Prooemium
冒頭 (Prooemium)PL 12, 1111DDe haereseon diversa pestilentia, variisque erroribus, qui ab origine mundi emerserint, et sub Judaeis defluxerint, et ex quo venit Dominus noster Jesus Salvator in carne, pullulaverint, dicere oportet, numerumque earum paulatim exponere, inimicumque humani generis perdici fuisse a Jeremia propheta non immerito comparatum agnoscere, qui cum infecunditatem patiatur, saepius aliorum furtim fetus incubans, quasi suos jam fovet ac vindicat filios usque ad tempus aliquod; cumque eis jam tempus aetatis discernens adcreverit, tunc omissis falsis parentibus, jura parentum sensu proprio recordantes, palamque oculis intuentes, sequi eos amplius non demorantur.
PL 12, 1111D異端の多様な疫病、また世の始まりから現れ、ユダヤ人のもとで流れ下り、我々の主なる救い主イエスが肉において来てのちに芽吹いた種々の誤りについて、語らねばならず、その数を少しずつ説き明かさねばならない。また、人類の敵が、預言者エレミヤによって、あながち不当でなく鷓鴣になぞらえられたことを認めねばならない。この鷓鴣は子を産めぬ身でありながら、しばしば他の鳥の卵をひそかに抱き、あたかも自分の子であるかのように、ある時までは温め、わが子と主張する。しかしその子らが物の見分けのつく年齢にまで育つと、そのとき偽りの親を捨て、自らの感覚で〔真の〕親の権利を思い起こし、目の当たりにはっきりと見て、もはや〔真の親に〕従うのをためらわない。
Quorum causa nobis similitudo haec nuntiata est, quod diabolo relicto impietatis causa, ejus qui orbem terrarum sua sub ditione cum tenere putaret, postquam vero Christo parente a nobis viso et recognito, omissa falsitate parentis mendacissimi, jam veri parentis Christi vestigia sequi omnis homo non moratur agnoscens: quotidie per aenigma compleri enim cognoscimus prophetiam Jeremiae beatissimi ita dicentem: Clamavit perdix, collegit quae non parturiit, faciens sibi divitias non cum sapientia, in medio dierum derelinquent eum, et in postremo erit insipiens (Jerem. XVII, 11) .
PL 12, 1113Aこれらの者たちのゆえに、この比喩が我々に告げられたのである。すなわち、不敬のゆえに悪魔を——世界を自らの支配のもとに保っていると思っていた者を——捨て、そののち、親なるキリストを我々が見て認めたとき、いとも偽り多い親の虚偽を捨て、人はみなもはや、真の親キリストの足跡に従うのをためらわず、〔それを〕認めている〔この文は構文が崩れているらしく、「omnis homo non moratur agnoscens」までを一つの文として右のように解した。ミーニュの脚注は、omnis homo non moratur を「認めた者は誰もためらわない」の意とし、句読を改めてもなお構文は滞っていると述べる〕。実際、いとも祝福されたエレミヤの預言が、日々、謎めいた形で成就していることを我々は知っている。彼はこう言う。「鷓鴣は叫び、産まなかったものを集めた。知恵によらずに富を自分に作り、日々の半ばに彼らは彼を見捨て、最後には愚か者となる」(エレミヤ17:11)。
Quod nunc deserentes quotidie omnes gentes idololatriam mortiferam inimici, Christum etiam verum Dominum de Lege et Prophetis audientes, eumque cum Patre semper esse credentes ac recordantes, aeque ad eum modis omnibus supplices properant pervolare, ut compleatur prophetia: Recordabuntur et convertentur ad Dominum Christum omnes fines orbis terrarum (Psal. XXII, 27) .
PL 12, 1114A今やすべての諸国民が、敵の死をもたらす偶像崇拝を日々捨て去り、また律法と預言者から、キリストこそ真の主であると聞き、彼が父とともに常にあると信じ、思い起こして、ひとしく、あらゆる仕方で、へりくだって彼のもとへ飛んで行こうと急いでいる。それは、次の預言が成就するためである。「地の果てのすべては思い起こし、主なるキリストのもとへ立ち返る」(詩篇22:27)。
Caput I
第I章PL 12, 1114AOPHITAE. [1113] CATALOGUS EORUM QUI ANTE ADVENTUM CHRISTI HAERESEOS ARGUUNTUR. Primi sunt Ophitae, qui dicuntur Serpentini; isti colubrum venerantur dicentes, quod hic prior initium nobis scientiae boni et mali attulerit.
PL 12, 1114Aオフィス派。――キリスト到来以前に異端と断じられる者たちの目録〔目録の題〕。最初に挙がるのはオフィス派で、蛇派とも呼ばれる。彼らは蛇に敬意を払い、これこそが最初に我々に善悪の知識の端緒をもたらしたのだと言う。
Unde ei Dominum invidisse asserunt, quia scientiam primus detulerit mulieri bonae rei atque malae, perque illam ita ad genus omne hominum permanaverit, propter quod et de coelo primo dejectus est, inquiunt, in alterum, unde eum et de coelo aiunt adventurum, et velut aliquam Dei virtutem esse eumdem aestimant, atque eum annuntiant adorandum.
PL 12, 1114Dそれゆえ主は蛇を妬んだと彼らは主張する。蛇が善悪の知識を最初に女に伝え、その女を通してそれが人類全体にこのように行き渡ったからである。そのために蛇は、最初の天から別の天へ投げ落とされたと彼らは言い、それゆえ〔蛇は〕天から来るであろうとも言い、また〔蛇を〕神の何らかの力であると見なし、崇拝すべきものとして宣べ伝える。
Caput II
第II章PL 12, 1115ACAIANI. Caiani, qui Cain laudant fratricidam, primogenitum Patris nostri ac beati Adae protoplasti, dicentes ex altera virtute, id est diaboli, Cain factum, ex altera autem Abel beatissimum natum, et virtutem majorem quae erat in ipso Cain, invaluisse ut suum interficeret fratrem.
PL 12, 1115Aカイン派。――カイン派は、兄弟殺しのカインを称賛する。〔カインは〕我々の父であり祝福された、最初に造られた者アダムの長子である。彼らは言う、カインは別の力、すなわち悪魔の力から生まれ、いとも祝福されたアベルは別の力から生まれたのであり、カインの内にあったより大きな力が勝って、自分の兄弟を殺したのだと。
Caput III
第III章PL 12, 1116ASETHIANI. Sethianorum haeresis, quae Seth filium Adae postea genitum, hocque appellatum nomine veneratur, quod post interfectionem Abel beatissimi natus est, ex quo et Sethiani appellantur, colentes eum et dicentes, quod duobus creatis hominibus in initio, et Angelis in dissensione constitutis, tenuit virtus in coelo feminea; apud eos enim masculi et feminae, dii deaeque esse putantur.
PL 12, 1116Aセト派。――セト派の異端は、のちに生まれたアダムの子セトをあがめる。この名で呼ばれたのは、いとも祝福されたアベルが殺されたのちに生まれたからであり、そこからセト派と呼ばれて、彼を崇拝し、こう言う。初めに二人の人間が造られ、天使たちが不和のうちに置かれたとき、天においては女性の力が支配した。彼らのもとでは男も女も、神々、女神たちと見なされているのである。
Quod pervidens, inquiunt, mater, quia occisus est Abel justus, cogitavit ut pareret justum Seth, in quem et collocavit magnae virtutis spiritum, ut possent destrui virtutes inimicae. De Seth autem ipso Christum Dominum genus deducere aiunt.
PL 12, 1117A母はこれを見通して、義人アベルが殺されたので、義人セトを産もうと考え、彼のうちに大いなる力の霊を置き、敵対する諸力が滅ぼされうるようにした、と彼らは言う。また、主キリストはこのセトその人から系譜を引くと言う。
Quidam autem ex eis non solum genus de eo deducere, sed etiam ipsum Christum esse asserunt atque opinantur.
PL 12, 1117A彼らのうちのある者たちは、キリストが彼から系譜を引くというだけでなく、キリストその人がセトであると主張し、そう考えている。
Caput IV
第IV章PL 12, 1117ADOSITHEUS. Dositheus quidam postea, Judaeus genere, ausus est dicere, secundum carnem solum esse vivendum in Lege Domini, deque ea non sperans resurrectionem futuram, nec Dei Spiritum, nec Angelum esse credens, nec futurum judicium de Lege atque Prophetis exspectans.
PL 12, 1117Aドシテオス。――のちにドシテオスというユダヤ人の出の者が、主の律法においては肉に従ってのみ生きるべきだと、あえて言った。彼はその律法から将来の復活を望まず、神の霊も天使も存在すると信じず、律法と預言者から将来の裁きを待ち望むこともなかった。
Caput V
第V章PL 12, 1118ASADDUCAEI. Sadducaei post ipsum, a Saddoc homine Judaeo, qui hoc nomine vocabatur, qui discipulus fuit illius, qui et confirmavit hanc haeresin, ut ex eo Sadducaei dicerentur: secundum carnem aeque solum praedicant vivendum, circumcidendum, corpusque baptizandum.
PL 12, 1118Aサドカイ派。――サドカイ派は、そのドシテオスの後に、サドクというユダヤ人から出た。この名で呼ばれたその人は、あの者の弟子であり、この異端を確立した。それゆえ彼からサドカイ派と呼ばれたのである。彼らもまた同じく、肉に従ってのみ生きるべきこと、割礼を受けるべきこと、体に洗礼を施すべきことを説く。
De Lege autem divina non aliud exspetantes, Epicuream dementiam potius, quam divinae Legis jura sectantes. De quibus et in Evangelio scriptum est, docente Domino, contraque hanc haeresin pestiferam praedicante.
PL 12, 1119A神の法についてはほかに何も期待せず〔底本は行末で exspe-tantes と分けて刷る。ミーニュの脚注の見出しは exspectantes で、それに従う〕、神の法の定めに従うよりも、むしろエピクロス的な狂気に従っている。彼らについては福音書にも書かれており、主がそれを教え、この有害な異端に反対して説いている。
Caput VI
第VI章PL 12, 1119APHARISAEI. Pharisaeorum alia est, quae resurrectionem futuram confitetur, Legem accipit et Prophetas, Christum autem exspectat ut justum hominem. Hi Judaizant et Evangelia non accipiunt, et quaedam tempora Christo Domino nostro esse contraria asserunt.
PL 12, 1119Aファリサイ派。――もう一つは、ファリサイ派の〔異端〕であり、それは将来の復活を告白し、律法と預言者を受け入れるが、キリストをただ義人として待望する。彼らはユダヤ教に倣い、福音書を受け入れず、またある時節は我々の主キリストに反するものだと主張する〔quaedam tempora の意味は定かでない。字義どおりに訳した〕。
Caput VII
第VII章PL 12, 1120ASAMARITANI. Samaritani a Samario Rege ita nuncupati sunt. Alii autem aiunt a filio Chanaan, qui hoc nomine Samarius vocabatur, a quo Samaritani sunt appellati.
PL 12, 1120Aサマリア人。――サマリア人は、サマリウス王にちなんでそう呼ばれた。別の者たちは、サマリウスという名で呼ばれたカナンの子にちなんで、サマリア人と呼ばれたのだと言う。
Isti legem accipiunt Moysi, id est quatuor solum libros, judicium futurum non exspectantes, resurrectionem negantes, Christum Dominum, Dei Filium in Lege et Prophetis nuntiatum ante, non credentes: animam etiam immortalem habere hominem juxta Legem, non sentientes: solum autem hoc in corpore vivendum esse putantes, resurrectionemque futuram in procreatione filiorum, quae in hoc saeculo fit quotidie, hanc aestimantes, eamque praedicantes vanitatem; insensatis quippe pecudibus comparati, ut scriptum est in Propheta: Homo in honore constitutus non intellexit, comparatus pecudibus insensatis, et similis eis factus est (Psal. XLIX, 12) .
PL 12, 1120A彼らはモーセの律法、すなわち四つの書だけを受け入れ、将来の裁きを待たず、復活を否定し、律法と預言者においてあらかじめ告げられた神の子、主キリストを信じない。また、律法に従えば人間は不死の魂を持つということも悟らず、ただこの肉体において生きるべきだとのみ考え、将来の復活とは、この世で日々行われる子らの生殖のことだと見なして、このむなしい説を説いている。実に彼らは、分別なき家畜になぞらえられているのであって、預言者に書かれているとおりである。「人は栄誉のうちに置かれたが悟らず、分別なき家畜になぞらえられ、これと同じようになった」(詩篇49:12)。
Caput VIII
第VIII章PL 12, 1121ANAZARAEI. Nazaraeorum haeresis est, quae Legem et Prophetas accipit, carnaliter tamen vivendum affirmat, omnemque justificationem in carnali observantia consistere suspicatur.
PL 12, 1121Aナザレ派。――ナザレ派の異端は、律法と預言者を受け入れるが、それでも肉に従って生きるべきだと断言し、あらゆる義認は肉的な遵守にあると考える。
Crines etiam nutrientes capitis, omnemque virtutem justitiae in eo putantes consistere, quasi a Samsone illo sibi hoc praesumentes judicii, quia Nazaraei vocabantur, a quo postea pagani fortes viros ex illius figura usurpantes, Hercules nuncuparunt.
PL 12, 1122Aまた頭の髪を伸ばし、義の力のすべてがそこにあると考えている。ナザレ派と呼ばれていたからとて〔Nazaraei はこの異端の名であると同時に、サムソンのような「ナジル人」をも指す。その重なりに拠った言い方である〕、あのサムソンから、裁きの〔力〕を自分たちのものと思い込んでいるかのようである〔judicii の係りは定かでない。サムソンが士師であったことから、「裁きの〔力〕」と取った〕。のちに異教徒たちは、この者から、その姿を借用して、強い男たちをヘラクレスと呼んだのである。
Caput IX
第IX章PL 12, 1122AESSENI. Esseni autem sunt, qui Monachorum vitam exercent, escas deliciosas non sumentes, nec studium in vestimentis gerentes, nec possidentes aliquid: lectioni autem et bonis operibus insistentes, in locis etiam separatis habitantes, Christum autem Dominum, Dei Filium non exspectantes, nec in Lege atque Prophetis eum Dominum agnoscentes annuntiatum, sed ut Prophetam, aut justum hominem solum credentes, exspectant.
PL 12, 1122Aエッセネ派。――エッセネ派は、修道者の生活を営む者たちで、美味な食物を取らず、衣服に熱心にならず、何も所有せず、読書と善い行いに励み、離れた場所に住み、しかし神の子、主キリストを待ち望まず、また律法と預言者において〔彼が〕主として告げられていると認めず、ただ預言者として、あるいは義人としてのみ信じて、待望する。
Caput X
第X章PL 12, 1123AHELIOGNOSTI. Heliognosti, qui et Devictiaci dicuntur, solem adorantes, atque dicentes, solem scire omnia quae Dei sunt: homines etiam non alium nisi solem illuminare, solemque eis praebere omnia nutrimenta: non cognoscentes, quod in servitute positus cursum suum peragrat a Deo Patre per Christum Dominum in sancto Spiritu statutum quotidie, de quo scriptum est: Qui dicit soli oriri, et oritur, et non oriri, et non oritur.
PL 12, 1123Aヘリオグノスティ派。――ヘリオグノスティ派は、デウィクティアキ派〔底本は Devictiaci。ミーニュの脚注はこの名を不明とし、Devictiatici、Heliactiaci、Aegyptiaci などの推定を挙げる〕とも呼ばれ、太陽を崇拝して、太陽は神に属することをすべて知っていると言い、また人間を照らすのは太陽にほかならず、太陽が彼らにあらゆる糧を供するのだと言う。しかし、太陽が隷属の身に置かれ、父なる神によって、主キリストを通して、聖なる霊において日々定められた軌道をめぐっていることを、彼らは知らない。これについては書かれている。「太陽に昇れと言えば太陽は昇り、昇るなと言えば昇らない者」。
Quem Hermes ille vanus paganus Trismegistus docuit, post Dominum omnipotentem, non alium nisi solem debere ipsummet homines adorare: qui cum ad Celtarum provinciam perrexisset, ipse eos dignoscitur docuisse, atque huic errori ut succumberent, eisdem suasisse.
PL 12, 1123Bあのむなしい異教徒ヘルメス・トリスメギストスが、全能の主の次には太陽にほかならぬものを人間は拝むべきだと教えた。彼がケルト人の属州に赴いたとき、自ら彼らを教え、この誤りに屈するよう彼らを説得したことが知られている。
Quem solem Judaei captivati adorabant, ut Ezechiel propheta eosdem Judaeos incusando condemnat et acrius crimen majestatis declarat et arguit contestando, sicut scriptum est (Ezech. VIII, 16) .
PL 12, 1124Aこの太陽を、捕囚のユダヤ人たちは崇拝した。預言者エゼキエルが、そのユダヤ人たちを責めて断罪し、証言して、大逆罪をいっそう厳しく宣言し論証している。書かれているとおりである(エゼキエル8:16)。
Caput XI
第XI章PL 12, 1124ARANARUM CULTORES. Alii sunt qui ranas colunt, quas sub Pharaone per iram Dei tunc temporis Aegyptiorum terra emanavit, ut putore Aegyptios defatigarent, inque eo scelere adhuc perseverant, putantes Dei iram ex hac observantia posse placari.
PL 12, 1124A蛙の崇拝者。――ほかに蛙を崇拝する者たちがいる。蛙はそのかみファラオのもとで、神の怒りによりエジプトの地が噴き出したもので、悪臭でエジプト人を疲れさせたのであるが、彼らは今もなおその罪悪に居続け、この慣行によって神の怒りがなだめられうると考えている。
Caput XII
第XII章PL 12, 1124AMUSORITAE. Musoritae sunt quidam nomine, qui sorices colunt, qui sub Heli quoque sacerdote cum fuisset capta Arca Testamenti ab Allophylis, atque ex ira Dei produxisset terra sorices, ut eorum fruges deperirent, admoniti a suis fecerunt aureos mures, atque eos cum arca et sedibus aureis quinque remiserunt statimque ab eis desiit pestilentia.
PL 12, 1124Aムソリタ派。――ムソリタ派とは、名前でそう呼ばれる者たちで、鼠を崇拝する。祭司エリの時代に、契約の箱がアロピュロイ人〔ペリシテ人〕に奪われ、神の怒りによって地が鼠を生じ、彼らの穀物が損なわれたとき、彼らは自分たちの者に諭されて金の鼠を作り、それを箱と五つの金の座〔sedes は座の意だが臀部をも言う。ミーニュの脚注は、七十人訳のサムエル記上6:4に拠った語で、患った部位、すなわち腫物の像を指すとする〕とともに送り返した。するとたちまち、疫病は彼らから去った。
Legem itaque, et Prophetas isti accipientes, non cognoscunt hoc esse vanum et abominabile, quod ab universis contemnitur, et modis omnibus deridetur.
PL 12, 1125Aそこで彼らは、律法と預言者を受け入れながら、これが空しく忌まわしいものであり、すべての人に軽んじられ、あらゆる仕方で嘲られていることを知らない。
Caput XIII
第XIII章PL 12, 1125AMUSCACCARONITAE. Alii sunt qui Muscam Accaron colunt in civitate dicta, ut in Regnorum libro scriptum est (IV Reg. I, 2, 16) : sicuti rex Ochozias Judaeorum languens, miserat ad Muscam in Accaron civitatem, si sanus fieri posset de languore corporis, cujus causa beatus Elias, iratus zelo divino propheta, quia non a Deo salutem Judaeorum rex sperare maluit, sed a Musca potius et Accaron civitate: iratus in hoc beatus propheta non eum evasurum, sed moriturum in lecto suo illico divino Spiritu pronuntiavit.
PL 12, 1125Aムスカ・アッカロン派。――別の者たちは、名を挙げた町でアッカロンの蝿〔アッカロン(エクロン)の神バアル・ゼブブ(「蝿の主」)のこと〕を崇拝する。列王記に書かれているとおりである(列王記四1:2, 16)。ユダヤ人の王アハズヤは病んで、体の病から癒えることができるかどうかを、アッカロンの町の蝿に問うために使いを送った。そのことのゆえに、神的な熱情に怒った預言者、祝福されたエリヤは、王が救いを神にではなく、むしろ蝿とアッカロンの町に望むことを選んだので、これを怒り、王は逃れ得ず、まさに自分の寝台の上で死ぬであろうと、神的な霊によって即座に告げた。
Caput XIV
第XIV章PL 12, 1126ATROGLODYTAE. Troglodytae qui ita dicuntur, in Judaeis, qui in speluncis habitantes abditis, idola colere non desinebant, ut ait Ezechiel propheta, monstrante Domino, quomodo in speluncis absconditis Seniores populi tenentes thuribula idolis sacrificabant, atque ea caecis mentibus adorabant.
PL 12, 1126Aトログロデュタイ派。――トログロデュタイ派とはこのように呼ばれる者たちで、ユダヤ人のうちに、隠れた洞穴に住みながら偶像を崇拝することをやめなかった者たちがいた。預言者エゼキエルが、主が示すままに語るところでは、民の長老たちが隠れた洞穴で香炉を手にして偶像に犠牲を捧げ、盲いた心でそれらを礼拝していた。
Caput XV
第XV章PL 12, 1126AHAERESIS DE FORTUNA COELI. Alia est haeresis in Judaeis, quae Reginam quam et Fortunam Coeli nuncupant, quam et Coelestem vocant in Africa, eique sacrificia offerre non dubitabant, ut etiam prophetae Jeremiae Judaei tunc dicerent ex aperto, cum moneret eos recedere ab idolis, et servire Domino, solumque eum adorare eos debere, irati exclamant dicentes (Jerem. XLIV, 27) , ex quo illi Fortunae Coeli sive Reginae non sacrificant, ex eo cuncta illis mala et pericula contigisse.
PL 12, 1126A天の運命についての異端。――ユダヤ人のうちには別の異端があり、彼らは「女王」、また「天の運命」と呼び、アフリカでは「天上の女神」とも呼ぶものに、犠牲を捧げることをためらわなかった。預言者エレミヤにさえ、そのときユダヤ人たちは公然とこう言った。エレミヤが彼らに、偶像から離れて主に仕え、ただ主のみを礼拝すべきだと諭すと、彼らは怒って叫んで言った(エレミヤ44:27)、あの「天の運命」すなわち「女王」に犠牲を捧げなくなってから、あらゆる災いと危難が自分たちにふりかかったのだ、と〔文の構文は緩く、このように解した。引照の番号は刷られたまま写した〕。
Propter quod beatus Jeremias exiens de populo deque civitate eorum, Lamentationes illius causa impietatis in libro conscripserat, casumque illis atque Civitati adventurum non multo post, nuntiabat.
PL 12, 1127Aそのゆえに、祝福されたエレミヤは民とその町から出て行き、この不敬のゆえに『哀歌』を書にしるし、災いが彼らと町にまもなくふりかかることを告げた。
Caput XVI
第XVI章PL 12, 1127ABAALITAE. Sunt et Baalitae in eis qui Baal nomen Regis Tyriorum detinentes memoria, atque ipsius idolum adorantes eidem sacrificabant, ut in Regnorum libro continetur, cum rex Israelitarum Achab, et Jezabel uxor ejus illi idolo sacrificare non desinerent.
PL 12, 1127Aバアル派。――彼らのうちにはバアル派もおり、彼らはティルス人の王の名バアルを記憶にとどめ、その偶像を礼拝してこれに犠牲を捧げていた。列王記に記されているとおり、イスラエルの王アハブとその妻イゼベルが、その偶像への犠牲をやめなかったときである。
In quo, zelo ductus divino beatus Elias propheta (III Reg. XVIII, 21) missus a Domino, ait eis sub nomine Judaismi.
PL 12, 1127Bこのことについて、神的な熱情に駆られて、主に遣わされた祝福された預言者エリヤは(列王記三18:21)、ユダヤ教の名のもとにある彼らに言った。
Legem confitentibus, impietati autem perniciose paganae servientibus, et omni populo ita dixit: Ut quid vos claudicatis in utrisque poplitibus vestris? aut Deo, Deo: aut Baal, Baal.
PL 12, 1127B律法を告白しながら、不敬、しかも害をなす異教の不敬に仕えている者たちに、また民全体に、彼はこう言った。「汝らはなぜ両方の膝で足を引きずっているのか。神なら神に、バアルならバアルに〔従え〕。」
Et nihilominus favens lucorum sacerdotibus rex atque regina, diversis poenis et cruciatibus perierunt. Populus etiam non recedens ab idolis, crebris captivitatibus interiit.
PL 12, 1128Aそれでもなお、森の祭司たちを支持した王と王妃は、さまざまな刑罰と苦痛のうちに滅びた。民もまた偶像から離れず、たび重なる捕囚によって滅びた。
Caput XVII
第XVII章PL 12, 1128AASTARITAE. Alii sunt qui Astar hominem et Chamos abominationem Chananaeorum et Sidoniorum, id est idola hominum ac mulierum venerabantur, atque eisdem diversa offerebant sacrificia, quorum causa et captivitas illis regibus et populo tunc temporis, permittente Domino, saepius adventabat, sicuti in regnorum libris continetur.
PL 12, 1128Aアスタル派。――別の者たちは、人間であるアスタル〔底本は Astar。ミーニュの脚注は、アスタルテ(アシュトレト)のことで、フィラストリウスがこれを男と取ったのは誤りだとする〕と、カナン人とシドン人の忌むべきもの〔「忌むべきもの」がカモスのみに係るか、両者に係るか定かでない〕カモス、すなわち男たちと女たちの偶像を崇敬し、これらにさまざまな犠牲を捧げた。そのために、主が許したので、そのころ、それらの王たちと民に捕囚がたびたび及んだ。列王記に記されているとおりである。
Praeter David beatum regem, et Ezechiam sanctum, et Josiam, et Jesum filium Nave, alii omnes permittebant populos sacrificare idolis, ac saepius cum illorum interitu et ipsi venerabantur non ea destruentes, sed magis impietatis eorum fautores fieri properantes, ut reges caeteri, sicuti libri Regnorum contestantur.
PL 12, 1128A祝福された王ダビデ、聖なるヒゼキヤ、ヨシヤ、ナウェの子イエス〔ヨシュア〕を除いて、ほかの王はみな、民が偶像に犠牲を捧げることを許し、しばしば、彼ら自身も、偶像を破壊せず、むしろその不敬を助長する者となることを急いで、民の滅びとともにそれらを崇敬した。ほかの王たちはそうであり、列王記が証言するとおりである。
Caput XVIII
第XVIII章PL 12, 1128BHAERESIS DE IDOLO MOLOCH ET REMPHAN. Alia est haeresis in Judaeis, de qua Dominus prophetans incusabat eos, deque ea beatus Stephanus martyr increpabat dicens: Numquid immolationes et sacrificia mihi in deserto quadraginta annis obtulistis, domus Israel, dicit Dominus omnipotens, et nunc suscepistis tabernaculum Moloch vestro et sidus Dei vestri Remphan formas fictorum idolorum sculptilium (Act. VII, 42, seq., ex Amos. V, 27) ?
PL 12, 1128Bモレクとレンパンの偶像についての異端。――ユダヤ人のうちにはもう一つの異端があり、それについて主が預言して彼らを責め、またそれについて祝福された殉教者ステファノが叱責して言った。「イスラエルの家よ、汝らは荒れ野で四十年のあいだ、わたしに献げ物と犠牲を捧げたであろうか、と全能の主は言う。今、汝らは汝らのモレクの幕屋と、汝らの神レンパンの星、すなわち汝らが作った、刻まれた偶像の形を受け入れた」(使徒言行録7:42以下、アモス5:27による)。
Propter quod dicit Dominus, transmigratione vos faciam captivari in Babylonis, atque Persarum et interiora loca alta et arida, et in postrema terrarum omnium.
PL 12, 1128Bそのゆえに主は言う。「わたしは汝らを移住によって捕囚とし、バビロンへ、またペルシア人の地へ、奥の高く乾いた地へ、あらゆる地の果てへと連れて行く。」
Caput XIX
第XIX章PL 12, 1128BHAERESIS DE ARA TOPHET. Sunt et qui aram collocantes ita dictam, Tophet, nomine alicujus, in valle filii Ennon; ibidem suos filios et filias Judaei daemoniis immolabant.
PL 12, 1128Bトフェトの祭壇についての異端。――また、トフェトと呼ばれる祭壇を、ある者の名にちなんで、エンノン〔ヒンノム〕の子の谷に据える者たちがいる。そこでユダヤ人は、自分の息子や娘たちを悪霊たちに犠牲として捧げていた。
De quibus dicit Dominus per prophetam Ezechielem: Ecce, fili hominis, vide quid facit populus Israel, iste filios et filias suas in valle Tophet immolat daemoniis, quibus ego non mandavi hanc facere iniquitatem in Israel populo.
PL 12, 1130A彼らについて主は、預言者エゼキエルを通して言う。「見よ、人の子よ、イスラエルの民が何をしているかを。この者たちは息子や娘たちをトフェトの谷で悪霊たちに犠牲として捧げている。わたしはイスラエルの民に、この不義をなせと命じたことはない。」
Caput XX
第XX章PL 12, 1130APUTEORITAE. Puteoritae sunt qui puteos colunt, in altum fodientes, deque eis haurientes, quasi aquam salutis in ea sperantes aliquam, cum dicat Dominus per Prophetam monendo: Me dereliquerunt fontem aquae vivae, et foderunt sibi lacus detritos, qui non possunt capere aquam salutarem.
PL 12, 1130Aプテオリ派。――プテオリ派は井戸を崇拝する者たちで、深く掘り、そこから水を汲み、そこに救いの水のようなものを期待する。主は預言者を通して諭して言っているのに。「彼らはわたしを、生ける水の源を捨てて、自分たちのために擦り減った水溜めを掘った。それは救いの水を受けることができない。」
Quod ergo ante dicebat per Prophetam, in sua divina complebat praesentia, dicens: Omnis qui ex hac aqua terrestri biberit, rursum sitiet; de aqua autem quam ego ei dedero, si biberit, non sitiet in aeternum, sed erit ei saliens in vitam aeternam.
