sapientia, sed decore etiam corporis et dignitate potuerit aequare!

PL 13, 483B

ああ、皇帝にふさわしい高貴さよ。元首となるべき者の、その子が元首であるとは。その父は、ローマの高みのこの頂に、勇気と知恵においてだけでなく、容姿の美しさと威厳においても並びえたのである。

4

Velut tua haec forma venerabilis, quam fortunae suae par est! quam longe lateque conspicua commendat imperium! Ut plane in ambiguo sit utrumne te magis nostris mentibus virtus, an obtutibus vultus insinuet.

PL 13, 483B

たとえば、あなたのこの尊ぶべき姿は、あなたの運命といかにふさわしく釣り合っていることか。遠く広く人目を引き、帝権を推奨している。そのため、あなたを我々の心により深く刻みつけるのが徳なのか、それとも目に刻むのが顔なのかは、まったく定かでない。

5

Non frustra plane opinione sapientium qui naturalium momenta causarum subtilius sciscitati, arcanis coelestibus nobiles curas intulerunt, augustissima quaeque species plurimum creditur trahere de coelo.

PL 13, 483B

自然の諸原因の動きをいっそう精緻に探り、天界の秘事に高貴な関心を向けた賢者たちの見解は、決して根拠のないものではない。それによれば、もっとも威厳ある姿はどれも、天から多くを引いていると信じられている。

6

Sive enim divinus ille animus venturus in corpus dignum prius metatur hospitium; sive, cum venerit, fingit habitaculum pro habitu suo; sive aliud ex altero crescit, et, cum se paria junxerunt, utraque majora sunt, parcam arcanum coeleste rimari.

PL 13, 484A

というのも、あの神的な魂は、体に入ろうとするとき、まずふさわしい宿りを測るのか。あるいは、入ってから、自らの気質に合わせて住処を形づくるのか。あるいは、一方から他方が育ち、似たもの同士が結びついたとき、双方がより大きくなるのか。私は、この天の秘事を探ることは控えよう。

7

Tibi istud soli pateat, imperator, cum deo consorte secretum. Illud dicam quod intellexisse hominem, et dixisse fas est: talem esse debere qui a gentibus adoratur; cui toto orbe terrarum privata, vel publica vota redduntur; a quo petit navigaturus serenum, peregrinaturus reditum, pugnaturus auspicium.

PL 13, 484A

その秘密は、皇帝よ、あなたにだけ、それを分かち合う神とともに、開かれているがよい。私が述べるのは、人間が理解し、また口にしてよいことだけである。すなわち、諸民族に礼拝される者は、かくあるべきだ。全世界から私的にも公的にも誓願が捧げられる者、航海に出ようとする者は凪を、旅に出ようとする者は帰還を、戦いに出ようとする者は吉兆を、その者に求める。

Caput VII

第VII章PL 13, 484A
1

Dudum, ut video, dedignaris hanc gloriam; sed patere ea a me in laudum tuarum parte constitui, quae solebant in aliis sola laudari. Virtus tua meruit imperium, sed virtuti addidit forma suffragium. Illa praestitit ut oporteret te principem fieri, haec ut deceret.

PL 13, 484A

さきほどから、私の見るところ、あなたはこの栄誉を快く思っていない。だが、他の人々においてはそれだけが称えられるのが常であったものを、あなたの讃美の一部として私が数え入れるのを、許されたい。あなたの徳が帝権に値したが、その徳に票を添えたのは容姿であった。徳は、あなたが元首となるべきことを果たし、容姿は、あなたが元首となるにふさわしいことを果たした。

2

An vero quidquam putamus in imperii tui declaratione praeteritum, cum ductam esse rationem ipsorum etiam videamus annorum?

PL 13, 484B

それとも、あなたの帝権の宣言に当たって、何かが見落とされたと我々は考えるだろうか。年齢そのものまでが考慮されたことを我々は目にしているのに。

3

Cujus quidem rei tanta fuit cura majoribus, ut non solum in amplissimis magistratibus adipiscendis, sed in praeturis quoque, aut aedilitatibus capessendis aetas spectata sit petitorum, nec quisquam tantum valuerit nobilitate, vel gratia, vel pecunia, qui annos comitiali lege praescriptos festinatis honoribus occuparit.

PL 13, 484B

この点について祖先たちは非常に気を配り、最高の官職に就くときだけでなく、法務官職や按察官職に就く場合にも、志願者の年齢が吟味された。家柄、人望、財力のいずれによっても、民会の法が定めた年齢を、官職を急ぐことで先取りできるほどの力を持った者は、一人もいなかったのである。

4

Nec injuria id quidem. Nam et qui venturi sunt in virtutis adoptionem, illo tamen adolescentiae lubrico, ut non cadant, titubant. An non clarissimos nominis Romani viros Sullas, Catulos, Scipiones loquor, aliquantisper sibi luxuria vindicavit?

PL 13, 484B

それも不当なことではなかった。というのは、いずれ徳を我がものとするに至る者でさえ、あの青年期の滑りやすさのゆえに、倒れまではしないものの、よろめくからである。ローマの名のもっとも輝かしい人物たち——スッラたち、カトゥルスたち、スキピオたちのことを私は言っている——をさえ、しばらくの間は奢侈が自分のものとしたのではないか。

5

Quos etsi ad portum mutati in melius revexerint flatus, diu tamen vitiorum turbo jactavit, et naufragos atque fluctuantes, ab illis quibus mersabantur erroribus aegre aetas recepit.

PL 13, 485A

彼らを、向きの変わった風がよりよい方へ港まで連れ戻したとしても、悪徳の旋風は長く彼らを翻弄し、難破して波間を漂う彼らを、沈められていた過ちの中から、年齢はようやく迎え入れたのである。

6

Bene igitur cuncta quadrarunt, et caeteris, quae innumera congruebant, anni quoque suum junxere suffragium, qui soli in homine perfecti bono duarum potiuntur aetatum, virtute juvenum, et maturitate seniorum.

PL 13, 485A

こうして、すべてがみごとに合致し、数えきれないほど一致した他の事柄に、年齢もまた自らの票を加えた。人の盛りの年齢だけが、二つの年代の善、すなわち若者の力と老人の円熟とを、ともに手にするのである。

7

Prius forfasse imperium inire debueris, ut diutius imperares: sed sine exempli periculo providebitur ne quid amiseris. Vita longiore pensandum quod ex praeterito perdidisti. Parum interest quando coeperit quod terminum non habebit.

PL 13, 485A

あなたはおそらく〔底本は forfasse。fortasse と読む〕、より長く統治するために、もっと早く帝位に就くべきだったのかもしれない。だが、先例となる危険なしに、あなたが何も失わないよう配慮されるだろう。過去から失ったものは、より長い生涯で埋め合わされるべきである。終わりを持たないものが、いつ始まったかは、ほとんど問題ではない。

Caput VIII

第VIII章PL 13, 485A
1

Hactenus in te praedicata sint, Imperator, dona fatorum; nunc ad ea proferamus gradum quae tibi debes. Neque enim tua illa praeterita bellicae rei gloria, quam per tot laborum experimenta quaesisti, adscribenda fortunae est.

PL 13, 485A

運命の賜物については、皇帝よ、あなたについてここまで称えた。今度は、あなたが自分自身に負うものへと歩を進めよう。あなたの過去の戦功の栄光は、あれほど多くの労苦の試練を経て求めたものであり、運命に帰すべきものではないからである。

2

Cui hoc nomine etiam succenseri potest, quod quem sceptro et solio destinaverat, numquam indulgenter habuit.

PL 13, 485B

運命にはむしろ、この点で腹を立ててもよい。笏と玉座にあなたを定めておきながら、あなたを一度も甘やかさなかったのだから。

3

Sed ut severi patres his quos plus diligunt filiis tristiores sunt, ita illa te plurimis bellis, et difficillimis reipublicae temporibus exercuit, dum aptat imperio.

PL 13, 485B

だが、厳格な父親が、いっそう愛する子に対してこそ、いっそう厳しいように、運命もまた、あなたを帝権に適う者に仕立てあげるあいだ、数多くの戦争と国家のもっとも困難な時期の中であなたを鍛えた。

4

Et prius quidem quam ad illa veniam, quae aevi maturus egisti, summatim tuum illud attingam cum patre divino castrense collegium, actas sub pellibus hiemes, aestates inter bella sudatas, dies noctesque praeliando aut vigilando consumptas, gravissimas pugnas terra marique pugnatas.

PL 13, 485B

壮年に達してあなたが成し遂げた事柄に進む前に、まず簡潔に触れておこう。神聖なる父との、陣営における同僚としての日々、天幕の下で過ごした冬、戦争のさなかに汗を流した夏、戦うか見張るかで費やした昼と夜、陸でも海でも戦った非常に苛烈な戦いのことである。

5

Non tam patiens Africanus prima rudimenta militiae sub Paulo patre toleravit, nec pari indole Annibal puer in tentoria Hispana successit, nec futurarum spe certiore virtutum Philippaea castra Alexander nondum Magnus implevit.

PL 13, 485B

アフリカヌスも、父パウルスのもとで兵役の最初の手ほどきを受けたとき、これほど辛抱強く耐えはしなかった。ハンニバルも、少年のころヒスパニアの天幕に入ったとき、これほどの資質ではなかった。まだ「大王」と呼ばれる前のアレクサンドロスも、将来の徳についてこれほど確かな望みを抱いて、ピリッポスの陣営を満たしはしなかった。

6

Quos etsi plurima laude dotaverit amplificatrix veri vetustas, nihil plus tamen blandita praestitit quam ut eos in his annis secutos regum, aut ducum castra vulgaret, in quibus tu ita fortiter multa gessisti, ut ea non tantum Alexander, aut Africanus, aut Annibal videre dum discerent, sed parentes atque institutores eorum optassent facere dum docerent.

PL 13, 486A

真実を誇張する古の伝承は、彼らにこの上ない讃辞を与えたとしても、どれほど追従したところで、この年頃に彼らが王や将軍の陣営に従ったと言い広めたにすぎない。ところが、あなたはその年頃に、多くのことをまことに勇敢に成し遂げたので、アレクサンドロスやアフリカヌスやハンニバルが学んでいるあいだにそれを見たいと願ったであろうばかりか、彼らの親や教師たちも、教えているあいだにそれを自ら行いたいと願ったであろう。

Caput IX

第IX章PL 13, 486A
1

Quam tecta sunt semper consilia fortunae! Quis, quaeso, tum publicis rebus non putasset, inimicum tuum illum a statione castrensi ad quietem receptum?

PL 13, 486A

運命の計らいは、いつもなんと隠されていることか。いったい、あの時、陣営の持ち場から閑居へ退いたあなたのあの引退を、国家にとって仇となるものだと考えなかった者がいたであろうか。

2

Enimvero illa futurum principem comens, idcirco paulisper voluit esse privatum, ut quia jam ad plenum bellicis artibus abundabas, usus civilis experiens sub otii tempore reddereris. Quod ego tuum otium aliorum negotiis anteverto.

PL 13, 486A

実のところ、運命は、将来の元首を磨き上げつつ、しばらくのあいだあなたが私人であることを望んだのである。あなたはすでに戦の技を十分すぎるほど備えていたから、閑暇の時に民政の経験を積んだ者となるようにするためであった。この私は、あなたのこの閑暇を、他の人々の多忙よりも重んじる。

3

Non enim te amoena littora, nec dispositi ad temporum vices habuere secessus, sed sive tu agris, sive oppidis tempus dabas, rem et famam pariter augebas.

PL 13, 486B

あなたを引きとどめたのは、心地よい海岸でも、季節の移ろいに合わせて整えた別荘でもなかった。田舎に時を割くにせよ、町に時を割くにせよ、あなたは財産も名声も等しく増やしていたのである。

4

Et in urbibus quidem omnium aetatum ordinumque homines his, aut illis beneficiis apprehendebas, amicorum commoda, absentium negotia assiduitate, consilio, re juvabas. Jam si placuisset oppida rure mutare, ut tu vitae oblitus urbanae exsequebaris agricolam?

PL 13, 486B

町では、あらゆる年齢と身分の人々を、あれこれの恩恵で引き寄せ、友の利益を、不在の者の用向きを、熱心さと助言と財産をもって助けた。田舎の暮らしのために町を離れることを選んだときには、都会の暮らしを忘れたあなたは、いかに農夫の務めを果たしたことか。

5

Audio etiam, imperator, et credo saepe aliqua te laborum tibi injunxisse, et ne contraheres corporis veternum, cujuscemodi semper opere insidiantis otii tersisse rubiginem.

PL 13, 486B

私は聞いており、また信じている。皇帝よ、あなたはしばしば自ら何らかの労苦を課し、体が鈍ることのないよう、つねに忍び寄る閑暇の、あらゆる種類の仕事で錆を拭い去ったということを。

6

Sic agrestes Curii, sic veteres Coruncani, sic nomina reverenda Fabricii, cum induciae bella suspenderant, inter aratra vivebant; et ne virtus quiete languesceret, depositis in gremio Capitolini Jovis laureis, triumphales viri rusticabantur.

PL 13, 486B

このように、田舎の人クリウス、古のコルンカニウス、尊ぶべき名ファブリキウスも、休戦が戦争を止めているあいだは、鋤の間で暮らしていた。そして、徳が静けさの中で衰えないよう、カピトリウムのユピテルの膝に月桂冠を置いて、凱旋した人々が田舎暮らしをしたのである。

7

Inde est quod accepimus datos serentibus fasces, et missas cum curulibus suis per rura palmatas, quod agricolas consulares, pastoresque trabeatos, et dictatores inter armenta vestitos.

PL 13, 486C

ここから、我々の聞き及ぶこと、すなわち、種を蒔く者に束桿が授けられ、象牙の椅子とともに棕櫚の紋の礼服が田園に送られ、農夫が執政官経験者であり、牧者が儀礼服を着け、独裁官が家畜の間で官服をまとっていたということが生まれる。

8

Sed illos quidem angusta res familiaris addicebat labori, ut quibus ipsi suburbani horti, praecepsque Janiculum, et jugera arctata pomoerio vomere essent aut ligone versanda, nec injuria opus reverteretur ad dominos, cum deerant quibus juberent. Detrahit laudem patientiae inopia: majoris exempli est labor sine necessitate.

PL 13, 487A

だが、あの人々には、乏しい家産が労働を強いていた。市外の園、険しいヤニクルム、市境に狭められた数ユゲラの畑は、自分たち自身が犂か鍬で耕さねばならなかったし、命じる相手がいなかったのだから、仕事が主人のもとへ戻ってくるのも当然であった。貧しさは忍耐の讃美を減じる。必要のない労働のほうが、より大きな模範である。

Caput X

第X章PL 13, 487A
1

Gaudent profecto divina perpetuo motu, et jugi agitatione se vegetat aeternitas, et quidquid homines vocamus laborem, vestra natura est.

PL 13, 487A

たしかに神的なものは絶えざる運動を喜び、永遠は不断の動きによって自らを活気づける。我々人間が労苦と呼ぶものは何であれ、諸君〔vestra は二人称複数。皇帝を含む神的な者たちを指すと取った〕の本性である。

2

Ut indefessa vertigo coelum rotat, ut maria aestibus inquieta sunt, ut stare sol nescit, ita tu, imperator, continuatis negotiis, et in se quodam orbe redeuntibus semper exercitus es. Vix tecta Hispana successeras, jam Sarmaticis tabernaculis tegebaris.

PL 13, 487A

疲れを知らぬ旋回が天を回し、海が潮で休まず、太陽が止まることを知らないように、皇帝よ、あなたもまた、絶えず続く、それ自身の中で円環をなして戻ってくる務めによって、いつも鍛えられてきた。ヒスパニアの屋根の下に戻って間もないのに、もうサルマティア人の天幕に身を覆っていた。

3

Vix emerita arma suspenderas, jam hosti armatus instabas. Vix Iberum tuum videras, jam Istro praetendebas.

PL 13, 487B

務めを終えた武具を掛けて間もないのに、もう武装して敵に迫っていた。あなたのイベルス〔エブロ川〕を見て間もないのに、もうイステル〔ドナウ川〕の前に陣を敷いていた。

4

Ne tum quidem cum in altiorem provectus gradum, jubere tantum, et dividere cum negotiis otium, et parta gloria velut reposito frui posses honore, operam remisisti, quin omnium castrensium munerum numeros primus, aut cum primis obires, stare pro signis, excubias sorte agere, vallum ferre, locum bello antecapere, speculatum egredi, castra metari, in praelium primus ire, praelio postremus excedere, dux consilio esse, miles exemplo: ut jam tum posset intelligi alios imperatori pugnare, te tibi.

PL 13, 487B

より高い地位に進み、ただ命令し、閑暇を務めと分け持ち、得た栄光を、蓄えた栄誉のように享受できるようになったときでさえ、あなたは努力を緩めることなく、陣営の務めのあらゆる分担を、最初に、あるいは最初の者たちとともに果たした。軍旗の前に立ち、籤で当たった夜警を務め、防柵の杭を運び、戦いに先立って場所を占め、偵察に出で、陣営を測り、戦闘には最初に赴き、戦闘からは最後に引き、助言では将であり、模範では兵士であった。そのため、すでにその時から、他の者は司令官のために戦い、あなたは自分自身のために戦うのだと理解することができた。

5

Illud tamen prae caeteris mirum, quod cum omnia faceres ut imperare deberes, nihil tamen faciebas ut imperares.

PL 13, 488A

それでも、他のどれよりも驚くべきは、あなたが統治すべき者となるためにはあらゆることをしていながら、統治の座に就くためには何ひとつしていなかったことである。

Caput XI

第XI章PL 13, 488A
1

Argumento est dies ille communis boni auctor, quo tu cum ad suscipiendam rempublicam vocabaris, oblatum imperium deprecatus es: nec id ad speciem tantum, ut cogi videreris, sed obnixe, et diu, et velut impetraturus egisti. Quippe aberat causa fingendi.

PL 13, 488A

その証拠は、共通の善を生んだあの日である。その日、あなたは国家を引き受けるよう呼ばれたとき、差し出された帝権を辞退した。それは、強いられているように見せるための見せかけだけではなく、懸命に、長く、しかも願いが聞き届けられるかのように行われた。偽る理由がなかったのである。

2

Non enim te princeps solus et domi, et tanquam tentaret ambibat, sed publice et in comitio, et ut aliud jam facere non posset. Prorsus ut, nisi imperium affectu simplici noluisses, potueris velle securus.

PL 13, 488A

というのも、元首は、あなたを私室でただひとり、試すかのように口説いたのではなく、公の場で、民会で、これ以上は他に何もできないかのように懇願したからである。実際、あなたが率直な気持ちから帝権を望まなかったのでなければ、安んじて望みえたであろうほどであった。

3

Expostulari hoc loco tecum reipublicae verbis necesse est, quae in summam tua cunctatione formidinem a media spe relapsa, tali aliqua te profecto, sed quam solus audires, voce convenit: Parumne me, Theodosi, hactenus distulere fata, ut tu insuper tentes moras augere fatorum?

