ユリウス・ヒラリアヌスfl. 397

Expositum de die Paschae et mensis › 全文

Expositum de die Paschae et mensis 全文

Quintus Julius Hilarianus · PL 13, 1105D–1114D

Pars I, Caput I

第I部 第I章PL 13, 1105D
1

In unum, fratres, nonnulli ac servi Dei, de divinis Scripturis ut aliqua tractaremus, saepe convenimus, ibique desiderantibus eis, de PASCHALI CIRCULO pauca interim locuti, plenam me exhibiturum rationem promisi.

PL 13, 1105D

兄弟たちよ、神の僕でもある我々のうちの幾人かは、神の聖書について何ごとかを論じようと、しばしば一堂に会した。そこで彼らが望んだので、私は「復活祭の周期」についてさしあたり少しばかり語り、完全な説明を示すと約束した。

2

Igitur jussio fratrum meum promissum iterum et saepe admonuit, ut illud, quod dudum de ratione Paschae sensim patienterque tractavimus, id jam scripto meo definiretur, hoc est, ut cum non aliud Dominus Deus Moysi quam primum mensem nominarit, et in eo Pascha celebrari praecepit, dicens: Mensis hic initium mensium, primus erit vobis in mensibus anni.

PL 13, 1105D

そこで、兄弟たちの要請が、私の約束をふたたび、しばしば思い起こさせた。先ごろ我々が復活祭の理について、ゆっくりと辛抱強く論じたことを、いまや私の文書によって確定せよというのである。すなわち、主なる神がモーセに第一の月のほかに何も名ざさず、その月に過越を祝うよう命じたとき、こう言ったということである。「この月は月々の初めである。汝らにとって、年の月々のうちで第一となる」。

3

Fare itaque ad omnem Synagogam filiorum Israel, ut faciant Pascha, incipientes a quarta decima mensis hujus ad vesperam usque in vicesimam primam (Exod. XII, 2, 3, 18, sec. LXX) .

PL 13, 1106D

「それゆえ、イスラエルの子らの全会衆に告げよ。この月の第14日から夕方に始めて、第21日まで過越を行え」(出エジプト記12:2, 3, 18、七十人訳による)。

4

Unde vero primus iste mensis incipiat, vel ubi terminum habeat, scriptura divina haud nobis evidentissima responsione declaravit.

PL 13, 1106D

しかし、この第一の月がどこから始まり、どこに終わりを持つのかは、神の聖書は、我々にいとも明白な答えをもって示してはいない。

5

Cur ergo hodie abs tertio nonarum Martiarum usque in quartum nonarum Aprilium diem luna prima a nobis quaeritur, seu ex quinto decimo kalendarum Aprilium in septimo decimo kalendarum Maiarum die, ut sit quarta decima, confirmatur.

PL 13, 1106D

それならば、なぜ今日、三月(マルティウス)のノナエ(Nonae)の三日前から四月(アプリリス)のノナエの四日前の日までのあいだに月齢第一日が我々によって求められ、あるいはアプリリスのカレンダエ(Kalendae、朔日)の15日前から五月(マイウス)のカレンダエの17日前の日にかけて、月齢第十四日となるように確定されるのか。

6

Exinde ubicumque occurrerit dies Paschae, legitime celebramus, sicuti a Patribus nostris celebratum traditumque esse cognovimus.

PL 13, 1107A

それからは、復活祭の日がどこに当たろうと、我々は法にかなって祝う。我々の父祖たちによって祝われ、伝えられてきたと知っているとおりである。

7

Nunc tempus advenit, quo ratione legis oratione mea affare cuncta ordinanterque discurramus, videlicet retinentes, quod Pascha non a principio mundi, sed a Moyse sacra voce celebrari praeceptum est, et quod mense primum non ut Aegyptii ex quarto kalendarum Septembrium die, aut ut Romani e kalendis Januariis primum suum incipiunt mensem, sed ex divinae legis auctoritate semper, omnique anno luna suo cursu primum nobis generat mensem.

PL 13, 1107A

いまや、律法の理に従い、私の語りをもってすべてを巧みに、かつ順序立てて論じるべき時が来た〔底本は affare。ミーニュの脚注は affabre(巧みに)と読むべきだとする〕。その際、次のことをはっきり心に留めておく。すなわち、過越は世の初めからではなく、モーセを通して聖なる声によって祝うよう命じられたこと。また第一の月について〔ミーニュの脚注は mense primum を「第一の月がどう定められるべきか」の意とする〕、それをエジプト人のようにセプテンベル(九月)のカレンダエの四日前の日から始めるのでも、ローマ人のようにヤヌアリウス(一月)のカレンダエから始めるのでもなく、いつも神の法の権威に基づいて、毎年、月がその軌道によって我々に第一の月を生むということである〔ordinanter は「順序立てて」と解した〕。

8

Sed mensem istum primum propter Pascha nostrum ut legitime cognoscamus, ad originem mundi certa ratione ire compellimur; ut diem, in quo luminaria facta sunt, vel qualem mundo Deus fecerit lunam, cognoscere possimus, licet in constructione mundi non aliud credendum est, nisi quia Deus omnipotens omnia aequalia, plena perfectaque constituit.

PL 13, 1107A

しかし、我々の復活祭のためにこの第一の月を法にかなって知るには、確かな理に従って、世の起源にまでさかのぼらざるをえない。光体が造られた日、また神が世のためにどのような月を造ったかを、知ることができるようにするためである。もっとも、世界の構築においては、全能の神がすべてを均等に、満ち足りて完全に定めたという以外のことは、信じるべきではない。

Pars I, Caput II

第I部 第II章PL 13, 1107B
1

Demonstrandum est igitur primo cum mundi fabrica inchoaretur, quia sit dies, quem Deus omnipotens creando lucem constituit: in secundis ostendemus, lunam a Deo ad vesperum qualis profecto sit facta, vel ubinam ejus annus finem accipiat: sic deinde enarrabimus, quare abs III nonarum Martiarum usque in IV nonarum Aprilium diem prima luna a nobis quaeritur, vel ex XV kalendarum Aprilium usque in XVII kalendarum Maiarum diem ad celebrandum integre Pascha XIV requiratur ut omni ex parte praecludatur aditus his, qui contradictionibus student, ne in aliquo nos minus rationem definivisse arbitrentur.