PL 12, 1130Aだから、前もって預言者を通して語っていたことを、主は自らの神的な臨在において成就して言った。「この地上の水から飲む者はみな、再び渇く。しかしわたしが彼に与える水から飲むなら、永遠に渇くことはない。それは彼のうちで永遠の生命へと湧き出る〔水〕となる。」
Quippe erat gratia christiani baptismi salutaris humano generi concessa a Domino Salvatore.
PL 12, 1131A実に、それは救い主である主によって人類に与えられた、救いをもたらすキリスト教徒の洗礼の恩寵であった。
Caput XXI
第XXI章PL 12, 1131AHAERESIS OB AENEUM SERPENTEM. Haeresis est quoque in Judaeis, quae serpenti sacrificabat, et usque ad Ezechiam regem Judaeorum, eamdem impietatem celebrabat.
PL 12, 1131A青銅の蛇についての異端。――ユダヤ人のうちには、蛇に犠牲を捧げる異端もあり、ユダヤ人の王ヒゼキヤの時代まで、この不敬を行っていた。
Serpenti enim, in libris Regnorum, usque ad Ezechiam sacrificabat aereo populus Judaeorum quem Moyses (Num. XXI, 9) , facere jussus fuerat in exitu Israel de Aegypto: cum a serpentibus morderentur Judaei murmurantes, atque deperirent inique, jussit Dominus ut faceret Moyses serpentem aereum, ac suspenderet eum in medio populi supra lignum, et qui intuebantur in eum salvabantur a plagis atque diversis vulneribus.
PL 12, 1131A列王記によれば、ユダヤ人の民は、ヒゼキヤの時代まで青銅の蛇に犠牲を捧げていた。その蛇は、イスラエルがエジプトを出たときに(民数記21:9)、モーセが作るよう命じられたものである。ユダヤ人がつぶやいて蛇にかまれ、不当に滅びつつあったとき、主はモーセに青銅の蛇を作らせ、民のただ中の木の上に掲げさせた。それを仰ぎ見る者は、災いとさまざまの傷から救われた。
Illi ergo serpenti aereo usque ad regem Ezechiam sacrificabat Judaeorum populus, formationes etiam in lapide magno velut obelisco, qui erat in templo positus pro columna, et in eo incisiones et impressiones manu hominum, ut et litterarum quarumdam sculpentes Judaei, et formulas diversas tollentes et ponentes in lamina, bajulabant in collo: incantationes etiam docentes et velut phylacteria habentes, immo potius exercentes maleficia, eadem percolebant atque inde alligaturas et tutamina sua portabant, et portant in pectore, quae Dominus ubique in Lege vetuerat fieri, quia paganae caecitatis haec erat impietas.
PL 12, 1131Bこうして、ユダヤの民は王ヒゼキヤの時代まで、その青銅の蛇に犠牲を捧げていた。また、神殿に柱の代わりに据えられていた、オベリスクのような大きな石の上の形象にも〔犠牲を捧げた〕〔formationes の係りは定かでなく、犠牲の対象に加わると取った〕。その石には人の手による刻みと押し型があり、ユダヤ人は、ある文字のようなものを刻み、さまざまな図形を取り出して薄い板に置き、首に掛けて運んでいた〔本文が崩れているらしく、このように解した。ミーニュの脚注は、柱に刻まれた魔除けの文字や図形を板に写し、護符として身につけたことを言うとする〕。また呪文を教え、護符のようなものを持ち、いやむしろ妖術を行って、これらを熱心に崇め、そこから自分たちの結び物と護りを身につけ、今も胸に着けている。これらを主は、律法のあらゆる箇所で禁じていた。これは異教の盲目の不敬だったからである。
Has igitur beatissimus Ezechias rex impressiones sive sculptiones deleri jussit, atque ferro radi penitus, atque exscindi: aereum etiam serpentem deponi, atque frangi praecepit, pro quo merito est liberatus a Domino de obsidione tanta Persarum et Assyriorum, tunc temporis qui venerant captivare Judaeorum populum atque civitatem, ut illa nocte qua timebat Barbaros rex Ezechias, Angelus Domini de coelo descenderet, centumque et octoginta quinque millia alienigenarum obsidentia civitatem nocte silenti percuteret, atque omnes homines exanimes atque mortuos mane regi, omnique Judaeorum populo demonstraret.
PL 12, 1132Aそこで、いと祝福された王ヒゼキヤは、これらの押し型すなわち刻みを消させ、鉄でまったく削り取り切り去らせた。また青銅の蛇を取り下ろして砕くよう命じ、そのゆえに、当時ユダヤの民と町を捕えに来ていたペルシア人とアッシリア人の大きな包囲から、当然のこととして主によって解き放たれた。その結果、王ヒゼキヤが異民族を恐れていた夜、主の天使が天から降り、町を包囲していた異邦人十八万五千人を静かな夜に打ち、すべての人が息絶えて死んでいるさまを、朝、王とユダヤの全民に示したのである。
Caput XXII
第XXII章PL 12, 1132BHAERESIS SUBTERRANEIS IN LOCIS AD OMNEM TURPITUDINEM APTA. Alia est haeresis, ut Ezechiel propheta Dei jussu pervidit sub terra in spelunca stantes septuaginta viros seniores Judaeorum, tenentes thuribula, diversisque formarum sculptilibus sacrificantes eosdem, atque eadem adorantes.
PL 12, 1132B地下の場所での、あらゆる醜行に適した異端〔底本は Haeresis subterraneis … apta で、語形が合わない。このように解した〕。――別の異端があり、預言者エゼキエルが神の命によって見通したところでは、地下の洞穴に、ユダヤ人の長老七十人が香炉を手に立ち、さまざまな形の彫像に犠牲を捧げ、それらを礼拝していた。
Caput XXIII
第XXIII章PL 12, 1133AHAERESIS MULIERUM CUM THAMUS SIMULACRO. Est et alia haeresis Judaeorum, quam sub spelunca jussu Dei cogitur pervidere propheta (Ezech. VIII, 14) , mulieres sedentes et plangentes quemdam Thamus nomine, qui filius fuit regis gentilium, cujus Judaeae mulieres simulacrum cum fletibus adorabant, impietatemque gentilium colentes, ei offerre sacrificia non desinebant.
PL 12, 1133Aタムスの像を拝む女たちの異端〔底本は Thamus。ミーニュの脚注は、ヘブライ語のタンムズのことだとする〕。――ユダヤ人にはもう一つの異端があり、預言者は神の命によって洞穴の下で(エゼキエル8:14)、座してタムスという名の者を嘆く女たちを見ることになった。この者は異邦人の王の子であり、ユダヤの女たちはその像を涙とともに礼拝し、異邦人の不敬を崇めて、これに犠牲を捧げることをやめなかった。
Thamus enim Pharao ille dicebatur rex Aegyptiorum, qui sub beato Moyse Aegyptiis praesidebat illo tempore.
PL 12, 1133A実際、タムスとは、当時あの祝福されたモーセの時代にエジプト人を治めていた、エジプト人の王であるあのファラオのことだと言われていた。
Caput XXIV
第XXIV章PL 12, 1133ABELITAE. Alia est haeresis in Judaeis, qui multorum quasi hominum, multarumque mulierum percolens idola, Baalitarum speluncis absconditis, eisdem offerre sacrificia non desinebant, Scriptura dicente, quasi multorum atque multarum fuisse numerum.
PL 12, 1133Aベロス派。――ユダヤ人のうちにもう一つの異端があり、彼らは、いわば多くの男たちと多くの女たちの偶像を崇め、バアル派の隠された洞穴で、これらに犠牲を捧げることをやめなかった。聖典は、いわば多くの男女の数があったと言っている。
Hoc autem a Belo rege, qui Orientem potenti regimine multo tempore detinuit, ac de ipsius uxore et filiis, filiabusve, ita ex parentibus editis omnem eorum progeniem processisse monstrabat, ut ex eis Baalitae appellarentur.
PL 12, 1133Bこのことは、長い間強大な支配で東方を保った王ベロスと、その妻、息子たち、娘たちに由来し、両親から生まれたその一族すべてがそのように発して、そのためバアル派と呼ばれるに至ったことを、〔聖典が〕示していた〔底本は Baalitae。ミーニュの脚注は Baalitae と Belitae を同じ名として扱い、この項ではむしろどこも Baalim(バアルたち)と読むのがよいとする〕。
Nam ut est genus aut Graccorum, aut Anitiorum et aliorum, ita ex parentibus suis omnis illorum emerserit progenies, ut ex uno nomine impia generatio Belitae dicerentur.
PL 12, 1134Aすなわち、グラックス家やアニキウス家その他の家系があるように〔底本は Graccorum, Anitiorum。ミーニュの脚注は、ローマのグラックス家とアニキウス家のことで、Graccorum は Gracchorum の古い綴りだとする〕、彼らの子孫すべても両親からそのように出て、一つの名から、この不敬な世代がベロス派と呼ばれるに至ったのである。
Itaque mortui cum in monumentis ponerentur, et progenies illorum itidem sepulta in eo loco, hoc nomine a suo populo meruit a posteris nuncupari, ut Belitae appellarentur a sua generatione pristina.
PL 12, 1134Aそこで、死者が墓に納められ、その子孫もまた同じ場所に葬られたとき、彼らは、この名を自分たちの民から、後世の者たちによって呼ばれるにふさわしいとされ、最初の世代にちなんでベロス派と呼ばれるに至った。
Belus autem sive a proprio nomine, sive a fortitudine belli, quia multos superabat tunc temporis, hoc nomen aut cognomen habere sortitus est, deque hac re Judaeorum populus impietatem gentilium sequendo a divina Scriptura accusatur, quod sacrificantes illis, id est Regibus et eorum filiis, omnique cognationi illorum, sequentes diversis captivitatibus tradebantur.
PL 12, 1134Aベロスは、自分の名によるのか、あるいはそのころ多くの者に勝っていた戦の強さによるのか、この名または添え名をもつことになった。このことのゆえに、ユダヤの民は異教徒の不敬に従ったとして神の聖典によって咎められる。彼らは、すなわち王たちとその子たち、またその親族すべてに犠牲を捧げ、〔異教徒に〕従う者として、さまざまな捕囚に引き渡されたからである。
Caput XXV
第XXV章PL 12, 1134BHAERESIS CUM BAAL IDOLO. Alia est haeresis in Judaeis, quae Baal idolum a Balaam pseudopropheta, qui de Mesopotamia advenerat contra Moysen beatissimum asserunt nomen accepisse, quia Balac tunc temporis Rex Moabitarum illum rogaverat, ut ad eum iret, et malediceret populo Judaeorum: et quia ut propheta in Scripturis ante dicebatur, contempto autem praecepto Domini ad pseudoprophetae postea descendit interitum (Num. XXI, 8; Jos. XIII, 22) , contra Dei populum cogitando, Judaei ut pagani sub hoc vocabulo idolum facientes ipsius, colere illud non desinebant.
PL 12, 1134Bバアルの偶像にまつわる異端。――ユダヤ人のうちにもう一つの異端があり、彼らは、バアルの偶像が、メソポタミアから最も祝福されたモーセに逆らって来た偽預言者バラムから名を受けたと主張する。そのころモアブ人の王バラクが彼に、自分のもとに来てユダヤ人の民を呪うよう頼んだからであり、またバラムは聖典に前もって預言者と呼ばれていたが、主の命令を軽んじ、神の民に逆らって謀ったので、のちに偽預言者の滅びへと下ったからである(民数記21:8; ヨシュア記13:22)〔contra Dei populum cogitando はバラムに係ると取った〕。ユダヤ人は異教徒のように、この呼び名のもとに彼の偶像を作り、これを崇拝することをやめなかった。
Caput XXVI
第XXVI章PL 12, 1135ADE PYTHONISSA MULIERE, HAERESIS SUPERSTITIOSA. Alia est haeresis de Pythonissa, qua cooperientes vestimentis mulierem, ab ea quaedam responsa sperabant posse consequi: unde et aiunt Pythonissam illam beati Samuelis animam ab inferis excitasse; atque inde maxime credi posse, homines usque hodie plurimi suspicantur, quaeque dixerat Regi Sauli superstiti Propheta beatissimus, ea etiam in executione, quasi Dei iterum responsa, dixisse cognosci vera: cumque plurimi huic acquiescere mendacio malint, in perpetuum descendunt interitum, cum Propheta dicat: Justorum animae in manu Domini, et non tangit eas mors.
PL 12, 1135Aピュトンの女についての、迷信的な異端。――ピュトンの女についての別の異端があり、彼らは女を衣で覆い、彼女から何らかの託宣を得られると期待した。そのため彼らは、あのピュトンの女が祝福されたサムエルの魂を冥界から呼び出したと言う。そしてそこから、今日に至るまで非常に多くの人が、これはとりわけ信じてよいことだと推測しており、いと祝福された預言者が、なお生きていた〔superstiti の意は定かでない。「なお生きていた」と取った〕王サウルに語ったことどもは、その成就においても、いわば再び神の託宣として、真実を語ったものと知られる〔dixisse の主語は定かでない。前の Propheta と取った〕、と言う。そして非常に多くの者がこの偽りに従うことを選ぶので、彼らは永遠の滅びに下る。預言者は言うのに。「義しい者たちの魂は主の手のうちにあり、死がそれらに触れることはない。」
Quomodo itaque anima impia piam sanctamque animam, et Prophetam maxime, poterat ab inferis excitare?
PL 12, 1135Bでは、不敬な魂が、敬虔で聖なる魂、しかも預言者の魂を、どうして冥界から呼び出すことができたか。
Sed quia ignorant, quod recedentes animae a fide Christi Domini, deditas jam se impietati faciunt, atque ei omni se studio subjiciunt: quia arbitrii sui est omnis homo quod velit ut eligat facere, permittente Deo.
PL 12, 1135Bしかし、彼らは、キリストである主の信仰から離れる魂が、すでに自らを不敬に献げ、全力でこれに服することを知らないのである。人はみな、神が許したままに、自分の望むことを選んでなす、自らの裁量のもとにあるからである。
Sed quia recessit a Domino, ut immundus spiritus jam ei dominaretur. Dubiis et claudicantibus in lege divina, quod dixit beatus Elias: aut Deo, Deo: aut Baal, Baal (III Reg. XVIII, 21) .
PL 12, 1135Bむしろ〔サウルは〕主から離れたので、汚れた霊がすでに彼を支配したのである〔主語は補った〕。祝福されたエリヤが、律法において疑い、足を引きずる者たちに言ったことは、「神なら神に、バアルならバアルに」である(列王記三18:21)。
Qui enim adhaeret Christo, unum corpus est (I Cor. VI, 17) , et qui immundo spiritui, unus consensus est.
PL 12, 1136Aキリストに結ばれる者は一つの体であり(一コリント6:17)、汚れた霊に結ばれる者は一つの同意をなす。
Et Achab rex Judaeorum, cum crederet Sedeciae et aliis falsis prophetis, verumque prophetam Domini Michaeam contemneret, interrogat Dominus immundum spiritum, adhuc bonitatis loco regi concesso a Christo Domino usque ad tempus aliquod, ut si vellet credere Prophetae vero, procellam periculi devitaret: si nollet, magisque crederet pseudoprophetis, sine dubio deperiret.
PL 12, 1136Aまたユダヤ人の王アハブは、セデキヤとほかの偽預言者たちを信じ、主の真の預言者ミカヤを軽んじたので、主は汚れた霊に問う。それは、キリストである主によって、好意として、ある時までなお王に許されていたことであり、もし王が真の預言者を信じようとするなら危険の嵐を避け、信じようとせず、むしろ偽預言者たちを信じるなら、疑いなく滅びるためであった。
Ita enim interrogat Dominus immundum spiritum, dicens: Quis seducet Regem Achab Israelitarum, ut vadat in pugnam et interficiatur? Et ecce immundus spiritus advenit dicens: Ego vadam et faciam. Et ait Dominus ad immundum spiritum, quomodo id facies?
PL 12, 1136Aこうして主は汚れた霊に問うて言う。「イスラエルの人々の王アハブを、戦いに出て討たれるように惑わすのは誰か。」すると見よ、汚れた霊が来て言った。「わたしが行って、そうしよう。」主は汚れた霊に言った。「どのようにそれをなすのか。」
Et ait immundus spiritus ad Dominum: faciam me quasi angelum lucis et verba similia eloquar, et ducam eum in praelium, atque ibi eum deseram, et sic morietur. Et ait Dominus ad eum: Vade, sic facies (II Paral. XVIII, 19) .
PL 12, 1136B汚れた霊は主に言った。「わたしは自分を光の天使のようにして、似た言葉を語り、彼を戦いに導き、そこで彼を見捨て、こうして彼は死ぬであろう。」主は彼に言った。「行け、そのようにせよ」(歴代誌下18:19)。
Ideoque et Apostolus ait: Non magnum est, si et Satanas transfiguret se velut in angelum lucis, cum ipsius satellites transfigurantur (II Cor. XI, 14) .
PL 12, 1136Bそのゆえに使徒も言う。「サタンが自らを光の天使に姿を変えるのは、大したことではない。その下僕たちも姿を変えるのだから」(二コリント11:14)。
Et ita decipiunt multos visu, verbo aut persuasione non alterius rei, quippe visu quasi verisimili, ut cum verbis veluti similibus, et visibus quasi bonis et non malis in tempore volunt credere atque eis inhaerere homines, inevitabilem mortis aeternae incurrant sententiam, diversisque, post exitum corporis, poenis et cruciatibus pessumdentur.
PL 12, 1136Bこうして彼らは多くの者を、視覚や言葉や説得によって欺く。ほかのものによってではなく、まことらしい視覚によって、似たような言葉とともに、悪ではなく善に見えるまぼろしとともに、である。その時には人々がそれらを信じ、それに固着しようとするので、避けがたい永遠の死の宣告を受け、身体を離れたのちには、さまざまな刑罰と苦痛によって滅ぼされる〔本文が崩れているらしく、このように解した。ミーニュの脚注は、non alterius rei を「善いもの以外のことではない」の意とし、verisimili は verisimilis と読むか、前の「言葉や説得」に係けるかとする〕。
Quod et Regi Judaeorum illo tempore periculum supervenit, quod falsis magis quam veris Dei prophetis credere maluisset.
PL 12, 1137Aそのため、当時のユダヤ人の王には危険が降りかかった。神の真の預言者たちよりも偽の預言者たちを信じようとしたからである。
Caput XXVII
第XXVII章PL 12, 1137ADE ASTAR ET ASTAROTH SIMULACRIS, HAERESIS. Est haeresis in Judaeis, quae Astar et Astaroth post Moysi defunctionem, successionemque Jesu filii Nave colentes, ad captivitatem Gentilium tradebantur: nam et Astar et Astaroth homines et feminas, figurasque eorum colebant, quae nomina regum Syriorum fuerunt et Aegyptiorum, quorum filii filiaeque cum a populis suis colerentur, post etiam templa illis facientes, post mortem illorum progeniem ibidem sepelientes, deorum dearumque eis nomine offerebant cum sacrificiis itidem.
PL 12, 1137Aアスタルとアスタロトの像についての異端。――ユダヤ人のうちには、モーセの死とナウェの子イエスの後継のあとで、アスタルとアスタロトを崇拝し、異邦人の捕囚に引き渡された異端がある。すなわち、彼らはアスタルとアスタロトである男や女、またそれらの形を崇拝したのであり、それらはシリア人とエジプト人の王たちの名であった。その息子たち娘たちが自らの民に崇拝されたとき、彼らはのちにその者たちのために神殿をも造り、彼らの死後にその子孫をそこに葬って、神々と女神たちの名で、犠牲とともに同じく供物を捧げたのである。
Nam Astartium est in Syria alibique diversa et plurima, quae de gente Chananaeorum omnis haec illo tempore exarsit impietas, quam Moyses gentem cum omni suo populo eradicare jubebatur a Domino.
PL 12, 1138Aすなわち、アスタルテの神殿〔底本は Astartium。ミーニュの脚注は、アスタルテの神殿を言うとする(サムエル記上31:10参照)〕は、シリアやほかの地にさまざまに数多くあるが、この不敬はすべて、当時カナン人の民から燃え広がったものである。モーセはその民を全民とともに根絶せよと主に命じられた。
Caput XXVIII
第XXVIII章PL 12, 1138AHERODIANI. Alii Herodiani sunt, ab Herode rege Judaeorum ita appellati: isti Resurrectionem confitentur. Legem et Prophetas accipiunt, Herodem autem Regem Judaeorum percussum ab Angelo, ipsum ut Christum sperantes exspectant.
PL 12, 1138Aヘロデ派。――別の者たちはヘロデ派であり、ユダヤ人の王ヘロデにちなんでそう呼ばれた。彼らは復活を告白する。律法と預言者を受け入れ、ユダヤ人の王ヘロデが天使に打たれたのちも、彼自身をキリストとして期待し待ち望む。
Caput XXIX
第XXIX章PL 12, 1138BSIMON MAGUS. [1137] CATALOGUS EORUM QUI POST CHRISTI PASSIONEM HAERESEOS ARGUUNTUR. Post passionem autem Christi Domini nostri, et ascensionem in coelum, Simon quidam fuit Magus genere Samaritanus de villa quae est Githeus vocitata, qui magicis vacans artibus multos fallebat, dicens se esse virtutem quamdam Dei quae supra omnes virtutes esset (Act. VIII, 11) .
PL 12, 1138Bシモン・マゴス。――キリストの受難以後に異端と断じられる者たちの目録〔目録の題〕。我々の主キリストの受難と天への昇天ののち、マゴスのシモンという者がいた。生まれはサマリア人で、ギテウスと呼ばれる村の出であり、魔術の技に専念して多くの者を欺き、自分は、すべての力の上にある神のある力だと言っていた(使徒言行録8:11)。
Quem Samaritani quasi Patrem venerantur, et suae haereseos institutorem pernitiose extollunt, multisque eum laudibus praeferre nituntur.
PL 12, 1139Aサマリア人は彼を父のように崇め、自分たちの異端の創始者として、害をなすほどにあがめ、多くの賛辞で人に勝るものとして示そうと努める。
Qui baptizatus a beatis Apostolis, recessit a fide eorum, sceleratamque et pernitiosam haeresin seminavit, dicens se transformatum putative, id est quasi umbram, et ita se passum fuisse, cum non, inquit, pateretur.
PL 12, 1139A彼は祝福された使徒たちから洗礼を受けたが、彼らの信仰から離れ、邪悪で害をなす異端を播いた。自分は仮現のかたちで、すなわちいわば影として変身し、こうして苦しんだのであり、実際には苦しんでいなかったのだ、と言って。
Qui et audebat dicere mundum ab angelis factum: angelos autem factos a quibusdam sensibus de coelo praeditis, eosque fefellisse genus hominum.
PL 12, 1139A彼はまた、世界は天使たちによって造られ、その天使たちは、天から授かったある諸感覚から造られ〔a quibusdam sensibus de coelo praeditis の意は定かでない。こう取った〕、彼らは人類を欺いたと、大胆にも言った。
Intellectum autem quemdam alium asserit esse qui descendit in mundum, salutis causa hominum, Helenam illam, inquit, quae in Trojano bello a poetis vanissimis edita nuntiatur.
PL 12, 1140Aまた、世に降った、人間の救いのためのある別の知性が存在すると主張する。それは、あの、とシモンは言う、トロイア戦争で、きわめて空虚な詩人たちによって世に出されたと伝えられるヘレネである、と。
Et virtutes, inquit, quae mundum fecerant, concupiscentia ductae illius Helenae, seditionem movebant: ista enim dans, inquit, concupiscentiam illis virtutibus, et in figura feminae apparens, ascendere in coelum non poterat; quia virtutes in coelo quae erant, non eam permittebant ascendere: exspectabat autem virtutem aliam, id est Magi ipsius Simonis praesentiam, quae eam salvaret adveniens.
PL 12, 1140Aまたシモンは言う。世界を造った諸力は、あのヘレネへの欲望に導かれて、反乱を起こした。彼女はこれらの力に欲望を与え、女の姿で現れたので、天に昇ることができなかった。天にあった諸力が、彼女の昇ることを許さなかったからである。そこで彼女は別の力、すなわちマゴスであるシモン自身の臨在が、来て彼女を救うのを待っていたのである。
Ligneum etiam equum, quem poetae vanissimi dicunt in bello Trojano fuisse, per allegoriam asserit, quod illa machina ignorantia erat universarum gentium impiarum, cum constet illam Helenam quae cum Mago erat, de Tyro meretricem fuisse, hancque eumdem Simonem Magum fuisse secutam, et cum eadem diversas magias diversaque scelera perpetrasse.
PL 12, 1141Aまた、木の馬、きわめて空虚な詩人たちがトロイア戦争にあったと言うそれを、寓意によって、あの仕掛けは不敬な全異邦人の無知であったと主張する。だが周知のとおり、マゴスとともにいたあのヘレネはテュロスの娼婦であり、同じシモン・マゴスに従い、彼女とともにさまざまな魔術とさまざまな悪事をなしたのである。
Qui cum fugeret beatum Petrum apostolum de Hiero olymitana civitate, Romamque veniret, ibique pugnaret cum beato Apostolo apud Neronem regem, devictus undique oratione beati apostoli, atque percussus ab angelo, sic meruit interire, ut ejus magiae evidens mendacium cunctis hominibus patefieret.
PL 12, 1141A彼は、祝福された使徒ペトロを避けてエルサレムの町〔底本は s を欠いて Hiero-olymitana と刷る。Hierosolymitana と読む〕から逃げ、ローマに来て、そこで祝福された使徒とネロ王の前で争ったが、祝福された使徒の祈りによってあらゆる点で打ち負かされ、天使に打たれて、その魔術の明白な偽りがすべての人に明らかになるように、死ぬにふさわしいとされた。
Caput XXX
第XXX章PL 12, 1141AMENANDRUS. Post hunc Menandrus quidam nomine, qui discipulus factus ipsius, impietatem ejus est secutus in omnibus.
PL 12, 1141Aメナンドロス。――この者のあとにメナンドロスという名の者がおり、彼の弟子となって、あらゆる点でその不敬に従った。
Caput XXXI
第XXXI章PL 12, 1142ASATURNINUS. Saturninus quidam paulo post et ipse sumens inde fomenta doctrinae mortiferae, asserebat dicens mundum ab angelis factum, et distare angelos a virtute illa, et mundum esse divisum per ordinem angelis, et cogitasse eos ut facerent hominem.
PL 12, 1142Aサトゥルニヌス。――サトゥルニヌスという者が、少しあとに、彼自身もそこから死をもたらす教えの養分を受けて、世界は天使たちによって造られ、天使たちはかの力から隔たっており、世界は天使たちによって順序に従って分けられており、彼らは人間を造ろうと考えたのだ、と主張して言った。
Fecerunt itaque hominem, et opus ipsorum, inquit, erat homo; de virtute enim superna lumen dicunt fuisse dimissum quod illuminavit mundum istum, et ad concupiscentiam adduxit angelos, statimque ascendit in coelum.
PL 12, 1142Aこうして彼らは人間を造り、人間は彼らの業であった、と彼は言う。彼らが言うには、上なる力から光が送られ、それがこの世界を照らし、天使たちを欲望へと導き、ただちに天へ昇った。
At illi cupidi ipsius luminis facti, virtutem ejus videre cupiebant: non praevalentes autem, ad invicem dixerunt: Faciamus hominem secundum imaginem et similitudinem nostram. Et facto homine, quia impotens erat, salvari non potuit.
PL 12, 1143Aだが彼らはその光そのものを欲しがるようになり、その力を見ることを望んだ。しかしそれができず、互いに言った。「我々の像に、我々に似せて、人を造ろう。」人が造られたが、それは無力であったので、救われることができなかった。
Videns itaque virtus superna quod illi hoc fecerunt, misit scintillam, quae correxit hominem et suscitavit et fecit enim vivere.
PL 12, 1143Aそこで、上なる力は、彼らがこれを行ったのを見て、火花を送り、それが人を正し、起こし、生きるようにした〔底本は fecit enim vivere。ミーニュの脚注(ガッリャルディ)は、enim はファブリキウスのハンブルク版の誤植で、シカルドゥス版は fecit eum vivere と正しく読むとする。それに従う〕。
Scintillam itaque volunt salvari, alia autem virtutibus illis quae fecerunt dimitti ac derelinqui suspicantur, Christum autem umbratiliter apparuisse affirmant, non carnem hominis veram et animam accepisse, atque omnem oeconomiam mysterii Salvatoris ita complesse.
PL 12, 1143A彼らは火花は救われると主張し、ほかのものは、それらを造った諸力に放置され見捨てられると考える。またキリストは影のように現れたのであり、人間の真の肉と魂を受けたのではなく、こうして救い主の奥義の経綸全体を成し遂げたのだと断言する。
Caput XXXII
第XXXII章PL 12, 1144ABASILIDES. Basilides, qui et Haeresiarches dicitur a multis, quia de Lege et Prophetis, et Apostolis proponendo et loquendo, sentiendo autem aliter, jura violabat Christianae veritatis.
PL 12, 1144Aバシレイデス。――バシレイデスは、多くの者から「ハイレシアルケース」〔ギリシア語。異端の首領〕とも呼ばれる。律法と預言者と使徒たちについて、述べ語りながら、実は別のことを考えて、キリスト教の真理の権利を侵していたからである。
Qui cum venisset Aegyptum, docebat ita definiens: de innato et solo Deo natum fuisse intellectum, de intellecto verbum, de verbo sensum, de sensu autem et virtute sapientiam, de virtute autem et sapientia principatus et potestates, et angelos factos diversos.