PL 13, 488A

ここで、国家の言葉をもってあなたに抗議することが必要である。国家は、あなたのためらいによって、なかば抱いた希望から最大の恐怖へ落ち込み、きっとこのような声で、ただしあなたひとりだけが聞く声で、あなたに語りかけたのである。「テオドシウスよ、これまで運命が私を引き延ばしてきたのでは足りないというのか。あなたはそのうえ、運命の遅延をさらに増やそうとするのか。」

4

An nescis rem tuam per momenta consumi? Nescis me tibi, tuisque decrescere? Quidquid atterit Gothus, quidquid rapit Hunnus, quidquid aufert Alanus, id olim desiderabit Arcadius. Perdidi infortunata Pannonias; lugeo funus Illyrici; specto excidium Galliarum.

PL 13, 488B

「あなたの財産が刻一刻と食い尽くされてゆくことを知らないのか。私があなたとあなたの家族のために減ってゆくことを知らないのか。ゴート人が擦り減らし、フン人が奪い、アラン人が持ち去るものを、いつかアルカディウスが求めることになる。不運な私はパンノニアを失った。イリュリクムの葬いを嘆いている。ガリアの滅亡を目の当たりにしている。」

5

Principum senior in tanta bella non sufficit; alter etsi futurus sit aliquando fortissimus, adhuc tamen parvus est. Tu dubitas excipere collapsam, et ut nihil differas, sero reparandam?

PL 13, 488B

「元首たちの年長者は、これほどの戦争を担うには足りない。もう一人は、いつか非常に強くなるとしても、いまはまだ幼い。それなのにあなたは、倒れた私を受け止めることをためらうのか。たとえ何ひとつ先延ばしにしなくても、私はもう遅きに失して立て直されねばならないのに。」

6

Hanc mihi gratiam refers quod te etiam felix desideravi? quod cum me Nerva tranquillus, amor generis humani Titus, pietate memorabilis Antoninus teneret; cum moenibus Augustus ornaret, legibus Hadrianus imbueret, finibus Trajanus augeret, parum mihi videbar beata, quia non eram tua?

PL 13, 489A

「私が幸福であったときでさえあなたを求めていたことに、あなたはこのような感謝で私に報いるのか。穏やかなネルウァ、人類の愛であるティトゥス、敬虔で記憶されるアントニヌスが私を治め、アウグストゥスが城壁で私を飾り、ハドリアヌスが法で私を教え、トラヤヌスが国境で私を広げたときでさえ、私は、あなたのものでなかったために、自分が十分に幸福ではないと思っていたのに。」

7

Quid tu mihi faceres si juris tui esses? Orat ecce te dominus meus, orat ecce te dominus adhuc tuus, et, qui posset cogere, mavult impetrare. Imperium quod ab imperatore defertur, tam tibi nolle jam non licet, quam velle non licuit.

PL 13, 489A

「あなたが自分の意のままであったなら、私に何をしてくれたであろうか。見よ、私の主が、見よ、いまなおあなたの主である方が、あなたに懇願している。強いることもできるのに、聞き届けられることを望んでいる。皇帝から授けられる帝権を、あなたはもはや望まないことが許されない。それは、望むことが許されなかったのと同じである。」

Caput XII

第XII章PL 13, 489A
1

Solus igitur, Auguste, solus inquam omnium qui adhuc imperaverunt ut princeps esses praestitisti. Alios empta legionum suffragia, alios vacans aula, alios affinitas regia imposuere reipublicae: te nec ambitus, nec occasio, nec propinquitas principem creaverunt.

PL 13, 489A

こうして、アウグストゥスよ、これまで統治したすべての者のうちただひとり、まさにただひとり、あなたは元首となるにふさわしいことを自ら示した。ある者たちを国家に押しつけたのは軍団の買われた票であり、ある者たちを押しつけたのは空位の宮廷であり、またある者たちを押しつけたのは王家との姻戚関係であった。あなたを元首に創ったのは、運動でも、時の巡り合わせでも、近い血縁でもない。

2

Nam et eras a familia imperatoris alienus, et asciscebaris tertius, et cogebaris invitus, invitus inquam.

PL 13, 489B

あなたは皇帝の家系にとって縁のない者であり、三人目として迎え入れられ、不本意ながら強いられたのである。不本意ながら、と私は言う。

3

Audite hoc publici parricidae, qui oblita fide, dominorum sceptra cepistis, et periculo non minore quam scelere, imperium vita paciscentes, sanguinis pretio regium nomen emistis; repulsam patitur principatus, et unus est ambitus candidati ne declaretur.

PL 13, 489B

これを聞け、公の親殺したちよ。忠誠を忘れて主君らの笏を奪い、罪に劣らぬ危険を冒して、命を賭けて帝権を取引し、血の代価で王の名を買った者たちよ。ここでは元首の座が拒まれ、候補者のただひとつの野心は、宣言されないことである。

4

Credetne hoc olim ventura posteritas, et praestabit nobis tam gloriosam fidem, ut nostro demum saeculo annuat factum quod tantis infra supraque temporibus nec invenerit aemulum, nec habuerit exemplum?

PL 13, 489B

後の世に来る者たちはこれを信じるだろうか。我々に、これほど栄えある信頼を与えて、前後のこれほど多くの時代に競う者も見つからず先例もなかったことが、ほかならぬ我々の世に起こったと認めてくれるだろうか。

5

Sed qui vitae tuae sectam rationesque cognoverit, fidei incunctanter accedet, nec abnuisse dubitabit imperium sic imperaturum.

PL 13, 489C

だが、あなたの生き方と考え方を知った者は、ためらうことなく信じ、このように統治するはずの人が帝権を辞退したことを、疑いもしないであろう。

6

Illi enim, illi avide regna desiderent, quos soluta legibus vita delectat, quorum crudelitas indamnatos necandi, cupiditas privata rapiendi, libido honesta foedandi jus atque impunitatem requirunt.

PL 13, 489C

というのも、あの者たち、あの者たちこそ、貪欲に王権を望むがよい。法から解き放たれた生を喜ぶ者たち、無罪の者を殺す残酷さ、他人の財を奪う私欲、貞潔な者を汚す情欲が、権利と咎められないことを求める者たちである。

7

Quid tua intererat te principem fieri, qui futurus eras in imperatore privatus? Nisi forte in te hodie aut pudicitiae remissior cultus, aut minor sanguinis humani metus, aut alienae rei major est appetitus.

PL 13, 490A

あなたにとって、元首となることに何の関わりがあったか。あなたは皇帝になっても、私人のままでいるはずであったのに。もしや、今日のあなたには、貞潔への配慮がゆるんだか、人の血への恐れが小さくなったか、他人の物への欲が大きくなったか、のいずれかがあるというのでなければの話だが。

8

Idem es qui fuisti, et tantum tibi per te licet quantum per leges licebat. Jus summum facultate et copia commodandi, non securitate peccandi experiris.

PL 13, 490A

あなたは以前のあなたと同じであり、あなたが自分の裁量で許されることは、法によって許されていたことと同じだけである。あなたは最高の権利を、恵みを施す力と豊かさにおいて味わっており、咎められずに罪を犯せることにおいて味わっているのではない。

9

Unum tibi praestitit principatus, ut certum haberemus omnes, etiam sub imperatoribus aliis vixisse te legibus tuis. Nam qui nihil facit licenter cum potest, nunquam voluit.

PL 13, 490A

元首の地位があなたにもたらしたのは、ただ一つ、他の皇帝たちのもとにあったときでさえ、あなたが自分自身の法に従って生きていたことを、我々すべてが確信できるようにしたことである。できるのに、何ひとつ勝手にしない者は、そもそも望んだことが一度もないのだから。

Caput XIII

第XIII章PL 13, 490A
1

Quin ubi primum te imperio praestitisti, non contentus ipse ultra vitia recessisse, alienis vitiis corrigendis curam adjecisti; idque moderate, ut suadere potius honesta quam cogere videreris.

PL 13, 490A

それどころか、あなたは帝位に就くとすぐ、自分が悪徳の彼方へ退いただけでは満足せず、他人の悪徳を正すことにも心を向けた。しかもそれは節度をもって行われ、強いるよりも、むしろ善を勧めているように見えた。

2

Et quia vel longo Orientis usu, vel multorum retro principum remissione, tantus quosdam luxus infecerat, ut adulta consuetudo lasciviae haud quaquam facile videretur obtemperatura medicinae, ne quis se pati injuriam putaret, a te voluisti incipere censuram, et impendia palatina minuendo, nec solum abundantem rejiciendo sumptum, sed vix necessarium usurpando demensum, quod natura difficillimum est, emendasti volentes.

PL 13, 490B

そして、東方での長い慣習によって、あるいは過去の多くの元首たちの寛容によって、ある人々には深い奢侈が染みついており、成熟した放縦の習慣は、矯正にたやすく従いそうには見えなかったので、あなたは、誰も不当な扱いを受けていると思うことのないよう、監察をまず自分自身から始めようとした。宮廷の経費を減らし、あり余る出費を退けるだけでなく、ほとんど必要最小限の配分だけを用いることによって、本性上もっとも難しいこと、すなわち人々が自ら進んで改まることを成し遂げた。

3

An quis ferret moleste ad principis semet modum coerceri? aut subtractum sibi doleret de privata luxuria, cum videret imperatorem, rerum potentem, terrarum hominumque dominum, parce contenteque viventem, modico et castrensi cibo jejunia longa solantem? ad hoc aulam omnem Spartanis gymnasiis duriorem, laboris, patientiae, frugalitatis exemplis abundantem? neminem unum inveniri, qui auderet ad penum regium flagitare remotorum littorum piscem, peregrini aeris volucrem, alieni temporis florem?

PL 13, 490B

元首の節度に合わせて自分を抑えることを、いったい誰が不快に思うだろうか。私的な奢侈を取り上げられたと、誰が嘆くだろうか。皇帝が、万物を掌握し、地と人の主でありながら、つましく満ち足りて暮らし、質素な陣中の食事で長い断食の飢えを慰めているのを目にしているのに。そのうえ、宮廷全体が、スパルタの体育場よりも厳しく、労苦、忍耐、倹約の模範に満ちているのに。遠い海岸の魚を、異国の空の鳥を、季節はずれの花を、王の貯蔵所に求める勇気のある者が、ただの一人も見つからないというのに。

Caput XIV

第XIV章PL 13, 491A
1

Nam delicati illi ac fluentes, et quales tulit saepe respublica, parum se lautos putabant, nisi luxuria vertisset annum, nisi hybernae poculis rosae innatassent, nisi aestiva in gemmis capacibus glacie falerna fregissent. Horum gulae angustus erat noster orbis.

PL 13, 491A

というのも、あの柔弱で放縦な者たち、国家がしばしば産んできたような者たちは、奢侈が一年の巡りを逆転させなければ、冬のバラが杯に浮かばなければ、夏に大きな宝石の杯の中でファレルヌス酒を氷で冷やさなければ、自分たちが十分に贅沢だとは思わなかったからである。こうした者たちの食欲にとって、我々の世界は狭かった。

2

Namque appositas dapes non sapore, sed sumptu aestimantes, illis demum cibis acquiescebant, quos extremus Oriens, aut positus extra Romanum Colchus Imperium, aut famosa naufragiis maria misissent, quos invitae quodammodo reluctantique naturae hominum pericla rapuissent.

PL 13, 491A

彼らは並べられた料理を、味ではなく費用で評価し、はるか東方の果てか、ローマの支配の外に住むコルキス人か、難破で悪名高い海が送ってよこしたもの、いわば本性が嫌がり抗うのを、人間の危険が奪い取ってきたものでなければ、満足しなかった。

3

Ut taceam infami saepe dilectu scriptos in provinciis aucupes, ductasque sub signis venatorum cohortes militasse conviviis, nonne cognovimus cujusdam retro principis non prandia saepe, sed fercula sestertium millies aestimata, patrimoniorum equestrium pretia traxisse?

PL 13, 491A

属州で恥ずべき徴募によって登録された鳥刺したちや、軍旗のもとに率いられた狩人の部隊が、宴会のために従軍したことは言わずにおこう。かつてのある元首の、昼食どころか一皿一皿が、一億セステルティウスと評価され、騎士身分の資産の値を費やしたことを、我々は知っているではないか。

4

Tuae, Imperator, epulae, mensis communibus parciores, locorum ac temporum fructibus instruuntur. Hinc certatim in omnes luxuriae pudor, parcimoniae cultus inolevit, et quiescentibus legum minis, subiit quemque privatim sui poenitentia. Sic est enim, sic est, exasperat homines imperata correctio, blandissime jubetur exemplo.

PL 13, 491B

あなたの食事は、皇帝よ、一般の食卓よりもつましく、その土地その季節の産物で整えられる。ここから、すべての人に、奢侈への恥じらいと倹約への尊敬が、競うように根づいた。法の威嚇が静まっていても、各人に、私的に自らを悔いる思いが生じた。まことにそうである。命じられた矯正は人々を苛立たせ、模範によって命じることはもっとも優しい。

Caput XV

第XV章PL 13, 491B
1

Sed cum haec, et ad hunc modum caetera mores hominum et instituta formarint, tum nihil abdicandis vitiis, adoptandisque virtutibus impensius sentio profuisse, quam quod his te viris semper dedisti, quos affectare publica deberet imitatio, qui, quam facile tibi fuissent sequacesque discipuli, tam caeteris expetendi essent magistri.

PL 13, 491B

だが、これらのことや、これに類するほかのことが、人々の習いと生き方を形づくったとはいえ、悪徳を捨て徳を身につけるうえで何にもまして役立ったのは、あなたがつねに、公の模倣が慕うべき人々に身を委ねてきたことだと、私は感じる。彼らは、あなたにとってたやすく従う弟子であったのと同じだけ、他の人々にとっては求めるべき師であった。

2

Ut de his sileam, quod tibi primus ille nascentis imperii dies obtulit, tantis virtutibus praeditos, ut non pro copia sumpti, sed ex copia viderentur optati, quot tu postea qualesque legisti, quibus provinciarum custodiam, quibus militaris rei summam, quibus consiliorum tuorum arcana committeres?

PL 13, 491C

帝権の生まれたあの最初の日があなたに差し出した人々のことは語らずにおこう。彼らは、手近にいたから取られたのではなく、豊富な人材の中から望まれたと見えるほど、すぐれた徳を備えていた。そのあとあなたが選んだ人々は、どれほど多く、またどのような人々であったことか。彼らに属州の守りを、軍務の総括を、あなたの謀の秘事を託したのである。

3

Ergo cum duplex fuerit iste dilectus, unus ex judicio, alter ex fato, incertum meliores viros sapientia tua, an fortuna quaesiverit, cum tales vel acceptos habeas, vel repertos, ut et illi meruerint teneri, et isti debuerint cooptari.

PL 13, 492A

こうしてこの選抜は二重であって、一つは判断により、いま一つは運命によった。あなたの知恵がよりすぐれた人々を求めたのか、運命がそうしたのか、定かでない。受け入れた人々にせよ見いだした人々にせよ、あなたはこれほどの者を持っているので、前者は引き留められるに値し、後者は仲間に加えられるべきであった。

Caput XVI

第XVI章PL 13, 492A
1

Ecquis imperatorum unquam putavit amicitiae cultum in regia laude ponendum? Humilis haec virtus, dubiumque an virtus judicabatur, nec palatiis digna, sed periculis habebatur. Inde facilius inveneris, qui pecuniam ex aerario, quam qui ex animo fidem prompserint.

PL 13, 492A

いったい、友情への配慮を王者の讃美に数えるべきだと、これまでの皇帝の誰が考えたであろうか。この徳は卑しいものとされ、徳と呼べるのかも疑わしいとされて、宮廷にふさわしいものではなく、危険に属するものと見なされていた。そのため、国庫から金を出す者のほうが、心から信義を示す者よりも、はるかに見つかりやすかった。

2

Optimus ille ditabat, non etiam diligebat, prodesse noverat, amare nesciebat. Tu amicitiam, nomen ante privatum, non solum intra aulam vocasti, sed indutam purpura, auro gemmisque redimitam, solio recepisti, reque, non verbis asseruisti, principis mentem tanto in suos benigniorem esse debere, quanto sit fortuna praestantior, cum fide ac facultate paribus agas, et familiaribus tuis imperator tribuas, quod privatus optaras.

PL 13, 492A

あの最善の者〔トラヤヌスの称号 Optimus を指すか〕は、人を富ませたが、愛しはしなかった。益を与えることは知っていたが、愛することは知らなかった。あなたは、以前は私的な名でしかなかった友情を、宮廷の内に招き入れただけでなく、紫衣をまとわせ、金と宝石で飾って、玉座に迎え入れた。そして、言葉ではなく実行をもって、こう主張した。元首の心は、運命が高いほど、いっそう自分の者たちに親切でなければならない。あなたは、信義も力も等しくもって行動し、私人であったときに望んでいたものを、皇帝として親しい人々に与えているのだから、と。

3

Quanquam quae capere vota potuerunt, quod plerique te principe consecuti sunt? Nec nunc de his honoribus loquor, quos in quemcumque conferre imperatori necesse est. Dux aliquis evehitur? Exigit disciplina castrorum. Praefectus attollitur?

PL 13, 492B

とはいえ、あなたが元首である間に、多くの人々が得たもの以上に、いかなる願いが抱けただろうか。ここでは、皇帝がだれかしらに必ず授けねばならない官職のことを言っているのではない。ある者が将軍に引き上げられるか。軍の規律がそれを求めるのである。ある者が長官に昇進するか。

4

Imponendum est provinciae caput. Consul creatur? Habiturus est nomen annus. Ita in summis illis pulcherrimisque beneficiis, est aliqua praestantis utilitas.

PL 13, 492B

属州には長を据えねばならないのである。ある者が執政官に任じられるか。年がその名を持つことになるのである。このように、あの最高の、もっとも美しい恩恵にも、何かしら、授ける者にとっての有用性がある。

5

A te, nova benignitate, is amicis honos habitus est, qui totus esset illorum, quibus deferebatur, nihilque ex eo ad te redundaret nisi dandi voluptas.

PL 13, 492B

あなたによって、新しい親切さをもって友人たちに与えられた栄誉は、そっくり、それを授けられた者たちのものとなり、あなたのもとにはそれから、与える喜びのほかには何も返ってこないようなものであった。

6

Cui cum essent domi filii, geminae illae spes oculique reipublicae, dilatis eorum magistratibus amicos consulatu ornavit.