PL 13, 1107B

したがって、まず示さねばならないのは、世界の造営が始められたとき、全能の神が光を創造して定めた日がどの日であるかである。第二に、月が神によって夕べに、実際どのようなものとして造られたか、またその年がどこで終わりを迎えるかを示す。そのうえで、なぜ三月(マルティウス)のノナエの3日前から四月(アプリリス)のノナエの4日前の日までのあいだに月齢第一日が我々によって求められ、あるいはアプリリスのカレンダエの15日前からマイウスのカレンダエの17日前の日にかけて、復活祭を欠けなく祝うために月齢第十四日が求められるのかを述べる。それは、反論に熱心な者たちにあらゆる面から入り口をふさぎ、我々がどこかで理を十分に定めなかったと彼らに思わせないためである。

Pars I, Caput III

第I部 第III章PL 13, 1107C
1

Cum necdum esset lex ab omnipotente Domino tradita, homines in cursu lunae saepius haesitabant. Alii in orbem plenam, qualis Dei jussu mundo orta fuerat, primam appellabant, alii aliud sentiebant.

PL 13, 1107C

全能の主によって律法がまだ授けられていなかったころ、人々は月の運行についてしばしば迷っていた。ある者は、神の命によって世のために昇った満ちた円盤を第一と呼び、またある者は別のことを考えていた。

2

Menses igitur tantummodo per tricenarium numerum computantes, in trecentis sexaginta diebus cursum duodecim mensium explicabant, sicut tempus illud diluvii Geneseos Scriptura tricenos dies in mense cucurrisse monstratur.

PL 13, 1107C

こうして彼らは、月々をただ30という数で数え、360日のうちに12か月の運行を果たしていた。それは、創世記の書が、洪水のあの時には一月が30日ずつ経過したと示しているとおりである。

3

Quinque scilicet dies, qui supersunt ad annum finiendum, in memoriam fabricae Dei vacui nominabantur.

PL 13, 1107C

年を終えるために余る5日は、神の造営を記念する「空きの日」と呼ばれた。

4

Quinque enim diebus fabricatus est mundus, homo vero sexto die post omnia factus est, ex quo etiam die ad duodecim percurrendos menses computus ei dierum fuit trecentorum sexaginta in pridie diei illius, quem primo constituit Deus.

PL 13, 1107C

世界は5日で造られ、人間は、すべての後、第6日に造られたからである。その日から、12か月を経過するための日の計算は、彼にとって360日であり、神が最初に定めた日の前日に至った。

5

Quinque deinde vacivi dies fuerunt usque in pridie nativitatis ejusdem hominis, qui primo fictus est, ex qua consuetudine vel traditione sic apud aliquas gentes remansisse cognoscitur, ut apud Aegyptios, qui hos quinque dies vacivos habent, quos ἐπαγομένους appellant.

PL 13, 1107D

その後、最初に形づくられたその人間の誕生の前日まで、5日の空きの日があった。この慣習ないし伝承から、いくつかの民族のもとにそのように残っていると知られる。たとえばエジプト人は、この5日を空きの日として持ち、これをエパゴメヌス(epagomenous、「付け加えられた〔日〕」の意)と呼ぶ〔ギリシア語〕。

6

Et ab aliquibus descriptoribus Romanis, qui rationem dierum scribere voluere, atros intercalaresque fuisse nominati sunt.

PL 13, 1108A

ローマの記述家のうち、日の計算を書こうとした幾人かによっても、それらの日は「黒い日」「挿入日」と呼ばれた。

7

Nemo igitur priscis temporibus, quia necdum ostenderat Deus cursum solis ac lunae, nemo hominum apprehendebat verni aestatisque tempora, autumni et hiemis metas, crementa decrementaque dierum ac noctium colligebat, quem suis quoque temporibus haec luminaria imperio Dei explicare usque ad finem temporis jussa sunt.

PL 13, 1108A

それゆえ、古い時代には、神がまだ太陽と月の運行を示していなかったので、だれ一人として、春と夏の季節、秋と冬の終わり、昼と夜の増減を把握する者はいなかった。この光体は、それぞれの時々に、神の命令によってこれを時の終わりまで繰り広げるよう命じられている〔底本は quem と刷り、脚注はない。前の「運行」を受けると取った〕。

8

Unde pro tempore Job illum sanctissimum beatissimumque Deus omnipotens inter multa correptionis verba etiam de hoc admonuit, dicens: Et hoc mihi dic, an scias cursum solis et lunae (Job. XXVIII, 19) ?

PL 13, 1108A

それゆえ、全能の神は、あのいと聖くいと祝福されたヨブにも、その時、多くの叱責の言葉の中でこのことについても諭して、こう言った。「このことも私に言え。汝は太陽と月の運行を知っているか」(ヨブ記28:19)。

9

Eo quippe tempore, quo a Domino Deo nostro legem Moysi datam esse cognoscimus propter Pascha celebrandum, mensium annorumque rationem per lunae cursum ei tradidit, ut ex neomenia mensem primum seu alios habere potuisset, qui nunc ex legis traditione colligitur, si modo is, qui colligere velit, diligentissime perscrutetur, cui rei nos operam dantes singula exponimus, incipientes, ut diximus, a die primo mundi.

PL 13, 1108B

我々の主なる神によって、過越を祝うためにモーセの律法が授けられたと知られている、まさにその時に、神は彼に、月の運行による月と年の理を伝えた。新月(ネオメニア)から第一の月、またほかの月を持てるようにするためである。この理は今も、律法の伝えから集められる。ただし、集めようとする者が最も入念に調べればの話である。我々はこの事に力を注ぎ、すでに述べたように世界の第一の日から始めて、一つひとつを説き明かす。

Pars I, Caput IV

第I部 第IV章PL 13, 1108B
1

In principio, inquit Moyses, fecit Deus coelum et terram, terra autem erat invisibilis et incomposita, et tenebrae erant super abyssum et spiritus Dei super ferebatur super aquas. Et dixit Deus, fiat lux, et facta est lux.

PL 13, 1108B

モーセは言う。「初めに神は天と地を造った。地は見えず、整っておらず、闇が深淵の上にあり、神の霊が水の上を運ばれていた。神は言った、『光あれ』。すると光があった。」

2

Et vidit Deus lucem, quia bona est, et divisit inter lucem et tenebras. Et vocavit Deus lucem diem, et tenebras vocavit noctem. Et factum est vespere, et factum est mane dies unus.

PL 13, 1108C

「神は光を見て、それは良いと見た。そして神は光と闇のあいだを分けた。神は光を昼と呼び、闇を夜と呼んだ。夕べがあり、朝があった。第一の日である」。

3

Et divisit Deus inter lucem et tenebras, hoc est, libravit diem et noctem (Gen. I, 1-5, sec. LXX) .

PL 13, 1108C

「そして神は光と闇のあいだを分けた」、すなわち昼と夜を釣り合わせた(創世記1:1-5、七十人訳による)。

4

Ad jussionem enim Dei lux facta ita tenebras intercidit, ut cursus inter utraque aequalis appareret, et exinde jam dies ac nox crementa et decrementa alterna vice susciperent, et tempora demonstrarent.