PL 12, 1144A彼はエジプトに来て、こう定義して教えた。生まれざる唯一の神から知性が生まれ、知性から言葉が、言葉から思慮が、思慮と力から知恵が、力と知恵から諸々の主権と権能が、さらにさまざまな天使たちが造られた、と。
Ipsi enim angeli fecerunt, inquit, coelum, post illos alii angeli fecerunt coelum, ita ex aliis alii prolati fecerunt tertium coelum, qui secundum ordinem et alii, inquit, fecerunt trecentos sexaginta quinque coelos, et imponit virtutibus illis nomina angelica, et ipse magiis vacans itidem multos imperitos decepit.
PL 12, 1145A実に、これらの天使たち自身が天を造った、と彼は言う。その後、ほかの天使たちが天を造り、こうして次々に出された者たちが第三の天を造り、順序に従って、さらにほかの者たちが三百六十五の天を造った、と。彼はそれらの力に天使の名を付け、自らも魔術に没頭して、同じく多くの無知な者たちを欺いた。
Hominem autem ab angelis factum asserit. Dominum etiam verum omnipotentem et eum audet angelum dicere, et accepisse genus Judaeorum in haereditatem, et eduxisse eos de terra Aegypti.
PL 12, 1146A彼は、人は天使たちによって造られたと主張する。さらに、真の全能の主をさえ、大胆にも天使と呼び、この者がユダヤ人の民を相続として受け、彼らをエジプトの地から導き出したと言う。
Hic ergo audacior factus, elatus est, inquit, adversus caeteros angelos, et volens in subjectione habere alios, habuit contrarias gentes, quas commoverunt Virtutes inimicae ejus. Ideo et contra Judaeos diversae gentes, inquit, surrexerunt.
PL 12, 1147Aこうして、この者は大胆になり、ほかの天使たちに逆らって高ぶった、と彼は言う。そしてほかの者たちを自分に従わせようとして、敵対する諸民族を持ち、それらを彼の敵なる諸力が動かした。それゆえユダヤ人に敵して、さまざまな民が立ち上がったのだ、と彼は言う。
Christum autem dicit quasi per umbram putative passum fuisse. Simonem etiam Cyrenaeum pro eo ad Passionem venisse affirmat: ipse enim, inquit, portavit ejus crucem.
PL 12, 1147Aまたキリストは、いわば影によって仮現のかたちで苦しんだと言う。さらに、彼に代わってキュレネ人シモンが受難に至ったと断言する。彼自身が、とバシレイデスは言う、その十字架を担ったのだ、と。
Hic etiam male permittit vivere, et dat licentiam vitiis saecularibus inhaerere: prohibet etiam pati martyrium homines pro nomine Christi, dicens ita: Ignoras quid desideras: non enim passus est, inquit, Christus, neque crucifixus est: quomodo itaque potes, inquit, confiteri hunc crucifixum, cum non sit crucifixus, et ignoras qui passus sit.
PL 12, 1147Aこの者はまた、悪しく生きることを許し、現世の悪徳に固着する放縦を与え、人々がキリストの名のために殉教を受けることを禁じて、こう言う。「汝は自分が何を望んでいるか知らない。キリストは苦しんだのでも十字架につけられたのでもない。それなのに、十字架につけられていないのに、どうして汝はこの者を十字架につけられた者として告白できようか。誰が苦しんだのかも汝は知らないのだ。」
Caput XXXIII
第XXXIII章PL 12, 1148ANICOLAUS ANTIOCHENUS. Nicolaum Antiochenum advenam qua sit amentia deceptus, videamus, qui sub Apostolis fuit, atque ab eis est electus Diaconus septimus, ut scriptum est in Actibus Apostolorum (Act. VI, 5) .
PL 12, 1148Aアンティオキアのニコラオス。――アンティオキアの異邦から来た者ニコラオスが、どのような狂気に惑わされたかを見よう。彼は使徒たちのもとにいて、使徒言行録に書かれているとおり、彼らから七人目の助祭に選ばれた者である(使徒言行録6:5)。
Posteaque recedens ab eis, atque a sana doctrina, diversis erroribus et fallaciis pessumdatus est.
PL 12, 1148Aのちに彼は彼らと健全な教えから離れ、さまざまな誤りと欺瞞によって滅ぼされた。
Qui fuit primum cum Apostolis et Stephano beatissimo martyre: qui dicit et ipse Virtutes esse plurimas, unde et Gnostici, qui scire se aliquid putant, maxime emerserunt. Isti Barbelo venerantur, et Noriam quamdam mulierem.
PL 12, 1148A彼は初め、使徒たちといと祝福された殉教者ステファノとともにいた。彼自身もまた、非常に多くの諸力があると言い、そこからグノーシス派、すなわち自分は何かを知っていると思う者たちが、とりわけ現れた。彼らはバルベロと、ノリアという女を崇める。
Alii autem ex eis Jaldabaoth quemdam, alii autem Cavlacav hominem. Dicunt autem et dogmata ponentes ista. Ante erant solum tenebrae et profundum et aqua, atque terrae divisio facta est in medio, et spiritus separavit haec elementa.
PL 12, 1149A彼らのうちのある者たちはヤルダバオトなるある者を、ある者たちはカウラカウという人を〔崇める〕。彼らは次のような教義を立てて言う。「初め、あったのはただ闇と深みと水だけであった。そして地の区分が中間になされ、霊がこれらの元素を分けた。」
Tunc ergo tenebrae irruentes in spiritum genuerunt quatuor Aeonas, et isti quatuor genuerunt alios quatuor Aeonas. Hoc autem dextra atque sinistra lux, inquiunt, sunt.
PL 12, 1149Aそこで闇が霊に襲いかかって四つのアイオーンを生み、その四つが別の四つのアイオーンを生んだ。これらは右と左の光である、と彼らは言う。
Et quemdam etiam concubuisse cum illa muliere et virtute dicunt, de qua nati sunt dii, et homines, et angeli, et septem spiritus daemoniorum. Addunt etiam prophetas quosdam natos de ea, specioso nomine, et Barcaban.
PL 12, 1149Aまた、ある者があの女および力と同衾し、そこから神々と人間と天使と、悪霊たちの七つの霊が生まれたと言う。彼らはさらに、彼女から生まれたある預言者たちを、麗しい名のもの〔specioso nomine の意は定かでない。こう取った〕、そしてバルカバンとして加える。
Alii autem Evangelium consummationis, et visiones inanes, et plenas fallaciae, et somnia videre diversa asserunt, delirantes.
PL 12, 1149Aまたほかの者たちは、完成の福音書、空しく偽りに満ちた幻、さまざまな夢を見ると主張して、たわごとを言う。
Caput XXXIV
第XXXIV章PL 12, 1149AHAERESIS AB JUDA TRADITORE. Alii autem ab Juda traditore instituerunt haeresim dicentes: bonum opus fecisse Judam, quod tradiderit Salvatorem. Hic enim, inquiunt, nobis omnis scientiae bonae auctor exstitit, per quem coelestia nobis mysteria manifestata sunt.
PL 12, 1149A引き渡し者ユダに由来する異端。――別の者たちは、引き渡し者ユダから異端を始め、ユダは救い主を引き渡したことで善い業をなしたと言った。「この者こそ」と彼らは言う、「我々にとって、あらゆる善き知識の創始者となった者であり、彼を通して天上の奥義が我々に明らかにされたのだ」と。
Virtutibus etenim in Coelo nolentibus pati Christum, et scientibus quod si fuerit passus, vitam hominibus donaturus sit: hoc sciens, inquit, Judas, quod si fuerit passus Christus, salutem hominibus allaturus esset, hinc tradidit Salvatorem.
PL 12, 1150Aすなわち、天にある諸力は、キリストが苦しむことを望まず、もし苦しむなら人間に生命を与えるだろうと知っていた。ユダはこれを知っていて、もしキリストが苦しむなら人間に救いをもたらすだろうと知っていたので、それゆえ救い主を引き渡したのだ、と彼らは言う。
Hoc autem malum assertionis impiae quibusdam vanis et vecordibus quasi verisimile videtur esse interdum, cum sit in omnibus contrarium et exsecrabile, cum propheta David ante (Psal. LXIX, 25; CIX, 8) , et Dominus Salvator (Matth. XXVI, 24; Joan. XVII, 12) damnaverit, et beati Apostoli sententiam Domini adversus eum confirmaverint edocentes (Act. I, 18, 25) .
PL 12, 1150Aだが、この不敬な主張の悪は、ときに愚かで正気を失った者たちには、まことらしく見えるけれども、あらゆる点で反対であり、呪うべきものである。預言者ダビデが前もって(詩篇69:25; 109:8)、また救い主である主が(マタイ26:24; ヨハネ17:12)これを断罪し、祝福された使徒たちも、彼に対する主の判決を教えつつ確認したからである(使徒言行録1:18, 25)。
Caput XXXV
第XXXV章PL 12, 1151ACARPOCRAS. Post istum Carpocras nomine surrexit, et ipse dicens Unum Principium, de quo Principio, id est, de Deo, prolationes factae sint Angelorum atque Virtutum: quae autem Virtutes deorsum sint, fecerint creaturam istam visibilem ubi nos consistamus.
PL 12, 1151Aカルポクラス。――この者のあとに、カルポクラスという名の者が現れ、彼もまた一つの始源を唱え、その始源すなわち神から、天使たちと諸力の発出がなされたと言った。そのうち下にある諸力が、我々の立つこの見える被造物を造った、と。
Christum autem dicit non de Virgine Maria, et divino spiritu natum (Luc. I, 35) , sed de semine Joseph hominem natum arbitratur, deque eo natum carnaliter, sicut omnes homines, suspicatur.
PL 12, 1151Aまたキリストは、おとめマリア〔Virgo(マリア)を本サイトでは「おとめ」と訳す〕と神的な霊から生まれたのではなく(ルカ1:35)、ヨセフの種から生まれた人であると考え、人間すべてと同じく、彼から肉的に生まれたと推測する。
Qui post passionem, inquit, melior inter Judaeos vita integra, et conversatione inventus est, cujus animam in coelum susceptam praedicat: carnem vero in terra dimissam aestimat, animique salutem solum, carnis autem non fieri salutem opinatur.
PL 12, 1151Aその者は、受難ののち、とカルポクラスは言う、ユダヤ人のうちで、完全な生き方と振る舞いにおいて、よりすぐれた者と見いだされたとし、その魂は天に受け入れられたと宣べ、肉は地に残されたと考え、救いが生じるのは魂のみで、肉の救いは生じないと考える。
Caput XXXVI
第XXXVI章PL 12, 1152ACERINTHUS. Cerinthus successit hujus errori, et similitudini vanitatis, docens de generatione itidem Salvatoris deque creatura angelorum, in nullo discordans ab eo, nisi quia ex parte solum, Legi consentit quod a Deo data sit, et ipsum Dominum Judaeorum esse aestimat, qui Legem dedit filiis Israel.
PL 12, 1152Aケリントス。――ケリントスがこの者の誤りと、空しさの類似を継ぎ、救い主の誕生、また天使たちの被造についても同じく教え、いかなる点でも彼と異ならなかった。ただ、律法が神から与えられたという点では一部だけ律法に同意し、イスラエルの子らに律法を与えた者こそがユダヤ人の主であると考える。
Docet autem circumcidi, et sabbatizare, et Christum nondum resurrexisse a mortuis, sed surrecturum annuntiat.
PL 12, 1152A彼は割礼を受けること、安息日を守ることを教え、キリストはまだ死者のうちから甦っておらず、これから甦ると告げる。
Apostolum Paulum non accipit, Judam traditorem honorat, Evangelium secundum Matthaeum solum accipit, tria Evangelia spernit, Actus Apostolorum abjicit, beatos Martyres blasphemat.
PL 12, 1153A使徒パウロを受け入れず、引き渡し者ユダを尊び、マタイによる福音書のみを受け入れて、ほかの三つの福音書を退け、使徒言行録を捨て、祝福された殉教者たちを冒瀆する。
Hic sub Apostolis quaestionem seditionis commovit, dicens debere circumcidi homines, cujus causa contra illum, et haeresim ejus decreverunt in suis Actibus Apostoli sententiam, non debere jam homines Judaismo, id est, circumcisioni, aliisque talibus superstitionis vanae parere carnalibus, qui de gentibus venientes credebant in Christum Dominum nostrum Salvatorem.
PL 12, 1153Aこの者は使徒たちのもとで、騒乱の問題を引き起こし、人は割礼を受けねばならないと言った。そのために、彼とその異端に対して、使徒たちは自らの言行録において、判断を定めた。異邦人から来て、我々の主、救い主キリストを信じていた人々は、もはやユダヤ教に、すなわち割礼とそのほかの空しい迷信の肉的なものに従うべきではない、と。
Caput XXXVII
第XXXVII章PL 12, 1154AEBION. Ebion discipulus Cerinthi, in multis ei similiter errans, Salvatorem nostrum hominem de Joseph natum carnaliter aestimabat, nihilque in eo divinitatis fuisse docebat, sed sicut omnes prophetas, sic et eum gratiam Dei habuisse asserebat, non tamen Dominum majestatis, et Dei Patris Filium, cum Patre sempiternum esse credebat: cum divinae Scripturae Dominum sempiternum, cum patre vero aeque sempiterno ubique testentur ac praedicent.
PL 12, 1154Aエビオン。――ケリントスの弟子エビオンは、多くの点で彼と同様に誤り、我々の救い主はヨセフから肉的に生まれた人であると考え、彼のうちに神性は何もなかったと教え、すべての預言者と同じく、彼にも神の恩寵があったと主張した。しかし彼が、威厳の主、神なる父の子であり、父とともに永遠であるとは信じなかった。神の聖典は、至るところで、彼が永遠の主であり、同じく永遠の父とともにあると証し、宣べているのに。
Caput XXXVIII
第XXXVIII章PL 12, 1155AVALENTINUS. Post istum Valentinus quidam surrexit, Pythagoricus magis quam Christianus, vanam quamdam ac perniciosam doctrinam eructans, et velut arithmeticam, id est, numerositatis novam fallaciam, praedicans, multorumque animas ignorantium captivavit.
PL 12, 1155Aウァレンティヌス。――この者のあとに、ウァレンティヌスという者が現れた。キリスト教徒というよりピュタゴラス派であり、空しく害をなす教えを吐き出し、いわば算術、すなわち数の多さという新しい欺瞞を宣べ、無知な多くの者の魂を捕えた。
Et in primis quidem fuit in Ecclesia: elatior autem factus postmodum, errore non parvo deceptus est; degensque in Cypri provincia, coepit hoc definire.
PL 12, 1156A初めは教会のうちにいたが、のちに高ぶって、小さからぬ誤りに惑わされ、キプロス州に住んで、これを定義し始めた。
Nihil erat aliud ante, inquit, in mundo, nisi Profundum maris et Silentium, quod poetae chaos asserunt, deque hoc Profundo et Silentio edocens processisse Intellectum et Veritatem, de Intellectu autem et Veritate, Verbum et Vitam: de Verbo autem et Vita, Hominem et Ecclesiam: de Homine autem et Ecclesia processisse duodecim Aeonas, id est Saecula: et de Verbo et Vita decem Aeonas processisse: de Intellectu autem et Veritate, octo Aeonas, et esse hanc τριακοντάδα Saeculorum, id est, triginta Aeonas.
PL 12, 1156A「世界には以前、海の深み〔底本どおり。ミーニュの脚注は、ウァレンティノス派の言う「深淵」のことだとする〕と沈黙のほか何もなかった」と彼は言う。それを詩人たちはカオスと主張する。そしてこの深みと沈黙から知性と真理が出て、知性と真理から言葉と生命が、言葉と生命から人と教会が出て、人と教会から十二のアイオーン、すなわち世が出て、言葉と生命から十のアイオーンが出て、知性と真理から八つのアイオーンが出て、これがトリアコンタス〔ギリシア語。三十組〕、すなわち諸世の三十のアイオーンである、と教える。
De ogdoade ergo et decade, et duodecade consistere triginta Aeonas delirat. Dicit autem Christum a Patre, quem Profundum nomine appellat, ad totius mundi salutem fuisse dimissum, deque coelo eum carnem detulisse, nihil autem accepisse de sancta Virgine, sed ut aquam per rivum, ita transisse per eam affirmat. Animam ergo solam salvari, corpus autem hominis non salvari arbitratur.
PL 12, 1157Aこうして、八つ組(オグドアス)と十組(デカス)と十二組(ドゥオデカス)から三十のアイオーンが成り立つと、彼はたわごとを言う。またキリストは、彼が「深み」という名で呼ぶ父から、全世界の救いのために送られ、天から肉を携えてきたのであり、聖なるおとめからは何も受けず、水が水路を通るように彼女を通り過ぎたと断言する。したがって魂だけが救われ、人間の体は救われないと考える。
Caput XXXIX
第XXXIX章PL 12, 1157APTOLEMAEUS. Alii sunt successores ipsius, Ptolemaeus, qui doctrinam aeque vanam intulit, dicens quatuor esse Aeonas, et alios quatuor: novum quid volens commenti falsi decernere, quam Valentinus doctor ejus est ementitus.
PL 12, 1157Aプトレマイオス。――彼の後継者として別の者たちがおり、プトレマイオスはその一人で〔底本は複数の Alii と単数の Ptolemaeus が並ぶ。ミーニュの脚注は、後継者にはプトレマイオスのほか、セクンドゥスや、続く項のヘラクレオン、マルコス、コロルバソスを含めるとする。このように解した〕、同じく空しい教えを持ち込み、四つのアイオーンと、別の四つがあると言った。彼は、その師ウァレンティヌスがでっち上げたものより新しい何かを、偽りの創作として定めようとしたのである。
Caput XL
第XL章PL 12, 1158ASECUNDUS. Post hunc quidam Secundus nomine, Aeonas similiter docens factos, asserit tamen infinitos. Christum autem quasi per phantasiam apparuisse, id est, veluti umbram humano generi, et non veram carnem hominis habuisse suspicatur.
PL 12, 1158Aセクンドゥス。――この者のあとにセクンドゥスという名の者が、アイオーンが同様に造られたと教えながら、しかしそれは無数であると主張する。またキリストは、いわばファンタシア(幻影)によって、すなわち人類に対していわば影のように現れたのであり、人間の真の肉は持たなかったと考える。
Caput XLI
第XLI章PL 12, 1158AHERACLEON. Post hunc Heracleon discipulus ipsius surrexit, dicens: Principium esse Unum, quem Dominum appellat, deinde de hoc natum aliud, deque his duobus generationem multorum asserit Principiorum, cum suis itidem delirans doctoribus.
PL 12, 1158Aヘラクレオン。――この者のあとに、その弟子ヘラクレオンが現れ、こう言った。始源は一つであり、それを彼は主と呼ぶ、次にそこからもう一つが生まれ、この二つから多くの始源の生成が起こったと主張し、自分の師たちと同じくたわごとを言った。
Caput XLII
第XLII章PL 12, 1159AMARCUS. Marcus autem quidam post istum successor ejus, numerum et mensuram, et calculum, rationem etiam computationis faciens litterarum, quasi verisimilis et cujusdam rei novae inventor, cum aestimaret a quibusdam se posse laudari, non in parvam itidem erroris incurrit amentiam; dicit enim ita: viginti quatuor litterae sunt, quae perfectionem habent omnium rerum.
PL 12, 1159Aマルコス。――この者のあとに、その後継者マルコスという者が、数と尺度と計算、また文字の計算の理を作り、まことらしく何か新しいことの発明者として、一部の者に称賛されうると考えて、同じく小さからぬ誤りの狂気に陥った。彼はこう言う。二十四の文字があり、それらがすべてのものの完全性を持つ、と。
Propter quod et Christus, inquit, dicebat: Ego sum Α et Ο (Apoc. I, 8) . Dicebat etiam quod in postremo tempore Christus descendit ad Jesum in figura et similitudine columbae; et Christum ipsum columbam esse docebat, quae descendit, inquit, ad duodecim Aeonas, id est, ad duodecim Apostolos, et unum ex eis cecidisse, id est, Judam aestimabat.
PL 12, 1159Aそのゆえにキリストも言ったのだ、と彼は言う。「わたしはアルファでありオメガである」(黙示録1:8)〔ギリシア語〕。彼はまた、終わりの時にキリストが、鳩の姿と似姿でイエスに降ったと言った。そしてキリスト自身が鳩であり、それが十二のアイオーン、すなわち十二人の使徒に降ったと教え、そのうちの一人が堕ちた、すなわちユダであると考えた。
Christum autem putative dicit apparuisse, et passum fuisse quasi per umbram, non tamen vere passum corpore arbitratur.
PL 12, 1159Bまたキリストは、仮現のかたちで現れ、いわば影として苦しんだのであって、真に体で苦しんだのではないと考える。
Caput XLIII
第XLIII章PL 12, 1159BCOLORBASUS. Post hunc Colorbasus similiter in litteris et numero elementorum astrorumque septem, vitam omnium hominum, et generationem consistere asserebat, non in Christi majestate et potentia, neque in ipsius carnali praesentia veram hominum sperari salutem advertebat.
PL 12, 1159Bコロルバソス。――この者のあとに、コロルバソスが同じく、文字と、元素と七つの星の数に、すべての人間の生命と生成が成り立つと主張し、キリストの威厳と力にも、またその肉的な臨在にも、人間たちの真の救いが望まれることに気づかなかった。
Caput XLIV
第XLIV章PL 12, 1160ACERDON. Cerdon autem quidam surrexit post hos, pejus suis doctoribus praedicans, qui cum venisset Romam de Syria, ausus est dicere duo esse Principia, id est, unum Deum bonum, et unum malum: et Deum quidem bonum, bona facere et malum mala.
PL 12, 1160Aケルドン。――これらの者たちのあとに、ケルドンという者が現れ、自分の師たちよりも悪いことを説いた。彼はシリアからローマに来て、始源は二つ、すなわち一人の善い神と一人の悪い神がある、善い神は善を、悪い神は悪をなす、と大胆にも言った。
Jesum autem Salvatorem non natum asserit de Virgine, nec apparuisse in carne, nec de coelo descendisse, sed putative visum fuisse hominibus, qui non videbatur, inquit, vere, sed erat umbra: unde et putabatur quibusdam pati, non tamen vere patiebatur.
PL 12, 1160A彼はまた、救い主イエスはおとめから生まれたのではなく、肉において現れたのでもなく、天から降ったのでもなく、人々には仮現のかたちで見えたにすぎず、彼は真には見えておらず、影であった、そのため一部の者には苦しんでいると思われたが、実際には真に苦しんではいなかった、と主張する。
Caput XLV
第XLV章PL 12, 1160BMARCION. Marcion autem discipulus ejus, genere Ponticus, de civitate Sinope, urbem Romam devenit, ibique degens sceleratam haeresin seminabat atque interrogans presbyteros sanctos Ecclesiae catholicae, sensus sui eis errorem mortiferum propinabat, dicens ita: Quid est quod in Evangelio, dicente Domino scriptum est: Nemo pannum rudem mittit in vestimentum vetus, neque vinum novum in utres veteres, alioquin rumpentur utres, et effundetur vinum (Matth. IX, 16) ?
PL 12, 1160Bマルキオン。――彼の弟子マルキオンは、生まれはポントス人で、シノペの町の出であり、ローマの都に来て、そこに住んで邪悪な異端を播き、公同の教会の聖なる司祭たちに質問して、自分の思いの死をもたらす誤りを彼らに飲ませようとして、こう言った。「福音書に、主が言ったと書かれていることは何なのか。『誰も、晒していない布切れを古い衣に継ぎはしない。新しい酒を古い革袋に入れもしない。さもなければ革袋は裂け、酒は流れ出る』(マタイ9:16)とは。」
Et iterum: Non est arbor bona, quae faciat malum fructum, neque arbor mala quae faciat bonum fructum (Matth. VII, 8) .
PL 12, 1161Aまた彼はさらに言う。「『善い木が悪い実を結ぶことはなく、悪い木が善い実を結ぶこともない』(マタイ7:8〔引照は底本どおり。文言はマタイ7:18にあたる〕)とは。」
Deque hoc accipiens interpretationem a sanctis presbyteris, non acquiescebat veritati, sed magis Cerdonis sui doctoris firmabat mendacium, et isti similiter unum Deum bonum, et unum malum annuntians; Christum autem putative apparuisse, id est, quasi per umbram, et passum eum fuisse umbratiliter, non tamen in vera carne credebat.
PL 12, 1161Aこれについて聖なる司祭たちから解釈を受けたが、彼は真理に従わず、むしろ自分の師ケルドンの偽りを固めて、彼と同じく一人の善い神と一人の悪い神を告げ、キリストは仮現のかたちで、すなわちいわば影によって現れ、影のように苦しんだのであり、真の肉において苦しんだのではないと信じた。
Secundum Lucam autem Evangelium solum accipit, non Evangelia, nec Epistolas Pauli apostoli, nisi ad Timotheum, et Titum: quae enim de Christo dicunt, ut de Deo vero, praeterit; quae autem quasi de homine dicunt Scripturae, ea accipit capitula, et neque Christum judicem esse omnium confitetur.
PL 12, 1161Aルカによる福音書のみを受け入れ、ほかの福音書〔底本は Evangelia とのみある〕は受け入れず、使徒パウロの書簡も、テモテとテトスへのものを除いて受け入れない〔ミーニュの脚注は、実際にはマルキオンはほかのパウロ書簡を受け入れ、テモテとテトスへの書簡だけを退けたとする〕。聖典がキリストについて、真の神についてのように語るところは、彼は素通りし、いわば人間についてのように語る箇所だけを章句として取り、キリストがすべての者の裁き主であることも告白しない。
Qui devictus atque fugatus a beato Joanne Evangelista, et a presbyteris de civitate Ephesi, Romae hanc haeresim seminabat.
PL 12, 1162A彼は祝福された福音記者ヨハネと、エフェソスの町の司祭たちに打ち負かされて追われ、ローマでこの異端を播いた。
Caput XLVI
第XLVI章PL 12, 1162ALUCANUS. Lucanus post istum quidam, similia Marcioni statuens ac decernens, ut ille doctor ipsius Marcion, est in omnibus ementitus.
PL 12, 1162Aルカヌス。――この者のあとに、ルカヌスという者が、マルキオンと同様のことを定めて決め、その師マルキオンと同じく、あらゆる点で偽った。
Caput XLVII
第XLVII章PL 12, 1162AAPELLES. Fuit Apelles discipulus ejus, similia in quibusdam Marcioni praedicans, qui interrogatus a quibusdam, quonam modo de fide sentiret, respondit: Non mihi opus est discere a Marcione, ut duo Principia asseram coaeterna: ego enim Unum Principium esse praedico, quem Deum cognosco, qui Deus fecit angelos, fecit etiam alteram Virtutem, quem Deum scio esse secundum, qui et Virtus Dei est, quae fecit illum.
PL 12, 1162Aアペレス。――アペレスは彼の弟子で、ある点でマルキオンと似たことを説いた。ある者たちに、信仰についてどう考えるかと問われて、彼は答えた。「二つの始源を共に永遠のものとして主張するために、マルキオンから学ぶ必要はない。わたしは唯一の始源があると説き、これを神と認める。この神が天使たちを造り、また別の力をも造った。その力を、わたしは第二の神であると知っており、それは神の力でもあって、彼を造ったものである〔関係詞の性が合わず、係りが定かでない。このように解した〕。」
Hic autem Deus qui fecit mundum, non est, inquit, bonus, ut ille qui fecit illum; subjectus aut est Deo illi, a quo et factus est iste, qui et nutui et jussioni et praeceptis paret illius in omnibus: cujus Ariani nunc consortes sunt atque fautores, sic praedicantes atque sentientes.
PL 12, 1163A「ところが、世界を造ったこの神は、善くはない」と彼は言う、「彼を造ったあの神ほどには。この神はあの神に服しており〔底本は aut。autem と読む〕、あの神によって造られたのであり、あらゆる点でその意向と命令と定めに従う。」アレイオス派は今や彼の仲間であり、支持者であり、そのように説き、そのように考えている。
Dicit autem Christum in carne apparuisse, non tamen sicut Valentinus de coelo carnem desumpsisse.
PL 12, 1163Aまたキリストは肉において現れたと言うが、ウァレンティヌスのように天から肉を取ったのではない。
Ait etiam post Passionem non carnem surrexisse, sed de quatuor elementis, quae de mundo acceperat, eaque in terram dimisisse, ipsum in coelum sine carne ascendisse asserit. Sub Apostolis itaque hae fuerunt haereses per ordinem.
PL 12, 1163Aさらに、受難のあとに甦ったのは肉ではなく、世から受けていた四つの元素によるのであり、それらを地に残して、彼自身は肉なしに天に昇ったと主張する。こうして使徒たちの時代に、これらの異端が順次あった。
Caput XLVIII
第XLVIII章PL 12, 1164ATATIANUS. Post Decii autem persecutionem fuit Tatianus quidam discipulus sancti Justini martyris, qui recessit a veritate post passionem ipsius: doctrinamque tanti ac tam beati martyris, et magistri contempsit in omnibus, dicens Aeonas quosdam de coelo fuisse prolatos.
PL 12, 1164Aタティアノス。――デキウスの迫害のあと、タティアノスという者がいた。聖なる殉教者ユスティノスの弟子で、彼の受難ののち、真理から離れた。かくも偉大で祝福された殉教者であり師である人の教えをあらゆる点で軽んじ、天から発出されたあるアイオーンたちがあると言った。
Addens etiam hoc: Adam patrem nostrum protoplastum non salvari; Aeonas autem nuntians sicut Marcion deliravit. Qui etiam generationem hominum exsecratur, et jus nuptiarum legitimum abjicit, idque juris a Deo statutum non confitetur.