PL 13, 492C

その人には、家に息子たちがいた。国家の双子の希望であり目であるあの息子たちである。しかし、彼らの官職を先に延ばして、友人たちを執政官職で飾った。〔底本は Cui と三人称。直前までの二人称から人称が替わる。ミーニュの脚注は filii をアルカディウスとホノリウスとするので、ここで三人称で語られるのはテオドシウスである〕

7

Si mehercule vir ille divinus, felicitatis publicae auctor, parens tuus viveret, quid aliud exspectasset a filio, quam ut nepotibus anteferretur? Praestitisti igitur amicis, quo plus nec patri praestare potuisses. O benevolentiae tuae singulare consilium!

PL 13, 492C

まことに、あの神聖なる人、公共の幸福の創始者であるあなたの父が生きていたなら、息子に何を期待しただろうか。孫たちよりも自分が優先されること以外に。あなたは友人たちに、父にさえそれ以上は与えられなかったであろうものを与えた。ああ、あなたの好意の比類なき計らいよ。

8

Auges tempore dignitatem, quae incrementum ex magnitudine non habebat. Renuntiantur amici ante filios tuos consules, quia non poterant plus esse, quam consules.

PL 13, 493A

あなたは、大きさのうえでは増しようのなかった栄誉を、時期によって増した。友人たちが、あなたの息子たちより先に執政官として宣告される。執政官以上のものにはなれなかったからである。

Caput XVII

第XVII章PL 13, 493A
1

Eat nunc sui ostentatrix vetustas, et illa innumeris litterarum vulgata monumentis jactet exempla.

PL 13, 493A

さあ、自らを見せびらかす古の世は進み出て、数えきれない文献の記念碑によって広められたあの先例を、誇るがよい。

2

Pirithoi fidem praedicet, et decantatum omnibus scenis Phocaei juvenis laudet officium; Pythiam etiam, si videtur, dicat et Damona, quorum alter in amici morte se vadem obtulit, alter ad diem vadatae mortis occurrit.

PL 13, 493A

ペイリトオスの信義を告げ、あらゆる舞台で歌われたポーキスの青年〔ピュラデス〕の務めを称えるがよい。よければ、ピュティアスとダモンも語るがよい。一方は友の死にあたって保証人として身を差し出し、他方は保証された死の日に戻ってきた。

3

Ut haec esse vera credamus, quae mendaciis vatum in plausus aptata cavearum, fidem tempori debent: num praestare credendo plus possumus, quam ut istos, qui amicitiae laude censentur amicorum fuisse, quam sui diligentiores putemus?

PL 13, 493A

観客席の喝采に合わせて詩人たちの虚言で仕立てられ、時の古さにその信憑性を負うこれらのことを、仮に我々が真実と信じるとしても、友情の誉れによって数えられる彼らが、自分自身よりも友をいっそう愛したのだと考える以上のことを、信じることで与えられようか。

4

Sed cum instituente natura plus fere filios, quam nosmetipsos diligamus, omne vicit exemplum, qui amicos his praetulit, quos sibi praeferebat. Sed tu quidem, ad exonerandam debentium verecundiam, quae in tuos confers, non vis videri praestare, sed reddere.

PL 13, 493B

だが、自然の定めにより、我々はたいてい自分自身よりも子供のほうをいっそう愛するのだから、自分より優先していた者たちよりも友を優先した人は、あらゆる先例に勝った。しかも、あなたは、受ける者たちの恥じらいの重荷を軽くするため、自分の者たちに授けるものを、与えているのではなく返しているのだと見せたがる。

5

Geramus tibi morem, et beneficiorum summas tuorum pro tua voluntate ducentes, quidquid familiaribus tuis tribuis non expendi potius, sed rependi putemus; enimvero cum leviter cognitos, aut etiam semel visos iis honoribus simul ditas, quibus et amici possent esse contenti, nonne omnibus vis probare amicum tibi esse qui bonus sit?

PL 13, 493B

あなたの意に従おう。あなたの恩恵の総額を、あなたの望みどおりに数えつつ、親しい人々に与えるものはすべて、支出されたのではなく、むしろ返済されたものと考えよう。ところが実のところ、あなたは、さして知らなかった者、あるいは一度しか会ったことのない者にさえ、友人でも満足しえたような栄誉を同時に与えて富ませているのだから、善き者であれば誰でも自分の友であることを、すべての人に示したいのではないか。

6

Cuicumque quid publici mandatum fuerit officii, praemium spondetur, et redditur. Sibi humilitatem et tenebras suas imputet jacens virtus, quae non obtulit se probandam. Quod conscientiae tuae sufficit, honoratus est qui probatus.

PL 13, 493B

公の務めを何であれ任された者には誰にでも、報奨が約束され、そして与えられる。身を差し出して吟味されようとしなかった、埋もれた徳は、自分の卑しさと暗がりを自ら責めるがよい。あなたの良心に足りているのは、吟味された者が栄誉を受けるということである。

Caput XVIII

第XVIII章PL 13, 494A
1

Velim tamen dicas unde, cum tantis promissa persolvas, quid cui promiseris scias, nec te vel reipublicae cura, vel ipsa illa tuorum beneficiorum turba confundat, ut parcior, tardiorve, tempore quem, modove decipias.

PL 13, 494A

それでも、あなたに言ってほしい。あれほど多くの約束を果たしながら、誰に何を約束したかをどうして知っているのか。国家への配慮にも、あなたの恩恵のあの群れそのものにも惑わされず、出し惜しみがちになったり遅れがちになったりして、時期か方法によって誰かを欺くことがないのは、なぜなのか。

2

Quis debitor verecundus ita mutuum ad diem reddit, ut tu, quod promittis, appendis? Nec imponi negligentibus arbitreris. Quotidie in beneficia tua quaerimus, et memoriam convenimus, et ne singulis insidietur oblivio, cum altero quisque conferimus.

PL 13, 494A

恥を知る債務者で、期日に借りを返すのに、あなたが約束したものを秤にかけて払うほど正確に返す者がいようか。しかも、怠慢な者たちが相手だからごまかしが利いているのだなどと、思ってはならない〔Nec imponi negligentibus の意味は定かでない。arbitreris を禁止の接続法とし、債権者である我々が怠慢でないことを言うと取った〕。我々は毎日、あなたの恩恵のことを問い合わせ、記憶を呼び集め、忘却が各人を狙うことのないよう、互いに照らし合わせている。

3

Unum invenire non possumus, cujus spem atque exspectationem non dicam fefelleris, sed, quae delicatior est querela, distuleris. Solamne me, imperator, benevolentiam tuam mirari putas? At ego miror etiam memoriam.

PL 13, 494A

我々は、一人として見つけることができない。その希望と期待を、あなたが裏切ったとは言うまい、もっと穏当な苦情として、延ばしたとさえ言える者を。皇帝よ、あなたの好意に驚いているのは私だけだと思うのか。だが私は、あなたの記憶にさえ驚いている。

4

Nam cui Hortensio, Lucullove, vel Caesari tam parata umquam adfuit recordatio, quam tibi sacra mens tua loco momentoque, quo jusseris, reddit omne depositum?

PL 13, 494B

ホルテンシウスにも、ルクルスにも、カエサルにも、これほど即座に備わった記憶があっただろうか。あなたの聖なる精神は、あなたが命じた場所と時に、預かったものをすべて返してくれる。

5

Utrum te tamen ipse admones? an ut illi majestatis tuae participi deo, feruntur assistere fata cum tabulis, sic tibi aliqua vis divina subservit, quae quod dixeris, scribat, et suggerat?

PL 13, 494B

それでも、あなたは自分で自分に思い出させているのか。それとも、あなたの威光を分かち持つあの神のもとには、運命の女神たちが書板を携えて侍ると言われるように、あなたにも何らかの神的な力が仕えていて、あなたの言ったことを書き留め、思い出させているのか。

6

Nihil ita primoribus labris polliceris, quin promisso fidem subdas, et verba re sancias. Nemo jam, nemo beneficia, quae dederis, ab eo credit tempore computanda, quo dederis, quia tam sint certa, quae spondes, ut tum videantur accepta, cum spondes.

PL 13, 494B

あなたは、唇の先だけで軽く約束することは何ひとつなく、約束には信を添え、言葉を行いで確かにする。もはや誰も、あなたが与えた恩恵を、与えた時から数えるべきだとは考えない。あなたが約束するものはそれほど確かなので、約束したその時にすでに受け取ったものと見なされるからである。

Caput XIX

第XIX章PL 13, 494B
1

Jam idipsum, quod ante promittis, nonne de summo purissimae mentis candore proficiscitur? nam cujus est animi nec vota hominum fatigare, nec adhibere muneribus artem difficultatis, sed denuntiare praestanda, ut et prolixior sit sensus bonorum, nec repentina felicitas faciat attonitos, et similes reddat ingratis? animos enim nostros, subitis affectibus impares, proinde laetitia ac dolor, si deprehendat, externat.

PL 13, 494B

さらに、あなたが先に約束するというそのことも、このうえなく清らかな心の純粋さから出ているのではないか。人々の願いを疲れさせず、贈り物に難しさの技巧を用いず、与えるべきものをあらかじめ告げるというのは、どれほどの心のありようであろうか。これによって善いものを感じ取る時間がより長くなり、突然の幸福が人を茫然とさせ、恩知らずと同じ者にしてしまうこともない。というのも、我々の心は、不意の感情を受けとめきれないので、喜びも悲しみも、不意に捕らえれば、等しく我を忘れさせるからである。

2

An non illa Romana pietatis notissimae mater, nuntio mali Cannensis exterrita, filio reduce, quem flebat, diriguit in mortem, nec par esse gaudio potuit quae superfuerat orbitati?

PL 13, 495A

カンナエの凶報に怯えたあのローマの母、もっとも名高い母の情を持つ女は、嘆いていた息子が戻ってきたとき、硬直して死んだではないか。子を失う悲しみには生き延びたその人も、喜びとは釣り合えなかったのである。

3

Conscius igitur coelestis arcani, et naturalium depositorum, mavis hominibus sperata procedere, quam insperata supervenire beneficia. Nec immerito. Namque fugitiva successuum repentinorum voluptas ut occupat, sic relinquit; felicitas longior est, expectare securum.

PL 13, 495A

こうして、天の秘事と、自然が預けたものを知るあなたは、望まれた恩恵が進み出ることを、望まれなかった恩恵が不意に降りかかることよりも好む。もっともなことである。不意の成功の束の間の喜びは、襲うのと同じ速さで去ってゆく。幸福がより長く続くのは、安んじて待つことにおいてである。

4

Itaque cum hactenus a natura esset statutum, ut bona sua homines nescirent, et tum primum inciperent felicitate gaudere, cum coepissent esse felices, tu promittendo praestanda invenisti tempus, quod nobis natura subtraxerat, ut quos adepta solum juvabant, etiam adipiscenda delectent.

PL 13, 495B

そのため、これまでは、人間は自分の善いものを知らず、幸福になって初めて、幸福を喜び始めると、自然によって定められていた。あなたは、与えるべきものを約束することで、自然が我々から取り上げていた時間を見いだした。得てしまったものだけが益となっていた我々を、これから得るものまでが喜ばせるためである。

Caput XX

第XX章PL 13, 495B
1

Pari benignitate cum plures afficere honoribus velles, quam honorum loca admitterent, et angustior esset materia voluntate, nec mentem tuam quamvis diffusum caperet imperium, quem nondum aliquo provexisti gradu, tamen dignatione es solatus.

PL 13, 495B

同じ親切さから、官職の席が受け入れうるよりも多くの人に栄誉を与えようとし、材料があなたの意欲よりも狭く、どれほど広がった帝権もあなたの心を収めきれなかったとき、あなたはまだ何らの位階にも引き上げていない者を、それでも厚い遇しで慰めた。

2

Atque haud scio, an quibusdam consolatio ista suffecerit. Ille cohonestatus affatu, ille mensa beatus, ille osculo consecratus est.

PL 13, 495B

そして、その慰めは、ある人々にとっては十分であったのではないかと思う。ある者は言葉をかけられて面目を施し、ある者は食卓に招かれて幸いとなり、ある者は接吻によって聖別された。

3

Ita omnibus, qui te principe sibi jure confiderent, aut processit dignitas, aut satisfecit humanitas, humanitas inquam, quae tam clara in imperatore quam rara est.

PL 13, 495B

こうして、あなたが元首である間、正当に自分に期待を寄せる者のすべてに、位が進んだか、さもなければ温情が満たしたのである。温情、と私は言う。それは皇帝にあってはこの上なく輝かしく、またこの上なく稀である。

4

Nam cum indiscreta felicium pedissequa sit superbia, vix cuiquam contigit et abundare fortuna, et indigere arrogantia.

PL 13, 495C

というのも、傲慢は幸運な人々の離れぬ侍女であるから、運命に恵まれてあり余りながら、傲慢を欠くということは、ほとんど誰にも起こらなかった。

5

Cujus quidem ita majores nostros pertaesum est, ut graviorem semper putaverint servitute contemptum, ejusque impatientia sint coacti post bellatores Tullos, Numasque sacrificos, et Romulos conditores regnum usque ad nomen odisse.

PL 13, 495C

我々の祖先は、その傲慢にあまりにもうんざりし、侮蔑は隷属よりも重いと常に考えていた。その耐えがたさのゆえに、戦士トゥッルスたち、祭司ヌマたち、創建者ロムルスたちのあとで、王政を、その名にいたるまで憎むに至ったのである。

6

Denique ipsum illum Tarquinium execratione postrema hoc damnaverunt meledicto; et hominem libidine praecipitem, avaritia caecum, immanem crudelitate, furore vecordem vocaverunt superbum, et putaverunt sufficere convicium.

PL 13, 496A

そしてついに、あのタルクィニウスその人を、最後の呪いの言葉で〔底本は meledicto。maledicto と読む〕この名で断罪した。欲情に身を投げ、貪欲に目を曇らせ、残酷さで人間離れし、狂気で理性を失ったこの男を、彼らは「傲慢な者」と呼び、その罵りで十分だと考えた。

7

Quod si per rerum naturam liceret, ut ille Romanae libertatis assertor, regii nominis Brutus osor, precariae redditus vitae, saeculum tuum cerneret studiis virtutis, parcimoniae, humanitatis imbutum ac refertum; nullum toto orbe terrarum superbiae, libidinis, crudelitatis exstare vestigium; jam te ipsum qua publice, qua privatim videret priscorum duritia ducum, castitate pontificum, consulum moderatione, petitorum comitate viventem; mutaret profecto sententiam tanto post suam: et cum Romanam dignitatem ac libertatem probaret, meliore in statu imperatore te esse quam consule se fuisset, necessario fateretur Tarquinium submoveri debuisse, non regnum.

PL 13, 496A

もし万物の本性が許し、ローマの自由の擁護者、王の名の憎み手であるあのブルトゥスが、束の間の生を返されて、あなたの世を目にすることができたなら、すなわち、徳、倹約、温情への熱意に満ち満ちているのを、全世界に傲慢、情欲、残酷さの痕跡がひとつも見当たらないのを、あなた自身が、公にも私にも、古の将軍たちの剛直、神祇官たちの貞潔、執政官たちの節度、志願者たちの愛想のよさをもって生きているのを見たなら、彼は、これほど後になって、必ずや自らの判断を改めるであろう。そして、ローマの威厳と自由を是認しつつ、自分が執政官であった時よりも、あなたが皇帝である今のほうがよい状態にあることを、また、退けられるべきであったのはタルクィニウスであって、王政ではなかったことを、認めざるをえないであろう。

Caput XXI

第XXI章PL 13, 496B
1

Sed quod facere magnas urbes ingressi solemus, ut primum sacras aedes, et dicata numini summo delubra visamus, tum fora, atque gymnasia, et pro suis extenta porticibus ambulacra miremur, ita in laudibus tuis sanctos palatii ritus, et priscis aequanda cerimoniis instituta venerati, gradum ad illa proferimus, quae in medio constituta, et ad publicos usus facientia, non partim, sed in commune conducunt, nec parietibus, sed orbe clauduntur, nec tecto, sed coelo operiuntur.

PL 13, 496B

だが、大きな都市に入ったときに我々がいつもすること、すなわち、まず聖なる神殿と至高の神に捧げられた社を見、それから広場や体育場、それぞれの柱廊に沿って延びる遊歩道に感嘆するのと同じように、あなたの讃美においても、宮廷の聖なる儀礼と、古の祭儀に匹敵すべき制度を敬ったうえで、我々は歩を進めて、次のようなものに至る。それは、中央に据えられ、公の用に役立ち、部分のためではなく共通のために資し、壁によってではなく天地の円によって閉じられ、屋根によってではなく天空によって覆われているものである。

2

Velut primum illud est, ne statim summa captemus, quod creber egressu exspectantibus populis te fateris, nec videri modo patiens, sed facilis adiri, e proximo accipis vota hominum tuorum: ut, quisquis ille consultor est, etiamsi meruerit, quod est rarum, repulsam, ferat tamen visi numinis conscientiam.

PL 13, 496C

たとえば、最高のものにいきなり手を伸ばさないように言えば、まずこのことがある。あなたは、待ち受ける民のもとへしばしば出て自らを示し〔te fateris の意味はやや定かでない。「自らを民の前に明かす」と取った〕、見られることに耐えるだけでなく、近づきやすく、すぐそばから自分の民の願いを受ける。そのため、相談に来る者が誰であれ、まれなことに退けられるに値した場合でさえ、神を見たという確信は持ち帰る。

3

At quam alter illorum principium mos fuit, quos loquar notum est, qui majestatem regiam imminui et vulgari putabant, nisi eos intra repositum palatinae aedis inclusos tanquam aliquod Vestale secretum veneratio occulta consuluisset, nisi intra domesticam umbram jacentes solitudo provisa et silentia late conciliata vallassent.

PL 13, 497A

ところが、あの元首たち〔底本は principium。principum と読む〕の習いが、いかに異なっていた〔底本は alter。ミーニュの解釈注は quam alter を Quam dissimilis(いかに異なる)と言い換える〕かは、私が誰のことを言うか、知られているとおりである。彼らは、宮殿の奥の間に閉じこもり、ウェスタの秘事のように隠れた崇敬が自分たちを守るのでなければ、また、家の内の陰に横たわる彼らを、あらかじめ用意された孤独と、広く取り結ばれた沈黙が取り囲むのでなければ、王の威厳が減じて俗に落ちると考えていた。

4

Quin siquando in lucem venire et diem ferre potuissent, lecticis tensisque subvecti, et densissima circum supraque cooperti virorum armorumque testudine sensim atque adnumerum movebantur.

PL 13, 497A

それどころか、もし光の中に出て日の下に身を置くことができたときも、輿や神像の車で運ばれ、周囲も頭上も、人と武具のきわめて密な亀甲に覆われて、ゆっくりと歩調に合わせて〔底本は adnumerum。ad numerum と読む〕進んだのである。

5

Tum longe populus abigebatur, nec otiosa viatoris manus plebem verbere submovebat: ut secretum esset in publico. At noster hic omnibus spectandus affertur, nec magis communem hunc diem atque solem quam nostrum imperatorem videri licet.