PL 13, 1108C

というのは、神の命によって造られた光は、闇を断ち切って、その両者の間の運行が等しく見えるようにし、これ以後、昼と夜が交互に増減を受けて、時を示すようにしたからである。

5

Sicut enim terra et maria omnem animam vivam Deus omnipotens, primo in aetate integra ad genus, nec non et omnes fructus terrae perfectos cum suis seminibus mox jussit educi, sic deinde imprimis lucis ac tenebrarum spatium aequali cursu constituit.

PL 13, 1108C

全能の神は、地と海に命じて、あらゆる生きた魂を、まず完全な成熟のままその種類に従って、また地のあらゆる実を、その種子とともに完全な形で、すぐに生み出させた。そのように、その次に、まず初めに、光と闇の間隔を等しい運行をもって定めた。

6

Iste igitur dies primus cognoscitur esse, qui in origine factus est, in quo lucem noctemque Dominus Deus fecit aequalem, verni scilicet tempore, quo caput anni esse voluit omnipotens Deus.

PL 13, 1108C

したがって、初めに造られたこの日が第一の日であると知られる。この日に主なる神は光と夜を等しくした。すなわち春の時期である。全能の神は、その時が年の頭となることを望んだのである。

Pars I, Caput V

第I部 第V章PL 13, 1108D
1

Isto igitur tempore fabricavit et mundum. Ante omnia enim tempora etiam tempus istud primo constituere dignatus est Dominus, quod prae caeteris sit blandus, aeris qualitate libratus, quo cuncta terrae nascentia glacialis hiemis torpore defuncto, et laeto hoc verni temporis aere suscepto, in varios diversi generis flores seminaque prorumpunt; ut laudes quodammodo etiam ipsa Domino Creatori fecundis primitiarum fructibus cum hominum festis gratissima suavitatis fertilitate concelebrent, in quo etiam nunc institutus a Domino primus occurrit aequinoctius, qui secundum cognominationem mensium Romanorum VIII kalendarum Aprilium invenitur. Hinc ergo initium sumentes, universa quae proposuimus, decurremus.

PL 13, 1108D

それゆえ、主はこの時期に世界をも造った。主は、あらゆる時に先立って、この時期をまず最初に定めようとしたのである。この時期は他の時期にまさって穏やかで、大気の質が釣り合っている。そのとき、地に生えるものはすべて、凍てつく冬のこわばりが死に絶え、春のこの快い大気を受けて、種類の異なるさまざまな花と種へと咲き出る。それは、これらのものもまた、いわば創造主なる主を、初穂の豊かな実りをもって、人々の祭りとともに、このうえなく好ましい甘美な豊穣のうちにともに讃えるためである。この時期に、いまも主によって定められた最初の分点(春分)が訪れる。ローマ人の月の名に従えば、それはアプリリス(四月)のカレンダエの8日前に当たる。したがって、ここから始めて、我々が提示したすべてを順に論じていこう。

Pars I, Caput VI

第I部 第VI章PL 13, 1109A
1

De die primo mundi locuti breviter explicuimus. Jam ad lunae rationem veniamus. Transactis enim tribus diebus, quarto die, id est, V kalendarum Aprilium in signis temporibusque, diebus, et annis haud simul luminaria sunt constituta.

PL 13, 1109A

世界の第一の日については、簡潔に語り終えた。さあ、次に月の理へ進もう。三日が過ぎ、第四の日、すなわちアプリリスのカレンダエの5日前に、しるしと季節、日と年のために光体が据えられたが、同時にではなかった。

2

Licet enim uno die sunt facta, tamen Deus omnipotens, ut clarum nobis efficeret diem, solem mane constituit.

PL 13, 1109B

光体は一日のうちに造られたとはいえ、全能の神は、我々のために昼を明るくするため、太陽を朝に据えたのである。

3

Appropinquante igitur nocte in numeros et tempora vario cursu volventem menstrualem instituit lunam: quae luna ad vesperum quarta decima dodran facta est, ea ratione, ut et omnes primae noctis tenebras illustraret, totamque percurreret noctem, et ut homini novo, cui haec Dominus Deus faciebat, sexto die, sicuti jam sol diei factus sit, ita ei aliud opus luna nocti proficiens procedere videretur, ne desertus a lucis exitu, solisque claritate, insperatas seu solas tenebras pateretur.

PL 13, 1109B

そこで夜が近づくと、神は数と時のために、さまざまな運行をめぐる、月ごとの月を据えた。この月は、夕べに、月齢第十四日の四分の三〔の満ち〕として造られた〔底本は dodran。ミーニュの脚注は、写本にこうあるが dodrantem(四分の三)と読むべきで、以下にも同じ書き方が見られるとする〕。それは、最初の夜の闇をすべて照らし、夜の全体を駆け巡るため、また、主なる神がこれらを造っていた、第六日に〔造られる〕新しい人間に、すでに太陽が昼のために造られたように、夜のためには月が別の働きとして益をなして進み出るのが見えるようにするためであった。光が去り、太陽の輝きが去った後に見捨てられて、思いがけない闇、あるいはただ闇だけを味わうことのないようにするためである。

4

Eo enim tempore lunam talem mane quod oritur, sol respicit in Occidentem, in inchoatione vero noctis post abscessum lucis, consummatosque cursus solis, quae cum virtute lucis suae clypeata luna procedit.

PL 13, 1109C

というのは、その時期には、このような月〔満月〕が朝に昇るとき〔、太陽は〕西にこれを見るからである。夜の始まり、光が去り、太陽の運行が終わった後に、月は自らの光の力を盾として進み出る〔mane quod oritur、quae cum はミーニュの本文のとおりで、脚注はない。このように解した〕。

5

Non immerito etiam per Moysen in Exodo Dominus Deus populo suo jussit ex quarta decima luna primi mensis plena ad vesperum usque ad vicesimam primam Pascha debere celebrari.

PL 13, 1109C

モーセを通して、出エジプト記で、主なる神が自らの民に、第一の月の、満ちた月齢第十四日の夕べから第21日まで過越を祝うべきだと命じたのも、理由のないことではない。

6

Voluit enim Dominus hebdomadam Paschae a quarta decima plena ad vesperum habere initium, ut illucescente die Paschae, qui primus est hebdomadis ejusdem quinta decima luna prima eis fuisset dies azymorum.

PL 13, 1109C

主は、過越の週が、満ちた第十四日の夕べに始まるよう望んだ。それは、過越の日が明けるとき、その同じ週の第一日である月齢第十五日が、彼らにとって種なしパンの日となるためである〔luna prima の係りは定かでない〕。

7

Dominus enim in Levitico declarat, hoc dicens: In primo mense, in quarta decima die mensis, in medio vespertinorum Pascha Domino, et in quinta decima mensis hujus dies festi azymorum Domino (Levit. XXIII, 5, 6, sec. LXX) .