PL 12, 1164Aさらにこう付け加えた。我々の父、最初に造られたアダムは救われない、と。そしてアイオーンを告げることでは、マルキオンのようにたわごとを言った。また人間の生殖を呪い、結婚の合法の権利を捨て、神によって定められたその権利を告白しない。
Caput XLIX
第XLIX章PL 12, 1165ACATAPHRYGES. Alii autem post istos surrexerunt Cataphryges, in Phrygia provincia habitantes, isti Prophetas et Legem accipiunt, Patrem, et Filium, et Spiritum confitentur, carnis resurrectionem exspectant, quae et catholica Ecclesia praedicat.
PL 12, 1165Aカタフリュギア派。――これらのあとに、別の者たち、カタフリュギア派が現れ、フリュギア州に住んでいる。彼らは預言者と律法を受け入れ、父と子と霊を告白し、公同の教会も説く肉の復活を待ち望む。
Quosdam autem suos prophetas, id est, Montanum nomine, et Priscillam, et Maximillam annuntiant, quos neque Prophetae, neque Christus nuntiavit.
PL 12, 1165Aだが彼らは、自分たちのある預言者たち、すなわちモンタノスという名の者と、プリスキラと、マクシミラを宣べ伝えるが、預言者たちもキリストも彼らを告げ知らせてはいない。
Addunt etiam plenitudinem sancti Spiritus non per Apostolos Christo dante fuisse concessam, sed per illos suos pseudoprophetas aestimant impartitam, et separant se a catholica Ecclesia per illos suos pseudoprophetas, et falsos doctores.
PL 12, 1165Aさらに、聖なる霊の充満は、キリストが与えて使徒たちを通して授けられたのではなく、あの自分たちの偽預言者たちを通して分け与えられたと考え、あの自分たちの偽預言者たちと偽りの教師たちのゆえに、公同の教会から自らを分かつ。
Hi mortuos baptizant, publice mysteria celebrant, Pepuzam villam suam, quae sic dicitur in Phrygia, Jerusalem appellant, ubi Maximilla, et Priscilla, et ipse Montanus, vitae tempus vanum, et infructuosum habuisse dignoscuntur.
PL 12, 1166A彼らは死者に洗礼を授け、公然と奥義を行い、フリュギアでそのように呼ばれる自分たちの村ペプザを、エルサレムと呼ぶ。そこでマクシミラとプリスキラとモンタノス自身が、空しく実りのない生の時を送ったと知られている。
Ubi et mysterium Cynicorum, et infantis exsecranda celebratur impietas. Dicunt enim eos de infantis sanguine in Pascha miscere in suum sacrificium, suisque ita ubique emittere perniciosis et falsis satellitibus.
PL 12, 1166Aそこでは、キュニコス派の奥義〔意は定かでない〕と、幼児についての呪うべき不敬も行われる。彼らは、過越祭に幼児の血を自分たちの供え物に混ぜ、こうして、自分たちの有害で偽りの従者たちに、至るところに送り出すと言われているのである。
Caput L
第L章PL 12, 1166ATHEODOTUS. Post istos Theodotus quidam Byzantinus genere, denegator Christi Dei nostri in persecutione exstitit Salvatoris, qui coepit dicere, docens ita: Communis homo erat, ut omnes homines Christus.
PL 12, 1166Aテオドトス。――これらのあとに、生まれはビュザンティオン人のテオドトスという者が、迫害において、我々の神、救い主キリストを否んだ者として現れ、こう言い始め、こう教えた。「キリストは、すべての人間と同じく、普通の人間であった。」
Hoc autem dicebat, ut denegationis opprobrium ab hominibus non amplius pateretur; cogitans, quod si qui ei diceret, quare negasti Christum, Deum ac Dominum? diceret, quod hominem negavi, non Deum.
PL 12, 1167A彼がこれを言ったのは、否認の恥辱をこれ以上人々から受けないためであり、もし誰かが彼に「なぜ神にして主であるキリストを否んだのか」と言うなら、「わたしが否んだのは人間であって、神ではない」と答えられると考えたのである。
Isti utuntur capitulis Scripturarum, quae de Christo veluti de homine edocent: quae autem de Deo dicunt, ea vero non accipiunt.
PL 12, 1167A彼らは聖典の章句のうち、キリストについて人間についてのように教えるものを用い、神について語るものは受け入れない。
Legentes et nullo modo intelligentes, impietatisque paganae, et caecitatis Judaicae consortes se potius, quam Christianae salutis participes demonstrantes.
PL 12, 1167A読んでも全く理解せず、キリスト教の救いにあずかる者というよりも、異教の不敬とユダヤ人の盲目の仲間であることを示している。
Caput LI
第LI章PL 12, 1167AHAERESIS DE PATRIS ET FILII SUBSTANTIA. Sunt alii dicentes μεταγγισμὸν, id est, Filium intrare in Patrem, et ut vas in vase inesse; ignorantes quod asserant, cum Salvator non dixerit Filium in Patrem intrare, sed aequalitatis causam in divinitate et potentia docuerit, non introitum aut continentiam, ut illi aestimant, impartitam.
PL 12, 1167A父と子の実体についての異端。――別の者たちは「メタンギスモス」〔ギリシア語。注ぎ移し〕、すなわち子が父の中に入り、器が器の中にあるように内在すると言い、自分たちの主張することを知らない。救い主は、子が父に入るとは言っておらず、神性と力における等しさの理由を教えたのであって、彼らの考えるような、入ることや包含が分け与えられたと〔教えた〕のではない〔impartitam の係りは定かでない。このように解した〕。
Et separant se a catholica Ecclesia, propter illos suos pseudoprophetas insaniunt, id sentientes, et non intelligentes, quod qualis immensus est Pater, talis est et Filius, talis est et Spiritus sanctus, aequalis in omnibus, ita ut sit immobilis Trinitas, immensa, et omnipotens, atque sempiterna ubique, quae nobis nuntiatur ex sanctis Scripturis apertissime, ut et sint tres Personae viventes in perpetuum, et aequales in omni majestate, et potentia: Filius tamen et Spiritus sanctus de Patre sint proprie.
PL 12, 1167Bそして彼らは公同の教会から自らを分かち、あの自分たちの偽預言者たちのゆえに狂っている。彼らは、そう考えるだけで、父が無限であるように、子も同じく、聖なる霊も同じく、あらゆる点で等しいことを理解していない〔id sentientes ... の文意が崩れているらしく、このように解した。ミーニュの脚注(ガッリャルディ)は、「そして彼らは…偽預言者たちのゆえに」の部分を、第49項(カタフリュギア派)の同じ文言がここへ紛れ込んだものとし、コルビー写本は「彼らがそう考えて狂っているように」と続けて読むとする〕。それゆえ三位一体は不動であり、無限で、全能で、至るところ永遠であって、これは聖なる聖典から我々にきわめて明らかに告げられている。すなわち、三つのペルソナが永遠に生き、あらゆる威厳と力において等しいが、子と聖なる霊は固有の意味で父に由来する、ということである。
Caput LII
第LII章PL 12, 1168ADE MELCHISEDECH. Post istos alii recedentes ab his dixerunt similia; addunt etiam Melchisedech sacerdotem Virtutem Dei magnam esse, et nomina quaedam diversa hominum asserunt a fide catholica dissonantes.
PL 12, 1168Aメルキセデクについて。――これらのあと、別の者たちがこれらから離れて、同様のことを言った。彼らはさらに、祭司メルキセデクは神の大いなる力であると付け加え、人間たちのさまざまな名をいくつか主張して、公同の信仰と調和しない。
Caput LIII
第LIII章PL 12, 1168ANOETIANI. Alii autem Noetiani insensati cujusdam nomine Noeti, qui dicebat Patrem omnipotentem ipsum esse Christum, et ipsum natum, et ipsum passum, et ipsum mortuum fuisse in corpore: hic etiam dicebat se Mosen esse, et fratrem suum Eliam prophetam.
PL 12, 1168Aノエトス派。――別の者たち、ノエトスという正気を失ったある者の名にちなむノエトス派は、全能の父こそがキリストその者であり、彼自身が生まれ、彼自身が苦しみ、彼自身が体において死んだと言った。この者はまた、自分はモーセであり、自分の兄弟は預言者エリヤであると言った。
Caput LIV
第LIV章PL 12, 1168BSABELLIUS. Sabellius post istum de Libya discipulus ejus, similitudinem sui doctoris itidem secutus est et errorem, unde et Sabelliani postea sunt appellati, qui et Patripassiani, et Praxiani a Praxea, et Hermogeniani ab Hermogene, qui fuerunt in Africa, qui et ita sentientes abjecti sunt ab Ecclesia catholica.
PL 12, 1168Bサベリウス。――サベリウスはこの者のあとに、リビアから出た彼の弟子であり、自分の師の類似と誤りに同じく従った。そのため、のちにサベリウス派と呼ばれ、また父受苦派、プラクセアスに由来するプラクセアス派、ヘルモゲネスに由来するヘルモゲネス派とも呼ばれた。彼らはアフリカにいた者たちで、そう考えて公同の教会から捨てられた。
Caput LV
第LV章PL 12, 1169ASELEUCI ET HERMIAE HAERESIS DE DEO CORPOREO. Quae est haec vanitas Galatarum, Seleuci et Hermiae haereticorum? qui cum volunt Deum esse corporeum, hylen etiam, id est, materiam mundi coaeternam esse cum Deo asserunt, et materiam quidem elementorum, quae est sine anima, irrationabilis scilicet, quae facta est a Deo Patre per Filium ex nihilo, ut possit esse quae ante non erat, non ita accipiunt.
PL 12, 1169Aセレウコスとヘルミアスの、神は肉体を持つとする異端。――ガラティア人のこの空しさ、異端者セレウコスとヘルミアスのそれとは何か。彼らは神が肉体を持つとし、ヒュレー、すなわち世界の質料が神とともに永遠であると主張する。そして、元素の質料、すなわち魂を持たず、つまり理性なきものが、父なる神によって子を通して無から造られ、前にはなかったものがあり得るようにされたのだとは、そのようには受け入れない。
Spiritum autem hominis, id est, animam non factam a Deo per Filium, sed de terra esse aiunt: malum autem aliquando a Deo, aliquando esse a materia asserunt.
PL 12, 1169Aまた人間の霊、すなわち魂は、神が子を通して造ったものではなく、地からのものだと言う。悪はときに神から、ときに質料からあると主張する。
Salvatorem autem in carne negant sedere ad dexteram Patris, sed exspoliasse carnem, et posuisse in solem aestimant, quia dixit Propheta, cum nesciant quid dixerit: In sole posuit tabernaculum suum.
PL 12, 1169Aまた救い主が肉において父の右に座していることを否定し、肉を脱いで太陽の中に置いたと考える。預言者が言ったからであるが、彼らは何を言ったのかを知らない。「太陽の中に彼は自分の幕屋を置いた。」
Paradisum visibilem affirmant ex Platone, et isti vanitatibus servientes et animas hominum de igne et spiritu esse aestimantes, isto baptismo non utuntur, propter verbum hoc, quod dixit Joannes Baptista: Ipse vos baptizabit in Spiritu et igne (Marc. I, 8) .
PL 12, 1170A彼らはプラトンに由来する、見える楽園を主張し、これらの空しいものに仕え、人間の魂は火と霊から成ると考えて、この〔水の〕洗礼を用いない。洗礼者ヨハネが言ったこの言葉のゆえにである。「彼は汝らに霊と火で洗礼を授ける」(マルコ1:8)。
Isti angelos dicunt creatores esse animarum nostrarum, non Christum Salvatorem. Mundum autem istum infernum esse asserunt, et Resurrectionem in filiorum procreatione hanc esse praedicant, quae fit in humano genere quotidie, non illam immortalitatis futuram atque gloriosam annuntiant exspectantes.
PL 12, 1170A彼らは、我々の魂の創造者は天使たちであって、救い主キリストではないと言う。またこの世を冥界であると主張し、復活とは、人類において日ごとに起こる、子らの生殖におけるこの〔復活〕のことだと説き、不死の栄光ある将来のあの〔復活〕を、待ち望んで告げることはない。
Caput LVI
第LVI章PL 12, 1170APROCLIANITAE. Alii sunt discipuli horum, qui Proclianitae appellantur, et Hermioritae. Addunt etiam diversos errores, docentes quod in Ezechiele scriptum est de quatuor animalibus, quod leonem regem esse Parthorum, vitulum Aegyptiorum, aquilam Romanorum, hominem vero piissimorum tenere similitudinem arbitrantur.
PL 12, 1170Aプロクリアノス派。――これらの者たちの弟子として別の者たちがおり、プロクリアノス派、またヘルミオリタ派と呼ばれる〔ミーニュの脚注は、プロクリアノス派をプロクリヌスという者に由来する派、ヘルミオリタ派を前項のヘルミアスの弟子とする〕。彼らはさらにさまざまな誤りを加え、エゼキエルに書かれた四つの生き物について、獅子はパルティア人の王の、仔牛はエジプト人の、鷲はローマ人の、人は最も敬虔な者たちの似姿を保っていると、教えて考える。
Hi Sapientiae libro utuntur Sirach illius, qui scripsit post Salomonem, id est post multa tempora librum unum Sapientiae.
PL 12, 1171A彼らは、あのシラクの知恵の書を用いる。シラクはソロモンのあと、すなわち多くの時を経て、知恵の書一巻を書いた者である。
Christum autem in carne venisse negantes, Resurrectionem, et Judicium non credentes, qui in locis Galatiae commorantur, et ut vulpes latitantes, plurimos depraedantur, sicut Salomon testatus est, dicens: Prendite nobis vulpes minimas, exterminantes vineam Domini Salvatoris.
PL 12, 1171Aキリストが肉において来たことを否定し、復活と裁きを信じず、ガラティアの地方に留まって、狐のように隠れ、きわめて多くの者を略奪する。ソロモンが証したとおりである。「我々のために小さな狐たちを捕えよ。救い主である主の葡萄畑を荒らす者たちを。」
Caput LVII
第LVII章PL 12, 1172AFLORIANI, SIVE CARPOCRATIANI. Floriani etiam, sive Carpocratiani dicuntur, qui et Milites vocantur, quia de militaribus fuerunt, negantes Judicium atque Resurrectionem, Christum natum de Virgine non credentes; omnemque Resurrectionem in filiorum procreatione, nefandi coetus aestimantes consistere, ut in Ecclesia sua post occasum solis lucernis exstinctis misceri cum mulierculis non dubitaverint, Legis praeceptum implere putantes: Nascimini et multiplicamini (Gen. I, 28) .
PL 12, 1172Aフロリアノス派、またはカルポクラス派。――フロリアノス派はカルポクラス派とも呼ばれ、また「兵士」とも呼ばれる。軍人の出であったからである。彼らは裁きと復活を否定し、キリストがおとめから生まれたことを信じず、あらゆる復活は、忌まわしい交わりである子らの生殖に成り立つと考え、そのため自分たちの教会で日没後に灯火を消して、女たちと交わることをためらわず、律法の命令を果たしていると思い込んでいる。「生まれよ、増えよ」(創世記1:28)〔底本は nascimini(生まれよ)。ミーニュの脚注は七十人訳の「成長せよ、増えよ」を挙げる。刷られたまま訳した〕。
Judaismo potius et paganitati parere nefandae, quam Christianae veritati acquiescere properantes; pecudumque potius vitam et amentiam detinentes, quos et Scriptura vitae pecudum comparavit (II Pet. II, 12) .
PL 12, 1173A彼らは、キリスト教の真理に従うことよりも、ユダヤ教と忌まわしい異教に従うことを急ぎ、家畜の生活と狂気をむしろ保持している。聖典も彼らを家畜の生活にたとえている(二ペトロ2:12)。
Caput LVIII
第LVIII章PL 12, 1173ADE PASCHATIS FESTO HAERESIS. Sunt et qui de die Paschae saluberrima ambigunt, asserentes quarta decima luna celebrandum esse Pascha, non sicut Ecclesia catholica celebrat, et mense Martio semper celebrandum asserunt; et cum hoc faciunt, diem non Dominicam semper custodiunt Paschae, non computantes horas et dies, sed secunda, aut tertia, aut quarta, aut quinta, aut sexta die celebrant, et ex hoc errore non cognoscunt diem Paschae Domini nostri veram, et salubrem unam, orbi terrarum statutam, et confirmatam a Domino cursu numerali lunae, mensibus, et embolimsis, et cum haec non computant, ignorant quid celebrant.
PL 12, 1173A過越祭についての異端。――また、過越の日について、きわめて健全なことを疑う者たちがいる。彼らは、過越祭は月の十四日に祝うべきであって、公同の教会が祝うようにではないと主張し、また常に三月に祝うべきだと主張する。そして、そうするとき、彼らは過越の日を常に主日でない日に守り、時間や日を数えず、第二日か第三日か第四日か第五日か第六日に祝い、この誤りのゆえに、我々の主の過越の唯一の、真の、救いをもたらす日、主によって世界に定められ確立された、月の数の運行と月々と閏〔底本は embolimsis。ミーニュの脚注の見出しは embolismis で、それに従う〕による日を知らない。これらを数えないので、自分たちが何を祝っているのかを知らない。
Caput LIX
第LIX章PL 12, 1174ACHILIONETITAE. Alia est haeresis Chilionetitarum, id est mille annorum, quae docet ita: cum venerit Christus de coelo, mille anni illi erunt iterum nobis carnaliter ad vivendum, generandum, et manducandum, sicut fit nunc in hoc saeculo quotidie; ignorantes escam coelestem, id est immortalitatis illud praemium affuturum, non hoc caducum et transiens; cum Dominus in Evangelio Judaeis quibusdam hoc suspicantibus: Nescitis, inquit, Scripturas, et virtutem earum ignoratis: nam in die judicii non nubent, neque nubentur, sed erunt sicut angeli (Matth. XXII, 29) .
PL 12, 1174Aキリオネティタ派。――キリオネティタ派、すなわち千年の者たちの異端があり、こう教える。キリストが天から来たとき、その千年は、我々にとって再び肉的に生き、子を生み、食べるためのものであり、今この世で日ごとに行われているのと同じである、と。彼らは天の食物、すなわち不死というあの報いがこれから来ることを知らず、この過ぎ去る移ろうものではないことを知らない。主は福音書で、あるユダヤ人たちがこれを推測したとき、言っているのに。「汝らは聖典も、その力も知らない。審判の日には、めとることも、とつぐこともなく、天使のようになるのである」(マタイ22:29)。
Et iterum Apostolus dicit: Non est Regnum Dei esca et potus, sed justitia, pax, et gaudium in spiritu Domini sempiternum (Rom. XIV, 17) .
PL 12, 1174Aまたさらに使徒は言う。「神の国は飲み食いではなく、正義と平和と、主の霊における永遠の喜びである」(ローマ14:17)。
Caput LX
第LX章PL 12, 1174BHAERESIS EVANGELIUM JOANNIS ET APOCALYPSIN IPSIUS REJICIENS. Post hos sunt haeretici, qui Evangelium secundum Joannem, et Apocalypsin ipsius non accipiunt, et cum non intelligunt virtutem Scripturae, nec desiderant discere, in haeresi permanent pereuntes, ut etiam Cerinthi illius haeretici esse, audeant dicere et Apocalypsin itidem, non beati Joannis evangelistae et apostoli, sed Cerinthi haeretici, qui tunc ab apostolis beatis haereticus manifestatus, abjectus est ab Ecclesia.
PL 12, 1174Bヨハネによる福音書とその黙示録を退ける異端。――これらのあとに、ヨハネによる福音書とその黙示録を受け入れない異端者たちがいる。彼らは聖典の力を理解せず、学ぶことも望まず、異端に留まって滅びつつ、ついには、〔ヨハネによる福音書は〕あの異端者ケリントスのものであり、黙示録もまた同じく、祝福された福音記者にして使徒ヨハネのものではなく、異端者ケリントスのものだと、あえて言う。ケリントスは当時、祝福された使徒たちによって異端者であると明らかにされ、教会から捨てられた者である。
Caput LXI
第LXI章PL 12, 1175AMANICHAEI. Manichaei post hos de Perside a Mane homine, sive Turbone ita dicto surrexerunt, fomenta de illis perniciosa sumentes prioribus, qui duos Deos, unum bonum, et unum malum esse asserentes, et pugnam inter Deum, et Dominum esse praedicantes; et hominis quidem animam de Deo esse proprie putantes, corpus autem a diabolo factum arbitrantur.
PL 12, 1175Aマニ教徒。――マニ教徒は、これらのあと、ペルシアから、マネスという人、またトゥルボと呼ばれた者に由来して現れ、前の者たちから害をなす養分を受けた。マニ教徒は、二つの神、一つは善、一つは悪があると主張し、神と主のあいだの闘いを説き、人の魂は固有の意味で神からのものと考え、体は悪魔が造ったと考える〔qui 以下の主語をマニ教徒と取った。ミーニュの脚注も、神と主との闘いをマネスの説として述べる〕。
Resurrectionem negantes, judicium non sperantes, daemonia colentes, elementa adorantes, deorum dearumque nomina, ut pagani, invocantes, et masculofeminas quasdam esse dicentes, et utriusque naturae participes, et nefandae turpitudini servientes; qui ab Archelao sancto Episcopo in disputatione superati, abjecti, atque notati, manifestati sunt universis in illo tempore, et ut latrones jam sub figura confessionis Christianae multorum animas mendacio, ac pecudiali turpitudine non desinunt captivare (II Tim. III, 6) ; qui et in Hispania, et quinque Provinciis latere dicuntur, multosque hac quotidie fallacia captivare.
PL 12, 1176A彼らは復活を否定し、裁きを望まず、悪霊を崇拝し、元素を礼拝し、異教徒のように神々と女神たちの名を呼び、また男女の者〔masculofeminas。両性具有の意か〕がいると言い、その者たちは両方の本性にあずかっていると言い、忌まわしい醜行に仕える。彼らは聖なる司教アルケラオスに論争で打ち負かされ、退けられ、しるしをつけられて、当時すべての者に明らかにされたが、盗賊のように、今やキリスト教の告白の形を装って、偽りと家畜のような醜行によって多くの者の魂を捕えることをやめない(二テモテ3:6)。彼らはヒスパニアと五つの属州にも潜んでいると言われ、日ごとにこの欺瞞によって多くの者を捕えている。
Caput LXII
第LXII章PL 12, 1176APATRICIANI. Patriciani a Patricio quodam, qui fuit Romae, dicti sunt. Hi carnem hominis non a Deo factam asserunt, sed a diabolo arbitrantur.
PL 12, 1176Aパトリキウス派。――パトリキウス派は、ローマにいたあるパトリキウスにちなんでそう呼ばれた。彼らは、人間の肉は神によって造られたのではないと主張し、悪魔によって造られたと考える。
Hanc etiam contemnendam, et modis omnibus adjiciendam decernunt, ut etiam ultro quidam de eis sibi mortem inferre non dubitaverint.
PL 12, 1177Aまた肉は軽んじるべきであり、あらゆる仕方で投げ捨てる〔底本は adjiciendam(加えるべき)。abjiciendam と読む〕べきだと定め、そのため彼らのうちのある者たちは、自ら進んで自分に死を加えることをためらわなかった。
Caput LXIII
第LXIII章PL 12, 1177ASYMMACHIANI. Symmachiani discipuli istius, eadem sentientes in omnibus non sperantes Judicium, vitiis saecularibus et carnalibus concupiscentiis praedicant serviendum.
PL 12, 1177Aシンマコス派。――シンマコス派はかの者〔前項のパトリキウス〕の弟子たちであって、あらゆる点で同じことを考え、裁きを望まず、世の悪徳と肉の欲望に仕えるべきだと宣べ伝える。
Caput LXIV
第LXIV章PL 12, 1177APAULUS SAMOSATENUS. Paulus quidam fuit Samosatenus post hos in Syria, qui Verbum Dei, id est Christum Deum Filium substantivum, ac personalem, et sempiternum esse cum Patre denegabat: prolativum autem, id est quasi aera quemdam dicebat, non tamen personam vivam Filii sempiternam cum sempiterno Patre credendam docebat.
PL 12, 1177Aサモサタ人パウロス。――これらの者たちのあと、シリアに、サモサタ人パウロスという者がいた。彼は、神の言葉、すなわちキリストが、神にして子であって、実体をもち、ペルソナをもち、父とともに永遠であることを否定していた。そして、〔言葉は〕発出されたもの、すなわちいわば一種の空気のようなものだと言い、子の生きたペルソナが永遠の父とともに永遠であると信じるべきだとは教えなかった。
Hic Christum hominem justum, non Deum verum praedicabat, Judaizans potius, qui et circumcisionem docebat, unde et Zenobiam quamdam reginam in Oriente tunc temporis ipse docuit Judaizare.
PL 12, 1178Aこの者は、キリストを義なる人間であって真の神ではないと宣べ、むしろユダヤ教に傾く者であり、割礼をも教えた。それゆえ、当時東方にいたゼノビアという女王にも、自らユダヤ教化することを教えたのである。
Caput LXV
第LXV章PL 12, 1178APHOTINUS. Photinus doctrinam ejus secutus in omnibus similiter praedicabat, inque hoc mendacio perseverans, projectus est de Ecclesia Sirmiensium civitatis, a sanctis episcopis superatus.
PL 12, 1178Aフォティノス。――フォティノスは彼の教えに従い、あらゆる点で同じように宣べ、この偽りに固執したために、聖なる司教たちに論破されて、シルミウムの市の教会から追放された。
Caput LXVI
第LXVI章PL 12, 1179AARIANI. Ariani ab Ario presbytero Alexandriae civitatis, qui sub Alexandro episcopo bonae memoriae fuit, et Constantino sancto imperatore, dicens Filium Dei Deo similem: nomine tenus similem autem dicens, et non Dei ipsius Patris divinam credendo substantiam, haeresim periculosam incurrit; nam et creatura similis Deo dicitur, cum dicat Scriptura: Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram (Gen. I, 26).
PL 12, 1179Aアレイオス派。――アレイオス派は、アレクサンドレイアの市の司祭アレイオスに由来する。彼は、良き記憶をとどめる司教アレクサンドロスのもと、また聖なる皇帝コンスタンティヌスのもとにいた者で、神の子は神に似ていると言い、しかも名目の上でのみ似ていると言って、父なる神自身の神的実体を信じないことによって、危険な異端に陥った〔文は複数の「アレイオス派」で始まるが、動詞「陥った」は単数。アレイオスについて言うと取った〕。実際、被造物もまた神に似ていると言われるのであって、聖典が「我々のかたちに、我々に似せて、人を造ろう」(創世記1:26)と言うとおりである。
Non tamen est homo, aut angelus, de Deo proprie ac naturaliter, id est de divina illa substantia Patris inenarranda, et sempiterna genitus, ut unicus Filius, qui genitus est de Patre proprie sempiternus; sed homo et angelus facti sunt ex nihilo.
PL 12, 1180Aしかし、人間も天使も、独り子である子が父から固有の意味で永遠に生まれたようには、神から、固有の意味で本性的に、すなわち父のかの語り尽くしえない永遠の神的実体から、生まれたのではない。人間と天使は無から造られたのである。
Filius autem cum sit verus, oportet de divina illa substantia Patris genitus cognoscatur: verus enim Deus alio modo esse non potest Filius unicus, nisi sit de Patris illa divina substantia proprie genitus.
PL 12, 1180Aしかるに子は真実の子である以上、父のかの神的実体から生まれた者として認められねばならない。独り子である真の神は、父のかの神的実体から固有の意味で生まれたのでなければ、ほかの仕方で存在することはできないからである。
Sempiterna similitudo itaque Filii et secundum opera, quia sicut facit Pater; et Filius similiter facit omnia (Joan. V, 19) , et Dei ipsius est qualitatis divina substantia genitus, quia de ipso natus est proprie sempiternus, non factus ex nihilo ut homo, et angelus, aut creatura aliqua est.
PL 12, 1180Aゆえに、子の似姿は永遠であり、わざの上でもそうである。「父が行うとおり、子も同様にすべてを行う」(ヨハネ5:19)からである。また子は、神自身と同じ性質の神的実体から生まれた〔底本は Dei ipsius est qualitatis divina substantia genitus。ミーニュの脚注(ガッリャルディ)は、この箇所を「まったく損なわれている」とし、コルビー写本の de ipsius qualitatis divina substantia genitus を良しとする。それに従って解した〕。彼から固有の意味で永遠に生まれたのであって、人間や天使やいかなる被造物のように、無から造られたのではないからである。
Caput LXVII
第LXVII章PL 12, 1180ASEMIARIANI. Semiariani sunt quoque; hi de Patre et Filio bene sentiunt, unam qualitatis substantiam, unam divinitatem esse credentes: Spiritum autem non de divina substantia, nec Deum verum, sed factum atque creatum Spiritum praedicantes, ut eum conjungant et comparent creaturae; cum Christus Dominus Patri et sibi in fide baptismi salutis aeternae conjunxerit, eumque cum Patre et Filio cunctis credentibus adorandum jusserit, omnique saeculo Deum verum praedicandum statuerit.
PL 12, 1180A半アレイオス派。――半アレイオス派というものもいる。彼らは父と子については正しく考え、性質を同じくする一つの実体、一つの神性があると信じる。しかし霊については、神的実体から出たものでも真の神でもなく、造られ創造された霊であると宣べ、霊を被造物に結びつけ、並べて比べる。ところが、主キリストは、永遠の救いの洗礼の信仰において霊を父と自らに結びつけ、霊を父と子とともにすべての信じる者に礼拝されるべきものと命じ、あらゆる世に対して真の神として宣べ伝えられるべきものと定めたのである。
Non intelligentes, quod Evangelista cum dicit: Omnia per ipsum facta sunt, et sine ipso factum est nihil (Joan. I, 3) , non de Spiritu sancto dicit, quasi factum Spiritum per Filium; nam Propheta Trinitatem omnia fecisse visibilia et invisibilia definit, dicens: Verbo Domini coeli firmati sunt, et Spiritu oris ejus omnis virtus eorum (Psal. XXXIII, 6) .