PL 13, 497A

そのとき、民衆は遠くへ追い払われ、先駆の使丁の手も暇ではなく、鞭で群衆を押しのけた。公の場に秘密が保たれるようにである。しかし、我々のこの人は、すべての人に見られるように運ばれてくる。この共通の日と太陽を見ることが許されているのに劣らず、我々の皇帝を見ることも許されている。

6

Quin, cum vicinum habeant permissa fastidium, numquam iste mirantes explet oculos. Magis magisque visus expetitur, et, novum dictu, praesens desideratur.

PL 13, 497B

それどころか、許されたものには飽きが隣り合っているのに、この人は、見とれる目を決して満たしきることがない。見れば見るほどますます求められ、言うも珍しいことに、目の前にいてなお恋しがられる。

Caput XXII

第XXII章PL 13, 497B
1

Miremur in urbibus tuis, et a tuis populis te videri, quem fere nulla in solo suo natio externa non vidit, idque ita crebro, ut pene tam notus sit barbaris vultus iste quam nobis?

PL 13, 497B

あなたが、あなたの諸都市で、あなたの民に見られていることを、我々は不思議に思うべきだろうか。外国の民で、自分の国土であなたを見なかったものはほとんどなく、しかもそれがあまりに頻繁なので、この顔は蛮族にも、我々とほとんど同じほどよく知られているというのに。

2

Nec frustra, cum aestates omnes foris, hyemes domi ducens, civibus hostibusque pari sorte anni spatia diviseris: et si qui forte sunt barborum, qui non virtutis tuae fulmen exceperint, nominis terrore perculsi et velut afflati quiescant.

PL 13, 497B

それも当然である。あなたは、夏はすべて外で、冬は家で過ごし、市民と敵とに等しい割合で一年の時を分けたのだから。そして、もし蛮族の中に〔底本は barborum。barbarorum と読む〕、あなたの武勇の稲妻を浴びなかった者がいるとしても、名の恐怖に打たれ、いわば息を吹きかけられたように、静まっている。

3

Tua enim, imperator, auspicia non hae tantum gentes tremunt, quas ab orbe nostro silvarum intervalla, vel flumina, montesve distinguunt, sed quas aeternis ardoribus inaccessas, aut continua hyeme separatas, aut interfusis aequoribus abjunctas natura disterminat.

PL 13, 497B

というのも、皇帝よ、あなたの指揮を恐れて震えているのは、森の間隔や川や山が我々の世界から隔てている諸民族だけではないからである。永遠の炎暑で近づき難く、あるいは絶え間ない冬によって隔たり、あるいは間に広がる海によって切り離され、自然が遠く境を画している諸民族もそうなのである。

4

Non oceano Indus, non frigore Bosphoranus, non Arabs medio sole securus est; et quo vix pervenerat nomen ante Romanum, accedit imperium. Dicamne ego receptos ad servitium Gothos, castris tuis militem, terris sufficere cultorem?

PL 13, 498A

インド人は大洋によって、ボスポロス人は寒さによって、アラビア人は真昼の太陽によって、安全ではない。ローマの名さえほとんど届いたことのなかったところへ、いまや支配が及ぶ。ゴート人が隷属に迎え入れられ、あなたの陣営には兵を、あなたの土地には耕す者を供している、と私は語ろうか。

5

Dicam a rebellibus Saracenis poenas polluti foederis expetitas? Dicam interdictum Scythis Tanaim, et imbelles arcus etiam fugientis Albani?

PL 13, 498A

反乱したサラセン人から、汚された盟約の償いが取り立てられた、と私は語ろうか。スキュタイ人にはタナイス〔ドン川〕が禁じられ、逃げ去るアルバニア人の弓さえ戦意を失った、と私は語ろうか。

6

Quaecumque natio barbarorum robore, ferocia, numero gravis unquam nobis fuit, aut boni consulit ut quiescat, aut laetatur, quasi amica, si serviat.

PL 13, 498A

かつて力、獰猛さ、数によって我々の重荷となった蛮族の民は、どれも、静まっていられることを良しとするか、隷属するならば友のように喜ぶかである。

7

Persis ipsa, reipublicae nostrae retro aemula, et multis Romanorum ducum famosa funeribus, quiquid unquam in principes nostros inclementius fecit, excusat obsequio.

PL 13, 498A

かつて我々の国家の好敵手であり、ローマの将軍たちの多くの死で名を馳せたペルシア自身も、これまでに我々の元首たちにいかに苛烈な仕打ちをしたとしても〔底本は quiquid。quidquid と読む〕、服従によってそれを償っている。

8

Denique ipse ille rex ejus, dedignatus antea confiteri hominem, jam fatetur timorem, et in his te colit templis, in quibus colitur: tum legatione mittenda, gemmis, sericoque praebendo, ad hoc triumphalibus belluis in tua esseda suggerendis; etsi adhuc non est foederatus, jam tamen tuis cultibus tributarius est.

PL 13, 498B

そしてついに、その王自身は、かつては自分が人間であることを認めることさえ潔しとしなかったが、いまや恐れを認めている。自分が崇められるその神殿で、あなたを崇めている。使節を送り、宝石と絹を差し出し、さらには凱旋用の猛獣をあなたの戦車に供することによってである。まだ同盟を結んではいないが、あなたへの崇敬において、すでに貢納者となっている。

Caput XXIII

第XXIII章PL 13, 498B
1

Ne tamen, imperator, existimes cuncta me ad aurium gratiam locuturum, triumphis tuis Gallicis, stupeas licebit, irascimur.

PL 13, 498B

とはいえ、皇帝よ、私がすべてを耳に心地よく語るつもりだと思わないでほしい。あなたは驚くかもしれないが、あなたのガリアでの凱旋〔ガリアが簒奪者の手に落ち、そこでの勝利が必要になったことを嘆く逆説と取った〕に対して、我々は腹を立てているのである。

2

Dum in remota terrarum vincendo procedis, dum ultra terminos rerum, metasque naturae regna Orientis extendis, dum ad illos primae lucis indigenas, et in ipsum, si quod est solis cubile, festinas, invenit tyrannus ad scelera secretum.

PL 13, 498B

あなたが、地の果ての遠いところへ勝ちながら進み、物事の境と自然の標を越えて東方の王国を広げ、あの暁の光の原住民のもとへ、またもしあるのなら太陽の寝床そのものへ急いでいるあいだに、簒奪者は、悪事のための隠れ場を見いだしたのである。

3

O quam parvis veniunt summa mala principiis! Sic in ultimum propre Italici generis excidium, effracto Cnaei Lentuli ludo mirmillonum agmen emicuit. Sic bella consulibus ancipiti Marte pugnata Cilix pirata conflavit.

PL 13, 499A

ああ、最大の災いは、なんと小さな始まりから来ることか。イタリアの民がほとんど滅亡に至った〔底本は propre。prope と読む〕ときも、グナエウス・レントゥルスの剣闘士養成所が破られて、ミルミッロ剣闘士の一団が躍り出たところから始まった。執政官たちが勝敗定まらぬ戦神のもとで戦った戦争も、キリキアの海賊が燃え立たせたのである。

4

Sic tenentibus arma fugitivis Romana diu pila cesserunt ferro ergastulorum. Quis non ad primum novi sceleris nuntium hominem risit? nam res infra dignitatem iracundiae videbatur, cum pauci homines, et insulani totius incendium continentis adolerent, et regali habitu exsulem suum illi exsules orbis induerent?

PL 13, 499A

そのように、逃亡奴隷が武器を取ったとき、ローマの投槍は長いあいだ奴隷牢の鉄に押された。新たな悪事の第一報を聞いたとき、あの男を笑わなかった者がいたであろうか。少数の人間、それも島の者たちが、大陸全体の火を燃え立たせ、世界の追放者たちが、自分たちの追放者に王の装いを着せているというのに、事は怒りに値するものではないと見えたのである。

5

At quantos parturiebat fortuna motus, quantum republicae malum pestis augenda, quantam tibi gloriam restinguenda servabat? praecipue cum perfidia ducum, defectione legionum contra rempublicam foret versum quicquid pro republica fuerat armatum.

PL 13, 499A

だが、運命はどれほどの動乱を孕んでいたか。増大するはずの疫病は国家にどれほどの災いを、鎮められるはずの疫病はあなたにどれほどの栄光を、取っておいたか。とりわけ、将軍たちの背信と軍団の離反によって、国家のために武装していたものがすべて国家に刃を向けることになったときには。

Caput XXIV

第XXIV章PL 13, 499B
1

Nolo tamen usquequaque miserorum vel factum onerare, vel fatum, qui dum carnifici purpurato, tua se et affinitate et favore jactanti, infeliliciter credunt, gravissimum omnium nefas fecerunt affectu innocentium.

PL 13, 499B

とはいえ、私は、不幸な人々の行いにも運命にも、あまりに重い責めを負わせたくはない。彼らは、紫衣をまとった死刑執行人が、あなたとの姻戚関係とあなたの好意を誇っているのを、不幸にも〔底本は infeliliciter。infeliciter と読む〕信じ、心は無垢な者のままで、あらゆる罪のうちでもっとも重い罪を犯したのである。

2

Intelligo quam difficilem in locum scopulosumque devenerim. Nam cum revolvi id lustrale justitium, aures tuae respuant, laudes petant; gloriaeque intersit ad praesentium commendationem bonorum mala decursa reputari, contra vero clementia summa beneficium suum malit imminui, quam tristium enumeratione cumulari, necesse erit me, vel tacentem publica incommoda, vel loquentem, aut ingratum virtuti, aut onerosum esse pietati.

PL 13, 499B

私は、どれほど困難で岩だらけの場所に来てしまったかを悟っている。五年にわたるあの政務の停止を思い返すことを、あなたの耳は退けるが、あなたへの讃辞はそれを求める。栄光にとっては、現在の善をたたえるために、過ぎ去った悪を数え上げることが益となる。ところが、最高の寛仁は、自らの恩恵が、悲しい出来事を数え上げて積み上げられるよりも、むしろ小さくされることを望む。したがって、私は、公の苦難を黙っていれば徳に対して恩知らずとなり、語れば慈愛にとって重荷となるほかない。

3

Sed tamen, imperator, exiguam sensibus tuis injunge patientiam. Nam si dulcis in bonis miseriarum recordatio est, si nautas tempestatum, si medicos juvat meminisse morborum, cur non tu quoque mala nostra audias, ut tua beneficia recognoscas?

PL 13, 500A

だが、それでも、皇帝よ、あなたの感覚に、ほんの少しの辛抱を課してほしい。というのも、幸福のうちにあって災いの記憶が甘いものであり、水夫が嵐を、医者が病を思い出すことが楽しいのであれば、あなたもまた、我々の災いを聞いて、あなたの恩恵を改めて知ってよいのではないか。

4

Unde igitur ordiar, nisi a tuis mea Gallia malis? quae ex omnibus terris, quas illa pestis insederat, haud injuria tibi vindicas privilegium miseriarum, non auribus modo, quarum sensus est levior, sed coram oculis ferre compulsa victoriam Maximi, interitum Gratiani.

PL 13, 500A

では、どこから始めようか。私のガリアよ、汝自身の災いから始めるほかにない。あの疫病が居座ったすべての土地の中で、汝は当然のことながら、悲惨の特権を汝のものとして主張する。耳だけ、といっても耳の感覚は軽いが、そればかりでなく、目の前で、マクシムスの勝利とグラティアヌスの滅亡を耐えることを強いられたのだから。

5

Alta licet vulnera, quod fatendum est, proximus nobis Italus, et contiguus ostendat Hispanus; sed in dolore summo habet suum uterque solatium. Tyrannidem ille non vidit, hic tyrannicidium vidit.

PL 13, 500A

我々にもっとも近いイタリア人も、境を接するヒスパニア人も、深い傷を見せるかもしれず、それは認めねばならない。しかし、最大の苦痛の中にあって、二者はそれぞれ自分の慰めを持っている。ヒスパニア人は簒奪者の支配を目にせず、イタリア人は簒奪者の死を目にした〔ille と hic の指す相手は定かでない。hic を話者に近いイタリア人、ille をヒスパニア人と取った。マクシムスはイタリアのアクイレイアで討たれた〕。

6

Nos primi impetum belluae furentis excepimus, nos saevitiam ejus innocentium sanguine, nos cupiditatem publica paupertate satiavimus. Apud nos semet exercuit crudelitas jam secura, et adhuc inops avaritia. Alibi malum publicum aut coepit, aut destitit; in Gallia sedit.

PL 13, 500B

我々は、荒れ狂う猛獣の最初の突進を受けとめ、その凶暴さを無垢な者たちの血で、その貪欲を公の窮乏で満たした。我々のもとで、すでに恐れを知らなくなった残酷さと、なお飢えていた貪欲とが、存分にふるわれた。ほかの土地では、公の災いは始まったか、止んだかであったが、ガリアでは居座ったのである。

Caput XXV

第XXV章PL 13, 500B
1

Quis se nobis calamitate contulerit? Tyrannum et cum aliis tulimus, et soli. Quid ego referam vacuatas municipibus suis civitates, impletas fugitivis nobilibus solitudines? quid perfunctorum honoribus summis virorum bona publicata, capita diminuta, vitam aere taxatam?

PL 13, 500B

災厄において、誰が我々と肩を並べえようか。我々は簒奪者に、他の人々とともに耐え、しかも我々だけでも耐えた。市民を失って空になった都市、逃げてきた貴族たちで満ちた荒野を、私がいまさら語る必要があろうか。最高の官職を務め終えた人々の財産が没収され、身分が減じられ、命が金で値踏みされたことを語る必要があろうか。

2

Vidimus redactas in numerum dignitates, et exutos trabeis consulares, et senes fortunarum superstites et infantium sub ipso sectore ludentium flendam securitatem; cum interim miseri vetabamur agere miseros, imo etiam cogebamur mentiri beatos, et cum domi atque secreto solis conjugibus ac liberis credidissemus furtivum dolorem, procedebamus in publicum non nostrae fortunae vultu.

PL 13, 500B

我々は、位階が員数に切り縮められるのを見た。執政官経験者が礼装を剥ぎ取られるのを、財産を失って生き延びた老人たちを、競売人の目の前で遊ぶ幼子たちの、泣くべき無邪気さを見た。そのあいだ、哀れな我々は、哀れな者として振る舞うことを禁じられ、それどころか、幸福な者を装うことを強いられた。家の中で、人目につかぬところで、ただ妻や子にだけこっそりした悲しみを託しておいて、公の場へは、自分の運命にそぐわない顔で出ていったのである。

3

Audires enim dicere delatorem: Quid ita ille tristis incedit? An quia pauper ex divite est? Non enim se vivere gratulatur? Quid ita hic publicum atratus incestat? Luget, credo, fratrem. Sed habet filium. Ita fleri non licebat amissa, metu reliquorum.

PL 13, 501A

密告者が次のように言うのが聞こえたからである。「あの男はなぜあんなに沈んで歩いているのか。金持ちから貧乏になったからか。生きていることを喜ばないのか。この男はなぜ黒衣で公の場を汚すのか。兄弟を悼んでいるのだろう。だが息子はいる。」こうして、失ったものを嘆くことは、残された者への恐れのゆえに許されなかった。

4

Serenos ergo nubilis mentibus vultus induebamus, et ad illorum vicem, qui degustato Sardorum graminum succo, feruntur in morte ridere, imitabamur laeta moerentes. Est aliquod calamitatum delinimentum dedisse lacrymas malis, et pectus laxasse suspiriis.

PL 13, 501A

そこで我々は、曇った心に晴れやかな顔をまとい、サルディニアの草の汁を味わって死に際に笑うと言われる人々のように、悲しみながら喜びを装った。災いに涙を与え、ため息で胸をゆるめることには、災厄をやわらげる何かがある。

5

Nulla major est poena quam esse miserum, nec videri. Spes inter haec nulla praedonis explendi. Nec enim, ut natura fert, copiam satietas sequebatur, crescebat in dies habendi fames, et parandi rabiem parta irritabant.

PL 13, 501B

惨めであること、しかも惨めに見えることさえ許されないことほど、大きな罰はない。このなかで、略奪者を満足させる望みはなかった。自然の常のように、豊かさのあとに満腹が来るのではなく、持つことへの飢えは日々増し、手に入れたものが、さらに手に入れる狂気をかき立てた。

6

Ut aegrorum sitim potus accendit, ut ignis arentibus non obruitur, sed augetur, ita coactae publica egestate divitiae aviditatem jejunae mentis acuebant.

PL 13, 501B

飲み物が病人の渇きをかき立て、火が、乾いたものによっては消されず、かえって大きくなるように、公の窮乏によって集められた富は、飢えた心の貪欲を研ぎ澄ましたのである。

Caput XXVI

第XXVI章PL 13, 501B
1

Stabat ipse purpuratus ad lances, et momenta ponderum, nutusque trutinarum pallens atque inhians exigebat. Comportabantur interim spolia provinciarum, exuviae exsulum, bona peremptorum.

PL 13, 501B

紫衣をまとった当人が秤のそばに立ち、分銅の目方と秤の傾きを、青ざめ、口を開けたまま検めていた。そのあいだにも、属州からの剥奪品、追放者から剥ぎ取った品々、殺された者たちの財産が運び込まれていた。

2

Hic aurum matronarum manibus extractum, illic raptae pupillorum cervicibus bullae, istic dominorum cruore perfusum appendebatur argentum.

PL 13, 501C

こちらには貴婦人たちの手から引きちぎった金、あちらには孤児たちの首から奪った護符、そちらには主人たちの血にまみれた銀が、秤にかけられていた。

3

Numerari ubique pecuniae, fisci repleri, aera cumulari, vasa concidi; cuivis ut intuenti non illud imperatoris domicilium, sed latronis receptaculum videretur.

PL 13, 501C

至る所で金が数えられ、国庫は満たされ、銅は積み上げられ、器は砕かれた。見る者の誰にも、そこは皇帝の住まいではなく、盗賊の隠れ家と思われたであろう。

4

Sed tamen latro raptis abutitur, et ablata aliis sibi reddit; nec ideo vias saltusque obsidet, ut thesaurum struat atque defodiat, et cum scelere miser sit; sed ut gulae ventrique suppeditet, nec desit sumptus impendiis.

PL 13, 502A

だが、盗賊は奪った物を使い果たし、人から取った物を自分に返してしまう。盗賊が道や山間を押さえるのは、宝を蓄えて地中に埋め、悪事を働きながら惨めに暮らすためではなく、口と腹を満たし、浪費の元手を切らさぬためである。

5

Nam et effundit et negligit, eadem perdendi et quaerendi facilitate. Noster ille pirata, quidquid undecumque converrerat, id nobis sibique periturum, in illam specus sui Charybdim congerebat.