PL 13, 1109C

主はレビ記でこう言って示している。「第一の月、その月の第14日、夕べの間に、主への過越がある。またこの月の第15日は、主への種なしパンの祭りの日である」(レビ記23:5, 6、七十人訳による)。

8

Dies enim lunares vespere incipiunt, et in vespere finiuntur; quoniam luna a Deo ut sua luce propter rudem adhuc hominem noctis tenebras temperaret, a vespere quinto kalendarum Aprilium die nativitatis accepit ortum, et usque in aliam vesperam, id est IV kalendas Apriles primi diei sui exhibuit cursum, quapropter hodie nos lunarem cursum edocti a Deo, retinentes vigilias Paschae initiante vespera celebramus.

PL 13, 1109D

月の日々は夕べに始まり、夕べに終わるからである。月は、まだ未熟であった人間のために、自らの光で夜の闇を和らげるよう神によって造られ、その誕生の日であるアプリリスのカレンダエの5日前の夕べから出現を受け、もう一つの夕べまで、すなわちアプリリスのカレンダエの4日前まで、その第一の日の運行を示した。それゆえ今日、我々は神によって月の運行を教えられ、復活祭の徹夜の務めを保ちつつ、夕べが始まるときに祝うのである。

Pars I, Caput VII

第I部 第VII章PL 13, 1110A
1

Exposuimus, luna a Domino qualis sit V kalendas Apriles ad vesperam facta. Nunc et ubi annum suum explicuerit, demonstramus. Iste enim annus caeteris annis terminum posuit.

PL 13, 1110A

月が主によってどのようなものとして、アプリリスのカレンダエの5日前の夕べに造られたかは、すでに述べた。いまや、月がどこでその年を終えたかを示す。この年が、他の年々に終わりを定めたからである。

2

Sed quod menses et annos, ut supra memoravimus, suo cursu luna demonstraret per neomenias, id est, novos ac primo dies mensum, quos generat luna, Dominus Deus sua testatione declarat.

PL 13, 1110A

月が、先に述べたとおり、自らの運行によって月々と年々を示すこと、すなわち新月(ネオメニア)、つまり月々の新しい第一の日を月が生むことは、主なる神が自らの証言によって明らかにしている。

3

Sic enim et scriptum est: Et locutus est Dominus Deus ad Moysen, dicens: In die primo neomeniae mensis primi dedicabis tabernaculum testimonii (Exod. XL, 1, 2, sec. LXX) .

PL 13, 1110A

こう書かれているからである。「主なる神はモーセに語って言った。第一の月の新月の第一日に、汝は証しの幕屋を奉献せよ」(出エジプト記40:1, 2、七十人訳による)。

4

Et alio loco, cum de sacrificiis, quando et quomodo offerri deberent, ait: Etiam offeretis sacrificia, et in neomeniis mensis ex mense in mensibus anni (Num. XXVIII, 11, 14, sec. LXX) .

PL 13, 1110A

また別の箇所で、犠牲について、いつ、どのようにささげるべきかを語るとき、神は言う。「また汝らは犠牲をささげよ。新月ごと、月から月へ、年の月々に」(民数記28:11, 14、七十人訳による)。

5

In libro etiam Regnorum dictum est: Cum se absconderet David, timens regem Saul, et facta sunt neomenia, et intravit Rex ad mensam, ut manducaret, et cum eo soliti convivae venerunt.

PL 13, 1110B

王国の書にも言われている。「ダビデがサウル王を恐れて身を隠していたとき、新月の祭りとなり、王は食事をするために食卓に着き、いつもの客たちが彼のもとに来た。」

6

David autem non intravit cum eo, et apparuit locus ejus, et nihil locutus est Saul illo die, et factum est in crastinum in secundo die mensis (I Reg. XX, 24-26, sec. LXX) . In Psalmis quoque dictum est: Lunam posuit Deus in tempora (Psal. CIII, 19) .

PL 13, 1110B

「しかしダビデは彼とともに入らず、その席が〔空いているのが〕目に付いた。サウルはその日は何も言わなかった。翌日、月の第2日になった」(サムエル記上20:24-26、七十人訳による)。詩編にも言われている。「神は月を、時のために置いた」(詩篇103:19)。

7

Igitur in viginti novem semis dies lunae explicat mensem. Quapropter? quia non penitus tenuata luce finitur. Caeterum jam aliud opus esset, non id quod primo fecerat omnipotens Deus. Tricesima ergo luna latens in semisse cavatur. Duodecies igitur vicies nonus semis efficiuntur dies trecenti quinquaginta quatuor.

PL 13, 1110B

こうして、月は29日半で一月を果たす。なぜか。光が完全に細り尽くして終わるのではないからである。さもなければ、全能の神が最初に造ったものとは別の働きになってしまう。それゆえ、第三十の月は隠れて、半日のうちに空しくなる。したがって、29日半の12倍で、354日となる。

Pars I, Caput VIII

第I部 第VIII章PL 13, 1110C
1

Itaque in V nonas Martias eadem luna annum suum currendo complevit. Hoc per singulos menses anni ipsius lunae probare possumus. Nam primum suum mensem haec luna II idus Apriles consummavit, eo quod eam plenam Deus mundo fecit, ac procedere jussit.

PL 13, 1110C

こうして、マルティウス(三月)のノナエの5日前に、同じ月は運行して自らの年を満たした。このことを、その月の年の月ごとに確かめることができる。この月は自らの第一の月を、アプリリス(四月)のイドゥスの2日前に完結させた。神がこれを満ちた月として世に造り、進み出るよう命じたからである。

2

Secundum mensem IV idus Maias explicuit. Tertium vero mensem III idus Junias consummavit. Quartum mensem sexto idus Julias. Quintum mensem V idus Augustas. Sextum mensem VII idus Septembres. Septimum mensem nonas Octobres. Octavum mensem nonas Novembres.

PL 13, 1110C

第二の月は、マイウス(五月)のイドゥスの4日前に果たした。第三の月は、ユニウス(六月)のイドゥスの3日前に完結させた。第四の月は、ユリウス(七月)のイドゥスの6日前に、第五の月は、アウグストゥス(八月)のイドゥスの5日前に、第六の月は、セプテンベル(九月)のイドゥスの7日前に、第七の月は、オクトーベル(十月)のノナエに、第八の月は、ノウェンベル(十一月)のノナエに完結させた。

3

Nonum mensem nonas Decembres. Decimum mensem III nonas Januarias. Undecimum mensem IV nonas Februarias.

PL 13, 1110D

第九の月は、デケンベル(十二月)のノナエに、第十の月は、ヤヌアリウス(一月)のノナエの3日前に、第十一の月は、フェブルアリウス(二月)のノナエの4日前に完結させた。

4

Duodecimum quippe suum mensem V Nonas Martias assignavit, die vero IV nonarum Martiarum post die V nonarum earumdem transactis duodecim lunis, id est, duodecim mensibus apparuit nativitas ejusdem lunae.