PL 12, 1181A彼らは、福音書記者が「すべてのものは彼によって造られ、彼なしには、造られたものは何一つない」(ヨハネ1:3)と言うとき、あたかも霊が子によって造られたかのように、聖なる霊について言っているのではないことを理解していない。預言者は、三位一体が見えるものも見えないものもすべてを造ったと定めて、こう言っているからである。「主の言葉によって天は固められ、その口の霊によって、それらのすべての力が〔固められた〕」(詩篇33:6)。
In omni itaque creatura, quae facta est per Spiritum, non aliquid praetermisit quod non per eum factum sit; alioqui in fide servus cum Domino non jungeretur, si esset creatura divinus et sanctus Spiritus.
PL 12, 1182Aゆえに、霊によって造られたすべての被造物のうちで、彼によって造られなかったものを何一つ見落とさなかった〔主語は明示されない。前節の預言者と取った〕。さもなければ、神的で聖なる霊が被造物であるなら、信仰において僕が主と結びつけられることはなかったはずである。
Cujus causa omnis Scriptura, et Dominus, concedi omnia peccata hominibus, praeter blasphemiam divini et adorandi Spiritus coelesti sententia pronuntiavit (Matth. XII, 31) .
PL 12, 1182Aその〔霊の〕ゆえに、聖典全体も主も、人間にはすべての罪が赦されるが、神的で礼拝されるべき霊への瀆神だけは別であると、天の判決をもって宣告した(マタイ12:31)。
Caput LXVIII
第LXVIII章PL 12, 1182AEUNOMIANI. Eunomiani post hos ab Eunomio discipulo Arii, in omnibus inimici verae fidei, aiunt tres esse diversas qualitatis substantias ut auri, argenti, et aeris et Patrem quidem fecisse Filium, et iterum Filium. qui sit creatura, fecisse Spiritum: et asserunt Filium non Patri esse similem, quia creatura est, neque Spiritum Filio similem, quia a Filio factus est: magis impietati paganae, et iniquitati Judaicae consentientes apertissime, quam Christianae doctrinae, ac fidei catholicae parere volentes.
PL 12, 1182Aエウノミオス派。――エウノミオス派は、これらの者たちのあと、アレイオスの弟子エウノミオスに由来し、あらゆる点で真の信仰の敵であって、金・銀・銅のように性質の異なる三つの実体があると言う。そして、父が子を造り、さらに、被造物である子が霊を造ったと言い〔底本は「iterum Filium.」と句点で切って次を小文字で続ける。句点を読点に改めて解した。ミーニュの脚注の引くコルビー写本も qui est creatura, fecisse Spiritum sanctum と続けて読む〕、子は被造物であるから父に似ておらず、霊は子によって造られたから子に似ていないと主張する。彼らは、キリスト教の教えと公同の信仰に従おうとするよりも、はるかにあからさまに、異教の不敬とユダヤの不義に同調している。
Caput LXIX
第LXIX章PL 12, 1183AHAERESIS ANIMAM VERAM CHRISTUM NON HABUISSE. Alii sunt, qui circa incorporationem aberrant, dicentes non animam veram hominis rationalem accepisse Salvatorem, sed corpus solum hominis; et cum subtrahunt animam a corpore, veram denegant hominum salubritatem.
PL 12, 1183Aキリストは真の魂をもたなかったとする異端。――受肉について誤る者たちが別にいる。彼らは、救い主が人間の真の理性的な魂を受けたのではなく、人間の肉体だけを受けたと言い、魂を肉体から取り去ることで、人間たちの真の救いを否定する。
Quomodo itaque potest dici anima, quae non sumpta est a Salvatore? cum Salvator dicat: Tristis est anima mea usque ad mortem (Matth. XXVI, 36) . Alioquin anima dici non potuit, nisi esset in eo cujus causa advenerat.
PL 12, 1183Aでは、救い主に受け取られなかった魂が、どうして魂と言われえようか。救い主は「わたしの魂は死ぬほど悲しい」(マタイ26:36)と言っているのである〔引照は底本の刷るまま。この語は一般にマタイ26:38のものとされる〕。さもなければ、魂とは言われえなかったであろう、彼がそのために来た当の者〔人間〕のうちにある魂でなかったならば〔in eo cujus causa advenerat の指す者は定かでない。人間と取った〕。
Itaque haec utraque in comparatione Salvatoris, id est, corpus erat et anima, quae pro nostra salute dignatus est sumere.
PL 12, 1183Bゆえに、救い主におけるこの二つのもの〔底本は in comparatione Salvatoris「救い主との比較において」。意味が定かでなく、「救い主の構成において」ほどの意と取った〕、すなわち肉体と魂は、我々の救いのために、それを受けることを自らよしとしたものであった。
Scire nos convenit, quod et animam veram hominis habuit, intellectum habentem, et corpus hominis sensum carnalem itidem, ut et dolere posset corpore, et emori.
PL 12, 1183B我々は、〔救い主が〕人間の真の魂、すなわち知性をもつ魂を有し、また人間の肉体、すなわち同じく肉の感覚を有していたことを知るべきである。それは、肉体において苦しみ、死ぬことができるためであった。
Tamen de sancto spiritu facta haec cognoscitur caro, et creata anima scilicet, sicut scriptum est in Evangelio: Spiritus sanctus superveniet in te, et virtus Altissimi obumbrabit te. Et quod animam veram habuit, dicens: Animam meam pro vobis pono.
PL 12, 1184Aそれでも、この肉は聖なる霊によって造られたものであり、魂もまた創造されたものであると認められる。福音書に「聖なる霊があなたに臨み、いと高き者の力があなたをおおう」と書かれているとおりである。また、真の魂をもっていたことは、「わたしは汝らのためにわたしの魂を置く」と言っていることからわかる。
Et de carne passibili ad Thomam: Quod spiritus non habet ossa et carnem, sicut me videtis (Luc. XXIV, 39) .
PL 12, 1184Aまた、苦しみうる肉について、トマスに向かって〔こう言った〕。「霊は、汝らがわたしに見るような骨と肉をもたない」(ルカ24:39)。
Et Apostolus Petrus de Salvatore testatus est, dicens: Hujus anima non derelicta est in inferno, nec caro ejus vidit corruptionem (Act. II, 27, ex Psal. XVI, 10) .
PL 12, 1184Aまた使徒ペトロは、救い主について証しして言った。「その魂は冥界に捨て置かれず、その肉は朽ちるのを見なかった」(使徒言行録2:27、詩篇16:10による)。
Ex quo autem incarnatus est, et homo nostrae causa salutis, et Deus verus creditur, cognoscitur, colitur, et in Ecclesia catholica praedicatur.
PL 12, 1184Aしかし、彼が受肉して以来、我々の救いのための人として、また真の神として、信じられ、認められ、礼拝され、公同の教会において宣べ伝えられている。
Caput LXX
第LXX章PL 12, 1184BTROPITAE. Tropitae sunt, qui dicunt conversum Verbum in carnem, non intelligentes quod ait apostolus Joannes: Verbum caro factum est, et habitavit in nobis (Joan. I, 14) . Non attendentes, quod Verbum est immutabile, et inconvertibile, id est, Deus Dei Filius.
PL 12, 1184Bトロピタイ派。――トロピタイ派とは、言葉が転じて肉になったと言う者たちである。彼らは、使徒ヨハネが「言葉は肉となり、我々のうちに住んだ」(ヨハネ1:14)と言っているのを理解していない。言葉が不変であり、転じえないもの、すなわち神の子なる神であることに、目を向けていない。
Caro autem quam accepit pro nostra salute, ipse eam formando assumpsit, et induit nostrae causa incapacitatis.
PL 12, 1185A彼が我々の救いのために受けた肉は、彼自身が形づくりつつ取ったものであり、我々が〔彼を〕受け入れる力を欠いているために、身にまとったのである。
Ad eum visendum itaque res istae in unum conjunctae pro nostra salute, non mutationem Verbi in carnem, sed assumptionem magis rei visibilis declarabant, ut invisibilis per visibilem carnem videri possit, credi atque cognosci, et ab humano genere capaciter adorari.
PL 12, 1185Aゆえに、彼を見るために、これらのものが我々の救いのために一つに結ばれたことは、言葉の肉への変化ではなく、むしろ見えるものを取ったことを示していた。それは、見えざる者が見える肉を通して見られ、信じられ、知られ、人類によって、理解しうる仕方で礼拝されるためである。
Caput LXXI
第LXXI章PL 12, 1185AHAERESIS DE PASSIONE CHRISTI. Sunt etiam haeretici, qui circa Passionem aberrant, dicentes, quod in Passione dimiserit Deus noster Christus carnem, et sic ascenderit in coelum, ut non sit jam in carne divinitas: neque enim post Passionem resurrexit in carne, neque cum carne ascendit, inquiunt, in coelum, cum salus omnis hominum in Passione carnis ipsius, et Resurrectione, et Ascensione in coelum consistat, sine cunctatione nobis et credentibus universis: cum et apostolis angeli dixerint pro nostra fide ac laetitia, in Actibus apostolorum: Quod sicut vidistis eum ascendentem in coelum, sic eum iterum sperate venturum de coelo.
PL 12, 1185Aキリストの受難についての異端。――受難について誤る異端者たちもいる。彼らは、我々の神キリストが受難において肉を捨て、そのようにして天に昇ったので、もはや肉のうちに神性はないと言う。受難ののちに肉において甦ったのでもなく、肉とともに天に昇ったのでもない、と彼らは言う。しかし、人間たちの救いはすべて、彼自身の肉の受難と復活と天への昇天にかかっており、それは我々にとっても、すべての信じる者にとっても、疑いのないことである。使徒たちには、我々の信仰と喜びのために、天使たちが使徒言行録でこう言ったのだから。「汝らが彼の天に昇るのを見たとおり、彼がまた天から来るのを待て」。
Caput LXXII
第LXXII章PL 12, 1185BAERII. Aerii, ab Aerio quodam sic appellati sunt, qui abstinentiis vacant, et in provincia Pamphylia quam plurimi commorantur, qui et Encratitae dicuntur, id est abstinentes.
PL 12, 1185Bアエリオス派。――アエリオスという者からそう呼ばれた者たちで、禁欲に励み、パンフュリア州に非常に多く住んでいる。彼らはエンクラティタイ派、すなわち禁欲者たちとも呼ばれる。
Hi non possident aliquid, escas abominantur, quas Deus cum benedictione humano generi tribuit, damnant etiam de Lege nuptias, non a Deo institutas asserentes.
PL 12, 1186Aこの者たちは何も所有せず、神が祝福とともに人類に与えた食物を忌み嫌い、さらに、律法に基づく婚姻をも、神によって制定されたものではないと主張して断罪する。
Caput LXXIII
第LXXIII章PL 12, 1186ABORBORIANI. Alia est haeresis Borborianorum, qui vitiis implicati saeculi, et malis concupiscentiis servientes, non sperant judicium futurum, sed potius carnalem saeculi concupiscentiam laudant.
PL 12, 1186Aボルボリ派。――もう一つの異端は、ボルボリ派のものである。彼らは世の悪徳にからめとられ、悪しき欲望に仕えて、来るべき裁きを望まず、むしろ世の肉の欲望を称える。
Hi itaque in coenum euntes, et inde obliti de coeno facies et membra sua deformantes, eadem re cunctis velut culpandam Dei creaturam demonstrantes: cum illa vorago culparum, et vitiorum perniciosa damnatio ex hominum voluntate, non Legis divinae permissione descenderit.
PL 12, 1186A彼らはこのように泥の中に入り、そこから泥にまみれて自分たちの顔と肢体を汚し、まさにこのことによって、神の被造物があたかも非難されるべきものであるかのように、すべての人に示す。しかし、あの罪の深淵と、悪徳のもたらす滅びの断罪は、人間の意志から生じたのであって、神の法の許可から生じたのではない。
Caput LXXIV
第LXXIV章PL 12, 1186BARTOTYRITAE. Artotyritae sunt nomine ex re ipsa imposito, in Galatia, qui panem et caseum offerunt, non illud quo Ecclesia catholica et apostolica celebrat offerendo.
PL 12, 1186Bアルトテュリタイ派。――その実際の行いから名が付けられた者たちで、ガラティアにおり、パンとチーズを供える。公同にして使徒的な教会が供えて祝うあのものとは異なる。
Caput LXXV
第LXXV章PL 12, 1187AASCODROGITAE. Alii sunt Ascodrogitae in Galatia, qui utrem inflatum ponunt et cooperiunt in sua ecclesia, et circumeunt eum insanientes potibus, et bacchantes , sicut pagani Libero patri, insanis mentibus more gentilium furentes, et non intelligentes quod ait Salvator: utres novos sumendos, inque eos novum vinum mittendum, non in veteres (Matth. IX, 17) .
PL 12, 1187Aアスコドロギタイ派。――ガラティアには、ほかにアスコドロギタイ派がいる。彼らは自分たちの教会に膨らませた革袋を置いて覆い、酒に狂い、バッコスの徒のようにその周りを巡る。異教徒が父リベルに〔するように〕、異邦人の習いのまま狂った心で荒れ狂うのである。そして、救い主が「新しい革袋を取り、その中に新しい葡萄酒を入れるべきで、古いものに入れてはならない」(マタイ9:17)と言ったことを理解していない。
Et quum suis caecitatibus properant inservire, alieni modis omnibus Christianae salutis reperiuntur, cum Apostolus dejiciat justificationem illam Judaicam carnalemque vanitatem, Christi autem veram et plenam confirmet scientiam dicens: Vetera transierunt, et ecce nova omnia per Christum facta sunt (II Cor. V, 17) .
PL 12, 1187A彼らは自分たちの盲目に仕えようと急ぐとき、あらゆる点でキリスト教の救いとは無縁であることが見いだされる。使徒は、あのユダヤ的な義認と肉の空しさを退け、キリストの真にして満ちた知を確立して、こう言っているからである。「古いものは過ぎ去り、見よ、すべてがキリストによって新しくされた」(二コリント5:17)。
De Lege enim et umbra dicebat Dominus, et de suae gratiae plenitudine: duorumque hominum, quod ait Apostolus: Primus homo de terra terrenus, secundus homo de coelo coelestis (I Cor. XV, 47).
PL 12, 1187B主は、律法と影について、また自らの恩寵の充満について、さらに二人の人について語っていた。使徒が「第一の人は地から出た地的な者、第二の人は天から出た天的な者」(一コリント15:47)と言うとおりである。
Quod enim erat per umbram, et quod erat futurum in Domini praesentia majus et melius, hoc nuntiabat docendo, ac rebus testantibus confirmando.
PL 12, 1188Aというのも、影によって在ったもの、主の臨在においてより大きくより善いものとして来るはずであったものを、彼は教えることで告げ知らせ、事実が証するところによって確かなものとしたからである。
Caput LXXVI
第LXXVI章PL 12, 1188APASSALORINCHITARUM HAERESIS. Alii sunt Passalorinchitae, qui digitum imponentes in nares, et ora sua, et in labia, quasi silentium semper exercent, non rei aliae nisi taciturnitati, quasi studium commodantes.
PL 12, 1188Aパッサロリンキタイ派の異端。――ほかにパッサロリンキタイ派がいる。彼らは指を鼻と口と唇に当て、いわば絶えず沈黙を行い、沈黙のほかには何ものにも、いわば熱意を向けない。
Hoc autem facientes quasi prophetas cupiunt imitari, quia ait David propheta: Pone, Domine, custodiam ori meo, et ostium circumstantiae labiis meis (Ps. CXLI, 3) .
PL 12, 1188A彼らはこれを行って、いわば預言者たちをまねようと望む。預言者ダビデが「主よ、わたしの口に見張りを置け、わたしの唇に囲いの戸を置け」(詩篇141:3)と言っているからである。
Et quia jejuniis beati prophetae vacantes (Ps. XXXV, 13; LXIX, 10) silentium saepius commodabant, inde usurpantes isti aestimant observandum, Pythagoricam vanitatem potius quam prophetarum coelestem vitam, et sapientiam sequi properantes.
PL 12, 1188Aまた、祝福された預言者たちは断食に専念して(詩篇35:13; 69:10)しばしば沈黙を行っていたので、この者たちはそこから借用し、守るべきものと考えている。そして、ピュタゴラス的な空しさと知恵に、むしろ従おうと急ぎ、預言者たちの天的な生き方には従わない〔sapientiam の係りは定かでない。「預言者たちの天的な生き方と知恵」に係るとも取れる〕。
Caput LXXVII
第LXXVII章PL 12, 1188BAQUARII. Aquarii sic dicti sunt, qui in Sacramentis coelestibus offerunt tantum aquam, non illud quod Ecclesia catholica et apostolica facere consuevit.
PL 12, 1188Bアクアリウス派。――こう呼ばれる者たちは、天の秘跡において水だけを供え、公同にして使徒的な教会が行う習わしのものを行わない。
Caput LXXVIII
第LXXVIII章PL 12, 1189AHAERESIS DE PROPHETIS. Sunt nonnulli, qui prophetas quotidie asserunt, et prophetias fieri praedicant, ignorantes Legem et Prophetas usque ad Joannem fuisse Baptistam (Matth. XI, 13) , finemque Legis et Prophetarum in Christi praesentia completum, atque consummatum.
PL 12, 1189A預言者についての異端。――毎日預言者がいると主張し、預言が行われていると宣べ伝える者が、少なからずいる。彼らは、律法と預言者は洗礼者ヨハネまでであった(マタイ11:13)こと、そして律法と預言者の終わりはキリストの臨在において成就し完成したことを知らない。
Caput LXXIX
第LXXIX章PL 12, 1189ACOLLUTHIANI. Colluthiani, a Collutho quodam ita dicti sunt in Aegypto, qui dicunt Dominum malorum non esse factorem.
PL 12, 1189Aコッルトス派。――エジプトのコッルトスという者からそう呼ばれた者たちで、主は悪の造り手ではないと言う。
Contra autem alter quidam opponebat dicens: Dominum malorum esse factorem, qui et ipse est haereticus pariter, et cum utrique contentione ferrentur inani, nescierunt potentiam rationis: Scriptura enim Deum facere bona, et nihilominus et mala praedicavit, cum dicat propheta: Ego sum Dominus, qui facio pacem, et creo mala (Isai. XLV, 7) .
PL 12, 1189Aこれに対して、別のある者は、主こそ悪の造り手であると言って反論していた。この者もまた同様に異端者であり、両者は空しい争いに駆られて、道理の力を知らなかった。聖典は、神が善を造るが、それに劣らず悪をも造ると宣べているからである。預言者が「わたしは主、平和を造り、悪を創る」(イザヤ45:7)と言っているとおりである。
Et alter propheta: Si est, inquit, malitia in civitate, quam Deus non fecit (Amos III, 6) .
PL 12, 1189Bまた別の預言者は言う。「町に悪があるとして、それを神が造らなかったことがあろうか」(アモス3:6)。
Sed mala ista non natura esse, dixit Scriptura, a Deo facta, sed causis existentibus hominum, scilicet in Lege peccantium Domino, quae sunt tentationes persecutionis, diversaeque angustiae, quae Deo permittente insurgunt peccantibus, sicut scriptum est: Quis dedit Israel in direptionem, nonne Dominus cui peccaverunt, et noluerunt in viis ejus ambulare (Isai. XLII, 24) ?
PL 12, 1190Aしかし聖典は、これらの悪が本性として神によって造られたのではなく、人間たちの側にある原因、すなわち律法において主に対して罪を犯す者たちの原因によって生じたと言った。それは迫害の試練や種々の苦難であって、神が許すことによって罪人たちに襲いかかる。こう書かれているとおりである。「誰がイスラエルを略奪に渡したのか。主ではないか。主に対して彼らは罪を犯し、その道を歩もうとしなかったのだ」(イザヤ42:24)。
Non autem fecisse malam Deum naturam, dicit Scriptura alicubi: Ecce enim omnia valde erant bona, quae fecit Deus, in libro Geneseos, id est, creaturae mundi (Gen. I, 31) .
PL 12, 1190Aまた、神が悪しき本性を造ったのではないことを、聖典は別の箇所で言う。創世記の書に「見よ、神が造ったものはすべて非常に善かった」とあり、すなわち世の被造物について言っている(創世記1:31)。
Et alibi propheta dicit: Quoniam Deus malum non fecit neque delectatur in perditione vivorum (Sap. I, 13) .
PL 12, 1190Aまた別の箇所で預言者は言う。「神は悪を造らず、生きている者たちの滅びを喜ばない」(知恵の書1:13)。
Quia ergo non causa Dei creantis est mala naturaliter, sed hominum voluntatis, quae obnoxia legi Dei urgetur, et coertione constringit, conversionis causa a Domino haec inferuntur hominibus quotidie.
PL 12, 1190Aゆえに、悪は、創造する神に本性的に由来する原因によるのではなく、人間たちの意志による。その意志は神の律法に服する者として迫られ、強制によって拘束される〔底本は constringit。ミーニュの脚注(ガッリャルディ)は、コルビー写本とバーゼル版・リヨン版の constringitur を正しいとする。それに従う〕。立ち返らせるために、これらのことが主によって、人間たちに日々加えられるのである。
Cum ergo haec dicunt, quomodo dicta sunt ignorant quae enim putant hominibus in coertione mala, haec eruditionis et utilitatis sunt plena, quae hominum voluntas perversa pati meretur, cum dicat Apostolus: Numquid injustus Deus, qui infert iram suam hominibus (Rom. III, 3) ?
PL 12, 1190Bゆえに、彼らがこれらのことを言うとき、それがどのように言われたのかを知らない。彼らが人間たちへの強制における悪と考えるものは、教育と益に満ちており、人間の曲がった意志が受けるに値するものだからである。使徒が「怒りを人間たちにもたらす神は不義であろうか」(ローマ3:3)と言うとおりである〔底本の引照は3:3。この語は一般に3:5のものとされる〕。
Non tamen sine utilitate et emolumento futuro haec cuncta humano generi fieri permittuntur: justus enim in tribulatione sustinendo fidelior et justior comprobatur; peccator autem aut peccare desinet emendatus, aut perseverans de mundo tollitur, ne in corpore constitutus amplius delinquere videatur.
PL 12, 1191Aしかし、これらすべてが人類に起こるのを許されるのは、益と将来の利益なしにではない。義人は苦難に耐えることによって、より忠実でより義しい者と証明され、罪人は、矯正されて罪を犯すことをやめるか、あるいは固執すれば世から取り去られる。肉体にとどまってこれ以上過ちを犯すと見られることのないようにするためである。
Ergo aut emendatus, cum superest adhuc in corpore, bonum jam opus facere non retardabit, aut mens coercetur ut desinat a peccato, quod ait Apostolus: Qui mortuus est, justificatus est a peccato (Rom. VI, 7) .
PL 12, 1191Aゆえに、矯正された者は、なお肉体にとどまっている間、もはや善い行いをすることをためらわないか、あるいは心が抑えられて罪をやめる。使徒が「死んだ者は罪から義とされている」(ローマ6:7)と言うとおりである。
Caput LXXX
第LXXX章PL 12, 1191ADE MUNDO HAERESIS. Alia autem est haeresis, quae dicit mundum non mutari, sed in eodem statu semper manere, etiam post Domini nostri Christi de coelis praesentiam, cum ipse dicat: Omnia transibunt et mutabuntur (Matth. XXIV, 35; Marc. XIII, 31; Luc. XXI, 33) .
PL 12, 1191A世についての異端。――また別の異端があり、世は変わることなく、我々の主キリストの天からの臨在ののちにさえ、常に同じ状態にとどまると言う。しかし彼自身は「すべては過ぎ去り、変えられる」(マタイ24:35; マルコ13:31; ルカ21:33)と言っている。
Hoc autem non intelligunt mutationis causa elementorum dictum fuisse a Domino, ut his mutatis nova creatura reformetur (Apoc. XXI, 1) , quod et David docet: Ipsi peribunt, tu autem ipse es in aeternum (Ps. CII, 26) .
PL 12, 1192Aしかし彼らは、このことが諸元素の変化のために主によって言われたのであり、それらが変えられて新しい被造物が作り直されるためであること(黙示録21:1)を理解していない。ダビデもそう教えている。「それらは滅びるが、汝自身は永遠にある」(詩篇102:26)。
Et Dominus: Coelum et terra transibunt, verba autem mea non transibunt (Matth. XXIV, 35; Marc. XIII, 31; Luc. XXI, 33) . Et: Ego facio novum coelum et novam terram, dicit Dominus (Isai. LXV, 17) .
PL 12, 1192Aまた主は言う。「天と地は過ぎ去るが、わたしの言葉は過ぎ去らない」(マタイ24:35; マルコ13:31; ルカ21:33)。また「わたしは新しい天と新しい地を造る、と主は言う」(イザヤ65:17)。
Restauranda potius ergo, non pereunda annuntiat elementa; et quamvis impossibile Deo non est, ut qui fecit ex nihilo omnia, iterum delere possit omnia, quod ait beatissimus Job: Si autem destruxerit universa, quis ei dicet, quid fecisti (Job. IX, 12) ?
PL 12, 1192Aゆえに彼は、諸元素が滅びるのではなく、むしろ作り直されるのだと告げている。とはいえ、無からすべてを造った者が、再びすべてを消し去りうることは、神にとって不可能ではない。いとも祝福されたヨブが言うとおりである。「もし彼がすべてを壊すなら、誰が彼に『何をしたのか』と言えようか」(ヨブ記9:12)。
Ergo si ita senseris, omnipotentiam Domini Christi cognosces; sin ea restauranda quis aestimat sequenter intelliget: nam etsi pereunda semina Scriptura demonstrat, id est ipsum mundum ad nihilum devenire posse, tamen quia quod fecit non deperit; fecit enim, ut ait Salomon, ex nihilo omnia ut possent esse quae non erant (Sap. I, 14) : et in Resurrectione hominum non pereunda semina, sed ad gloriam majorem venientia demonstrat, ut ait Apostolus: Seminatur corpus animale, surgit corpus spiritale (I Cor. XV, 44) : seminatur in corruptione, surgit in incorruptione (Ibid., 42) .
PL 12, 1192Aゆえに、もしそう考えるなら、主キリストの全能を認識するであろう。他方、それらは作り直されると考える者は、続けて〔次のことを〕悟るであろう。たとえ聖典が、種子が滅びうること、すなわち世そのものが無に帰しうることを示しているとしても、しかし、彼が造ったものは滅びないのである〔tamen quia 以下は主節を欠く。「彼が造ったものは滅びないからである」と取った〕。ソロモンが言うとおり、彼は、存在していなかったものが存在しうるように、無からすべてを造ったのである(知恵の書1:14)。そして人間たちの復活においても、〔聖典は〕種子が滅びるのではなく、より大きな栄光に至るものであることを示している。使徒が言うとおりである。「魂的な体が蒔かれ、霊的な体が甦る」(一コリント15:44)。「朽ちるものとして蒔かれ、朽ちないものとして甦る」(同42)。
Et ipse iterum Apostolus: Exspectatio enim creaturae revelationem filiorum Dei exspectat: vanitati enim creatura subdita est non volens, sed propter eum qui subjecit in spe futurae gloriae dignitatis.
PL 12, 1193Aまた同じ使徒が再びこう言う。「被造物の待望は、神の子たちの啓示を待ち望んでいる。被造物は、自ら望んでではなく、これを服させた者のゆえに、来るべき栄光の尊厳の希望のうちに、空しさに服させられたからである」。
Propter quod et ipsa creatura, inquit, liberabitur a servitute corruptionis in libertatem gloriae filiorum Dei (Rom. VIII, 19 seq.) .
PL 12, 1193A「それゆえ、被造物自身も、朽ち果てることへの隷属から、神の子たちの栄光の自由へと解放される」と彼は言う(ローマ8:19以下)。
Ostendens itaque a gloria ad gloriam processura elementa, id est homines cum hac ipsa visibili creatura, cum dicit Dominus: Sol tunc septempliciter lucebit (Isai. XXX, 26) .
PL 12, 1193Aこうして彼は、諸元素、すなわち人間たちが、この見える被造物そのものとともに、栄光から栄光へと進んでゆくことを示している。主が「太陽はそのとき七倍に輝く」(イザヤ30:26)と言うときにである。
Transeuntia ergo erunt elementa ad majorem jam gloriam, inque ea permanenda cum hominibus; quamvis et ad nihilum possit adducere, qui fecit omnia Dominus.
PL 12, 1193Aゆえに諸元素は、すでにより大きな栄光へと移りゆくものとなり、人間たちとともにその中にとどまるであろう。もっとも、すべてを造った主は、それらを無へと帰させることもできる。
Sed in hoc est eminens Christi majestas et potentia, quod ad gloriam eadem majorem elementa transire permittit; nam et Apostolus elementa haec liquescere, et ad nihilum venire nuntiat pariter et prophetat.
PL 12, 1193Bしかし、ここにこそキリストの卓越した威厳と力がある。すなわち、同じ諸元素がより大きな栄光へ移るのを許すことである。使徒もまた、これらの諸元素が溶けて無に帰すると、同じく告げ、預言しているからである。
Caput LXXXI
第LXXXI章PL 12, 1193BEXCALCEATI. Excalceatorum est haeresis, quae excalceatos ambulare debere homines asserit, quod sub Mose, inquiunt, dictum est: Solve calceamenta tua (Exod. III, 5) .
PL 12, 1193B裸足派。――裸足派の異端は、人間は裸足で歩かねばならないと主張し、モーセのもとで「汝の履物を脱げ」(出エジプト記3:5)との言葉があったからだ、と彼らは言う。
Et quod Isaias ita ambulaverit tribus annis, quae magis humana, ac vanae superstitionis sunt, non traditionis sanctorum ac Domini nostri Jesu Christi jussionis et imperii, ejusque potestatis.