PL 13, 502A

というのも、盗賊は散じ、かつ顧みないからで、失うにも求めるにも同じ手軽さである。我々のあの海賊は、どこからであれ掻き集めた物を、我々のためにも己のためにも滅びるはずのものとして、己の洞穴のあのカリュブディスに積み上げていた。

6

Charybdim loquor? quae cum plena navigia sorbuerit, dicitur tamen rejectare naufragia, et contortas fundo rates Taurominitanis littoribus exponere.

PL 13, 502A

カリュブディスと言ったか。あれは満載の船を呑み込んでも、なお難破の残骸を吐き戻し、海底でねじ曲げられた船をタウロメニウムの浜に打ち上げると言われている。

7

Bona nostra ad aerarium una et perpetua via ibant, nullas eorum reliquias, nulla fragmenta vel sero victa fastidio illa communis vorago revomebat.

PL 13, 502A

我々の財産は国庫へ向かう、ただ一つの、終わることのない道を行った。この共同の深淵は、その残りも、破片も、たとえ遅れてでも飽きて吐き戻すことはなかった。

Caput XXVII

第XXVII章PL 13, 502B
1

Est improborum principum postrema defensio, auferre donandi gratia, et invidiam rapinarum magnitudine munerum deprecari; quae, malum! ratio est, abstulisse omnibus, quod nullus habiturus sit?

PL 13, 502B

悪しき元首の最後の弁解は、贈与のために奪うことであり、略奪への憎しみを、贈り物の大きさで取りなそうとすることである。だが、誰も手にすることのない物を、すべての人から奪い取ったというのは、何たる道理か。

2

Et privatorum quidem avaritiae licet mala, tamen aliqua defensio est, timetur inopia, et reponitur senectuti, et prospicitur haeredi. Quam affert causam concupiscendi, qui, quantum ubique est, habet?

PL 13, 502B

私人の貪欲には、悪ではあっても、いくらかの弁解がある。貧窮が恐れられ、老後のために蓄えられ、相続人のことが考えられているのだ。だが、あらゆる所にあるだけのものを持っている者に、欲しがる理由があろうか。

3

Quin ego, si fas piumque mortalibus existimare coelestia, nullam majorem crediderim esse principum felicitatem quam fecisse felicem, et intercessisse inopiae, et vicisse fortunam, et dedisse homini novum fatum.

PL 13, 502B

いや、人間が天上のことを思い量るのが許され、また敬虔であるならば、私は、元首にとって幸福を人に与えること、貧窮を食い止めること、運命に打ち勝つこと、人に新しい運命を与えること以上の幸福はないと信じたい。

4

Itaque imperatori propriam majestatem bene aestimanti, non tam illud videri suum debet, quod abstulit, quam quod dedit.

PL 13, 502B

それゆえ、己の威厳を正しく見積もる皇帝には、奪った物より与えた物のほうが己のものと見えるはずである。

5

Nam cum intra ipsum volutantur omnia, et ut ille, qui cuncta ambit oceanus, quas suggerit aquas terris recipit e terris, ita quidquid in cives manat a principe redundat in principem; et rei et famae bene consulit munificus imperator. Lucratur enim gloriam, cum det pecuniam reversuram.

PL 13, 502C

万物が皇帝の内で転がり巡るのであるから、あらゆるものを囲む大洋が、陸に注ぐ水を陸から受け取るように、元首から市民へ流れ出るものはすべて、元首へ溢れ戻る。気前のよい皇帝は、財産と名声の双方によく計らうのである。というのも、いずれ戻ってくる金を与えるとき、彼は栄光を稼ぐのだから。

Caput XXVIII

第XXVIII章PL 13, 503A
1

Sed illi quidem stulta omnis ratio captandae laudis videbatur, qui, praeter insitum pessimo cuique boni exempli odium, summam felicitatem habendi ac nocendi fine determinans, non solum ut quam plurimum quaereret, sed ut nihil cuiquam reliqui faceret, laborabat.

PL 13, 503A

だが、あの男にとっては、称賛を得ようとするどんな理屈も愚かに見えた。最悪の者には誰にも生来、善き手本への憎しみがあるが、あの男はそのうえ、最高の幸福を所有することと害することの限りで定め、できるだけ多く求めるばかりか、誰にも何も残さぬようにと励んでいた。

2

Nec enim, qui regibus mos est, exercendis invigilabat metallis, ut latentia naturae bona in usum arcesseret, et pararet innoxias nullo pauperiore divitias.

PL 13, 503A

王たちの習いであるように、鉱山の採掘に目を配り、自然の隠された善を用に供して、誰をも貧しくせぬ無害な富を整えることは、していなかったのである。

3

Parum ille pretiosum putabat aurum, quod de montium venis, aut fluminum glareis quaesitor Bessus, aut scrutator Callaicus eruisset, illud purius splendidiusque credebat, quod dedissent dolentes, quod hominum lacrymae, non amnium aquae abluissent, nec e terrenis specubus egestum, sed e cervicibus jugulisque caesorum esset effossum.

PL 13, 503A

山の鉱脈や川の砂礫から、探索者のベッシ人や、掘り手のカッラエキア人が掘り出した金を、あの男は貴いとはほとんど思わなかった。嘆く者たちが差し出した金、川の水ではなく人々の涙が洗った金、地の洞から掘り出したのではなく、殺された者の首と喉から掘り起こした金のほうが、より清く、より輝かしいと思っていた。

4

Sic cum immitis tyranni et stylus timeretur et gladius, transierat in vota paupertas, et ut possemus effugere carnificem, optabamus subire sectorem.

PL 13, 503B

こうして、無情な簒奪者の尖筆〔財産の没収を書き付ける筆を言う〕も剣も恐れられたとき、貧しさは人々の願いの的となり、我々は死刑執行人を逃れるために、むしろ競売人に身を委ねることを望んだ。

5

Quod si cui ille pro caeteris sceleribus suis minus crudelis fuisse videtur, vestrum is vestrum, Vallio triumphalis, et trabeate Merobaudes recordetur interitum.

PL 13, 503B

もしだれかに、あの男がほかの悪事に比べて残酷でなかったと見えるなら、その者は、諸君の、そう諸君の最期を思い起こすがよい。凱旋の栄誉を受けたウァッリオよ、トラベア〔執政官の礼服〕をまとったメロバウデスよ。〔vestrum を重ねて、死んだ二人に呼びかけている〕

6

Quorum alter post amplissimos magistratus, et purpuras consulares, et contractum intra unam domum quemdam honorum senatum, vita sese abdicare compulsus est; alteri manibus satellitum Britannorum gula domi fracta et inusta foemineae mortis infamia, ut scilicet maluisse vir ferri amantissimus videretur laqueo perire quam gladio.

PL 13, 503B

二人のうち一方は、最高の官職を歴任し、執政官の紫衣を着け、一つの家のうちに元老院に等しいほどの官職を集めたのち、みずから命を絶つよう追い込まれた。他方は、ブリタンニア人の護衛兵の手で家の中で喉を砕かれ、女のような死の汚名を焼き付けられた。剣をこよなく愛する男が、剣によってではなく縄によって死ぬことを選んだように見せるためである。

7

Sed in illos fortasse speciales putaretur habuisse odiorum causas tyrannus; steterat enim uterque in acie Gratiani, et Gratianus utrumque dilexerat: quid de his dicimus, qui honorum ac principum nescii, et tantum inter suos clari, nobiles animas sub carnifice fuderunt?

PL 13, 504A

だが、あの二人に対しては、簒奪者は特別な憎しみの理由を持っていたと思われるかもしれない。二人ともグラティアヌスの陣列に立ち、グラティアヌスも二人を愛したのだから。しかし、官職にも元首たちにも関わりなく、ただ己の仲間のうちで名高かっただけで、高貴な魂を死刑執行人の下で注ぎ出した者たちについては、何と言おうか。

Caput XXIX

第XXIX章PL 13, 504A
1

De virorum mortibus loquor, cum descensum recorder ad sanguinem foeminarum, et in sexum cui bella parcunt non parce saevitum? Sed nimirum graves suberant, invidiosaeque causae ut unco ad poenam clari vatis matrona raperetur.

PL 13, 504A

女たちの血にまで手が降りていき、戦いでさえ容赦する性に容赦なく猛威が振るわれたことを思い起こすときに、私は男たちの死を語っているのか。もっとも、名高い詩人の妻を鉤で刑場へ引きずって行くのには、重大で憎むべき理由があったには違いない。〔詩人・弁論家デルフィディウスの寡婦エウクロティアを指す。vates はここでは詩人の意〕

2

Objiciebatur enim, atque etiam exprobrabatur mulieri viduae nimia religio, et diligentius culta divinitas.

PL 13, 504A

というのは、寡婦であるその女に、過度の信心と、念入りすぎる神の崇拝とが、罪として突きつけられ、非難されたからである。

3

Quid hoc majus poterat intendere accusator sacerdos? fuit enim, fuit et hoc delatorum genus, qui nominibus antistites, revera autem satellites, atque adeo carnifices non contenti miseros avitis evolvisse patrimoniis, calumniabantur in sanguinem, et vitas premebant reorum jam pauperum.

PL 13, 504B

これ以上に重い罪を、告発する司教が申し立てえたであろうか。実際、この種の密告者がいたのだ、いたのである。名は司教であるが、実は従者、いやむしろ死刑執行人であり、哀れな者たちを先祖伝来の財産から剥ぎ取ってなお満足せず、血に向けて讒言し、すでに貧しくなった被告たちの命を押さえつけた。〔プリスキリアヌスらを告発した司教イタキウスらを指す〕

4

Quin etiam cum judiciis capitalibus astitissent, cum gemitus et tormenta miserorum auribus ac luminibus hausissent, cum lictorum arma, cum damnatorum fraena tractassent, pollutas poenali manus contactu ad sacra referebant, et caeremonias quas incestaverant mentibus, etiam corporibus impiabant.

PL 13, 504B

のみならず、死刑の裁判に立ち会い、哀れな者たちの呻きと拷問とを耳にも目にも飲み干し、警吏の武具と有罪者の轡を手に取ったのち、刑罰の接触で穢れたその手を聖なる祭儀へ持ち帰り、心において汚していた儀式を、さらに身体でも冒瀆した。

5

Hos ille Phalaris in amicis habebat, hi in oculis ejus, atque etiam in osculis erant; nec injuria, a quibus tot simul votiva veniebant, avaro divitum bona; cruento innocentium poena; impio religionis injuria.

PL 13, 505A

あのファラリスは、こうした者たちを友としていた。彼らは彼の目の前に、さらには接吻のうちにいた。それも当然である。彼らから同時に、これほど多くの願いの贈り物が来たのだから。貪欲な者には富める者の財産が、血に飢えた者には無辜の者の刑罰が、不敬な者には宗教への侮辱が。

Caput XXX

第XXX章PL 13, 505A
1

Tandem in nos oculos Deus retulit, et bonis Orientis intentus, ad mala nostra respexit, et hunc sacerrimo capiti objecit furorem, ut foedus abrumpere, jus feciale violare, bellum edicere non timeret.

PL 13, 505A

ついに神は我々に目を向け直し、東方の善きものに心を注いでいたが、我々の災いを顧みて、あの呪われきった頭に、盟約を破り、フェティアリスの法〔宣戦と講和を司る祭官団の法〕を犯し、宣戦することを恐れぬほどの狂気を投げかけた。〔sacerrimo capiti はマクシムスを指し、sacer を「呪われた」の意に取った〕

2

An ego sine divino numine factum putem, ut qui sub nomine pacis ludere, et primi sceleris poenas lucrari quiescendo potuisset, secundum tertiumque vexillum latrocinii civilis attolleret, et superatis Alpibus Cottiis, Julia quoque claustra laxaret, tibique, imperator, imponeret, servatae adhuc veniae fidem, vincendi necessitatem.

PL 13, 505A

これを神の意志なしに起きたことだと、私が考えてよいだろうか。平和の名のもとに戯れ、静かにしていることで最初の罪の罰を免れることもできたはずの者が、第二、第三の内乱の旗を掲げ、コッティウスのアルプスを越えて、ユリウスの関所まで開け放ち、皇帝よ、あなたに、なお保たれている赦しの信義と、勝たねばならぬ必要とを課したのである。

3

Agebat eum, credo, praecipitem vindicanda jam proximo ultore respublica, et exstinctus aperto dominus parricidio poenas ab eo debitas expetebat.

PL 13, 505B

思うに、すでに間近に迫った復讐者を前にして、報復されるべき国家が彼を破滅へ駆り立てていたのであり、あからさまな弑逆〔parricidium。ここでは主君グラティアヌスの殺害を言う〕によって殺された主君が、彼から支払われるべき罰を求めていたのである。

4

Non id confidentia, sed amentia; non temeritas, sed necessitas erat; nec ultro lacessebat ille te bello; sed ulterius se negare supplicio non poterat.

PL 13, 505B

それは自信ではなく狂気であり、無謀ではなく必然であった。彼は進んであなたに戦いを挑んでいたのではなく、これ以上刑罰を免れることができなかったのである。

5

Alioquin quomodo tantam concepisset audaciam, ut ruere in ferrum, et obviam morti venire tam ignavus et timens mortis auderet, ut qui se non potuerit postea vel victus occidere?

PL 13, 505B

そうでなければ、どうして彼は、剣へ突進し、死に正面から向かうほどの大胆さを抱いたであろうか。これほど臆病で死を恐れる男が、のちに敗れてもなお、みずからを殺すことができなかったというのに。

6

Et te quidem, imperator Auguste, ad asserendam rempublicam, usurpandamque victoriam suffecisset in bella vel solum venire.

PL 13, 505B

皇帝アウグストゥスよ、あなたにとっては、国家を解放し勝利を手にするには、戦場にただ一人で来るだけで十分であったろう。

7

Nam si olim domini adversum rebelles servos dimicaturi flagra in aciem detulerunt, tantaque vis conscientiae fuit, ut ab inermibus verterentur armati, et qui obtulerant mortibus pectora darent terga verberibus: nonne tu quoque legionibus otiosis rem totam visus, egisses?

PL 13, 506A

というのも、かつて主人たちが反逆する奴隷と戦おうとして、鞭を戦列に持ち出し、後ろめたさの力があまりに大きく、武装した者が武器を持たぬ者の前から背を向け、死に胸を差し出していたはずの者が、鞭に背を差し出したことがあるのだから。あなたもまた、軍団を遊ばせたまま、ただ姿を見せるだけで、事のすべてを成し遂げえたのではないか。

Caput XXXI

第XXXI章PL 13, 506A
1

An sustinere te coram, et solum oculorum tuorum ferre conjectum ille quondam domus tuae negligentissimus vernula, mensularumque servilium statarius lixa potuisset? Non statim totum subisset hominem praeterita sui tuique reputatio?

PL 13, 506A

かつてあなたの家で最も不注意だった家生まれの奴隷、卑しい食卓のそばに突っ立つ炊事人が、あなたの面前に立ち、あなたの視線の一投だけでも耐えることができたであろうか。己とあなたの過去を思う念が、たちまち彼の全身にのしかからなかったであろうか。

2

Non ipse sibi objecisset te esse triumphalis viri filium; se patris incertum? te haeredem nobilissimae familiae; se clientem? te omni retro tempore Romani exercitus ducem, libertatis patronum; se orbis extorrem, patriaeque fugitivum? jam vero te principem in medio reipublicae sinu, omnium suffragio militum, consensu provinciarum, ipsius denique ambitu imperatoris optatum; se in ultimo terrarum recessu, legionibus nesciis, adversis provinciarum studiis, nullis denique auspiciis in illud tyrannici nominis aspirasse furtum? postremo tecum fidem; secum perfidiam; tecum fas; secum nefas; tecum jus; secum injuriam; tecum clementiam, pudicitiam, religionem; secum impietatem, libidinem, crudelitatem, et omnium scelerum, postremorumque vitiorum stare collegium?

PL 13, 506A

彼は自分に言い立てなかったであろうか。あなたは凱旋将軍の子であり、自分は父もはっきりしない者だと。あなたは名門の相続人であり、自分はその庇護民だと。あなたは、これまでのいつの世にもローマ軍の将、自由の守護者であり、自分は世界から追放された者、祖国の逃亡者だと。さらに、あなたは国家の懐の只中で、全軍の票決、諸属州の合意、ほかならぬ皇帝自身の求めによって望まれた元首であり、自分は地の果ての隅で、軍団の知らぬまま、諸属州の意向に逆らい、いかなる占いの許しもなく、あの簒奪者の名を盗もうと企てたのだと。最後に、あなたの側には信義があり、自分の側には不信がある。あなたの側には神の法があり、自分の側には不法がある。あなたの側には正義があり、自分の側には不正がある。あなたの側には寛容、貞潔、敬虔があり、自分の側には不敬、放縦、残酷、およびあらゆる悪事と最悪の悪徳の徒党が立っている、と。

3

Res ipsas interrogemus, et, quae certissima conjectatio est, colligamus gerenda gestis. Num tandem dubitari potest, quid fuerit eo praesente, facturus, quem non vidit, et fugit?

PL 13, 506B

事柄そのものに問うてみよう。そして、最も確かな推量として、これから行うことを、すでに行われたことから導こう。彼が目にもせず、逃げ出した相手が眼前にいたなら、何をしたであろうか、疑う余地が果たしてあろうか。

Caput XXXII

第XXXII章PL 13, 506C
1

Quamvis igitur, imperator, hoste tali abutereris, nec tam ad praelium conserendum quam ad supplicium de nefario capite sumendum venires, consiliis tamen tantis, tantisque rationibus bellum administrabas, ut cum Perse aliquo decertaturus, aut Pyrrho, aut cum illo ipso Annibale videreris.

PL 13, 506C

皇帝よ、あなたは、そのような敵を意のままにできたうえ、戦いを交えるためというより、不逞の頭に刑罰を下すために来たのだが、それでも、ペルセスか、ピュッルスか、あのハンニバル自身かと戦おうとしているかのように見えるほど、周到な計画と配慮をもって戦を運んだ。

2

Nam primum fidem regum, quibus limes Orientis ambitur, data atque accepta dextera firmas, quo foris securus agitares, si nihil sollicitum et suspectandum domi reliquisses.

PL 13, 507A

まず、東方の境を囲む王たちの信義を、右手を差し出し受けて固め、国内に不安も疑念も残さなければ、外では安心して動けるようにした。

3

Tunc copias tuas trifariam dividis, ut et hostis audaciam multiplicato terrore percelleres, et fugam circumfusus ambires.

PL 13, 507A

次いで、あなたは軍勢を三つに分け、恐怖を倍にして敵の大胆を打ち砕き、また取り囲んで逃げ道をふさごうとした。

4

Postremo populis barbarorum, ultroneam tibi operam ferre voventibus commilitonum munus indulges, ut et limiti manus suspecta desederet, et militi auxiliator accederet.

PL 13, 507A

最後に、自ら進んで奉仕を申し出る蛮族の民には、戦友の役目を許し、国境から疑わしい手勢を取り除き、同時に兵士に援軍が加わるようにした。

5

Qua tua benignitate pellectae omnes Scythicae nationes tantis examinibus confluebant, ut, quem remiseras tuis, barbaris videreris imperasse dilectum. O res digna memoratu!