PL 13, 1110D

第十二の月は、マルティウスのノナエの5日前と定めた。しかしマルティウスのノナエの4日前に、同じ月のノナエの5日前の日が過ぎて十二の月、すなわち十二か月が経過した後、その同じ月の誕生が現れた。

Pars I, Caput IX

第I部 第IX章PL 13, 1110D
1

Proinde in trecentis quinquaginta quatuor diebus luna perexplicat annum, sol vero in trecentis sexaginta quinque et quadran, undecim scilicet dies sunt et quadran, quos quasi minus habere videtur ratio lunae a ratione solis.

PL 13, 1110D

したがって、月は354日のうちに年を果たし、太陽は365日と四分の一日のうちに果たす。すなわち、11日と四分の一日があり、月の計算は太陽の計算に対して、これだけ不足しているように見える。

2

Sex dies cavaturarum lunae duodecim semisses, et quinque illi, qui in memoriam fabricae Dei, vacivi nominabantur, quos nunc compositio Romana super aliquos menses divisit, quos intercalares nominavit, et quadrantem illum, quem potius ratio continet solis, qui quadran superputatus, quater per accessus quatuor annorum efficiens assem ad cursum solis accedit bis sexti kalendarum Martiarum.

PL 13, 1111A

月の欠けの6日(12の半日)と、神の造営の記念として空きの日と呼ばれたあの5日——いまやローマの暦法がいくつかの月の上に分配して、挿入日と名づけた——、そして四分の一日——これはむしろ太陽の計算が含むもので、この上乗せされた四分の一日が四年の加わりを通して四度重なり、1日を成して、マルティウス(三月)のカレンダエの二度目の6日前〔閏日〕として太陽の運行に加わる〔この文は述語を欠く。ミーニュの本文もこのとおりで、語句を並べたものと取った。ミーニュの脚注は、写本が et quadrantem の et を ei とするとだけ記す〕。

3

Sed quoniam sol et luna, dies et nox alter in alterius connexam habet disputationem super CCCLIII dies annum lunarem, accedunt hi undecim dies et quadran bissextilis, et sic annus solis habere cognoscitur dies CCCLXV et quadran.

PL 13, 1111A

しかし、太陽と月、昼と夜は、互いに結びついた計算を持つので、353日の月の年〔底本は CCCLIII と刷り、脚注はない。前節の354と合わず、354なら11日と四分の一日を足して365日と四分の一日になる〕の上に、この11日と閏の四分の一日が加わり、こうして太陽の年は365日と四分の一日を持つと知られる。

4

Igitur, quia luna primum suum explicuit annum, id est, in V nonarum Martiarum, III nonarum Martiarum dies ad primum mensem pertinere videtur.

PL 13, 1111B

こうして、月は自らの第一の年を、すなわちマルティウスのノナエの5日前に果たしたので、ノナエの3日前の日が第一の月に属すると見られる。

Pars I, Caput X

第I部 第X章PL 13, 1111B
1

Sed quoniam divina pietas ita sanxit, ut Paschae solemnitas non aliter quam in primo mense procul dubio celebretur, ea ratione non a IV nonarum Martiarum die propter rationem Paschae prima luna a nobis quaeritur; quoniam in isto die anno ipso primo vertente non assis plenus, sed semis apparuit luna, alia vero die, id est, III nonarum Martiarum in asse pleno prima fuisse cognoscitur.

PL 13, 1111B

しかし、神の慈愛は、過越の祭りがまぎれもなく第一の月以外では祝われないように定めたので、その理にしたがって、復活祭の理のために、マルティウスのノナエの4日前の日から月齢第一日が我々によって求められることはない。その日には、第一年がめぐるとき、月は満ちた1日ではなく半日として現れ、別の日、すなわちノナエの3日前に、満ちた1日として第一であったと知られるからである。

2

Unde intelligimus, eam nonnisi a IV nonarum Martiarum die, ut rectius nobis III nonas Martias prima possit occurrere, incrementa assis ejusdem lunae ortum ad nativitatem debere tenere.

PL 13, 1111B

ここから我々が理解するのは、次のことである。ノナエの3日前に、月齢第一日が我々にとっていっそう正しく当たりうるためには、同じ月の1日の増しは、ノナエの4日前の日からでなければ、出現から誕生へと至るものを保たねばならない〔ミーニュの本文もこのとおりで、構文が崩れているらしく、このように解した〕。

3

Nunc igitur IV nonas Martias cum occurrerit luna prima, idcirco declinamus, quia in XXIV horas noctis et diei assis ipse conficitur, et de die ultimi mensis anni transacti ejus, qui est V nonas Martias ad assem suum incipit incrementum, et ne ultimo mense initium accrementa luna prima mensis primi habere videatur.

PL 13, 1111C

したがって、いま、ノナエの4日前に月齢第一日が当たったとき、我々はこれを避ける。1日そのものは夜と昼の24時間で成り、過ぎた年の最後の月のその日、すなわちノナエの5日前の日から、自らの1日に向かって増しが始まるからである。また、第一の月の月齢第一日が、最後の月に始まりと増しを持つように見えないようにするためでもある。

4

Iste dies IV nonarum Martiarum medius a nobis retinetur, ut sit inter die ultimi mensis transacti, et inter III non. Mar. ut luna prima, quae fuerit III non. Mar. ex die IV non. earumdem initium habeat accrementum. In eo enim die, id est, in III non.

PL 13, 1111C

このノナエの4日前の日を、我々は中間の日として保つ。過ぎた最後の月の日と、マルティウスのノナエの3日前との間にあるようにするためである。それは、マルティウスのノナエの3日前に当たる月齢第一日が、そのノナエの4日前の日から始まりと増しを持つようにするためである。というのは、その日、すなわちノナエの3日前〔月名は次の節の初めに続く〕

5

Mar. si fuerit luna prima sine scrupulo anni, et in die primi mensis prima esse invenitur, et de die primi mensis ad nativitatem suam accipit incrementum.

PL 13, 1111C

マルティウス〔前の節末の「ノナエの3日前」に続く〕に、月齢第一日が年の疑いなくあるならば、第一の月の日に第一であると見いだされ、第一の月の日から、自らの誕生に向かって増しを受ける〔sine scrupulo anni の意は定かでない。scrupulus は時の細かな端数をも言うので、「年の端数なしに」とも読める〕。

Pars I, Caput XI

第I部 第XI章PL 13, 1111D
1

Igitur ex die isto III non. Mar. usque in die IV non. April. quaeri a nobis debet, ut sit luna prima, quia in quocumque die ex his XXIX diebus luna prima cum fuerit, inde incipit primus mensis lunaris. Ex die vero XV kal. Aprilium usque in XVII kal.