PL 12, 1193Bまた、イザヤが三年のあいだそのように歩いたとも言う。しかしこれらはむしろ人間的で空しい迷信に属するものであって、聖徒たちの伝承、また我々の主イエス・キリストの命令と指令、その権能に属するものではない。
Caput LXXXII
第LXXXII章PL 12, 1194ANOVATIANI. Novatiani surrexerunt post persecutionem postremam a Novato quodam, qui sicut Ecclesia catholica credebant antea, vetus Testamentum et novum accipientes, in persecutione autem, quia lapsi sunt multi fideles, et in poenitentiam suscepti sunt a catholica Ecclesia, irati, immo potius praesumptione ducti ac superbia, vanam doctrinam conati sunt seminare, separantes se ab Ecclesia catholica, atque a Christi bonitate ac misericordia dissonantes, atque dicentes: non esse fideli post baptismum locum aliquem poenitentiae, ignorantes quod per prophetam clamat: Vivo ego, dicit Dominus: nolo mortem peccatoris, sed magis ut revertatur et vivat (Ezech. XXXIII, 11) .
PL 12, 1194Aノウァティアヌス派。――ノウァティアヌス派は、最後の迫害ののち、ノウァトゥスという者から起こった〔ミーニュの脚注は、この派の首唱者として、ローマの司祭ノウァティアヌスと並んで、アフリカの司祭ノウァトゥスを挙げる〕。彼らは以前は公同の教会と同じように信じ、旧約と新約を受け入れていた。ところが迫害のとき、多くの信徒が倒れ、公同の教会によって悔い改めに受け入れられたので、怒り、いやむしろ僭越と高ぶりに駆られて、空しい教えを蒔こうと試み、公同の教会から自らを切り離し、キリストの善良と慈しみにも調和せず、信徒には洗礼ののち悔い改めの余地はまったくないと言った。彼らは、預言者を通して叫ばれていることを知らないのである。「わたしは生きている、と主は言う。わたしは罪人の死を望まず、むしろ彼が立ち帰って生きることを望む」(エゼキエル33:11)。
Si ergo dixerint de his qui baptizandi sunt, dixisse Scripturam, non tamen fidelibus; audiant Salvatorem post baptismum aquae dicentem de baptismo alio, poenitentiae scilicet passionis ita: Baptisma habeo, inquit, baptizari, et quam festino si finiretur (Luc. XII, 50) .
PL 12, 1194Bでは、もし彼らが、聖典は洗礼を受けるべき者たちについて言ったのであって、信徒についてではないと言うなら、救い主が水の洗礼ののち、もう一つの洗礼、すなわち受難による悔い改めの洗礼について、次のように言うのを聞くがよい。「わたしには受けるべき洗礼がある。それが終えられるなら、と、どれほど急いでいることか」(ルカ12:50)。
Ostendens utique nobis post baptismum quem per aquam ante dederat, aliud etiam passionis poenitentiae humano generi ab ipsius bonitate, et clementia labentibus concedendum, atque ab eodem Domino tribuendum.
PL 12, 1194B彼は確かに、自らが以前に水を通して与えた洗礼ののち、さらにもう一つの、受難による悔い改めを、彼自身の善良と寛容によって、人類のうち倒れる者たちに与えられるべきもの、同じ主によって授けられるべきものとして、我々に示している。
Quod Apostoli intelligentes de passione ejus saluberrima, post illam primam gratiam humano generi etiam hoc eum contulisse praedicabant.
PL 12, 1194B使徒たちは、彼の最も救いに満ちた受難についてこれを理解し、あの最初の恩寵ののちに、彼がこれをも人類に授けたと宣べていた。
Ut provisor enim et omnipotens, peccantibus concedit per poenitentiam, ut qui lapsus est, surgens ac pugnans iterum, inque ea perseverans, speret se posse a Domino desiderandam victoriam adipisci.
PL 12, 1195Aすなわち、彼は摂理者にして全能者として、罪を犯す者たちに悔い改めを通して許すのである。倒れた者が立ち上がり、再び戦い、そこにとどまり続けて、主から望まれるべき勝利を得られると望みうるようにである。
In Christo enim et ejus clementia, et justitia, bonitas, et propter peccantes et poenitentes abundat quotidie; ut Paulus testatus de illis est, qui peccati causa non egerant poenitentiam, ut dixit in sua Epistola: Quis infirmatur, et ego non infirmor (II Cor. XI, 29) ?
PL 12, 1195Aキリストにおいて、その寛容と義と善良は、罪を犯す者たちと悔い改める者たちのために日々あふれている。パウロが、罪のゆえに悔い改めを行わなかった者たちについて、自らの書簡でこう言って証ししたとおりである。「誰かが弱っているとき、わたしが弱らないでいようか」(二コリント11:29)。
Et rursum: Ne veniam ad vos, et iterum me humiliet Dominus propter quosdam, qui non egerunt poenitentiam (II Cor. XII, 21) . Et Petrus Apostolus Mago Simoni dixerat: Age poenitentiam, si quo modo dimittatur tibi quod fecisti.
PL 12, 1195Aまたさらに、「わたしが汝らのもとに行って、再び主が、悔い改めを行わなかったある者たちのゆえに、わたしを低くすることのないように」(二コリント12:21)。また使徒ペトロは、シモン・マゴスに言った。「悔い改めを行え。もしかして、汝が行ったことが赦されるかもしれない」。
Et Paulus quem abjecerat, eum suscipi post tempus iterum jubet. Amissionem itaque dignitatis possunt perpeti tales, non detrimentum salutis, ut ait Dominus: Multae mansiones sunt apud Patrem meum (Joan. XIV, 2) .
PL 12, 1195Aまたパウロは、自分が追い出した者を、時を置いて再び受け入れるよう命じる。ゆえに、このような者たちは、位の喪失を被りうるが、救いの損失は被らない。主が「わたしの父のもとには多くの住まいがある」(ヨハネ14:2)と言うとおりである。
Caput LXXXIII
第LXXXIII章PL 12, 1196AMONTANISTAE. Montanistae sunt, qui rebaptizant si quos seduxerint homines, et supra baptismum Ecclesiae catholicae aliud suum baptisma insanientes promittunt, qui et Donatiani dicuntur, a quodam Donato in Africa constituto, qui hanc haeresin seminavit, qui et Parmeniani nunc appellantur a Parmenione quodam, qui eorum nuper successit erroribus atque falsitati.
PL 12, 1196Aモンタノス派〔ここに述べられるのはドナトゥス派の再洗礼であり、モンタノスとの関わりは本文に示されない〕。――彼らは、人を惑わしたなら再洗礼を施す者たちで、公同の教会の洗礼の上に、自分たち独自のもう一つの洗礼を、狂ったように約束する。彼らはドナトゥス派とも呼ばれる。この異端を蒔いた、アフリカにいたドナトゥスという者に由来する名である。また今ではパルメニアヌス派とも呼ばれ、パルメニオという者からそう呼ばれる〔底本は Parmenione。ミーニュの脚注は、ドナトゥスの後を継いだカルタゴのドナトゥス派司教パルメニアヌスのことだとする〕。彼は最近、彼らの誤りと偽りを継いだ者である。
Caput LXXXIV
第LXXXIV章PL 12, 1196AABSTINENTES. Sunt in Galliis, et Hispaniis, et Aquitania veluti abstinentes, qui et Gnosticorum, et Manichaeorum particulam perniciosissimam aeque sequuntur eamdemque non dubitant praedicare, separantes persuasionibus conjugia hominum, et escarum abstinentiam promittentes, quae non ex Legis praecepto, sed promotionis coelestis (Matth. XIX, 12) , et dignitatis causa voluntati hominum talis a Christo concessa est gratia.
PL 12, 1196A禁欲派。――ガリア、ヒスパニア、アクィタニアに、いわば禁欲者のような者たちがいる。彼らはグノーシス派とマニ教徒の、最も有害な一部分を同様に踏襲し、それを躊躇なく宣べる。説得によって人間たちの婚姻を引き裂き、食物の節制を約束する。しかし、そのような恩寵は、律法の命令によるのではなく、天の昇進(マタイ19:12)と尊厳のゆえに、キリストから人間の意志に与えられたものである。
Dicit enim Dominus Petro: Non omnes capiunt hoc verbum (Ibid., 11) . Et iterum idem Dominus ait: Qui dimiserit uxorem suam sine causa criminis, facit eam moechari (Ibid., 9) .
PL 12, 1197A主はペトロに言うからである。「すべての人がこの言葉を受け入れるのではない」(同11)。また同じ主は言う。「罪の理由なく自分の妻を離縁する者は、彼女に姦淫を犯させる」(同9)。
Aliud est itaque consensu communi (I Cor. VII, 5) hoc fieri laudis causa majoris consequendae a Domino, et aliud contra Legem suadere, contraque amborum facere voluntatem.
PL 12, 1197Aゆえに、主からより大きな称賛を得るために、これが共通の合意によって行われる(一コリント7:5)のと、律法に反して勧め、双方の意志に反して行うのとは、別のことである。
Et iterum: Qui non manducat, manducantem non spernat, et qui manducat, non manducantem non judicet (Rom. XIV, 3) .
PL 12, 1197Aまた〔こう言う〕。「食べない者は食べる者を軽んじてはならず、食べる者は食べない者を裁いてはならない」(ローマ14:3)。
Quod ex voluntate est itaque; laudis est amplioris, immo potius mercedis coelestis est desiderium: quod autem extra Legem est, non a Deo Christo est traditum, sed inani hominum praesumptione, et errore inventum: scriptum est enim: Do vobis omnia edere sicut fenum.
PL 12, 1197Aゆえに、意志から出るものは、より大きな称賛、いやむしろ天の報酬への望みである。しかし律法の外にあるものは、神なるキリストによって伝えられたのではなく、人間たちの空しい僭越と誤りによって考え出されたものである。こう書かれているからである。「わたしは汝らに、すべてを草のように食べることを与える」。
Hoc autem ideo faciunt, ut escas paulatim spernentes, dicant eas non esse bonas; et ita non a Deo hominibus escae causa fuisse concessas, sed a diabolo factas ut asserant, ita sentiunt.
PL 12, 1197B彼らがこれを行うのは、食物をしだいに軽んじて、それらは善くないと言い、こうして食物は神によって人間たちに与えられたものではなく、悪魔によって造られたものだと主張できるようにするためである。彼らはそのように考えている。
Inque hoc jam creaturam non a Deo creatam, sed a Diabolo eam factam praedicare nituntur, perque hoc mendacium multorum animas captivarunt.
PL 12, 1197Bそしてこの点において、被造物は神によって創造されたのではなく、悪魔が造ったのだと宣べ伝えようと努め、この偽りによって多くの者の魂を捕らえた。
Caput LXXXV
第LXXXV章PL 12, 1197BCIRCUITORES. In Africa sunt qui Circuitores dicuntur; hi circumeunt terras et quos inveniunt in via, cogunt eos ut interficiantur ab illis: dicentes se desiderare pati martyrium, et sub causa hac multi latrocinantur interdum.
PL 12, 1197B巡り歩く者たち。――アフリカに、「巡り歩く者たち」と呼ばれる者たちがいる。彼らは地方を巡り、道で見つけた人々に、自分たちを殺すよう強いる。自分は殉教の苦しみを受けることを望むと言うのである。そしてこの口実のもとで、ときに多くの者が強盗を働く。
Quidam autem ex his velut biothanati moriuntur, sese dantes ad praecipitium, diversumque subeunt calamitatis interitum; qui cum sine causa perire ita properant, honestae mortis sustinent detrimenta, et judicio Dei futuro se potius implicant, quam solvunt.
PL 12, 1198Aまた、そのうちのある者たちは、ビオタナトス〔非業の死を遂げた者〕のように死ぬ。崖から身を投げ、さまざまな災難による滅びを受ける。彼らは理由もなく滅びようと急ぐとき、名誉ある死の損失を被り、来るべき神の裁きから解かれるよりも、むしろそれに巻き込まれる。
Caput LXXXVI
第LXXXVI章PL 12, 1198AHAERESIS DE CIBO ET SPIRITU SANCTO. Nec desunt, qui cum hominibus non sumunt escas, praesumptione ducti inani, putantes se melius quid facere: quia et Prophetae hoc, inquiunt, faciebant (III Reg. XIII, 9) ignorantes diversam oeconomiam.
PL 12, 1198A食物と聖なる霊についての異端。――人々とともに食物をとらない者たちが、なお絶えない。彼らは空しい僭越に駆られて、自分たちはより善いことをしていると思い、預言者たちもこれを行っていたと言う(列王記三13:9)。彼らは、異なる経綸を知らない。
Christi Domini esse statutam hominibus. Hi de Patre, et Filio bene sentiunt; de Spiritu autem non recte accipiunt, creatum credentes esse et factum sanctum Spiritum, non Deum, sicut Scripturae nuntiant, et Ecclesia catholica praedicat.
PL 12, 1198A〔その経綸は〕主キリストによって人間たちのために定められたものである〔前節から文が続き、「異なる経綸」を受けると取った。節の区切りで文が分かれている〕。彼らは父と子については正しく考えるが、霊については正しく受け取らず、聖なる霊は創造され造られたものであって、聖典が告げ公同の教会が宣べるような神ではないと信じている。
Caput LXXXVII
第LXXXVII章PL 12, 1198BHAERESIS ALIA DE PASCHATE. Alia est haeresis, quae asserit cum Judaeis debere fieri Pascha. Isti in Galatia, et Syria, et Phrygia commorantur, et Hierosolymis, et cum Judaeos sequantur simili cum eis errore depereunt.
PL 12, 1198B過越についての別の異端。――ユダヤ人とともに過越を行うべきだと主張する、別の異端がある。この者たちはガラティア、シリア、フリュギア、またエルサレムに住み、ユダヤ人に従うことで、彼らと同じ誤りのうちに滅びる。
Inque hoc et suum Judaei confirmant mendacium, cum pervident quosdam Christianos indoctos, legis eorum magis sequi vanitatem, quam regulam catholicae veritatis, et nihilominus illi cum istos concelebrant, ut consortes Judaeorum criminis et sceleris manifestantur, atque ab omnibus dignoscuntur.
PL 12, 1198Bまたこの点で、ユダヤ人たちは自らの偽りを確かなものにする。キリスト教徒のうちに、教えられていない者たちが、公同の真理の規範よりも彼らの律法の空しさに従うのを見て取るからである。それでもなお、彼ら〔これらのキリスト教徒〕がこの者たち〔ユダヤ人〕とともに祝うとき、ユダヤ人の犯罪と悪行の仲間として明らかにされ、すべての人に見分けられる〔illi と istos の指す者は定かでない。祝う者をキリスト教徒と取った〕。
Caput LXXXVIII
第LXXXVIII章PL 12, 1199AAPOCRYPHI. Haeresis est etiam quae Apocrypha, id est secreta dicitur; quae solum Prophetas, et Apostolos accipit, non Scripturas Canonicas, id est Legem et Prophetas, vetus scilicet et novum Testamentum.
PL 12, 1199Aアポクリュファ派。――アポクリュファ、すなわち隠されたものと呼ばれる異端もある。それはただ預言者たちと使徒たちだけを受け入れ、正典の聖典、すなわち律法と預言者、つまり旧約と新約を受け入れない〔底本は「預言者たちと使徒たちだけを受け入れ」。後文の「預言者たちと使徒たちのアポクリュファ」からすれば、彼らの名を冠した外典だけを指すらしい。ミーニュの脚注も、預言者や使徒の名を冠しさえすれば外典を受け入れたことを言うとする〕。
Et cum volunt solum illa apocrypha legere, studiose contraria Scripturis Canonicis sentiunt, atque paulatim dogmatizant, contra eas dantes sententias: contra Legem et Prophetas, contraque dispositiones beatissimorum Apostolorum consulta ponentes, e quibus sunt maxime Manichaei, Gnostici, Nicolaitae, Valentiniani, et alii quam plurimi, qui apocrypha Prophetarum et Apostolorum, id est Actus separatos habentes, Canonicas legere Scripturas contemnunt.
PL 12, 1199Aそして、彼らはそのアポクリュファだけを読もうとするとき、正典の聖典に反することを熱心に考え、しだいに教義を立て、それらに反する判断を下す。律法と預言者に反し、またいとも祝福された使徒たちの定めに反する決議を立てるのである。その中でも主なのは、マニ教徒、グノーシス派、ニコライ派、ウァレンティヌス派、そのほかきわめて多くの者たちであり、彼らは預言者たちと使徒たちのアポクリュファ、すなわち別個の「行伝」を持つ者として、正典の聖典を読むことを軽んじている。
Propter quod statutum est ab Apostolis, et eorum successoribus, non aliud legi in Ecclesia debere catholica, nisi Legem, et Prophetas, et Evangelia, et Actus Apostolorum, et Pauli tredecim Epistolas, et septem alias, Petri duas, Joannis tres, Judae unam, et unam Jacobi, quae septem Actibus Apostolorum conjunctae sunt.
PL 12, 1199Bこのゆえに、使徒たちとその後継者たちによって、公同の教会では、律法と預言者、福音書、使徒たちの行伝、パウロの十三の書簡、ならびにほかの七つ、すなわちペトロの二つ、ヨハネの三つ、ユダの一つ、ヤコブの一つ以外のものは読まれてはならないと定められた。この七つは使徒たちの行伝に結ばれている。
Scripturae autem absconditae, id est apocrypha, etsi legi debent morum causa a perfectis, non ab omnibus legi debent, qui non intelligentes multa addiderunt, et tulerunt, quae voluerunt haeretici.
PL 12, 1200Aしかし、隠された聖典、すなわちアポクリュファは、完全な者たちによって品行のために読まれてよいとしても、すべての者によって読まれてはならない。理解しない異端者たちが、望むままに多くを付け加え、また取り去ったからである。
Nam Manichaei apocrypha beati Andreae apostoli, id est Actus quos fecit veniens de Ponto in Graeciam, quos conscripserunt tunc discipuli sequentes Apostolum: unde et habent Manichaei, et alii tales Andreae beati, et Joannis Actus Evangelistae, beati et Petri similiter apostoli, in quibus, quia signa fecerunt magna, et prodigia, ut pecudes, et canes, et bestiae loquerentur, etiam et animas hominum tales, velut canum et pecudum similes imputaverunt esse haeretici perditi.
PL 12, 1200A実際、マニ教徒は、祝福された使徒アンデレのアポクリュファ、すなわち彼がポントスからギリシアに来て行った事績〔の書〕を〔用いる〕〔文は動詞を欠くので、「用いる」と補った〕。それらは、そのとき使徒に従っていた弟子たちが書き記したものである。それゆえ、マニ教徒もそのほかこのような者たちも、祝福されたアンデレの行伝、福音書記者ヨハネの行伝、同様に祝福された使徒ペトロの行伝を持っている。それらにおいて、〔使徒たちが〕大きなしるしと不思議を行い、家畜や犬や獣が語るようになったので、人間の魂までも、そのようなもの、犬や家畜に似たものだと、滅びた異端者たちは見なした〔fecerunt の主語は明示されない。使徒たちと取った〕。
Caput LXXXIX
第LXXXIX章PL 12, 1200BHAERESIS QUORUMDAM DE EPISTOLA PAULI AD HEBRAEOS. Sunt alii quoque, qui Epistolam Pauli ad Hebraeos non asserunt esse ipsius, sed dicunt aut Barnabae esse apostoli, aut Clementis de urbe Roma episcopi.
PL 12, 1200Bパウロのヘブライ人への手紙についての、ある者たちの異端。――ほかにも、パウロのヘブライ人への手紙を、彼自身のものではないと主張し、使徒バルナバのものか、ローマ市の司教クレメンスのものだと言う者たちがいる。
Alii autem Lucae evangelistae aiunt: Epistolam etiam ad Laodicenses scriptam. Et quia addiderunt in ea quaedam non bene sentientes, inde non legitur in Ecclesia; et si legitur a quibusdam, non tamen in Ecclesia legitur populo, nisi tredecim Epistolae ipsius, et ad Hebraeos interdum.
PL 12, 1201Aまた別の者たちは、福音書記者ルカのものだと言う〔前節のヘブライ人への手紙のこと。ミーニュの脚注もそう取る〕。〔また〕ラオディキア人への手紙も書かれたとされる〔底本の語順では「Epistolam etiam ad Laodicenses scriptam」が独立して置かれ、文が崩れている。「…も書かれた」と補って解した〕。そして、それに正しくないことを考えて何かを付け加えたので、そのため教会では読まれない。ある者たちによって読まれるとしても、教会で民に読まれるのは、彼の十三の書簡と、時としてヘブライ人への手紙だけである。
Et in ea quia rethorice scripsit sermone plausibili, inde non putant esse ejusdem Apostoli. Et quia et factum Christum dicit in ea, inde non legitur. De poenitentia autem (Hebr. VI, 4; X, 26) propter Novatianos aeque.
PL 12, 1201Aまたその書簡で修辞的に、人好きのする語り口で書いているので、そのため同じ使徒のものではないと考える。また、その中でキリストが造られたと言っているので、そのため読まれない。悔い改めについても(ヘブライ6:4; 10:26)、ノウァティアヌス派のゆえに同様である。
Cum ergo factum dicit Christum (Hebr. III, 2) , corpore non divinitate dicit factum, cum doceat ibidem quod divinae sit et paternae substantiae Filius, qui est splendor gloriae, inquit, et imago substantiae ejus (Hebr. I, 3) .
PL 12, 1201Aゆえに、キリストが造られたと言うとき(ヘブライ3:2)、それは神性についてではなく肉体について、造られたと言っているのである。同じ箇所で、子が神的で父の実体に属する者であると教えているからである。「彼は栄光の輝きであり、その実体の像である」(ヘブライ1:3)と言っている。
Poenitudinem etiam non excludit docendo, sed diversum gradum dignitatis ostendit inter hunc qui integrum custodivit, et illum qui peccavit. Dignitatis est igitur detrimentum in eo qui peccavit, non damnum salutis.
PL 12, 1201A彼はまた、教えることによって悔い改めを排除するのではなく、無傷を守った者と、罪を犯した者とのあいだに、位の異なる段階があることを示している。ゆえに、罪を犯した者における損失は位の損失であり、救いの損害ではない。
Nam si fortiter quis pugnaverit per martyrium, recipiet pristinam dignitatem; aut si condigne in hoc saeculo vixerit, impetrat quod desiderat adipisci. Nam in ipsa Epistola rebaptizatores excludit, non baptismum poenitentiae abnegat.
PL 12, 1201B実際、もし誰かが殉教によって雄々しく戦うなら、もとの位を回復するであろう。あるいは、この世でふさわしく生きるなら、得ようと望むものを手に入れる。実際、その書簡そのものにおいて、彼は再洗礼を施す者たちを排除するが、悔い改めの洗礼を否定するのではない。
Conferendum quod interdum in multis fructuosum inveniatur poenitentibus, quod postea fide, vita, bono opere, et in hoc saeculo a Domino collaudati sunt, perseverantes jam in rebus bonis et operibus fructuosis, quod Dominus dixerat per prophetam: Non ero memor malorum ejus, sed bonorum potius, si jam in bonis permanserint operibus (Ezech. XXIII, 16) .
PL 12, 1202A比べ合わせるべきことは、時として悔い改める多くの者たちに、実り豊かなことが見いだされることである。すなわち、彼らは後に、信仰と生き方と善い行いによって、この世でも主から称えられ、すでに善い事柄と実り豊かな行いのうちにとどまっている〔Conferendum 以下は文が崩れている。このように解した〕。主が預言者を通して言ったとおりである。「わたしは彼の悪を覚えず、むしろ善を覚える、もし彼がすでに善い行いのうちにとどまったなら」(エゼキエル23:16)〔底本の引照は23:16。ミーニュの脚注は七十人訳のエゼキエル書33:16を引いており(18:28参照)、33:16の誤植らしい〕。
Caput XC
第XC章PL 12, 1202AMELITIANI. Melitiani sunt a Melitio quodam in Aegypto, qui de parte fuerat Ariana, et abjectus est ab Ecclesia catholica; qui postea quasi verum sequendo susceptus est, et discipuli ejus cum eo pariter.
PL 12, 1202Aメレティオス派。――エジプトのメレティオスという者に由来する。彼はアレイオス派の側にいた者で、公同の教会から追放されたが、のちに、いわば真実に従うということで受け入れられ、その弟子たちも彼とともに同じく受け入れられた。
Atque iterum indifferenter post haec agere cupientes, communicabant et haereticis, et Ecclesiae catholicae. Quorum cum cognovisset indifferentiam, exsortes eos suae communionis effecit Ecclesia catholica.
PL 12, 1202Aそしてのち再び、彼らは区別なく行動することを望み、異端者たちとも公同の教会とも交わりを持った。彼らの無差別を知ると、公同の教会は彼らを自らの交わりにあずからない者とした。
Caput XCI
第XCI章PL 12, 1202BRHETORII. Alii sunt in Aegypto et Alexandria a Rhetorio quodam, qui omnes laudabat haereses, dicens omnes bene sentire, et neminem errare ex eis, sed ambulare bene omnes illos, et male eos non credere sentiebat. Si itaque omnes laudabat, quem vituperabat?
PL 12, 1202Bレトリオス派。――エジプトとアレクサンドレイアに、レトリオスという者に由来する別の者たちがいる。彼はすべての異端を称賛し、すべてが正しく考えており、彼らのうち誰も誤っておらず、すべての者が正しく歩んでいると言い、彼らが誤って信じているのではないと考えていた。では、彼がすべてを称賛するなら、誰を非難したのか。
Ergo non tenet quod verum est. Et Photinus ergo laudandus est haereticus, qui Christum Dominum negat esse ante saecula cum Patre. Et omnis haeresis, quae blasphemat aut in Patrem, aut in Filium, aut in Spiritum.
PL 12, 1203Aゆえに、彼は真実なものを保っていない。それなら、主キリストが世々の前から父とともにいたことを否定するフォティノスも、称賛されるべき異端者となる。また、父に対して、あるいは子に対して、あるいは霊に対して瀆神するすべての異端も、そうなる。
Cur itaque blasphemos haereticos laudat, cum eos Christus Dominus ex hoc jam saeculo damnaverit, dicens: non dimitti hominibus blasphemiam in Spiritum sanctum blasphemantibus et perseverantibus, neque hic, neque in futuro (Matth. XII, 31) ?
PL 12, 1203Aそれなのに彼はなぜ、瀆神する異端者たちを称賛するのか。主キリストは、すでにこの世から彼らを断罪して、聖なる霊に対して瀆神し、それに固執する者たちには、瀆神は赦されない、この世でも来るべき世でもと言ったのに(マタイ12:31)。
Propter quod constat et istum esse haereticum, imo potius nihil scire; qui eos laudandos non vituperandos et abjiciendos judicaverit.
PL 12, 1203Aこのゆえに、この者もまた異端者である、いやむしろ何も知らないと定まる。彼は、彼らを非難し退けるべきではなく、称賛すべきだと判断したからである。
Caput XCII
第XCII章PL 12, 1203BDE DIVINITATE CHRISTI HAERESIS. Alia est haeresis, quae dicit Divinitatem doluisse, cum caro pateretur in cruce conjuncta Divinitati: errans in eo, quod non solum Divinitas pati non potest naturaliter, nec teneri, neque videri; verum etiam nec anima hominis, quae a Deo facta est, dicente Domino: Nolite timere eos qui occidunt corpus, animam autem non possunt occidere; sed timete hunc potius, qui potest animam et corpus perdere in gehennam (Matth. X, 28) .
PL 12, 1203Bキリストの神性についての異端。――もう一つの異端は、神性に結ばれた肉が十字架上で苦しみを受けたとき、神性が苦痛を感じたと言う。この異端は、神性が本性的に苦しみを受けえず、捕らえられえず、見られえないというだけでなく、神によって造られた人間の魂もまたそうである、という点で誤っている。主が「体を殺しても魂を殺せない者たちを恐れるな。むしろ、魂も体もゲヘナで滅ぼしうる者を恐れよ」(マタイ10:28)と言っているとおりである。
Errant itaque modis omnibus, qui dicunt Divinitatem Christi esse natura passibilem, et impie sentiunt aut doluisse, aut flevisse, aut ingemuisse: passio enim Christi est carnalis, naturaliter carne non Divinitate dolente.
PL 12, 1203Bゆえに、キリストの神性は本性的に苦しみうると言い、神性が苦痛を感じた、泣いた、うめいたと不敬に考える者たちは、あらゆる点で誤っている。キリストの受難は肉的なものであり、本性的に苦しむのは肉であって、神性ではないからである。
Ideoque non cognoscebatur a Judaeis qui erat in carne passibili loquendo, qui de Lege et Prophetis Deus verus nuntiabatur, palamque in carne venturus praedicabatur, dicente Propheta: Deus palam veniet (Psal. L, 3) .
PL 12, 1203Cそれゆえ、苦しみうる肉において語っていた者が誰であるかを、ユダヤ人たちは知らなかった。彼は律法と預言者たちによって真の神として告げられ、肉において公然と来る者として宣べられていた。預言者が「神は公然と来る」(詩篇50:3)と言っているとおりである。
Et iterum eodem propheta David: Dominus pars haereditatis meae, et calicis mei (Psal. XVI, 5) . Qui est enim calix, nisi ejus passio? qui tantae bonitatis munus et clementiae humano generi conferens, ab Judaeorum iniquissimo ignorabatur populo.
PL 12, 1204Aまた同じ預言者ダビデは再びこう言う。「主はわたしの嗣業、わたしの杯の分である」(詩篇16:5)。杯とは、彼の受難でなくて何であろうか。彼はこれほどの善意と寛容の賜物を人類に授けながら、ユダヤ人たちの最も不正な民に知られなかったのである。
Passus itaque est carne passibili, non Divinitate naturaliter impassibili; qui et agnoscitur, et creditur non absente tamen Divinitate, sed conjuncta cum corpore pariter propter mysterium consummationis statutum ac definitum antea.