PL 13, 507A

あなたのこの慈愛に誘われて、スキュタイの諸族はみな、おびただしい群れとなって集まり、あなたが自軍の兵士に免じた徴兵を、蛮族に課したかのように見えるほどであった。何と語るに値することか。

6

Ibat sub ducibus vexillisque Romanis hostis aliquando Romanus, et signa contra quae steterat sequebatur, urbesque Pannoniae, quas inimica dudum populatione vacuaverat, miles impleverat.

PL 13, 507B

かつてのローマの敵が、ローマの将軍と旗のもとに進み、かつて対峙した軍旗に従い、敵意ある略奪でかつて空にした、パンノニアの町々を、兵士として満たしたのである。

7

Gotthus ille, et Hunnus, et Alanus respondebat ad nomen, et alternabat excubias, et notari infrequens verebatur. Nullus tumultus, nulla confusio, nulla direptio, ut a barbaro, erat.

PL 13, 507B

あのゴート人も、フン人も、アラン人も、名を呼ばれれば返事をし、交替で歩哨に立ち、点呼で欠けていることを恐れた。蛮族でありながら、騒ぎも混乱も略奪もなかった。

8

Quin si quando difficilior frumentaria res fuisset, inopiam patienter ferebat, et quam numero arctarat annonam, comparcendo laxabat; pro omni praemio omnique mercede id unum reposcens, ut tuus diceretur. Quanta est virtutis ambitio! Accipiebas beneficium quod imputares.

PL 13, 507B

それどころか、食糧の調達が難しくなったときには、窮乏を耐え忍び、人数のために切り詰められた糧食を、倹約することで広げた。あらゆる報酬と手当てに代えて、ただ一つ、あなたの者と呼ばれることだけを求めたのである。何と大きな、武勇への野心であろう。あなたは、恩として数えられる好意を受けたのだった。

Caput XXXIII

第XXXIII章PL 13, 508A
1

Memorabile putavit antiquitas, quod Actiaco aliquando bello ducibus motibusque Romanis peregrina Aegyptus arma permiscuit, tantumque res credita est habere novitatis, ut nisi frequenter isset in litteras, apud posteros videretur facti fides laboratura.

PL 13, 508A

古の人々は、かつてアクティウムの戦いで、ローマの将軍と動きの中に、異国のエジプトが武器を混ぜ入れたことを、記憶すべきことと考えた。それは新奇さに満ちていると思われたので、しばしば文献に取り上げられなければ、後世、その事実の信憑性は危うくなると見えたほどであった。

2

Nam quis annalium scriptor, aut carminum tuas illas, Cleopatra, classes, et eborata navigia, et purpurea cum auratis funibus vela tacuit? Quin ita crebro historia recantata est, magis ut ab eisdem saepe dicta, quam ut ab aliquo intermissa videatur.

PL 13, 508A

年代記の作者であれ詩人であれ、クレオパトラよ、汝のあの艦隊、象牙の飾りの船、金の綱に紫の帆を黙って済ませた者があろうか。いや、歴史は何度も語り直されたので、同じ者たちにしばしば語られたとは見えても、誰かに省かれたとは見えない。

3

Non contendam duces. Nec enim principem nostrum non dicam victus Antonius, sed victor Augustus aequaverit. Quid in caeteris saltem simile deprehendimus? maxime si rerum temporumque facies altrinsecus conferamus, et hos illosque populos animorum subjiciamus oculis.

PL 13, 508A

私は将軍たちを比べようとは思わない。我々の皇帝に並ぶのは、敗れたアントニウスはもちろん、勝ったアウグストゥスでさえできないであろう。そのほかの点でも、似たところを何か見いだせるだろうか。とりわけ、両側の事態と時期の様子を比べ、あれらの民とこれらの民とを、心の目の前に差し出すならば。

4

Illos vela facientes data ventis classis attulerat, hi longum iter sub armorum fasce carpebant. Illos peregrino igne suspirans regina pellexerat; hos amor laudis, et participandae gloriae cura rapiebat.

PL 13, 508B

あちらの者たちは、風に任せた艦隊が帆を張って運んできた。こちらの者たちは、武具の荷を負って長い道を踏破した。あちらの者たちは、異国の炎に息づく女王が誘い出した。こちらの者たちは、称賛への愛と、栄光に与りたいという願いに駆り立てられた。

5

Illos tepens Pharus, et mollis Canopus, laeviumque populorum altor Nilus emiserat; hos minax Caucasus, et rigens Taurus, et ingentium corporum durator Ister effuderat.

PL 13, 508B

あちらの者たちは、生暖かいファロス、柔らかなカノプス、なめらかな民を養うナイルが送り出した。こちらの者たちは、威嚇するカウカソス、凍てつくタウルス、巨大な体を鍛えるイステルが注ぎ出した。

6

Illos tenero perlucentes amictu, et vix leve carbasum vitando sole tolerantes alterno concussa tinnitu sistra ducebant; hos loricis onustos inclusosque ferro fractae voces tubarum, ingentiumque lituorum clangor acuebat.

PL 13, 508B

あちらの者たちは、薄い衣で透けて見え、日除けにほとんど軽い亜麻布を耐え忍んでいたが、揺れて互いに鳴り響くシストルムが導いた。こちらの者たちは、胴鎧を着け、鉄に閉じ込められていたが、ラッパの砕けた音と大きな角笛の響きが奮い立たせた。

7

Quae tandem, ut collatio posset esse populorum, etiamsi tanta non esset dissimilitudo causarum, ut ab illis fuerit Romani imperii appetita captivitas, ab his repetita libertas.

PL 13, 509A

そもそも、両者の民にいかなる比較がありえようか。たとえ、あちらはローマの支配を虜にしようと求め、こちらはその自由を取り戻そうとした、というほどの目的の違いがなかったとしても、である。〔Quae tandem ut… の構文が崩れているらしく、反語の問いとして解した〕

8

Quo tibi, Imperator, indignius videbatur ejus piaculi quemquam inveniri potuisse consortem, cujus se barbarus agebat ultorem.

PL 13, 509A

皇帝よ、このためにあなたには、蛮族がその復讐者を自任したあの罪の穢れに、誰かが仲間として見いだされえたことが、いっそう許しがたく思えた。

Caput XXXIV

第XXXIV章PL 13, 509A
1

Sed illi quidem nefario sanguine belli primitias imbuentes, par poenae culpaeque documentum fuerunt.

PL 13, 509A

だが、あの者たちは、戦いの初穂を不逞の血で染め、罰と罪の釣り合った例を示した。

2

Testis est Siscia, testis pulcherrimi Savae conflictus, si conflictus ille dicendus est, quo ita in publicos proditores animi plenus miles invasit, ut eum nec numerus resistentium, nec maximi fluminis altitudo remorata sit, quin, ut erat ex longissimo itinere anhelus atque pulvereus, equos calcaribus incitaret, amnem nando conjungeret, ripam insiliret, paratos denique exspectantesque deprehenderet.

PL 13, 509A

シスキアが証人であり、サウァ川での見事きわまる衝突〔pulcherrimi の係りは定かでない。衝突に係ると取った〕が証人である。もっとも、あれを衝突と言ってよいなら。兵士は国家の裏切り者たちに気迫を込めて襲いかかり、抵抗する者の数も、大河の深さも彼を止められなかった。長い行軍で息を切らし、埃にまみれたまま、馬に拍車を入れ、泳いで川をつなぎ、岸へ跳び上がり、そして、備えて待ち構えていた敵を捕らえたのである。

3

Sermo iste prolixior est, quam illa res fuerit. Vix fluvium manus invicta transierat; jam locum belli tenebat. Vix hostem invenerat, jam urgebat. Vix pectora viderat; jam terga caedebat.

PL 13, 509B

この話は、事柄そのものより長くなりすぎている。不敗の軍勢はほとんど川を渡り終えたとたんに戦場を押さえ、敵に出会ったとたんに圧迫し、敵の胸を見たとたんにその背を斬っていた。

4

Datur debito rebelle agmen exitio; volvuntur impiae in sanguine suo turbae; tegit totos strages una campos, continuisque funeribus cuncta late operiuntur.

PL 13, 509B

反逆の軍勢は、当然の滅びに引き渡される。不敬の群れは自らの血の中を転げ、一つの殺戮が野をすべて覆い、続く屍があたり一面を覆い尽くす。

5

Jam qui ad muros differenda morte properaverant, aut fossas cadaveribus aequabant, aut obviis sudibus induebantur, aut portas, quas eruptione patefecerant, morte claudebant.

PL 13, 509B

すでに、死を先延ばしにしようと城壁へ急いでいた者たちは、堀を屍で埋めるか、行く手の杭に貫かれるか、出撃のために開いた門を死で塞ぐかした。

6

At quorum se fugae impervius ripis amnis objecit, trepidando collecti, et alterum quisque complexi, per abrupta glomerantur.

PL 13, 509B

だが、逃げる者たちの前に、岸に阻まれて渡れぬ川が立ちはだかった者たちは、慌てふためいて群れ集まり、互いに抱き合って、断崖の上でひとかたまりになる。

7

Spumat decolor cruore fluvius, et cunctantes meatus vix eluctatis cadaveribus evolvit, utque se tibi posset speciali imputare militia, ipsum illum vexillarium sacrilegae factionis avidis gurgitibus absorbuit; et, ne morti sepultura contingeret, cadaver abscondit.

PL 13, 510A

川は泡立ち、血で色を失い、屍に滞って、やっと押し流される水路を流れる。川は、あなたに特別の功として数えられるように、あの不敬な徒党の旗手その人を貪欲な渦に呑み込み、死に埋葬が与えられぬよう、屍を隠した。

8

Nonne utroque credendus tuae studuisse vindictae, et adjuvando victoriam, et occupando clementiam?

PL 13, 510A

川は、あなたの復讐に二つの仕方で尽くしたと信じられはしないか。勝利を助けることによって、そして寛容に先んじることによって。

Caput XXXV

第XXXV章PL 13, 510A
1

En tibi alteram pugnam, alteramque victoriam. Dilectas in praelium Marcellinus cohortes, et ipsum factionis nefariae robur illa belli civilis Megaera rapiebat, tanto caeteris satellitibus audentior, quanto exertiorem operam navabat tyranno frater tyranni.

PL 13, 510A

見よ、あなたに第二の戦い、第二の勝利である。選りすぐりの歩兵隊を戦いへと率い、あの内乱の復讐女神メガイラのごとく、不逞の徒党の力そのものを引き連れていたのは、マルケッリヌスである。簒奪者の兄弟として、簒奪者にいっそう大きな働きを尽くしただけ、ほかの従者たちより大胆であった。

2

Quo quidem maxime, tuus gaudebat exercitus, cum se ultro videret lacessi, qui nihil magis timuerat quam timeri; adeo quidem, ut castris ad castra collatis, quod praecipiti die manum conserere non poterat, spe victoriae cum luce venturae pervigil ageret, tardum solem, desertorem diem, annuum noctis aestivae tempus criminaretur.

PL 13, 510A

まさにこのことを、あなたの軍は大いに喜んだ。恐れられること〔敵が恐れて戦いを避けること〕を何より恐れていた者たちが、自分たちのほうが進んで挑まれるのを目にしたからである。そのため、陣営が陣営に迫ったとき、日が傾いて戦いを交えられなかったので、光とともに来る勝利への望みに眠らずに過ごし、太陽は遅い、昼は逃げ去った、夏の夜の長さはまるまる一年だと咎めた。

3

Ecce lux tandem, et jam omnis campus horrebat exercitu: divisi in cornua equites, leves ante signa velites, dispositae manipulatim cohortes, et gradu pleno ferentes agmina quadratae legiones universa late, qua visus agi poterat, occuparant.

PL 13, 510B

見よ、ついに光が来て、野はすでに軍勢でことごとく逆立っていた。騎兵は翼に分かれ、軽装兵は軍旗の前に、歩兵隊は小隊ごとに配され、方陣を組んだ軍団は、完全な歩調で隊列を進め、視線の届く限り広くすべてを覆っていた。

4

Nondum se virtus experiebatur; jam disciplina vincebat. At postquam intra conjectum teli acies utraque promovit, et effusis hinc inde jaculorum sagittarumque nimbis res venit ad capulos, milites pristinae virtutis, Romani nominis, imperatorum denique memores, causam publicam manu agere.

PL 13, 510B

まだ武勇は試されておらず、すでに規律が勝っていた。しかし両軍が投槍の届く距離まで進み、双方から投槍と矢の雲が降りそそいだのち、事が剣の柄にまで至ると、兵士たちは古の武勇、ローマの名、そして皇帝たちを思い、公の大義を腕で担った。

5

Hostes venditam operam, laceratam Italiam, spem in ferro reliquam cogitantes, gladiatoria desperatione pugnare, nec gradu cedere, sed in vestigio stare, vel cadere.

PL 13, 511A

敵は、売られた働き、引き裂かれたイタリア、剣のうちに残された望みを思い、剣闘士のような絶望をもって戦い、一歩も退かず、その場に立つか、倒れるかした。

Caput XXXVI

第XXXVI章PL 13, 511A
1

At ubi impulsa acies, fronsque laxata, et fiducia in pedes versa est, ire praecipites, aut globo fugere, et se invicem festinando tardare. Armati, inermes, integri, saucii, primi, postremique misceri.

PL 13, 511A

だが、戦列が押され、前線が緩み、頼みが足に移ると、彼らは真っ逆さまに突っ走り、あるいは固まって逃げ、急ぐことで互いを遅らせた。武装した者、丸腰の者、無傷の者、傷ついた者、先頭の者、最後尾の者が入り混じった。

2

Miles urgere eminus, cominus, gladiis, hastis, punctim, caesim ferire. Alii poplitibus imminere, alii terga configere, aut quos cursu non poterant contingere, jaculis occupare.

PL 13, 511A

兵士は遠くから追い、近くでは、剣と槍で、突き、斬った。ある者は膝の裏に迫り、ある者は背を貫き、走って追いつけぬ者は、投槍で先回りした。

3

Arma, tela, equi, homines, viva, perempta, prona, supinaque corpora passim, vel in acervo jacere. Illi mutilis excisisque membris, reliqua sui parte fugiebant; hi dolorem vulnerum sequebantur; isti mortes receptas in silvas, et flumina deferebant.

PL 13, 511A

武器、飛び道具、馬、人間、生者、死者、うつ伏せの、仰向けの体が、あちこちに、また山となって横たわっていた。ある者は四肢を切り落とされ、残る部分で逃げ、ある者は傷の痛みを引きずり、ある者は死を受けて森や川へ運び去った。

4

Illic postremum spiritum in admiratione nominis tui, et sui ducis detestatione fundebant. Nullus finis caedendi, insequendique, nisi subtraxisset aliquando victoribus mors hostem, et nox diem.

PL 13, 511B

あるところでは、人々はあなたの名に感嘆し、己の将軍を呪って、最期の息を注いでいた。殺戮と追撃に終わりはなかったであろう、ただ、死がときに勝者から敵を奪い去り、夜が昼を奪い去らなかったなら。

5

At quanto melius manus illa consuluit, quae submissis precabunda vexillis petiit veniam necessitatis, et terram in osculis premens calcanda vestigiis tuis corpora et arma projecit?

PL 13, 511B

だが、旗を下ろして嘆願し、強いられてのことへの赦しを求め、地に接吻を押しつけて、あなたの足に踏まれるべき体と武器を投げ出した軍勢は、どれほど賢明に計らったことか。

6

Quam tu non superbe, ut victam, non irate, ut ream, non negligenter, ut parum necessariam, praeteristi, sed blande liberaliterque tractatam jussisti esse Romanam. Junguntur socia agmina, et sub uno capite diversa reipublicae membra coalescunt. Ambo pari gaudio feruntur exercitus. Hic opera sua gaudet, hic venia, uterque victoria.

PL 13, 511B

あなたは、その軍勢を敗者として傲然と、罪人として怒って、取るに足りぬ者として無頓着に、通り過ぎはしなかった。穏やかに、寛大に扱い、ローマの者であれと命じた。友軍の隊列が合流し、一つの頭のもとに、国家の別々の肢体が一つに結ばれる。両軍は同じ喜びに運ばれる。一方は己の働きを喜び、他方は赦しを喜び、両方が勝利を喜ぶ。

Caput XXXVII

第XXXVII章PL 13, 512A
1

Nec pia Haemona cunctantius, ubi te affore nuntiatum, impulsis effusa portis obviam provolavit, et, ut est omne desiderium post spem impatientius, parum credens patere venienti, festinavit occursare venturo.

PL 13, 512A

敬虔なハエモナも、あなたが来ると告げられるや、ためらわなかった。門を押し開けて流れ出し、迎えに飛び出し、望みの後の願いがみなそうであるように待ちきれず、来る者に道が開いていることを信じきれず、来ようとする者の前に急いで出会おうとした。〔ハエモナはエモナ(現リュブリャナ)のこと〕

2

Fingit quidem, ut scimus, timor gaudium, sed ita intimos mentis affectus proditor vultus enuntiat, ut in speculo frontium imago extat animorum.

PL 13, 512A

恐れが喜びを装うことは、我々が知るとおりある。しかし、顔は裏切り者であり、心の奥の感情を告げるので、額は鏡のように心の像を映し出す。

3

Velut illa civitas a longa obsidione respirans, quod eam tyrannus Alpibus objacentem tamquam belli limen attriverat, tanta se et tam simplici exultatione jactabat, ut ni esset vera laetitia, nimia videretur. Ferebant se obviae tripudiantium catervae.

PL 13, 512A

あの町は、長い包囲から息をつく者のようであった。簒奪者がそれを、アルプスの手前に横たわり、戦いの入り口のようなものとして、さんざん痛めつけたからである。そして、これほど大きく、これほど素朴な歓喜に身を躍らせたので、まことの喜びでなければ過剰と見えたであろう。踊る人々の群れが迎えに出てきた。

4

Cuncta cantu, et crotalis personabant. Hic tibi triumphum chorus; ille contra tyranno funebres naenias et carmen exequiale dicebat. Hic perpetuum victis abitum; ille victoribus crebrum optabat adventum.

PL 13, 512A

あたり一面が歌とガラガラの音で鳴り響いた。こちらの合唱はあなたに凱旋を、あちらの合唱は逆に簒奪者に葬送の哀歌と弔いの歌を歌った。こちらは敗者に永遠の旅立ちを、あちらは勝者に頻繁な到来を願った。

5

Jam quocumque tulisses gradum sequi, circumcursare, praecedere; vias denique, quibus ferebaris, obstruere. Nullus cuiquam sui tuive respectus blandam tibi faciebat injuriam contumacia gaudiorum.