PL 13, 1111D

したがって、マルティウスのノナエの3日前のその日からアプリリスのノナエの4日前の日までのあいだに、月齢第一日となるものを我々は求めるべきである。この29日のうちのどの日であれ、月齢第一日があるなら、そこから月の第一の月が始まるからである。そしてアプリリス(四月)のカレンダエの15日前の日から、カレンダエの17日前〔月名は次の節の初めに続く〕

2

Maiarum diem legaliter luna ut sit quarta decima, vera ratione firmatur. Hinc namque decurrentes, ubi occurrerit dies sacrosanctus Paschae, sane in eodem pridem primo mense, quem luna genuerit, juste ac sine ulla intermissione Pascha facere oportet.

PL 13, 1111D

マイウス(五月)〔前の節末に続く〕の日まで、月が律法にかなって月齢第十四日となることは、真の理によって確かめられる。ここから順に数えて、いと聖なる復活祭の日が当たるところで、先に述べた、月が生んだ同じ第一の月のうちに、正しく、少しも間を置かずに復活祭を行うべきである。

3

Sic enim de ea re Dominus in Exodo testatur et dicit: Diem festum Paschae observabitis, septem diebus edetis azyma, sicut praecepi tibi per tempus mensis novorum. In eo enim exiisti de terra Aegypti (Exod. XXIII, 15, sec. LXX) .

PL 13, 1112A

このことについて、主は出エジプト記でこう証言して言う。「汝らは過越の祭りの日を守れ。七日のあいだ種なしパンを食べよ。私が汝に命じたとおり、新穀の月の時に。その月に、汝はエジプトの地から出たからである」(出エジプト記23:15、七十人訳による)。

4

Item in Levitico praecepit Dominus et dicit: In primo mense in XIV mensis in medio vespertinorum Pascha Domini, et in XV mensis hujus dies festi azymorum Domino (Levit. XXIII, 5, 6, sec. LXX) .

PL 13, 1112A

同じく、レビ記で主は命じて言う。「第一の月、その月の14日、夕べの間に、主の過越がある。またこの月の15日は、主への種なしパンの祭りの日である」(レビ記23:5, 6、七十人訳による)。

5

Item in Numeris: Locutus est Dominus ad Moysen in deserto Syna anno secundo profectionis eorum ex Aegypto in mense primo, dicens: Dic et faciant filii Israel Pascha in tempore suo, quarta decima die mensis primi ad vespera facies illud secundum tempora, secundum legem suam, et secundum corporationem suam facies illud.

PL 13, 1112A

同じく民数記でも。「主は、彼らがエジプトから出立した第二年の第一の月に、シナイの荒野でモーセに語って言った。『言え。イスラエルの子らは、その時に過越を行え。第一の月の14日の夕べに、汝はそれを、定めの時に従い、その律法に従い、その編成に従って行え』。」

6

Et locutus est Moyses filiis Israel facere Pascha in deserto Syna, et secundum quod praecepit Dominus Moysi, sic fecerunt filii Israel (Num. IX, 1-5, sec. LXX) .

PL 13, 1112B

「モーセはイスラエルの子らに、シナイの荒野で過越を行うよう語った。そして主がモーセに命じたとおりに、イスラエルの子らは行った」(民数記9:1-5、七十人訳による)。

7

Et paulo post cum comminatione praecepit Dominus et dicit: Homo qui fuerit mundus, et in via longa non fuerit, et cessaverit facere Pascha, exterminabitur anima illa de populo suo, quia munus Domino nostro non obtulit tempore suo, et peccatum suum accipiet homo ille (Ibid., 13) .

PL 13, 1112B

そして少し後に、主は戒めを添えて命じて言う。「清い人で、遠い旅路にもなく、なお過越を行うことをやめた者は、その魂はその民の中から絶たれる。我々の主に供え物を、その時にささげなかったからである。その人は自らの罪を負う」(民数記9:13)。

8

Item in Deuteronomio Moyses ad populum loquitur, dicens: Observa mensem novorum, et facies Pascha Domino Deo tuo, quia in mense novorum existi de terra Aegypti nocte, et immolabis Pascha Domini Deo tuo (Deut. XVI, 1, 2, sec. LXX) .

PL 13, 1112B

同じく申命記でモーセは民に語って言う。「新穀の月を守れ。汝の神、主に過越を行え。新穀の月に、汝は夜、エジプトの地から出たからである。そして汝の神、主に過越を屠れ」(申命記16:1, 2、七十人訳による)。

9

Etiam in libro primo Esdrae apertius scriptum est: Et egit Josias Pascha in Hierosolymis Domino, et immolavit Fasec quarta decima luna primi mensis ad vesperam (I Esdr. I, 1, sec. LXX; Vulg. II Paral. XXXV, 1) .

PL 13, 1112B

第一エズラ記にも、いっそうはっきりと書かれている。「そしてヨシヤはエルサレムで主に過越を行い、第一の月の月齢第十四日の夕べに、ファセ〔Fasec。過越〕を屠った」(第三エズラ1:1〔著者の言う「第一エズラ記」は七十人訳のエスドラス第一書で、ウルガタの第三エズラにあたる。歴代誌下35:1に並行〕)。

Pars I, Caput XII

第I部 第XII章PL 13, 1112C
1

Sed quid multa discurrimus, cum idem in omnibus scripturis sacris memoratum sit, in primo mense Pascha debere celebrare.

PL 13, 1112C

しかし、なぜ我々はこれほど多くを論じるのか。第一の月に過越を祝うべきだということは、すべての聖なる書において同じく記されているのに。

2

Sed mensem istum primum luna ista tutum terminatumque non habet, ut idem et ipse semper occurrat, sed dies, quos supra memoravimus, XXIX ex III nonarum Martiarum in IV nonarum Aprilium die, in quibus anno primo transacto a fabrica mundi, primum suum exhibuit mensem, ut cum in uno die ex his fuerit prima, exinde ipsa primum nobis generat mensem.

PL 13, 1112C

しかし、この第一の月を、この月が、同じものがいつも当たるように確実に限られたものとして持つことはない。そうではなく、先に述べた29日、すなわちマルティウスのノナエの3日前からアプリリスのノナエの4日前の日までを持つ。世界の造営から第一年が過ぎたとき、月は、この日々のうちに自らの第一の月を示した。したがって、これらのうち一日に月齢第一日があるなら、そのときから、その月が我々に第一の月を生む。

3

Haec etenim ratio embolysmos et communes annos facit. Si quando enim in duodecimo mense ante III non.

PL 13, 1112C

この理が、閏月の年と平年を作る。もしあるとき、十二番目の月に、ノナエの3日前より前に〔「マルティウスの」の語は次の節の頭にある。文は次節に続く〕

4

Mar. die non. explicitis diebus anni sui, quem superius memoravimus, eadem luna apparuerit prima, tertium decimum mensem necesse est impleat et faciat annum embolysmum.