PL 12, 1204Aゆえに彼は、苦しみうる肉において苦しみを受けたのであり、本性的に苦しみえない神性においてではない。しかも彼は、神性が不在であったのではなく、あらかじめ定められ決められた完成の奥義のゆえに、神性が肉体とともに結ばれていた者として、認められ、信じられるのである。
Quod sciens Apostolus non separavit in cruce Divinitatem a carne, dicens: Si enim cognovissent, numquam Dominum majestatis crucifixissent (I Cor. II, 8) . Paulus itaque conjunxit utrumque, ut Christi bonitatem et misericordiam nobis manifestaret plenissimam.
PL 12, 1204A使徒はこれを知っていたので、十字架において神性を肉から切り離さなかった。「もし彼らが知っていたなら、威厳の主を十字架につけなかったであろう」(一コリント2:8)と言っているのである。このようにパウロは両者を結んだ。我々にキリストの善意と慈しみの最も豊かなことを現すためである。
Petrus autem apostolus quod natura est passibile, et quod est impassibile, docuit ex aperto, dicens: Mortuus quidem est corpore, vivificatus autem Spiritu.
PL 12, 1204B使徒ペトロは、本性として苦しみうるものと苦しみえないものとを、明らかに教えた。「肉体においては死んだが、霊においては生かされた」と言うのである。
Neque ergo caro a Divinitate, nec Divinitas a carne aberat, cum caro pateretur humana naturaliter, et in hoc ipsa permittente Christi Divinitate, mysterium nostrae causa salutis consummabatur a Domino, ut plena devictio fieret inimici, ut in quo videbatur ut homo pati, qui Deus erat in carne, non sibi sed nobis jam vinceret inimicum; nobisque ante devictis, in sui passione in eum credentibus vincendi potentiam aperiret, eumque sequentibus coelestem gloriam ministraret.
PL 12, 1204Bゆえに、肉は神性から離れておらず、神性も肉から離れていなかった。人間の肉が本性的に苦しみを受け、この点でキリストの神性自身がそれを許していたとき、我々の救いのための奥義が主によって完成されつつあったのである。それは敵の完全な打倒がなされるためであり、すなわち、人間として苦しみを受けると見えた者、肉において神であった者が、自分のためではなく我々のために、ついに敵に勝つためであった。そして、我々がそれ以前に打ち負かされていたので、彼は自らの受難において、彼を信じる者たちに勝つ力を開き、彼に従う者たちに天の栄光を授けたのである。
Non ergo Dei naturalis passio et dolor talis in Divinitate ejus gignebatur, sicut quidam aestimant, alioquin homo solum erat, non Deus et homo, ut scriptum est (Joan. I, 14 et al.) ; sed mysterium nostrae causa salutis aeternae consummabatur, quod ante fuerat nuntiatum a Lege pariter et Prophetis.
PL 12, 1205Aゆえに、神の本性的な受難と、そのような苦痛が、彼の神性のうちに生じたのではない。ある者たちが考えるとおりなら、彼はただの人間であって、書かれているように神にして人であることにならない(ヨハネ1:14ほか)。そうではなく、我々の永遠の救いのための奥義が完成されたのであり、それは先に、律法と預言者たちによって同じく告げられていたことである。
Caput XCIII
第XCIII章PL 12, 1205AHAERESIS TRIFORMEM DEUM FACIENS. Est haeresis quae dicit veluti triformem Deum esse et compositum, ut quaedam pars Patris, quaedam Filii, quaedam Spiritus sancti sit: atque ita credi debere asserit, et hoc dicens nescit, nec intelligit divinae Scripturae sententiam.
PL 12, 1205A神を三つの形をもつものとする異端。――いわば神は三つの形をもつ合成されたものであって、ある部分は父、ある部分は子、ある部分は聖なる霊だと言う異端がある。そう信じるべきだと主張するが、そう言うことで、神的聖典の意図を知らず、理解していない。
Triformem enim quamdam dicens substantiam, multo blasphemat maxime, ignorans quod alter est qui misit, alter qui missus est.
PL 12, 1205A三つの形をもつ何らかの実体などと言うことで、はなはだしく瀆神しているのである。遣わす者と遣わされた者とが別であることを知らないからである。
Ergo est vera persona Patris, quae misit Filium, et est vera persona Filii, quae advenit de Patre, et est vera persona Spiritus, quae a Filio et Patre missa est.
PL 12, 1205Aゆえに、子を遣わした父の真のペルソナがあり、父から来た子の真のペルソナがあり、子と父から遣わされた霊の真のペルソナがある。
Trium itaque harum Personarum una est veritas, majestas, et substantiae aequalitas, et divinitas sempiterna.
PL 12, 1205Aゆえに、これら三つのペルソナには、一つの真理、威厳、実体の同等、永遠の神性がある。
Qualis est enim immensa et inenarranda Patris persona, talis est et Filii, talis est sancti Spiritus: ut in distinctione nominum ac trium Personarum non sit aliqua naturae diversitas.
PL 12, 1205B父の測りがたく語り尽くしえないペルソナがどのようなものであるか、子のペルソナもそのようなものであり、聖なる霊のペルソナもそのようなものである。したがって、名の区別と三つのペルソナにおいても、本性にいかなる相違もない。
Immensibilis est igitur haec Trinitas; invisibilis et inenarrabilis, quae fide solum cognoscitur: non tamen expositione humanae vocis ac sensu mortali condigne expromitur.
PL 12, 1205Bゆえに、この三位一体は測りえず、見えず、語り尽くしえない。ただ信仰によってのみ知られ、人間の声による説明や死すべき感覚によっては、ふさわしく言い表されない。
Cum enim dicit mittere Patrem Filium, et Filium mittere Spiritum sanctum, Personarum causa dicit, non loci separatione disjunctos ostendit, propter Sabellium scilicet et Photinum haereticos, qui condigne de Deo intelligere noluerunt, dicente Domino: Cui me similem fecistis, dicit Dominus, et cui similis ero (Isai. XL, 18) ?
PL 12, 1205B父が子を遣わし、子が聖なる霊を遣わすと〔聖典が〕言うとき、それはペルソナのゆえに言うのであり、場所の隔たりによって分けられていると示しているのではない。これは、神についてふさわしく理解しようとしなかった異端者、サベリウスとフォティノスのためである。主が「汝らは、わたしを誰に似せたのか、と主は言う。わたしは誰に似るのか」(イザヤ40:18)と言っているとおりである。
Sicut enim coelum distat a terra, ita distant sensus vestri, et cogitationes, et consilia vestra a sensibus et cogitationibus meis, dicit Dominus (Isai. LV, 9) .
PL 12, 1206A「天が地から隔たっているように、汝らの思いと考えとはかりごとは、わたしの思いと考えから隔たっている、と主は言う」(イザヤ55:9)。
Cum ergo dicit misisse Patrem, emissum fuisse Filium Personarum causa dicit, ne quis aut ipsum Patrem, aut ipsum Filium esse aestimet, quod ita sentiens delirat Sabellius: et ne iterum missus Filius de coelo, aestimetur non esse ubique in Patre, dixit quidem se missum a Patre, ubique tamen esse cum Patre ostendit, dicens: Pater qui me misit, mecum est (Joan. VIII, 16) .
PL 12, 1206Aゆえに、父が遣わしたと言うとき、子が遣わされたとペルソナのゆえに言うのであり、それは、誰かが〔両者を同一視して〕父自身が子自身である、あるいは子自身が父自身であると考えることのないようにするためである。サベリウスはそのように考えて錯乱している。また、天から遣わされた子が、至る所で父のうちにいないと思われることのないように、自分は父から遣わされたと言いつつ、しかし至る所で父とともにいることを示して、「わたしを遣わした父は、わたしとともにいる」(ヨハネ8:16)と言っている。
Non ergo separationem loci dixit, cum omnia et ipse Filius compleat, contineatque cum Patre et sancto Spiritu; sed ut Patris veram Personam, et Filii talem qualis Patris, et sancti Spiritus sicut Filii veram credamus Personam, harumque trium Personarum unam qualitatis substantiam, majestatem et potentiam cognoscamus, haec ita docere dignatus est, et in carne maxime constitutus; in qua et ejus humilitas enituit saeculo, et inenarranda resplenduit bonitas, et condescensio fragilitatis humanae in tam copiosa clementia ac liberalitate, ut generi manifestaretur humano; haec ita dignatus est operari, atque loqui pro nostra salute, ut nos scire de Deo, et capere et intelligere aliquo ex parte valeamus.
PL 12, 1206Aゆえに彼は、場所の隔たりを言ったのではない。子自身も、父と聖なる霊とともに、万物を満たし、包んでいるからである。そうではなく、我々が、父の真のペルソナ、父と同じような子の〔真のペルソナ〕、子と同じような聖なる霊の真のペルソナを信じ、これら三つのペルソナの、性質を同じくする一つの実体、威厳、力を認識するために、彼はこれをこのように教えることをよしとしたのである。しかも、とりわけ肉に置かれていたときにである。その肉において、彼の謙卑が世に輝き、語り尽くしえない善意が光り輝き、人間の弱さへのへりくだりが、かくも豊かな寛容と気前のよさをもって、人類に示された。彼は我々の救いのために、これらをこのように行い、語ることをよしとした。それは、我々が神について、いくらかなりとも知り、把握し、理解できるようにするためである。
Caput XCIV
第XCIV章PL 12, 1206BDE COELORUM DIVERSITATE. De coelorum diversitate est haeresis quae ambigat. Scriptura enim in primo die coelum et terram facta declarat duo haec elementa: secundo Firmamentum aquae factum, et nihilominus ipsum Firmamentum coelum appellatum fuisse testatur.
PL 12, 1206B諸天の相違について。――諸天の相違について疑う異端がある。聖典は、第一日に天と地、この二つの元素が造られたと述べ、第二日に水の大空が造られ、それにもかかわらずその大空自身が天と呼ばれたと証言しているからである。
David autem dicit de coelis ita: Laudate Dominum coeli coelorum, et aquae quae super coelos sunt (Psal. CXLVIII, 4) .
PL 12, 1206Bダビデは諸天についてこう言う。「諸天の天と、諸天の上にある水よ、主を賛美せよ」(詩篇148:4)。
Sive ergo sex coelos, secundum David, et septimum hoc firmamentum accipere quis voluerit, non errat; nam Salomon tres coelos dicit, ita: Coelum, et coelum coeli (III Reg. VIII, 27) .
PL 12, 1207Aそれゆえ、ダビデに従って六つの天、そして第七としてこの大空を数えようと望む者があっても、誤りではない。ソロモンも三つの天をこう言うからである。「天と、天の天」(列王記三8:27)。
Paulus aeque Apostolus usque ad tertium coelum se raptum fatetur (II Cor. XII, 3) . Sive ergo septem quis acceperit, ut David, sive tres, sive duos, non errat, quia et Dominus ait: Pater qui in coelis est (Matth. VI, 9) .
PL 12, 1207A使徒パウロも同様に、第三の天にまで引き上げられたと告白している(二コリント12:3)。それゆえ、ダビデのように七つと取る者も、あるいは三つ、あるいは二つと取る者も、誤りではない。主も「諸天にいる父」(マタイ6:9)と言っているからである。
Nam et Pagani unum coelum, et coelos profitentur interdum. David ergo quod plenum est docuit. Salomon autem quod ex parte est, et beatus Paulus aeque. Liber autem Geneseos duos coelos nobis nuntiavit.
PL 12, 1207A異教徒たちも、一つの天、またときに諸天があると公言する。ゆえに、ダビデは完全なものを教え、ソロモンは部分的なものを、祝福されたパウロも同様に部分的なものを教えた。創世記の書は、我々に二つの天を告げた。
Caput XCV
第XCV章PL 12, 1207AHAERESIS TERRAM BEATITUDINIS IGNORANS AC REPROBANS. Alia est haeresis quae de terra ambigit, dicens hanc esse solam et aliam non esse: ignorans quod alia est, quae veluti matrix est omnium rerum, universaque continet; quae quasi ὕλη, id est materia, reperitur in Scripturis; quae est invisibilis, et incomposita; quae a Deo facta est in primo die.
PL 12, 1207A至福の地を知らず、また退ける異端。――地について疑う別の異端がある。この地だけがあって、ほかにはないと言い、別の地があることを知らない。その地は、いわばあらゆるものの母胎であり、万物を含み、聖典ではいわばヒュレー、すなわち質料として見いだされ、見えず、整えられておらず、第一日に神によって造られた。
Haec autem in qua habitamus, super aquam fundata ostenditur, ut dixit David: Qui fundasti terram super aquam (Psal. CXXXVI, 6) .
PL 12, 1208Aしかし、我々が住むこの地は、水の上に基を据えられたものとして示される。ダビデが「汝は水の上に地を据えた」(詩篇136:6)と言ったとおりである。
Nam matrix omnium rerum terra immensa est illa prior quae in primo die facta est; quae continet aquam, et hanc terram quae habitatur a nobis; quae et humano generi et volatilibus, serpentibus, pecudibus, caeterisque aliis fruges et fructus exhibet opulenter; jussa a Christo Domino Salvatore, sicut scriptum est in libro Geneseos, creaturae servire (Gen. I, 11 et 30 seq.) .
PL 12, 1208A万物の母胎である地は、第一日に造られた、あの先のほうの広大な地であり、水と、我々が住むこの地とを含んでいる。それは、人類にも、鳥にも、蛇にも、家畜にも、そのほかのものにも、穀物と果実を豊かに与え、創世記の書に書かれているように、主にして救い主なるキリストによって、被造物に仕えるよう命じられたのである(創世記1:11および30以下)。
Caput XCVI
第XCVI章PL 12, 1208AHAERESIS AQUAM A DEO FACTAM ESSE NEGANS. Alia est haeresis quae de aqua ambigit, quod non facta sit a Deo, sed semper esse eam ex semetipsa asserit: ignorans quod si majus elementum factum est, id est terra, quanto magis et minus, id est aqua, quae continetur a terra! dicente propheta Jona: Ego servus sum Dei, qui fecit mare et aridam (Jon. I, 9) .
PL 12, 1208A水は神によって造られたのではないとする異端。――水について疑う別の異端がある。水は神によって造られたのではなく、それ自体から常にあると主張する。彼らは、より大きな元素、すなわち地が造られたのなら、より小さいもの、すなわち地に含まれる水は、なおさらであることを知らない。預言者ヨナが「わたしは神の僕である。神は海と乾いた地を造った」(ヨナ1:9)と言っているとおりである。
Et David idem dicit factam aquam a Domino. Et tres pueri itidem. Alia itaque est terra, quae continet universa, et alia est quae super aquam fundata est, quippe ista quae habitatur a nobis, de qua ait Propheta: qui fundasti terram super aquam (Psal. CXXXI, 6) .
PL 12, 1208Bまたダビデも、水が主によって造られたと同じく言い、三人の若者もそう言う。ゆえに、万物を含む地と、水の上に基を据えられた地とは別であって、後者は我々が住むこの地であり、それについて預言者は言う。「汝は水の上に地を据えた」(詩篇131:6)〔底本の引照は131:6。95.2 では136:6と刷られている〕。
Non illam utique primam. Hanc itaque renovari et purgari necesse est, quam et moveri saepe cognoscimus terrae motu, de qua ait Dominus: Ego faciam novum coelum, et novam terram (Isai. LXV, 17) .
PL 12, 1209Aあの最初の地でないことは確かである。ゆえに、地震でしばしば揺れ動くと我々が知っているこの地は、新しくされ清められねばならない。それについて主は言う。「わたしは新しい天と新しい地を造る」(イザヤ65:17)。
Et iterum Dominus ait: Coelum et terram transire, in Evangelio (Luc. XXI, 33) . Haec terra itaque veluti de radicibus illius prioris cognoscitur habere substantiam, quae supra aquam subsistere jussa est, quae copiose humano generi exhibet alimenta.
PL 12, 1209Aまた主は福音書で、天と地は過ぎ去ると再び言っている(ルカ21:33)。この地は、あの最初の地の根から出たかのように、その実体をもつと認められ、水の上にとどまるよう命じられ、人類に豊かに糧を与える〔関係詞 quae の先行詞は定かでない。「この地」と取った〕。
Caput XCVII
第XCVII章PL 12, 1209AHAERESIS DE IMAGINE DEI IN CORPORE HUMANO. Haeresis est quoque, quae dicit ante corpus fuisse hominis factum, non animam; et quod imago Dei corpus sit, non anima hominis; et quod secundum praedestinationem dixerit ita arbitratur, cum dicat Scriptura: Et fecit Deus hominem, ad imaginem suam fecit eum, masculum et feminam fecit eos (Gen. I, 27) .
PL 12, 1209A人間の体における神の像についての異端。――また、人間の体が先に造られたのであって魂ではないと言い、神の像は体であって人間の魂ではないと言う異端もある。それは、聖典が「神は人を造り、自らの像に造り、男と女に彼らを造った」(創世記1:27)と言うとき、予定にしたがってそう言ったのだと考える。
Ignorans, Propheta quid dixerit; cum dicit enim faciamus, promittit facturum se, cumque dicit: fecit Deus, jam opus factum demonstrat, et factam non carnem, sed animam, quae rationalis est declaravit.
PL 12, 1209B彼は、預言者が何を言ったかを知らない。「我々は造ろう」と言うときは、自分が造ろうとしていることを約束し、「神は造った」と言うときは、すでに行われた業を示し、造られたのは肉ではなく、理性的である魂であることを明らかにしているのである。
Nam quod caro sine anima non possit eloqui, non est dubium: ergo caro organum animae est rationalis. Masculum et feminam cum dicit Scriptura, non hic corporum sexum, sed animae dominantis, et subjacentis declarat indicium.
PL 12, 1210A実際、肉が魂なしには語りえないことは疑いがない。ゆえに肉は理性的な魂の器官である。聖典が「男と女」と言うとき、それはここでは体の性ではなく、支配する魂と従属する魂との指標を示している。
Et quod non corpora sint ante facta jacentia, sicut quidam aestimant imprudentes, non est ambiguum, cum caro Adae, ac mulieris postea facta sit; nam septimo die dicit Scriptura de Adam ita: Et accepit Dominus terram de limo, et plasmavit hominem quem fecit.
PL 12, 1210Aまた、ある思慮のない者たちが考えるように、体が先に、横たわったまま造られたのではないことは、疑いがない。アダムと女の肉は後から造られたからである。第七日にアダムについて聖典はこう言っている。「主は地の泥を取り、自ら造った人を形づくった」。
Vides ergo quomodo factum hominem, id est animam ante ostendit rationabilem et immortalem esse creatam a Domino, quae utique imago Dei est appellata: terram autem de limo acceptam adjunctam animae, id est exteriorem hominem, corpus fragile die sequenti manifestavit plasmatum, ac immisso sopore in Adam, posteaque de costa ejus accepisse Dominum, et fecisse mulierem Scriptura testatur ac praedicat: et ut primum sit anima facta, id est sexto die: die autem septimo, corpus de terra plasmatum Adae: sic de viri corpore, id est de latere ejus factam feminam demonstraverit, non est ambiguum: et quod anima ante facta sit, caro autem postea plasmata, et sic postea inspiratione infusa Dei, et spiritalis in fine collata sit gratia, ut sic jam capax homo Legis divinae non impotens a Domino monstraretur.
PL 12, 1210Aゆえに汝は見る、聖典が、造られた人、すなわち魂が、先に、理性的で不死のものとして主によって創造されたことを示しているのを。その魂こそ、神の像と呼ばれたのである。他方、泥から取られた地は、魂に結ばれたもの、すなわち外なる人、もろい体として、次の日に形づくられたと、聖典は明らかにした。また、アダムに眠りが送られ、そののち、主が彼の肋骨から取って女を造ったと、聖典は証しし、宣べている。魂がまず、すなわち第六日に造られ、第七日に、地から形づくられたアダムの体が造られ、このように男の体から、すなわち彼の脇腹から女が造られたと〔聖典が〕示したことには、疑いがない〔この部分は構文が崩れている。「疑いがない」を受ける内容と取った〕。すなわち、魂が先に造られ、肉はのちに形づくられ、さらにその後に神の吹き込みが注がれ、霊的な恩寵が最後に授けられて、このように、人がすでに神の法を受けうる者として、無力でない者として、主によって示されたのである。
Evidens est ratio veritatis, quod et beatus dicebat David, factam animam primum, sic corpus plasmatum: Manus tuae, inquit, Domine, fecerunt et plasmaverunt me (Psal. CXIX, 73) .
PL 12, 1211A真理の道理は明白であり、祝福されたダビデもこう言っていた。魂が先に造られ、そのあとに体が形づくられた、と。「主よ、汝の手がわたしを造り、形づくった」(詩篇119:73)。
Ac sic postea fuisse infusum Spitum declaravit, dicens: Et Spiritum sanctum tuum ne auferas a me (Psal. LI, 11) .
PL 12, 1211Aそしてこのように、のちに霊が注がれたと、彼は明らかにした。「汝の聖なる霊をわたしから取り去るな」(詩篇51:11)〔底本は行末で Spi-tum と分けて刷る。ミーニュの脚注の見出しは Spiritum で、それに従う〕。
Caput XCVIII
第XCVIII章PL 12, 1211AHAERESIS DE ANIMA HOMINIS INSPIRATA. Alia est haeresis, quae dicit inspirationem animam esse (Gen. II, 7) , non inspirationem in animam datam fuisse: ignorans quod si inspiratio anima est, quomodo judicare potest, quod a Deo est infusum proprie, cum non attendat, quod inspiratio divini Spiritus est quaedam gratia, et profectio dignitatis, ut possit homo capax Legis coelestis existere.
PL 12, 1211A人間の魂に吹き込まれたものについての異端。――別の異端は、吹き込み(創世記2:7)が魂であると言い、吹き込みが魂に与えられたとは言わない。彼らは、吹き込みが魂であるなら、神から固有に注がれたものについてどう判断しうるのかを知らず、神的な霊の吹き込みが一種の恩寵であり、位の進展であって、それによって人が天の律法を受けうる者となりうることに、注意を払わない。
Et quod habenti animam Adae patri nostro data est inspiratio, non anima inspirata in eum sit, ostendit Dominus in Evangelio: sicut ante enim in Adam inspiraverat ipse, ita postea Apostolis habentibus animam, post Resurrectionem, divini Spiritus majorem gratiam inspiravit, dicens: Accipite Spiritum sanctum.
PL 12, 1212Aまた、我々の父アダムには、すでに魂をもっていた者に吹き込みが与えられたのであって、魂が彼に吹き込まれたのではないことを、主は福音書で示している。以前にアダムに自ら吹き込んだのと同じく、のちに復活ののち、魂をもっていた使徒たちに、神的な霊のより大きな恩寵を吹き込んだのである。こう言って。「聖なる霊を受けよ」。
Et non dixit, animam accipite, sed Spiritum sanctum. Qui ergo inspiravit facto homini habenti animam Adae, ipse et postea inspiravit beatis Apostolis habentibus animam; ut cognoscatur, quod per ipsum cuncta sint, et sine ipso factum nihil sit (Joan. I, 3) .
PL 12, 1212Aそして彼は「魂を受けよ」とは言わず、「聖なる霊を」と言った。ゆえに、魂をもつ造られた人アダムに吹き込んだ者が、のちに、魂をもつ祝福された使徒たちにも吹き込んだ。それによって、万物は彼によってあり、彼なしには何も造られなかったこと(ヨハネ1:3)が知られるのである。
Nullius rationis est itaque, ut velit quis aestimare inspirationem esse animam, cum facta cognoscatur anima; quae sub Legis conditione posita judicio obnoxia reperitur, de qua ait: Nolite timere eos qui occidunt corpus, animam autem non possunt occidere; sed hunc timete, qui potest corpus et animam perdere in gehennam (Matth. X, 28) .
PL 12, 1212Aゆえに、吹き込みが魂であると考えようとするのは、道理のないことである。魂は造られたものと認められ、律法の定めのもとに置かれて、裁きに服することが見いだされるからである。その魂について彼は言う。「体を殺しても魂を殺せない者たちを恐れるな。むしろ、体も魂もゲヘナで滅ぼしうる者を恐れよ」(マタイ10:28)。
Inspiratio itaque quae non est anima, sed gratia dignitatis, de divino Spiritu a Deo Christo perveniens omnibus; quam habentes et custodientes adjectionem accipiunt gratiarum, ut Apostoli, et Prophetae, et omnes justi: injusti autem negligentes, ac contemnentes amittunt tantum meritum dignitatis, ut Saul ille, de quo dictum est: Recessit ab eo Spiritus Domini, et immundus Spiritus fatigabat eum (I Reg. XVI, 14) .
PL 12, 1213Aゆえに、吹き込みは魂ではなく、位の恩寵であり、神的な霊に由来して、神なるキリストからすべての人に及ぶものである。これを持ちこれを守る者たちは、使徒たち、預言者たち、すべての義人のように、さらに恩寵の加増を受ける。しかし不義の者たちは、怠り、軽んじて、かくも大きな位の功を失う。サウルのようにである。彼について「主の霊は彼から離れ、汚れた霊が彼を悩ませた」(サムエル記上16:14)と言われた。
Et quod in malignam animam non intrabit Spiritus sapientiae Scriptura testatur (Sap. I, 4) .
PL 12, 1213Aまた、悪意ある魂には知恵の霊は入らないと、聖典は証言している(知恵の書1:4)。
Caput XCIX
第XCIX章PL 12, 1213AHAERESIS DE ANIMA ET INTELLECTU HOMINIS. Alia est haeresis, quae dicit hominis Animam non factam a Deo ita appellari Animam, sed ante, inquit, Intellectus vocabatur, et erat in Coelo; postea autem, quia terrena desideravit, discessisse eam de Coelo, et ex eo eam Animam nuncupatam arbitrantur: ignorantes quod in principio facta a Deo, et creata post Angelos Anima est appellata a Domino, hocque nomen proprietatis accepit a Deo, ut Anima, non Intellectus vocaretur, dicente Scriptura: Anima ejus in bonis demorabitur (Psal. XXV, 13) .
PL 12, 1213A魂と人間の知性についての異端。――もう一つの異端があり、人間の魂は神によって魂と呼ばれるようにされたのではなく、むしろ以前は知性と呼ばれて天にあったが、のちに地上のものを欲したために天から離れ、それゆえ魂と名づけられたのだ、と言う。彼らはそう考えているが、知らないのである。魂は初めに神によって造られ、天使たちのあとで創造され、主によって魂と呼ばれたこと、また魂という名を、知性と呼ばれないように、固有のものとして神から受けたことを。聖典は言う、「その魂は幸いのうちにとどまる」(詩篇25:13)。
Et iterum: Quod non derelinques animam meam in inferno (Psal. XVI, 10) . Et iterum: Convertere, anima mea, in requiem tuam (Psal. CXVI, 7) . Et iterum: Anima mea conturbata est valde (Psal. VI, 3) . Et iterum: Ita desiderat anima mea ad te, Deus (Psal. XLII, 2) .
PL 12, 1213Bまた、「汝は我が魂を冥界に捨て置かぬであろう」(詩篇16:10)。また、「我が魂よ、汝の安息に帰れ」(詩篇116:7)。また、「我が魂は甚だしく乱れた」(詩篇6:3)。また、「神よ、我が魂はかくも汝を慕う」(詩篇42:2)。
Et iterum: Benedictus Dominus, qui fecit animam meam. Illud itaque philosophorum inani sententia asserunt, quod divina Scriptura non ita praedicat.
PL 12, 1214Aまた、「主はたたえられよ。主は我が魂を造った」。ゆえに彼らは、神の聖典がそのようには宣べていない事柄を、哲学者たちの空しい意見にもとづいて主張しているのである。
Caput C
第C章PL 12, 1214AGNOSTICORUM ET MANICHAEORUM HAERESIS DE SERPENTIBUS ET AVIBUS. Est haeresis quae pecudes, et serpentes, et aves, rationabiles arbitratur esse ut homines; sicut Manichaei, et Gnostici perditi et quidquid poetae, et philosophi Stoici suspicantur: ignorantes quod homo rationabilis intellectum habeat animi de Deo, id est scire posse de Deo et credere; sensum autem habet corporis cum pecudibus quippe et caeteris aliis similibus, quae sensum quidem corporis habere possunt, intellectum autem animi de Deo habere nullo modo possunt, aut animam immortalem ac rationabilem ut homo, qui imago est Dei appellatus, dicente Scriptura: Nolite fieri sicut equus et mulus, quibus non est intellectus (Psal. XXXII, 9) .
PL 12, 1214A蛇と鳥についての、グノーシス派とマニ教徒の異端。――家畜も蛇も鳥も、人間と同じく理性を備えていると考える異端がある。マニ教徒や、滅びたグノーシス派、また詩人やストア派の哲学者たちが推測するところは、すべてこれである。彼らは知らないのである。理性的な人間は、神についての魂の知性、すなわち神について知り、信じることができる力を持つが、肉体の感覚は家畜やその他の似たものたちと共に持つこと。これらは肉体の感覚は持ちうるが、神についての魂の知性を持つことは決してできず、また人間のように不死で理性的な魂を持つこともできない。人間は神の像と呼ばれたのである。聖典は言う、「馬や騾馬のようになるな、それらには知性がない」(詩篇32:9)。
Et: Homo in honore cum esset, non intellexit, comparatus est pecudibus insensatis, et similis factus est illis (Psal. XLIX, 23) .