PL 13, 512B

あなたがどこへ歩みを運ぼうと、人々は後を追い、周りを駆け回り、先に立った。あなたの進む道を塞ぐほどであった。誰も、己のこともあなたのことも顧みず、喜びの頑なさがあなたに心地よい非礼を加えた。

6

Quid ego referam pro moenibus suis festum liberae nobilitatis occursum, conspicuos veste nivea senatores, reverendos municipali purpura flamines, insignes apicibus sacerdotes? Quid portas virentibus sertis coronatas?

PL 13, 512B

私は何を語ろうか。自由な貴族たちが、城壁の前で祝いの出迎えをしたこと、雪のように白い衣で目立つ元老院議員たち、町の紫衣で敬われるフラーメンたち〔特定の神に仕える祭司〕、頭飾りで際立つ神官たちのことを。緑の花冠をかぶせた門のことを。

7

Quid aulaeis undantes plateas, accensisque funalibus auctum diem? Quid effusam in publicum turbam domorum, gratulantes annis senes, pueros tibi longam servitutem voventes, matres laetas, virginesque securas? Nondum omne confeceras bellum, jam agebas triumphum.

PL 13, 512B

垂れ幕で波打つ広場、灯された松明で延ばされた昼のことを。公共の場へ溢れ出た家々の群衆、年を重ねて祝う老人たち、あなたへの長い奉仕を誓う少年たち、喜ぶ母親たち、安らかな乙女たちのことを。あなたはまだ戦いのすべてを終えてはいなかったが、すでに凱旋をしていた。

Caput XXXVIII

第XXXVIII章PL 13, 512C
1

Ibat interim Maximus, ac te post terga respectans in modum amentis attonitus avolabat. Nec ullum ille consilium, ullamve rationem, aut denique spem, quae postrema homines deserit, sequebatur; quin ipsos viae implicabat errores, et nunc dexter, aut laevus, nunc vestigiis suis obvius incertum iter ancipiti ambage texebat.

PL 13, 512C

そのころマクシムスは、あなたを背後に振り返りながら、狂人のように茫然として飛び去っていた。彼は何の考えにも、何の理屈にも従わず、人間を最後に見捨てる望みにさえ従わなかった。むしろ道の迷いそのものに絡め取られ、右へ、左へ、また自分の足跡に出くわしては、迷う回り道で定かならぬ道を織り上げていた。

2

Quoties sibi ipsum putamus dixisse, quo fugio? Bellumne tentabo? Ut quem viribus totis ferre non potui parte sustineam! Alpes Cottias obserabo? Quia Juliae profuerunt! Peto Africam? quam exhausi. Repeto Britanniam? quam reliqui. Credo me Galliae? sed invisus sum.

PL 13, 513A

彼は何度も自分にこう言ったと我々は思う。どこへ逃げるのか。戦いを試みようか。全力でも耐えられなかった相手を、一部の力で支えようというのか。コッティウスのアルプスを閉ざそうか。ユリウスの関所が役に立ったからというのか。アフリカを目指そうか。そこは私が枯らした。ブリタンニアへ戻ろうか。そこは私が捨てた。ガリアに身を託そうか。だが私は憎まれている。

3

Hispaniae committo? sed notus sum. Quid ergo faciam, inter arma et odia medius? A tergo premor hostibus, a fronte criminibus. Si morerer evaseram? Sed ecce nec animum sequitur manus, nec manum gladius; labitur ferrum, tremit dextera, mens fatiscit.

PL 13, 513A

ヒスパニアに委ねようか。だが私は知られている。ならば私はどうすればよいのか。武器と憎しみのただなかにいる。背後からは敵に、正面からは罪状に押されている。死んでいれば逃れていたものを。だが見よ、手は心に従わず、剣は手に従わない。鉄は滑り落ち、右手は震え、心は崩れる、と。

4

O quam difficile est miseris etiam perire! Ergo ut clausae cassibus ferae quaesito diu exitu, desperatoque, consistunt, et prae timore non fugiunt, ita ille, ipso quo agitabatur metu, alligatus in oppidum semet Aquileiense praecipitat; non ut vitam defenderet resistendo, sed ne poenam frustrando differret.

PL 13, 513B

ああ、惨めな者には死ぬことさえ何と難しいことか。そこで、網に囲まれた獣が、長く出口を探して望みを失い、立ち止まり、恐れのあまり逃げられぬように、あの男は、追い立てられるまさにその恐れに縛られて、アクイレイアの町に身を投じた。抵抗して命を守るためではなく、逃げ回って罰を先延ばしにしないためである。

5

Quamquam quae poterat ulterior esse dilatio? cum ita vestigiis ejus ac tergo ardens miles insisteret, ut pene omnem, quae est secuta pompam ultio festinata percepit.

PL 13, 513B

もっとも、これ以上の先延ばしがありえただろうか。兵士が彼の足跡と背中に燃えて迫ったので、急いだ復讐は、〔彼に〕続いた〔逃走の〕列をほとんどそっくり受け取ってしまった。〔pompam の係りが定かでない。逃げる彼の行列に復讐が追いついたと解した〕

Caput XXXIX

第XXXIX章PL 13, 513B
1

Recte profecto germana illa pictorum, poetarumque commenta, victoriam finxere pennatam, quod hominum cum fortuna euntium non cursus est, sed volatus.

PL 13, 513B

画家や詩人のあの類の作り事が、勝利に翼があると描いたのは正しい。運命とともに行く人間の動きは、走るのではなく、飛ぶことだからである。

2

Ille ab ultimo orientis sinu festinatis itineribus raptus exercitus, tot nationibus relinquendis, tot fluminibus enatandis, tot scandendis montibus fatigatus, in alio orbe, et sub alio, pene dixerim, sole positus, spatio lucis unius Illyrico continuavit Aquileiam.

PL 13, 513B

あの軍は、東の果ての懐から急ぎの行程で引き出され、あまたの民を後にし、あまたの川を泳ぎ渡り、あまたの山を登って疲れ果て、別の世界、いわば別の太陽のもとに置かれながら、一日の光の間に、イリュリクムをアクイレイアにつないでしまった。

3

Nihil tamen sibimet hoc nomine vindicant, et si quando mirantium circulos contrahunt, aut convivia nostra sermone producunt, operam omnem suam fine Alpium terminantes, deberi sibi abnuunt illam celeritatem, quod expertes laborum pervenisse se viderint, quo ire non senserant.

PL 13, 514A

それでも彼らは、そのことで己に何の手柄も主張しない。驚き入る人々の輪を周りに集めたり、我々の宴を話で長引かせたりするときも、己の働きをアルプスの終わりまでと限り、あの速さを己のものとは認めない。苦労を知らぬまま、行くとは感じていなかった場所に着いていたと見たからである。

4

Negant imo se suis vectos esse corporibus, sed tanquam per aliquas imagines somniorum ferrentur absentes, praebuisse gestantibus ventis otiosorum ministeria membrorum. Nec fides anceps.

PL 13, 514A

それどころか、自分たちの体で運ばれたのではなく、夢の幻のようなものを通して、そこにいないまま運ばれ、風が運ぶなかで、怠けた手足を貸していたにすぎないと言う。この話は疑わしくもない。

5

Nam si olim severi credidere majores Castoras geminos, albentibus equis, et stellatis apicibus insignes, pulverem cruoremque Thessalicum aquis Tyberis abluentes, et nuntiasse victoriam, et imputasse militiam, cur non tuae publicaeque vindictae confessam aliquam immortalis dei curam putemus annixam?

PL 13, 514A

というのも、昔、謹厳な先祖たちが、白い馬に乗り、星の冠で際立つ双子のカストルたちが、テッサリアの埃と血をテベレ川の水で洗い、勝利を告げ、戦いの功を自らのものとして数えたと信じたのなら、なぜ我々は、あなたの、そして公共の復讐のために、不死なる神が何らかの配慮をはっきり示して力を尽くしたと考えてはならないのか。

6

Nisi forte majorem divini favoris operam res Romana poscebat Macedonico augenda regno, quam tyrannico eximenda servitio.

PL 13, 514B

もっとも、ローマの国家は、マケドニアの王国を広げることのほうに、簒奪者の隷従から救われることよりも、神の好意の大きな働きを求めていたというのなら、話は別である。

7

Ego vero, si coeleste studium pro dignitate causarum aestimandum sit, jure contenderim equites tuos Pegasis, talaribus pedites vectos ac suspensos fuisse.

PL 13, 514B

私は、天の熱意が事の価値に応じて量られるべきならば、あなたの騎兵はペガソスたちに、歩兵は翼ある履物〔talaria。メルクリウスの履く翼ある履物〕に、運ばれ、持ち上げられていたと、正当に主張できよう。

8

Neque enim quia se divina mortalibus dedignantur fateri, idcirco quae visa non fuerint dubitavimus facta, cum facta videamus, quae dubitaverimus esse facienda.

PL 13, 514B

というのも、神々の働きが人間に己を明かすことを潔しとしないからといって、それゆえ、見えなかったことが成されたことを疑ったわけではない。成しうるかと疑ったであろうことを、成されたものとして現に見ているのだから。

Caput XL

第XL章PL 13, 514B
1

Anguste fortunam tuam, Imperator, expendit quisquis id de te tantum, quod fieri potest, credit. An ego, cum ab Alpibus Juliis otioso feriatoque ferro non praelium fuisse videam, sed triumphum, dubitaverim illam specialem quamdam felicitatis tuae dixisse militiam?

PL 13, 514B

皇帝よ、起こりうることだけをあなたについて信じる者は、あなたの幸運を狭く量っている。ユリウスのアルプスから、剣が休み遊んでいるのを見て、そこに戦いではなく凱旋があったと私が見ているのに、あれをあなたの幸運に特有の軍務と呼ぶことを、ためらえようか。

2

Scimus quidem, Imperator, ita te cuncta administrasse, ut non possint se tibi imputare successus, sed fatearis necesse est quantam te in bello, tantum fortunam tuam egisse post bellum.

PL 13, 514C

皇帝よ、我々は知っている。あなたがすべてを巧みに運んだので、成功が己をあなたの功として数えることはできぬほどであった。だが、あなたが戦いで尽くしたのと同じだけ、あなたの運が戦いのあとで尽くしたと、認めざるをえない。

3

Cui si vocem demus, et judicem, nonne prolixe suam enumerabit operam, et ut virtutibus tuis multa concedat, sibi aliquam vindicabit? Et cur, quaeso, non demus, ut accipiamus utriusque partis asserta, cum sit quae viceris tua?

PL 13, 515A

もしこの運に声と裁き手を与えるなら、運は己の働きを長々と数え上げ、あなたの徳には多くを譲りつつ、いくらかを己のものと主張するのではないか。そして、どうか言わせてほしい、運に声を与えて双方の主張を聞かずにおく理由があろうか。どちらが勝っても、それはあなたのものなのだから〔底本は quae viceris。vicerit と読み、「勝つ方」と解した。ミーニュの脚注も、運に帰されるものも徳に帰されるものも、あなたのものだとする〕。

4

Audio constantiam dicere, Bellum atrox periculosumque suscepi; memorare patientiam, immensum iter, tempus anni grave semper armata, saepe jejuna toleravi; tenere prudentiam, partita sum militem, et multiplicavi arte terrorem; asserere fortitudinem, bis conflixi cum hoste, bis vici; omnes postremo clamare: quid tibi debemus, Fortuna, quam fecimus?

PL 13, 515A

私には、堅忍がこう言うのが聞こえる。「私は残酷で危険な戦いを引き受けた」。忍耐が思い出すのが聞こえる。「私は果てしない道のり、一年のうち厳しい季節を耐えた、常に武装し、しばしば飢えて」。思慮が言い張るのが聞こえる。「私は兵を分け、策で恐怖を倍にした」。剛毅が主張するのが聞こえる。「私は二度敵と戦い、二度勝った」。そして最後に、皆が叫ぶ。「我々が作った運よ、我々は汝に何の借りがあろうか」。

5

Sed si illa dicat: properationem militum ego juvi, fugam hostium praepedivi, ego Maximum in muros coegi, et quem vos cogebatis mori, vivum domino reservavi, non video, quod possit esse judicium, quin cum ista pars imputet tyranni fugam, illa custodiam; respublica quae utrique pariter obnoxia est, ita utramque conjungat, ut fateatur uni semet victoriam, alteri debere vindictam.

PL 13, 515A

だが、もし運がこう言ったらどうか。「兵士の急ぎを助けたのは私だ。敵の逃走を妨げたのも私だ。マクシムスを城壁の中へ追い込み、お前たちが死なせようとしていた男を、生かして主君のために取っておいたのも私だ」。そのとき、いかなる判断がありえようか。一方が簒奪者の逃走を、他方が拘束を、己の功として数えるなら、そのどちらにも等しく負っている国家は、両者をこのように結びつけ、勝利は一方に、報復は他方に負うと認めるほかはない。

Caput XLI

第XLI章PL 13, 515B
1

Sed nec tu debitam gratiam beneficii inficiator abjuras. Nam etsi per te confeceris quae volebas, per fortunam tamen plus adeptus es quam volebas. Agedum, si videtur, praeteritas cogitationes tuas consule, et vota conveni.

PL 13, 515B

だが、あなたも、恩恵の負うべき感謝を、否認する者として退けはしない。実際、望んだことを己の力で成し遂げたにしても、運によって望んだ以上のものを得たのだから。さあ、よければ、過ぎ去った己の考えに問い、願いと照らし合わせてみよ。

2

Num amplius speravisti, quam ut Maximus tibi nuntiaretur occisus, quam ut semivivum ejus caput, nondum clausis tota morte oculis, ex acie referretur, quam ad summum ut fugiens resistensve caperetur?

PL 13, 515B

あなたはマクシムスが殺されたと知らされること以上を望んだであろうか。死にきれぬ彼の首が、全き死にはまだ目も閉じられぬまま、戦場から運ばれてくること、せいぜい逃げるか抵抗するかしているところを捕らえられること以上を。

3

Caeterum quando quod factum est vel optasti, ut se tibi ipse servaret, ut consciscere sibimet interitum nollet, et posset?

PL 13, 515C

それとも、実際に起きたこと、すなわち彼が自分をあなたのために取っておき、己に死をもたらすことができたのに、それを望まなかったことまで、あなたはいつ望んだであろうか。

4

Magno quidem, fateor, pectoribus humanis, atque adeo maximo lux amori, interitus horrori est, sed quatenus aut ista optari potest, aut ille vitari.

PL 13, 515C

人間の胸にとって、光は大きな愛、いやむしろ最大の愛の対象であり、滅びは恐怖であるのは確かだと私は認める。だがそれは、前者が願われうる限り、後者が避けられうる限りのことである。

5

At si ultima supra caput steterit hora, et venerit dies nunquam reversurus, ac se confessa mors fuerit, non timentur extrema, cum certa sunt.

PL 13, 516A

しかし、最後の時が頭上に立ち、二度と帰らぬ日が来て、死がその姿を現したなら、最期は確かなので、もはや恐れられない。

6

Hinc reorum usque ad damnationem metus, postea attonitus stupor, et ex desperatione securitas, et ad locum supplicii voluntaria, carnifice non trahente, properatio.

PL 13, 516A

そこから、被告の恐れは有罪の宣告まで続き、そののちは茫然とした麻痺、絶望からの安らぎ、そして刑場へ、死刑執行人に引きずられもせず、自ら進んで急ぐことが生まれる。

7

Ut de his taceam qui, cum fatis fortius paciscentes, incertum exitum certo occupaverunt; ut nihil de servis loquar, qui verbera vitavere suspendio, et motus heriles usque ad praecipitia fugerunt; quis unquam ultra spem timuit? quis idcirco semet occidere noluit, ut occideretur?

PL 13, 516A

運命と、より雄々しく取り決め、確かな死によって不確かな結末に先んじた者たちのことは語らずにおこう。鞭を絞首で避け、主人の怒りを断崖まで逃れた奴隷たちのことも、何も言わずにおこう。望み以上に恐れた者が、これまで誰かいたか。殺されるために、自分を殺すまいとした者が誰かいたか。

8

Nisi vero vel levior manus aliena quam propria, vel foedior mors privata quam publica, vel longior poena ferro incumbere, et corpore vulnus onerare, et recipere interitum statim totum, quam supplicium dividere, poplitem flectere, cervicem extendere ad plagam, fortasse non unam.

PL 13, 516A

それとも、他人の手のほうが自分の手より軽く、私的な死のほうが公の死より醜く、剣に身を伏せ、体に傷を負い、死をすぐさま全部受け取るほうが、刑を分けて受け、膝を折り、首を打撃に差し出し、それも一度では済まぬかもしれないより、長い刑罰だとでもいうのか。

Caput XLII

第XLII章PL 13, 516B
1

Et tamen quando secum ille ferro transigendum putabat, non potius ignem, laminas, crucem, culeum, et quidquid merebatur, timebat? Numquam profecto tam bene de sceleribus suis sensit, ut mortem potuerit sperare, qua periit.

PL 13, 516B

それにしても、あの男が己と剣で片をつけようと考えたことなど、いつあったか。むしろ火、灼けた金属板、十字架、革袋、そのほか己にふさわしかったあらゆる刑を恐れていたのではないか。彼は決して己の悪事について、これほど甘く思ったことはなく、現に死んだあの死に方を望めたはずがない。

2

Si igitur nec praesumere veniam reus, nec sperare fugam clausus, nec mortem potuit timere moriturus, et certo extremorum levior videri debuit voluntarius quam coactus, honestior privatus quam publicus, postremo brevior occupatus quam exspectatus interitus, num, cui dubium est in eo, quod non habuit rationem, fuisse fortunam?

PL 13, 516B

もし被告が赦しを前もって当てにすることも、囲まれた者が逃亡を望むことも、死にゆく者が死を恐れることもできず、最期のことは確かなので、強いられたものより自発のものが軽く、公のものより私のものが誉れあるものに、また待たれたものより先に取られた滅びのほうが短く見えるはずだったとすれば、理由のなかったそのことに運があったと、疑う者があろうか。

3

Illa, illa tyranni consilia caecavit, illa et animum ejus obtudit et gladium, illa expeditam in vulnus manum percussit et tenuit.

PL 13, 516C

運だ、その運こそが、簒奪者の考えを盲目にし、その心と剣を鈍らせ、傷へ急ぐ手を打ち、押さえたのである。

4

Nisi vero tu tuum, venerabilis Gratiane, carnificem Diris comitatus ultricibus obsidebas, et irata minax umbra ob os ejus oculosque fumantes infernis ignibus taedas, et crepitantia torto angue flagra quatiebas, ne morti honestae vacaret, ne regalem illum sacrosanctumque vestitum impio cruore pollueret, ne cultus olim tuus, ac deinceps fratrum futurus, funestum sanguinem, vel dum vindicatur, acciperet, ne postremo te manus ulcisceretur tyranni, et deberes Maximo vel suam mortem.