PL 13, 1112C

マルティウス〔前の節末の「ノナエの3日前」に続く〕の、ノナエの日〔die non. は定かでない〕に、先に述べた自らの年の日々が尽きて、同じ月が月齢第一日として現れたなら、その月は第十三の月を満たし、閏月の年を成さざるをえない。

5

Si anno completo suo tempore competenti, id est, in diebus, qui ad primum mensem pertinere videntur, transactis scilicet duodecim mensibus suis fuerit prima luna, communis annus effectus est. Hi namque XXVIII dies embolysmos et communes annos sic manifestant.

PL 13, 1112D

年が満ちたのち、しかるべき時、すなわち第一の月に属すると見られる日々のうちに、すなわち自らの十二か月が過ぎたうえで、月齢第一日があれば、平年となる。これらの28日が、閏月の年と平年を、こうして明らかにする〔底本は XXVIII 日と刷り、脚注はない。前に述べた29日と合わない〕。

6

Undecim dies sunt ex III non. Martiarum in die iduum earumdem, in quibus prima si fuerit luna, quia post duodecim menses nata videbitur, praeteritos annos communes fuisse ostendit, praesentes vero, in quibus nata mensem primum facit, embolysmos designat.

PL 13, 1112D

マルティウスのノナエの3日前から同月のイドゥスの日までの11日がある。この日々に月齢第一日があるなら、十二か月ののちに生まれたと見られるので、過ぎた年々は平年であったことを示し、現在の年々、すなわち生まれた月が第一の月を成す年々は、閏月の年であることを示す。

7

Octo dies sunt ex die XVII kal. Aprilium, in die X kal. April. in quibus luna si apparuerit prima. et praeteritos et praesentes annos communes significat. Decem proinde dies sunt ex VIII kalend.

PL 13, 1113A

アプリリスのカレンダエの17日前の日から、カレンダエの10日前の日までの8日がある。この日々に月齢第一日が現れるなら、過ぎた年も現在の年も平年であることを示す。さらに10日がある。アプリリスのカレンダエの8日前〔月名は次の節に続く〕

8

April. in III non. earumdem diem, in quibus si fuerit prima luna, praeteritos annos embolysmos facit, praesentes communes ostendit, qui anni communes habent dies trecentenos quinquagenos quaternos, aut enim undecim dies, minus habet ratio lunae a ratione solis et facit annum communem, aut X et IX transcendit, et facit embolysmum.

PL 13, 1113A

アプリリス〔前の節末に続く〕から、同月のノナエの3日前の日までである。この日々に月齢第一日があるなら、過ぎた年々を閏月の年とし、現在の年々を平年と示す。平年は354日を持つ。すなわち、月の計算が太陽の計算に対して11日不足していて、平年を成すか、あるいは10と9を超えて、閏月の年を成す〔底本は X et IX。「10または9」とも読める〕。

Pars I, Caput XIII

第I部 第XIII章PL 13, 1113B
1

Inde per annos singulos hac diversitate dies annorum lunae cum diebus solis, qui in trecentis sexaginta quinque et quadran conficit annum, non sibi concordare videntur.

PL 13, 1113B

こうして年ごとに、月の年の日数と太陽の日数とは——太陽の日数は365日と四分の一で一年を成す——この差異のゆえに互いに合わないように見える。

2

Proinde etiam hoc ostendimus, ut appareat omnibus aequales eos invicem dies habere, et ab initio cursus eorum isto ordine cucurrisse, et damna communium annorum eadem luna in annis embolysmis compensasse.

PL 13, 1113B

それゆえ我々はこのことをも示して、両者の日数が互いに等しいこと、両者の運行が初めからこの順序で走ってきたこと、そして月が平年の不足を閏月のある年で埋め合わせてきたことを、すべての人に明らかにしよう。

3

Octo annorum rationem, quae perfecta fore videtur, in medium proferamus. In octo scilicet annos luna quinque annos habet communes et tres embolysmos. Ergo quinquies CCCLIV faciunt DCCLXX, et ter CCCLXXXIV faciunt MCLII; fiunt simul dies duo millia DCCCCXXII.

PL 13, 1113B

八年の算定、すなわち完全であるとされるものを、人々の前に出そう。月は八年のうちに、五つの平年と三つの閏月の年を持つ。したがって354の五倍は1770〔底本は DCCLXX。ミーニュの脚注は、写本では faciunt の代わりに一つの記号が置かれ、それが千を表す記号(CI に左右反転の C を続けた形)に当たり、編者か植字工が千の記号を落としたのだとする〕であり、384の三倍は1152である。合わせて日数は2922日となる。

4

Sic deinde et solis octo annorum summam in unum colligamus octies CCCLXV quadran. duo millia DCCCCXXII. Ita igitur congregavit solis ac lunae cursus cum diebus suprascriptis.

PL 13, 1113B

次に、太陽の八年の総数も一つにまとめよう。365と四分の一の八倍は2922日である。こうして前に挙げた日数によって、太陽と月の運行は一致した〔congregavit は単数で主語が定かでない。cursus(運行)を主語に取り、「前記の日数とともに集まった(一致した)」と解した〕。

Pars I, Caput XIV

第I部 第XIV章PL 13, 1113C
1

Enarravimus qui sit dies mundi, quem Deus omnipotens creando lucem constituit, et lunam in inchoatione noctis qualis sit facta, vel ubi primum annum suum explicuerit, et quare abs III nonar.

PL 13, 1113C

我々は、全能の神が光を造ることによって定めた世の日とは何か、また月が夜の始まりにどのようなものとして造られたか、またその最初の年をどこで終えたか、そしてなぜ、マルティウス(三月)のノナエの3日前の〔「マルティウス」の語は次節の頭にある。文は次節に続く〕

2

Martiar. die prima luna a nobis quaeritur, et ex quibus diebus quartadecima comprehendatur, etiam embolysmorum et communium annorum rationem ad plenam instructionem, ut etiam istum cursum lunae cum diebus Paschae posteri nostri per infinitos annos currentes, et futura tempora facilius ac veridice investigare percurrant, ut quoto kal. idusve foret; ut qui dies vel quota luna primo mense occurrere possit, ut hoc Opusculum nostrum omnibus sine labore sit constitutum, cum et ratio vera superius praemissa sit, et sine labore vel sine offendiculo falsitatis a dubitantibus atque ignorantibus multis dies ipsi Paschae suo quoque tempore cognoscantur.

PL 13, 1113C

日から、月齢第一日が我々によって求められるのか、また月齢第十四日がどの日々から数えられるのかを説き明かした。さらに、十分な教えのために、閏月の年と平年の算定をも説いた。それは、我々の後に来る人々が、果てしない年月を走り抜けつつ、この月の運行を復活祭の日々とともに、また来るべき時をも、いっそう容易にかつ誤りなく探り当てることができるためである。すなわち、それがカレンダエやイドゥスの何日前に当たるか、第一の月にどの日が、また月齢第何日が来うるかを〔探り当てるためであり〕、またこの小著がすべての人にとって労なく整えられたものとなるためである。真の算定は先に示されており、疑う者や知らない多くの者によっても、復活祭の日そのものが、それぞれの時に、労せず、偽りの躓きもなく知られるからである。

3

Aliud est enim Pascha nostrum, aliud Judaeorum. Longe etiam aliud est ab ipsis nostrum denique sacramentum, nec sicut illi Pascha Domino celebramus, quod in lectione sequenti clara ratione monstratur.

PL 13, 1113D

実に、我々の復活祭とユダヤ人の過越とは別のものである〔ラテン語ではいずれも Pascha〕。さらに、我々の秘跡は彼らのものとは大いに異なり、我々は彼らのようにして主のために復活祭を祝うのではない。そのことは次の読み物で明らかな論拠によって示される。

Pars I, Caput XV

第I部 第XV章PL 13, 1114A
1

Quinto decimo namque anno imperii Tiberii Caesaris Dominus Christus, cum esset quasi triginta annorum, incipiens a baptismo Joannis accessit. Haec Evangelista testatur.

PL 13, 1114A

ティベリウス・カエサルの治世の第十五年に、主キリストは、およそ三十歳であって、ヨハネの洗礼から始めて進み出た。このことを福音書記者が証言している。

2

Uno proinde anno Judaicae genti, ad quam venerat, praedicavit, in quo anno non solum regnum coelorum advenire praedixit, sed et, ut crederent, in virtutibus manifestum se Dominum ostendit, hoc usque in annum sextum decimum imperii Tiberii Caesaris, in quo jam non, ut assolet Judaicae solemnitati agnus ex ovibus, sed ipse pro nobis Dominus immolatus est Christus; ut non ex Aegypto, sed ex mundo et vitiis ejus credentes liberari possimus.

PL 13, 1114A

そこで一年のあいだ、彼が来たユダヤの民に宣べ伝えた。その年に、天の国が近づくと予告しただけでなく、彼らが信じるように、力ある業において自らが主であることを明らかに示した。これはティベリウス・カエサルの治世の第十六年に至るまで続き、この年には、もはやユダヤの祭りにいつもあるように羊の群れから取られた小羊ではなく、主キリストその人が我々のために屠られた。それは、信じる我々がエジプトからではなく、世とその悪徳から解き放たれうるためである。

3

Eo quippe anno, ut supputationis fides ostendit, et ratio ipsa persuadet, passus est idem Dominus Christus luna XIV, VIII kal. April. feria sexta.

PL 13, 1114B

この年に、算定の確かさが示し、論拠そのものが説き伏せるとおり、同じ主キリストは、月齢第十四日、アプリリスのカレンダエの8日前、第六の週日に受難した。

4

Tertio vero die illucescente feria prima, quae est post Sabbatum Judaeorum, dies dominica, sabbatum scilicet nostrum et verum Pascha, in quo idem Dominus Christus morte devicta resurgendo Pascha nostrum sanctificavit, id est, vivorum et mortuorum a veteris hominis sententia liberationis transitum fecit, ortusque est timentibus Dominum, et credentibus Christo, sol verus justitiae, et sanitas in pinnis ejus.

PL 13, 1114B

第三の日が明けるとき、すなわちユダヤ人の安息日の後の第一の週日、主日、すなわち我々の安息日であり真の復活祭の日に、同じ主キリストは死に打ち勝って甦り、我々の復活祭を聖別した。すなわち、生きている者と死んだ者のために、古い人の宣告から解放への過越〔移行〕を成し遂げた。そして主を畏れる者たち、キリストを信じる者たちのために、正義の真の太陽が昇り、癒やしがその翼にあった。

5

Unde nos hodie Christiani in memoriam liberationis nostrae jam non ut Judaei in agno occiso, et azymis similae, et in quolibet die, sed ad instar resurrectionis ejusdem Domini nostri feria prima, hoc est, die dominica primum tantummodo mensem ex lege retinentes, quem luna currendo suis numeris gignit, sicut scriptum est: A quarta decima plena ad vesperum usque ad vicesimam primam in azymis sinceritatis et veritatis, mentis scilicet puritate, Pascha Domino celebramus.

PL 13, 1114B

それゆえ我々キリスト教徒は今日、我々の解放の記念として、もはやユダヤ人のように屠られた小羊や上等の粉の種なしパンによって、またどの日でもよい日にではなく、同じ我々の主の復活にならって、第一の週日、すなわち主日に、ただ第一の月だけを律法に従って守りつつ——その月は月が運行して自らの数によって生み出す——、「満ちた第十四日の夕べから第二十一日まで、誠実と真理の種なしパンをもって」と書かれているとおり、すなわち心の清さをもって、主のために復活祭を祝っている。

Pars II

第II部PL 13, 1114C
1

Universa, Deo favente, decurrentes explicuimus, quidquid ad rationem Paschae fuerat dicendum. Jam finem hic faciamus nostro sermoni, consummavimusque hoc laboriosum Opus in die isto III nonarum Martiarum post consulatum Arcadii IV et Honorii III.

PL 13, 1114C

我々は神の助けを得て、すべてを走り通して説き明かし、復活祭の算定について語るべきことをすべて述べた。ここで我々の論を終えよう。我々はこの骨の折れる著作を、アルカディウスの第四およびホノリウスの第三の執政官職の後、マルティウス(三月)のノナエの3日前のこの日に完成した〔西暦397年〕。

2

Quapropter admonemus eos, qui ante a nobis non emendata haec scripta accipere festinaverunt, ut secundum istum ordinem emendatum Opus habere conentur, ideoque et diem et consules, quod non posuimus primo, nunc huic rationi infiximus, ut exhinc sciat quis emendatum hoc esse Opus.

PL 13, 1114C

それゆえ我々は、これまで我々から校訂されていないこれらの文書を急いで受け取った人々に、この順序に従って校訂された著作を用いるよう努めることを勧める。そのため、最初には記さなかった日付と執政官を、いま本書の算定に刻みつけた。これ以後、この著作が校訂されたものであることを誰もが知るためである。

3

Quintus Julius Hilarianus explicuit, emendavit die III nonarum Martiarum Caesario et Attico consulibus.

PL 13, 1114D

クィントゥス・ユリウス・ヒラリアヌスが書き終え、校訂した。カエサリウスとアッティクスが執政官の年〔西暦397年〕、マルティウス(三月)のノナエの3日前。