PL 13, 517A

それとも、尊ぶべきグラティアヌスよ、あなたが、復讐の女神たちを連れて、己を殺した者に取りつき、怒りの脅す影として、あの男の顔と目の前で、地獄の火で煙る松明と、ねじれた蛇のはぜる鞭を振りかざし、誉れある死に空きを与えまいとし、あの王者にふさわしい不可侵の衣を不敬な血で汚させまいとし、かつてあなたの、これから兄弟たちの装いとなる衣が、復讐されるあいだにも血の穢れを受けまいとし、最後に、簒奪者の手があなたの仇を討つことのないように、マクシムスに彼自身の死をさえ負うことのないようにしたのでなければ、というのか。

Caput XLIII

第XLIII章PL 13, 517A
1

Et plane ita cuncta diciderunt, ut non servata modo ultio, sed ordinata videatur. Nam unde, quaeso, tam repentina conversio, ut qui oppetere timuerat interitum, non timeret expetere, et quem incluserat metus, proferret audacia?

PL 13, 517A

実際、すべてがそのように落ち着いた〔底本は diciderunt。deciderunt(または ceciderunt)と読む〕ので、復讐はただ取っておかれたのではなく、整えられたとさえ見える。いったい、これほど突然の転換が、どこから来ようか。滅びに向かうことを恐れた者が、それを求めに行くことを恐れなくなり、恐れに閉じ込められた者を、大胆さが引き出したのは。

2

Hic nulla jam reliqua festinandis rebus mora. Actutum fortissimi duces instruendo accinguntur triumpho, capiti diadema decutitur, humeris vestris aufertur, pedibus ornatus evellitur, totus denique homo aptatur ad interitum.

PL 13, 517B

この場には、事を急ぐのを妨げる遅れは、もはや何も残っていない。ただちに、最も勇敢な将軍たちが、凱旋を整えるべく身支度をする。頭から冠が打ち落とされ、肩から衣が奪われ、足から装いがむしり取られ、そして、男全体が滅びにふさわしく整えられる。〔底本は humeris vestris。vestis と読む〕

3

Publice publicus spoliator exuitur, nectuntur manus rapaces, nudantur crura fugitivo, talis denique tuis offertur oculis qualem offerri decebat victori captum, domino servum, imperatori tyrannum.

PL 13, 517B

公に、公の略奪者が衣を剥がれる。略奪する手は縛られ、逃亡者の脛はむき出しにされ、勝者に捕らえられた者、主人に奴隷、皇帝に簒奪者がふさわしい姿で、あなたの目の前に差し出される。

4

Nec tu illum, qua es clementia, in conspectum tuum venire voluisses, ne oculos istos omnibus salutares homo funebris impiaret, nisi famam confutare mendacii, teque purgare eodem teste, quo insimulatore voluisses.

PL 13, 517B

あなたは、その慈悲深さゆえに、彼があなたの面前に来ることを望まなかっただろう。万人にとって救いであるその目を、弔いの影を負う人間が汚さぬように。もし、嘘という噂を打ち破り、あなたの潔白を、あなたを告発した者自身を証人として明らかにすることを望まなかったなら。

5

Habet vires, habet nescio quos internos mens scelerata carnifices, aut ipsa sibi carnifex conscientia est; aut, quod magis credo, omni severius quaestione est a te interrogari.

PL 13, 517B

邪悪な心は力を持ち、何かしら内なる処刑人たちを持つ。あるいは良心そのものが己の処刑人である。あるいは、私がむしろ信じるように、あなたに問われることは、あらゆる拷問よりも厳しい。

6

Ad primam tuam vocem nefario pectori excussa confessio est, nec cunctari saltem, aut mussitare potuit, quin consilium omne nudaret, se videlicet favoris tui obtendisse praetextum, quod aliter non potuisset allicere militum societatem, nisi auctoramenti sui te finxisset auctorem.

PL 13, 517C

あなたの最初の一言で、不敬の胸から告白が振り落とされ、ためらうことも、つぶやくことさえもできず、計画のすべてをさらけ出した。すなわち、あなたの好意という口実を差し出したのだ。さもなければ、兵士たちの結束を誘うことはできなかったであろう。己の雇い入れの発案者としてあなたを偽らなければ。

Caput XLIV

第XLIV章PL 13, 518A
1

Et post hanc tu vocem non illum in crucem tolli, non culeo insui, non discerpi in frusta jussisti, non postremo illam tanti ream mendacii linguam radicitus erui praecepisti, cum eorum parte vitalium, quorum fuerat locuta commentum?

PL 13, 518A

この言葉を聞いたのち、あなたは彼を十字架に上げよとも、革袋に縫い込めとも、ばらばらに引き裂けとも命じず、最後に、これほど大きな嘘の罪を負ったその舌を、その嘘を語らせた命の部分とともに、根こそぎ抜き取れとも命じなかったのか。

2

Quin jam coeperas de ejus morte dubitare, et dejeceras oculos, et vultum rubore suffuderas, et cum misericordia loquebaris. Sed bene est, quod non omnia potes, Tute vindicant et invitum.

PL 13, 518A

それどころか、あなたはすでに彼の死についてためらい始め、目を伏せ、顔を赤らめ、哀れみをもって語っていた。だが、あなたが何でもできるわけではないのは良いことである。あなたの者たちが、たとえあなたが望まずとも、あなたのために報復する〔底本は Tute。ミーニュの脚注の見出し語に従い Tui te と読む〕。

3

Rapitur ergo ex oculis, et ne quid licere posset clementiae, inter innumeras manus fertur ad mortem. Ecce iterum, imperator, averteris, et illam tyrannici exitus relationem gravaris.

PL 13, 518A

こうして彼は目の前から引き立てられ、慈悲が何かをなしうることがないように、数知れぬ手に囲まれて死へ運ばれる。見よ、皇帝よ、あなたはまた顔をそむけ、簒奪者の最期の報告を重荷と感じている。

4

Jam jam esto securus, geram clementiae tuae morem; quod noluisti videre non audies. Huc huc totas pii vates doctarum noctium conferte curas, hoc omnibus linguis litterisque celebrate. Nec sitis de operum vestrorum perennitate solliciti.

PL 13, 518B

さあ、安心せよ。私はあなたの慈悲に従おう。あなたが見ようとしなかったものを、あなたは聞くことはない。さあ、さあ、学びの夜を重ねる敬虔な詩人たちよ、諸君の配慮のすべてをここに注ぎ、これをあらゆる言葉と文字で讃えよ。諸君の作品が永く続くか、気に病むことはない。

5

Illa quam praestare historiis solebatis ab historia veniet aeternitas. Vos quoque, quibus secunda sors cessit dare famam rebus, artifices, vulgata illa veterum fabularum argumenta despicite, Herculeos labores, et Indicos Liberi triumphos, et anguipedum bella monstrorum.

PL 13, 518B

諸君が歴史に与えるのが常であった永遠は、この歴史のほうからやって来る。そして諸君も、事績に名声を与える第二の役が回ってきた芸術家たちよ、古い物語の使い古された題材、ヘラクレスの功業、リベルのインドの凱旋、蛇の足を持つ怪物たちの戦いを、見下げよ。

6

Haec potius, haec gesta solertes manus ducant; his fora, his templa decorentur; haec ebore reddantur, haec marmore, haec in coloribus vivant, haec in aera moveantur, haec gemmis augeant praetium.

PL 13, 518B

むしろこれらを、これらの事績を、巧みな手に描かせよ。これらで広場を、これらで神殿を飾らせよ。これらを象牙で、これらを大理石で再現させ、これらを色彩に生かし、これらを青銅で動かし、これらによって宝石の価値を高めさせよ。

Caput XLV

第XLV章PL 13, 518C
1

Pertinet ad securitatem omnium saeculorum, quod est factum videri, ut si quis unquam nefaria vota conceperit, monumentis nostrorum temporum recensitis per oculos hauriat innocentiam.

PL 13, 518C

すべての世代の安全にかかわることがある。起きたことが目に見えるようにすること、すなわち、もしだれかがいつか不逞な願いを抱くなら、我々の時代の記念碑を見返して、目を通して無垢を汲み取れるようにすることである。

2

Quisquis purpura quandoque regali vestire humeros cogitabit; Maximus ei exutus occurrat. Quisquis aurum gemmasque privatis pedibus optabit; Maximus ei plantis nudus appareat.

PL 13, 519A

いつか王の紫衣を肩にまとおうと思う者は、衣を剥がれたマクシムスが前に現れるがよい。私人の足に金と宝石を望む者は、素足のマクシムスが現れるがよい。

3

Quisquis imponere capiti diadema meditabitur; avulsum humeris Maximi caput, et sine nomine corpus aspiciat.

PL 13, 519A

頭に冠を載せようと思い巡らす者は、肩から引き離されたマクシムスの首と、名を失った体を見るがよい。

4

Scimus quidem nihil umquam novandum, cum Romanum semper imperium aut tuum futurum sit, aut tuorum; pertinet tamen ad geminam reipublicae securitatem, quod fieri non potest etiam non timeri.

PL 13, 519A

我々は確かに知っている。ローマの支配は常にあなたのものか、あなたの子らのものとなるのだから、何も新たにされることはありえない。だが、起こりえぬことが、恐れられもしないということは、国家の二重の安全にかかわる。

5

Sed utcumque virtutis tuae opera curiosae posteritatis oculis artificum manus reddet, cum te vel Alpium dorsa superantem, vel flumina objecta tranantem, vel agmen hostile triumphalibus vestigiis atterentem, pictorum atque fictorum assequetur imitatio, clementia, Imperator, tua quo coelo, quo pigmento, quo aere, aurove ducetur, qua tu ipsius victoriae victor ita omnem cum armis iram deposuisti, ut ceciderit nemo post bellum, certe nemo post Maximum?

PL 13, 519A

だが、あなたの武勇の働きは、好奇心ある後世の目に、芸術家の手がいかようにか再現するであろう。アルプスの背を越え、行く手の川を泳ぎ渡り、敵の隊列を凱旋の足跡で踏みつぶすあなたを、画家と彫り手の模倣は追うであろう。だが、皇帝よ、あなたの慈悲は、どの鑿、どの顔料、どの青銅、どの金で形づくられようか。あなたは、勝利そのものの勝者として、武器とともに怒りをすべて置いたので、戦いのあとは誰も、少なくともマクシムスのあとは誰も、倒れなかったのだ。

6

Paucis Maurorum hostium, quos secum velut agmen infernum moriturus incluserat, et duobus, aut tribus furiosi gladiatoris lanistis in belli piaculum caesis, reliquos omnes, venia complexa, velut quodam materno sinu clausit.

PL 13, 519B

死を前にしたマクシムスが冥界の隊列のように己とともに閉じ込めていたマウリ人の敵の少数と、あの狂った剣闘士〔マクシムスを指す〕の養成師二、三人とが、戦いの贖いとして討たれたのみで、残りの者はみな、赦しが抱きとり、あたかも母の懐のうちに包み込んだ。

7

Nullius bona publicata, nullius mulctata libertas, nullius praeterita dignitas imminuta. Nemo affectus nota, nemo convicio, aut denique castigatione perstrictus, culpam capitis aurium saltem molestia luit.

PL 13, 519B

誰の財産も没収されず、誰の自由も罰せられず、誰の過去の地位も損なわれなかった。誰も汚名を着せられず、誰も罵られず、叱責にさえ打たれず、首に値する罪を、せめて耳の煩わしさで償う者すらいなかった。

8

Cuncti domibus suis, cuncti conjugibus ac liberis, cuncti denique, quod est dulcius, innocentiae restituti sunt. Vide, Imperator, quid hac clementia consecutus sis. Fecisti, ut nemo sibi victus te victore videatur. Spectabas haec a tuis collibus, Roma, et septena arce sublimis celsior gaudio ferebaris.

PL 13, 519C

皆が己の家へ、皆が妻子へ、そして、より甘美なものとして、皆が無垢へと戻された。皇帝よ、見よ、あなたはこの慈悲によって何を得たか。あなたが勝者であっても、誰も己を敗者と思わぬようにしたのである。ローマよ、汝はこれを汝の丘から眺め、七つの丘の砦の上に高くそびえて、喜びでさらに高くに運ばれた。

Caput XLVI

第XLVI章PL 13, 520A
1

Tu, quae experta Cinnanos furores, et Marium post exilia crudelem, et Sullam tua clade felicem, et Caesarem in mortuos misericordem, ad omne civilis motus classicum tremiscebas; quae praeter stragem militum utraque tibi parte pereuntium exstincta domi senatus tui lumina, suffixa pilo consulum capita, Catones in mortem coactos, truncosque Cicerones, et Pompeios fleveras insepultos; cui damna graviora scissus in partes civium furor quam portis imminens Poenus, aut receptus muri.

PL 13, 520A

キンナの狂乱、亡命ののち残酷になったマリウス、汝の殺戮によって「幸運な者」となったスッラ〔スッラはフェリクス(幸運な者)と名のった〕、死者にあわれみ深かったカエサルを経験した汝、ローマよ、内乱の合図のラッパのたびに震えていた汝よ。双方で滅びる兵士たちの殺戮のほかに、汝の元老院の光が家の中で消され、執政官の首が槍に突き刺され、カトたちが死へ追いやられ、キケロたちが首を切られ、ポンペイウスたちが葬られぬまま、汝は嘆いた。市民が党派に引き裂かれた狂乱は、汝にとって、門に迫るポエニ人や、城壁の内に受け入れられた〔底本は receptus muri。ミーニュの脚注の見出し語に従い muris と読んだ。底本はこの後に句点を置くが、次節の Gallus intulerat へ一続きの句である〕

2

Gallus intulerat; cui Alliensi die Aemathia funestior, Cannis Collina feralior, tam altas olim reliquerunt cicatrices, ut, gravius semper tuam quam alienam experta virtutem, nihil tibi magis quam te timeres; vidisti civile bellum hostium caede, militum pace, Italiae recuperatione, tua libertate finitum. Vidisti, inquam, finitum civile bellum, cui decernere posses triumphum.

PL 13, 520B

ガリア人が持ち込んだ損害よりも重かった。汝にとって、アッリア川の日よりエマティア〔ファルサロスの戦いを指す〕は悲惨で、カンナエよりコッリナ門〔スッラがこの門の前で戦った戦い〕は不吉であり、それらはずっと昔にあまりに深い傷跡を残したので、汝は外敵の武勇より自らの武勇をいつもいっそう重く経験し、汝は自分自身より恐れるものがなかった。それなのに汝は、敵の殺戮、兵士の平和、イタリアの回復、汝の自由をもって終わった内乱を見た。汝は、凱旋を決議できるような内乱が終わるのを見たのだと、私は言う。

Caput XLVII

第XLVII章PL 13, 520B
1

Hactenus memet, Imperator Auguste, praeteritas res tuas attrectasse fas fuerit. At cum tempus admoneat meminisse praesentium, finem sermoni facere maluerim, quam amplissimi ordinis munus invadere.

PL 13, 520B

皇帝アウグストゥスよ、私が過ぎ去ったあなたの事績にここまで手を触れたのは、許されたことであったろう。だが、今の事柄を思い起こすべき時が来たので、私は話を終えようと思う。最も尊い身分の務めを侵すよりは。

2

Dabitur utcumque venia piae temeritati, si usurpasse communia, non occupasse videamur aliena. Licuerit mihi, quae in barbaris gentibus, longinquisque provinciis pro summa re fortiter feliciterque fecisti, et annuente numine tuo, et senatu favente dixisse.

PL 13, 520B

私の敬虔な大胆さは、他人のものを奪うのではなく、共有のものを用いているように見えるなら、いくらかは許されるであろう。あなたが、蛮族の民と遠い属州で、最高の事柄のために勇敢に、幸運に成し遂げたことを、あなたの神的意志の許しと元老院の好意を得て語ることは、私に許されてよいであろう。

3

Ea vero, quae Romae gesta sunt et geruntur, ingeniis permittenda Romanis sunt, qualem te Urbi dies primus invexerit; quis in curia fueris, quis in rostris; ut pompam praeeuntium ferculorum curru modo, modo pedibus subsecutus, alterno clarus incessu, nunc de bellis, nunc de superbia triumpharis; ut te omnibus principem, singulis exhibueris senatorem; ut crebro, civilique progressu non publica tantum opera lustraveris, sed privatas quoque aedes divinis vestigiis consecraris, remota custodia militari, tutior publici amoris excubiis.

PL 13, 521A

だが、ローマで成されたこと、今なお成されていることは、ローマ人の才に任せねばならない。最初の日があなたをどのようにこの都へ運び入れたか、元老院議場で、演壇で、あなたがどのような人であったか。先を行く山車の行列に、あるときは戦車で、あるときは徒歩で従い、交互の歩みで輝き、あるときは戦いについて、あるときは傲慢について凱旋したこと。あなたが万人にとっては元首、一人一人にとっては元老院議員として現れたこと。しばしば市民として歩み出て、公の建物だけでなく、私人の家々をも神々しい足跡で聖別し、軍の護衛を遠ざけて、公共の愛の見張りでかえって安全であったこと。

4

Horum haec linguis, horum, inquam, voce laudentur, qui de communibus gaudiis et dignius utique quae maxima, et justius poterunt praedicare quae propria sunt. O mea felix peregrinatio! O bene suscepti, et exhausti labores! Quibus ego intersum bonis!

PL 13, 521A

これらのことは、彼らの舌で、彼らの声で讃えられるがよい。共有の喜びについては、最大のことをいっそう相応しく、自分のこととなればいっそう正しく語りうる者たちである。ああ、私の幸福な旅よ。ああ、よく引き受け、やり遂げた労苦よ。私はどのような善きものに立ち会っているのか。

5

Quibus paror gaudiis! Quae reversus urbibus Galliarum dispensabo miracula! Quantis stupentium populis, quam multo circumdabor auditore, cum dixero, Romam vidi, Theodosium vidi, et utrumque simul vidi; vidi illum principis patrem; vidi illum principis vindicem; vidi illum principis restitutorem!

PL 13, 522A

私はどのような喜びに備えられていることか。帰ったら、ガリアの諸都市にどのような驚くべきことを分け与えることだろう。驚く民衆がどれほど大勢で、どれほど多くの聴衆が私を取り囲むことだろう、「私はローマを見た、テオドシウスを見た、そして両者を一度に見た。元首の父を見た。元首の復讐者を見た。元首の回復者を見た」と私が語るとき。

6

Ad me longinquae convenient civitates; a me gestarum ordinem rerum stylus omnis accipiet; a me argumentum poetica; a me fidem sumet historia. Compensabo tibi istam, Imperator, injuriam; si, quando de te ipse nihil dixerim, quod legendum sit, instruam qui legantur.

PL 13, 522A

遠い町々が私のもとに集まるだろう。私から、あらゆる文筆が事績の順序を受け取り、私から詩が題材を、私から歴史が信頼を得るだろう。皇帝よ、私はあなたにこの不都合の埋め合わせをしよう。もし、あなたについて、読まれるべきことを何一つ自分では語らなかったとしても、読まれるべき者たちを育てよう。