PL 12, 1214Bまた、「人間は栄誉の中にありながら悟らず、分別なき家畜になぞらえられ、それらに似た者となった」(詩篇49:23)。
Sensus itaque pecudum, avium et serpentium nobiscum communis est corpore; intellectus autem solummodo est hominum, id est immortalis animae potentia de sancto in eam infusa Spiritu; quae imago Dei est apellata; quae his omnibus imperat, regit ac possidet universa copiose, ut scriptum est: Dedi vobis omnia sub potestate (Gen. I, 29.)
PL 12, 1214Bそれゆえ、家畜・鳥・蛇の感覚は、肉体において我々と共通である。しかし知性は人間だけのものであり、すなわち聖なる霊からそこへ注がれた、不死なる魂の力である。これは神の像と呼ばれた〔底本の綴りは apellata。appellata と読む〕。これがこれらすべてを治め、支配し、万物を豊かに所有する。書かれているとおりである、「我は汝らにすべてを権能のもとに与えた」(創世記1:29)。
Caput CI
第CI章PL 12, 1215ADE FALSIS PROPHETIS HAERESIS DEO OMNIA MALA ASCRIBENS. Alia est haeresis, quae dicit malos reges et pseudoprophetas non a sua venire et fieri voluntate, sed a Dei eos jussione emitti: ignorans quod non a Deo illos fieri pseudoprophetas, aut malos reges Scripturae annuntiant, sed contra Dei voluntatem, sua voluntate et inimici suggestione sic eos advenire declarant, ut Jamnes et Mambres contra Mosen et Aaron sacerdotes Dei sub Pharaone sua venerant voluntate; cum dicat Scriptura: Regnaverunt non per me, neque per Spiritum meum, dicit Dominus (Ose. VIII, 4) .
PL 12, 1215A偽預言者についての、あらゆる悪を神に帰する異端。――もう一つの異端があり、悪しき王たちや偽預言者たちは、自分の意志で現れ、なるのではなく、神の命令によって遣わされるのだ、と言う。この異端は知らないのである。聖典が告げているのは、彼らが神によって偽預言者や悪しき王にされるということではなく、神の意志に反して、自分の意志と敵の唆しによってそのように現れるということである。ヤンネスとマンブレスが、ファラオのもとで神の祭司モーセとアロンに逆らって、自分の意志で来たのと同じである。聖典は言う、「彼らが王となったのは、我によってではなく、我が霊によってでもない、と主は言う」(ホセア8:4)。
Et de pseudoprophetis ita: Haec dicit Dominus: non illos mittebam, et illi ibant in nomine meo prophetare (Jerem. XXIII, 16, 21) . Propter quod etiam contra illos saepe mortis in hoc mundo condignam Dominus decernit sententiam enuntiando.
PL 12, 1215Bまた偽預言者については、こう言う。「主はこう言う。我は彼らを遣わさなかったが、彼らは我が名によって預言しに行った」(エレミヤ23:16, 21)。このゆえに、主は彼らに対してもしばしば、この世における死という相応の判決を宣告して下す。
Non sunt itaque a Deo pseudoprophetae missi, neque reges impii recedentes a Domino; sed etsi excitantur mali contra malos interdum dimittente Domino, hoc gignitur, ut malis mali consumantur.
PL 12, 1215Bしたがって、偽預言者も、主から離れた不敬虔な王たちも、神によって遣わされたのではない。悪人たちが悪人たちに対して時に起こされることがあるとしても、それは主が放置するからであり、そうなるのは、悪人が悪人によって滅ぼされるためである。
Boni etenim sustinentes persecutionem, et justitiam habentes apud Dominum, repraesentationem magnam futuri exspectant praemii. Mali autem ideo a malis, non solum bonis interdum perimuntur, ut illorum iniquitas etiam in hoc saeculo ex parte puniatur.
PL 12, 1215B善人は、迫害に耐え、主のもとで義を保ちつつ、来たるべき報償の大いなる現前を待ち望む。一方、悪人は、善人によってだけでなく、悪人によっても時に滅ぼされる。それは、彼らの不義がこの世においても部分的に罰せられるためである。
Caput CII
第CII章PL 12, 1216ADE TERRAE MOTU HAERESIS. Terrae motum haeresis quaedam non Dei jussione et indignatione fieri, sed natura ipsa elementorum opinatur, cum ignoret quid dicat Scriptura: Qui conspicis, inquit, terram et eam commoves terrae motu.
PL 12, 1216A地震についての異端。――ある異端は、地震は神の命令と怒りによって起こるのではなく、元素そのものの本性によって起こると考える。聖典が何と言っているかを知らないのである。「汝は地を見て、地震によってこれを揺り動かす」。
Et iterum: Adhuc ego movebo coelum et terram. Non attendentes Dei potentiam, elementorum naturae ascribere audent potentiae motionem, ut quidam philosophi vani, qui rerum naturae hoc ascribentes, Dei potentiam non cognoverunt.
PL 12, 1216Aまた、「我はなお、天と地を揺り動かす」。彼らは神の力に目を向けず、力による動き〔potentiae motionem は、神の力による動きを言うと取った〕を、あえて元素の本性に帰する。空しい哲学者たちの一部のようにである。彼らはこれを事物の本性に帰して、神の力を知らなかった。
Quod etiam in hujusmodi rebus indignatio Dei, et potentia operatur, et suam commovet creaturam, conversionis causa et utilitatis: quippe multorum peccantium ac redeuntium ad Dominum Salvatorem atque Creatorem.
PL 12, 1216A〔彼らはまた、〕このような事柄においても神の怒りと力が働き、その被造物を揺り動かすのは、回心と益のため、すなわち罪を犯しては救い主にして創造主である主へ立ち帰る多くの者のためであることも〔知らない〕〔Quod の係りは定かでない。前文の ignoret に続く節と取った〕。
Caput CIII
第CIII章PL 12, 1216BHAERESIS HERMIS TRISMEGISTI DE PECORIBUS ET SIDERIBUS. Alia est haeresis, quae secundum paganorum vanitatem siderum diversa nomina profitetur, ut Hermes ille Trismegistus, qui vanus potius, quam magnus judicandus est; et poetae quidam ei consimiles, qui Cometas, et Pogonias, et Hyadas, Haedos, et talia hujusmodi asserunt nomina delirantes, cum Scriptura pauca nomina siderum nobis dixerit, dicente Job propheta, antequam pagani e sanctis Scripturis siderum nomina transtulissent; dicit enim ipse Job: Qui fecit Pleiades et Arcturum, inquit, et Hesperum, et Austrum, et Oriona, et Luciferum (Job. IX, 9) .
PL 12, 1216Bヘルメス・トリスメギストスの、家畜と星についての異端。――もう一つの異端があり、異教徒の空しさにしたがって星のさまざまな名を公言する。かのヘルメス・トリスメギストス〔「三重に偉大なヘルメス」の意〕のようにである。彼は偉大というよりむしろ空しいと判ずべき者である。また彼に似た詩人たちもいて、彗星、ポゴニアス〔「髭星」の意〕、ヒュアデス、ハエドゥス〔「子山羊たち」の意。ぎょしゃ座の星〕、その類の名を、うわごとのように唱える。ところが聖典が我々に告げた星の名は少なく、異教徒が聖なる聖典から星の名を移し取る以前に、預言者ヨブが語っている。ヨブ自身は言う、「彼はプレイアデスとアルクトゥルスと、ヘスペロスと、アウステルと、オリオンと、ルキフェルを造った」(ヨブ記9:9)。
Haec itaque nomina e sanctis Scripturis accipimus nuntiata; nam omnium siderum nomina non dixit Scriptura, sed potestati Dei reservavit per prophetam declarans, et dicens ita: Qui numerat multitudinem stellarum, et omnibus eis nomina vocans (Psal. CXLVII, 4) .
PL 12, 1217Aこのように、これらの名を我々は聖なる聖典から告げられたものとして受け取る。聖典はすべての星の名を語らず、神の権能に留保したのであり、預言者を通してこう宣言して言う。「彼は星の群れを数え、そのすべてに名を呼んで与える」(詩篇147:4)。
Haec itaque pauca nomina legentes e sanctis Scripturis, poetae postea, falsique philosophi, ausi sunt usurpantes suis mendaciis et alia plurima copulare, atque impietatis semina saeculo praedicare, ut ex his sperare putarent etiam omnium siderum, aut plurimorum nomina posse comprehendi.
PL 12, 1217Aそして、聖なる聖典からこれら少数の名を読み取った詩人たち、また偽りの哲学者たちは、のちにそれらを自分の虚言に流用して、ほかのきわめて多くの名を結びつけ、不敬虔の種を世に宣べ広めようとあえてした。そうすれば、すべての星、あるいは大部分の星の名を、これによって捉えられると期待できると思ったのである。
Cum omnium siderum nomina non aliter nisi Deus Christus, per quem fecit Pater universa, posuerit et scierit, atque eis singula nomina vocaverit, ut scriptum est (Ibid.) .
PL 12, 1217Bすべての星の名は、神なるキリスト、すなわち父がそれによって万物を造った者でなくては、定めることも知ることもできず、それぞれに個々の名を呼んで与えることもできなかったからである。書かれているとおりである(詩篇147:4)。
Caput CIV
第CIV章PL 12, 1217BDE VARIIS LINGUIS HAERESIS. Est haeresis alia, quae de lingua et linguis ambigit, quum Scriptura dicat et unam linguam et linguas.
PL 12, 1217Bさまざまな言語についての異端。――もう一つの異端があり、言語、また諸言語について疑う。聖典が一つの言語についても、諸言語についても語っているからである。
Si ergo erat una ante, quia pauci erant, sive postea multae, quia multi creverant jam nati homines in saeculo, non est adeo inutile hoc ita sentire.
PL 12, 1218Aしたがって、以前は一つであったのは人が少なかったからであり、のちに多くなったのは、すでに生まれた人間が世に増えたからであるなら、そう考えることはそれほど無益ではない。
Post quintam decimam enim generationem ab Adam usque ad Heber bis mille et septingenti anni sunt, sub quo confusio missa est linguarum, propter peccatum quod fecerant aedificantes turrim et civitatem; et ut rebellantes a Deo hoc passi sunt: habentes enim angelicam gratiam, id est multarum linguarum scientiam, non agnoscebant datorem tantae sapientiae Dominum; contraque eum conantes progredi, perdiderant gratiam, quam sine ullo labore divinitus habebant concessam.
PL 12, 1218Aアダムから数えて十五代目のヘベルまでに、二千七百年がある。このヘベルのもとで言語の混乱が送られたのは、塔と町を建てた者たちが犯した罪のためである。彼らは神に背く者としてこの目に遭った。天使的な恩寵、すなわち多くの言語の知識を持っていながら、これほどの知恵の与え主である主を認めず、主に逆らって進もうとして、神から労せずして授けられていた恩寵を失ったのである。
Et quod sine studio ante donatum fuerat a Domino naturaliter omnibus, ut Dei imagini: postea per studium atque doctrinam, oblivione immissa a Domino, vix discere praevalebant non omnes, nec multas, sed vix paucas linguas, ita ut tres quis, aut quatuor valeret ediscere, atque iisdem vix eloqui.
PL 12, 1218Aまた、以前は主から、神の像としてすべての人に生まれつき労せずに与えられていたものを、のちには学びと教えによって、主が忘却を送ったために、人々はすべてではなく、多くの言語でもなく、わずかな言語をやっと学べるにすぎなかった。三つか四つを習得できる者がいても、それを話すのもやっとであった。
Tamen omnem scientiam linguarum, quae ante duo millia annorum et septingentos annos, offendentes amiserant homines, sub Apostolis rursum post ascensionem suam Dominus per Spiritum sanctum sine quodam labore credentibus conferebat, sicut scriptum est in Actibus Apostolorum.
PL 12, 1218Bそれでも、二千七百年前に人々が神を怒らせて失った諸言語のあらゆる知識を、主は昇天ののち、使徒たちのもとで、聖なる霊によって信じる者たちに再び、労せずして授けた。使徒言行録に書かれているとおりである。
Angelicae enim virtutis est linguas scire omnium hominum; per fidem autem Christi, sine labore linguarum omnium credentibus subministratur scientia; sicut legimus docente divino Spiritu, Apostolos, atque gentes itidem credentes tunc temporis in Christum Dominum Salvatorem, sine labore linguarum omnium donatam scientiam praedicasse; ut sub Petro et Paulo, et aliis factum est, cum docerent gentes, venisse Spiritum Dei a Deo, et linguis multis eos potuisse eloqui, ut audientes homines mirarentur de gentibus, quod tantarum linguarum et ipsi per fidem Christi, scientiam haberent sine doctrina concessam.
PL 12, 1219Aすべての人の言語を知ることは、天使的な力に属する。キリストへの信仰によって、すべての言語の知識が、信じる者たちに労せずして与えられる。我々が読むとおり、神の霊が教えるとき、使徒たち、また当時キリストを、主にして救い主として信じた諸国民も、労せずして授かったすべての言語の知識を宣べ伝えたのである。ペトロとパウロ、そのほかの者たちのもとで起こったのがそれであり、彼らが諸国民を教えたとき、神の霊が神から来て、彼らが多くの言語で語ることができたので、聞いた人々は、諸国民のうちの者たちが、キリストへの信仰によって、教えを受けずに授けられたこれほど多くの言語の知識を、自分たちも持っていることに驚いた。
Caput CV
第CV章PL 12, 1219AHAERESIS DE NOMINE LINGUAE. Alia est haeresis, quae dicit nomen linguae de Judaeis primum processisse, alii de Paganis, cum utrique ita hoc sentientes errore non parvo decepti sint.
PL 12, 1219A言語の名についての異端。――もう一つの異端があり、言語の名はまずユダヤ人から出たと言い、またほかの者は異教徒から出たと言う。どちらもそう考えて、少なからぬ誤りに欺かれている。
Homo enim factus rationis particeps fuit; qui ergo loquebatur ratione, quomodo rationis erat alienus?
PL 12, 1219B人間は造られて、理性にあずかる者となったのである。では、理性によって語っていた者が、どうして理性と無縁であったろうか。
Plus ergo prius est rationis esse participem, et rationabilem dici, quam nomen speciale et locale habere alicujus linguae, atque ex nomine hominis possidere aliquid; ab Adam enim usque Heber duo millia et septingenti anni transierunt.
PL 12, 1219Bしたがって、理性にあずかる者であり、理性的と呼ばれることは、ある言語の特別な、地域的な名を持つこと、また人の名から何かを得る〔ex nomine hominis possidere aliquid の意は定かでない。人の名から得られるものを所有する、と取った〕ことよりも、先のことである。アダムからヘベルまでは二千七百年が過ぎたからである。
Erat ergo nomen Linguae omnium hominum unum, et una lingua. Ex quo autem contra Dominum cogitaverunt, subtracta est illis scientia ista coelestis, id est linguarum omnium prudentia et sapientia.
PL 12, 1219Bしたがって、すべての人の言語の名は一つ、言語も一つであった。しかし主に逆らって企てたときから、この天上の知識、すなわちすべての言語についての思慮と知恵は、彼らから取り去られた。
Et Heber quidem sanctus, qui non discessit a Deo secundum nomen ipsius, Deus voluit genus ejus pullulare amplius, hoc quoque nomine primum in saeculo nuncupari, ut ab Heber, qui non consenserat aedificationi turris rebellantium, Hebraei nomine appellarentur.
PL 12, 1220Aそして聖なるヘベルは、その名にしたがって神から離れなかったので、神はその子孫がいっそう増えるように、またこの名でも世で最初に呼ばれるように望んだ。塔の建設に同意しなかったヘベルから、ヘブライ人という名で呼ばれるようになるためである。
Prior itaque non solum Paganis, verum etiam et Judaeis, id est ante septingentos annos Heber fuisse cognoscitur justissimus, qui in Dominum credens, et a conjuratione sceleratorum hominum separatus, sui nominis primam hanc a Domino nuncupationem meruit impetrare.
PL 12, 1220Aしたがって、最も義であるヘベルは、異教徒よりのみならず、ユダヤ人よりも先であったと知られる。すなわち七百年先立っていたのである〔ante septingentos annos は、ユダヤ人より七百年前に、の意と取った〕。彼は主を信じ、邪悪な人々の共謀から離れて、自分の名による最初のこの呼び名を、主から受けるにふさわしいとされた。
Unde et poetae vani aedificationem illam ad sua mendacia transferentes, gigantes docuerunt, Aloidas illos rebellantes ascendere voluisse in coelum per impositionem montium, atque inde eos fuisse damnatos. Quorum deliramenta non latuerunt amplius scientiam ac peritiam Christianam.
PL 12, 1220Aここから、空しい詩人たちも、あの建設を自分たちの虚言に移し替えて、巨人たちについて教えた。あのアロアダイたちが反逆して、山を積み重ねて天に登ろうとし、そこで罰せられた、と。彼らのたわごとは、もはやキリスト教の知識と練達から隠れてはいなかった。
Caput CVI
第CVI章PL 12, 1220BHAERESIS DE ANNIS CHRISTI ET TEMPORE DUBITANS. Alia est haeresis de anno annuntiato ambigens, quod ait propheta Isaias: Annuntiare annum Dei acceptabilem, et diem retributionis (Isai. LXI, 2) .
PL 12, 1220Bキリストの年と時について疑う異端。――もう一つの異端があり、告げられた年について疑う。預言者イザヤが言うのである、「神に受け入れられる年と、報いの日を告げ知らせるために」(イザヤ61:2)。
Putant ergo quidam, quod ex quo venit Dominus, usque ad consummationem saeculi, non plus nec minus fieri annorum numerum nisi trecentorum sexaginta quinque, usque ad Christi Domini iterum de coelo divinam praesentiam.
PL 12, 1220Bそこで、ある者たちは、主が来てから世の終わりまで、年の数は三百六十五よりも多くも少なくもならず、主キリストが天から再び神として臨在するまでそうである、と考える。
Quod contrarium invenitur, si ita qui senserint; nam quadringentos jam plus annos transisse cognoscimus, ex quo venit Dominus, atque completos. Quomodo itaque hoc erit rationis de anno, sicut sentire voluerunt hoc ita quam plurimi.
PL 12, 1221Aもしそう考える者がいるなら、事実はこれに反することがわかる。主が来てから、すでに四百年余りが満ちて過ぎたと我々は知っている。したがって、年についてこのことにどんな理があろうか、きわめて多くの者がそう考えようとしたように。
Dominus enim quae in uno anno gessit et docuit, haec sola praecepit conscribi. Nam quae ante facta sunt ab eo ac dicta primis triginta annis secundum beatum Joannem, quae dicit, Mundum non capere posse, si universa scriberentur, quae fecerat.
PL 12, 1221A主が一年のうちに行い、教えたことだけを、書き記すように命じたからである。それ以前に主がなし、語ったことは、最初の三十年のことで、幸いなヨハネによれば、彼は、主がなしたことのすべてが書かれたなら、世は〔それを〕収めきれないだろう、と言う〔底本は Nam quae … quae dicit … と続き、文として結ばれていない。節の終わりまで、ヨハネの言を引く形に解した〕。
Propheta itaque Isaias de anno illo dixit Salvatoris Domini, in quo docuit usque ad passionem, et resurrectionem, et ascensionem in coelum, sicuti et beatissimi tradiderunt, non de trecentis sexaginta quinque annis, ut quidam arbitrantur, sed de anno illo post baptismum scilicet, in quo praedicans credentibus salutis mysteria reserabat de Lege pariter et Prophetis, quae olim dicta sunt testando, atque consummando.
PL 12, 1221Aしたがって、預言者イザヤは、救い主なる主のあの年について語ったのである。その年に主は、受難と復活と天への昇天に至るまで教えた。いと幸いなる人々も伝えたとおりである。それは、ある者たちが考えるような三百六十五年のことではなく、洗礼ののちのあの一年、すなわち、そこで主が宣べ伝えつつ、信じる者たちに救いの奥義を、律法と預言者から同じく開き示した年のことである。昔語られたことを証しし、成就させることによってである。
Caput CVII
第CVII章PL 12, 1221BAlia est haeresis, quae consummationem saeculi secundum temporum definitionem a Deo Christo Salvatore fuisse statutam asserunt.
PL 12, 1221Bもう一つの異端があり、世の終わりは、時の定めにしたがって、神なるキリスト、救い主によって定められていた、と主張する。〔この項には題が無い。〕
Hincque certum esse numerum consummationis suspicatur, et non plus non minus opinantur, cum prophetae undique nuntiaverint circa 500 annum fieri consummationem saeculi, et sic Dominum de coelis iterum advenire.
PL 12, 1221Bそしてここから、終わりの数は確定していると推測し、それよりも多くも少なくもならないと考える。しかし預言者たちはあちこちで、五百年のころに世の終わりが起こり、そのようにして主が天から再び来ると告げているのである。
Daniel enim LXX septimanas numerat, audiens a Christo Domino: Audi, inquit, vir desideriorum, quia septuaginta septimanae statutae sunt in populum tuum usque ad Christum ducem, ut fiant omnia quae dicta sunt de civitate Jerusalem et populo adventura (Dan. XI, 23, 25) .
PL 12, 1221Bダニエルは七十週を数えるが、それは主キリストから聞いたのである。「聞け、望みの人よ、七十週が汝の民のために、指導者キリストに至るまで定められている。町エルサレムと民について語られたことがすべて来たるべく成就するためである」(ダニエル11:23, 25〔底本の引照。内容はダニエル書9章に当たる〕)。
Hoc autem sicuti antequam veniret Christus in carnem Danielo dictum est et pene completum est; sic etiam idem numerus usque ad legem quam accepit Moses, et usque ad terrae promissae introitum non satis longe a quingentesimo annorum distare numerum.
PL 12, 1222Aこれは、キリストが肉において来る前にダニエルに語られ、ほとんど満たされた。同じように、この同じ数も、モーセが受けた律法まで、また約束の地への入りまで、五百年という数からそれほど遠くない〔distare numerum の係りは崩れており、「同じ数が…五百年の数から遠くない」と解した〕。
Dominus itaque cum signa diceret et diversa, fames, persecutiones, inundationem, terrae motus, pestilentias circa finem adventura (Matth. XXIV, 7; Luc. XXI, 25, 26) , Petro etiam dixit beato per aenigma de annorum numerositate, cum diceret Petrus: Domine, quoties peccanti fratri concedam? ait Dominus, non septies, sed septuagies septies (Matth. XVIII, 21, 22) .
PL 12, 1222Aそこで主は、終わりのころに来たるべきさまざまなしるし、すなわち飢饉、迫害、洪水、地震、疫病を語ったとき(マタイ24:7;ルカ21:25, 26)、幸いなペトロにも、年の数の多さについて謎の形で語った。ペトロが、「主よ、罪を犯す兄弟を何度赦すべきですか」と言ったとき、主は言った、「七度ではなく、七の七十倍である」(マタイ18:21, 22)。
Ostendens quidem et quotidianum humani generis delictorum infinitum numerum debere homini dimitti ab homine, et Judae redeunti, sive pagano et aliis carnalibus, et ad Christi fidem de impietate redeuntibus, atque ejus Ecclesiam, cunctis omne debitum ab eis oportere concedi credentibus.
PL 12, 1222Aこれは、人類が日々犯す罪の無限の数が、人から人へ赦されねばならないことを示すとともに、立ち帰るユダヤ人〔底本は Judae。ユダの与格とも読めるが、異教徒と並ぶので Judaeo の意と取った〕にも、異教徒にも、ほかの肉に属する者たちにも、不敬虔からキリストの信仰とその教会へ立ち帰る者たちにも、信じるすべての者に、彼らからの負債のすべてが赦されねばならないことを示している。
Nam et Historiographi Judaei docuerunt, dicentes ad nihilo quadringentos et octoginta plus annos transisse, et sic Dominum advenisse in carnem.
PL 12, 1222Bユダヤ人の歴史家たちも教えている。ダニエルから四百八十年余りが過ぎ、そのようにして主が肉において来た、と〔底本は ad nihilo。ミーニュの脚注(ファブリキウス)の推定に従い a Danihelo と読む〕。
Habes etiam in Genesi evidentissime mysterium nuntiatum de Cain septies, de Lamech autem septuagies septies vindictam (Gen. IV, 24) , quod duorum populorum in duabus personis unius impietatem, alterius iniquitatem sine cunctatione Scripturarum praenuntiasse non dubium est.
PL 12, 1222B創世記にも、汝は明白に告げられた奥義を見いだす。カインについては七倍、ラメクについては七の七十倍の復讐である(創世記4:24)。これは、二つの民について、二人の人物において、一方の不敬虔と他方の不義を、聖典がためらうことなく予告したのであり、そのことは疑いない。
Lex enim spiritalis est, secundum Apostolum (Rom. IV, 14) ; et haec, inquit, duo testamenta sunt (Gal. IV, 14). Neque enim historiam amittimus quod LXX annos fecerit populus in Persida, neque spiritalem scientiam spernimus.
PL 12, 1222B律法は、使徒によれば霊的である(ローマ4:14〔底本の引照。内容はローマ7:14に当たる〕)。また、「これら二つは契約である」と使徒は言う(ガラテヤ4:14〔底本の引照。内容はガラテヤ4:24に当たる〕)。我々は、民がペルシアで七十年を過ごしたという史実を失うのでも、霊的な知識を退けるのでもない。
Ergo et septuaginta septimanae a Danihelo dictae quadringenti nonaginta anni tunc pene completi sunt, et sic Christus advenit in carnem, et a Christi praesentia usque ad consummationem saeculi pene unde complendum annorum reperies numerum.
PL 12, 1223Aしたがって、ダニエルが語った七十週は、四百九十年であり、そのときほとんど満たされた。こうしてキリストが肉において来た。そしてキリストの臨在から世の終わりまでに、汝は、ほぼ満たされるべき年の数を見いだすだろう〔pene unde の語は崩れているらしく、「ほぼ〔その〕分だけ」と解した〕。
Septuaginta enim septimanas a Danihel quas vidit interpretes docuerunt. Illi primi sapientes septies et septuagies quadringentos nonaginta annos quem jubilaeum in lege Judaei, non isti sed veteres, et periti illi annum remissionis Christi, et indulgentiae, carnalem praesentiam per figuram ante celebrantes summo gaudio exspectabant, sicut in Levitico continetur.
PL 12, 1223Aダニエルが見た七十週を、解釈者たちが教えた。あの最初の賢者たち〔は〕、七倍の七十倍、すなわち四百九十年を〔数え〕、それをユダヤ人は律法においてヨベルと呼んだ。これらの者たちではなく古い者たち、また練達したあの者たちは、キリストの赦免と寛容の年を、肉における臨在を予型によって先に祝いつつ、最高の喜びをもって待ち望んでいた。レビ記に含まれているとおりである〔本文が崩れているらしく、septies et septuagies quadringentos nonaginta annos quem jubilaeum を「七倍の七十倍、すなわち四百九十年を、ヨベルと」と解した〕。
Jubileus autem minor quinquaginta annos habet; non minus, plus autem habere non potest: nam major jubileus quingentos annos habet, minor jubileus quinquaginta.
PL 12, 1223A小ヨベルは五十年である。それより少なくはならず、多くもなりえない。大ヨベルは五百年、小ヨベルは五十年だからである。
Major itaque minus decima quingentos annos habet, ut ex hoc jubileus unus Christi praesentiam consummationemque saeculi declararet.
PL 12, 1223Bしたがって、大ヨベルは十分の一を欠いた五百年であり〔minus decima の意は定かでない。字義どおりに訳した〕、そのために、一つのヨベルがキリストの臨在と世の終わりを示すことになる。
Septuaginta anni captivitate populi in Persida, etsi historialiter accipiuntur, et postquam redierunt in Jerusalem, et usque ad Christi Domini incarnationem quingenti pene inveniuntur completi: tamen hoc etiam spiritaliter intelligendum est, quod post septuagies septies, id est post quadringentos et circa nonaginta annos oportet Judaeos sub Antichristo cum fallax inventus fuerit a Judaeis ipsis qui primum esse Christum aestimaverint.
PL 12, 1223B民がペルシアで捕囚となった七十年は、史実としても受け取られ、エルサレムへ帰ってから主キリストの受肉までにほぼ五百年が満ちたと見いだされるとしても、これは霊的にも理解されねばならない。すなわち、七の七十倍ののち、つまり四百九十年ほどののち、ユダヤ人は、反キリストのもとで〔…ねばならない〕。反キリストが、はじめは彼をキリストであると考えた当のユダヤ人たちによって、偽り者と見いだされるときに〔底本は文が結ばれていない。oportet に続く動詞を欠くため、そのまま訳した〕。
Non multo post autem cognita ejus perfidia atque fallacia, tunc gerentes poenitudinem qui fuerint reliqui omnes ad Christi fidem Domini pervolabunt, ac poenitentes delicta veniam ab ipso Christo Domino sicut caeteri impetrabunt, ut impleatur quod dictum est: Amen dico vobis, jam me non videbitis, donec dicatis, Benedictus qui venit in nomine Domini (Matth. XXIII, 39) .
PL 12, 1223Bしかしその後まもなく、彼の背信と偽りが知られると、残っていた者たちはみな、悔い改めて主キリストの信仰へ飛んで来るだろう。悔い改めた者たちは、ほかの者たちと同じように、罪の赦しを主キリスト自身から得るだろう。語られたことが成就するためである。「まことに、我は汝らに言う、汝らはもはや我を見ないであろう、『主の名によって来る者は祝福されよ』と汝らが言うまでは」(マタイ23:39)。
Et ut illud compleatur: Donec plenitudo gentium intret, et sic omnis Israel salvabitur, sicut scriptum est (Rom. XI, 25) ; et si fuerit populus Israel sicut arena maris, reliqui salvabuntur (Rom. IX, 27) .
PL 12, 1223Cまた、書かれているとおり、「異邦人の満ちる数が入るまで。こうしてイスラエルはすべて救われる」ということが成就するためである(ローマ11:25)。「イスラエルの民が海の砂のようであっても、残りの者が救われる」(ローマ9:27)。
Et quod Isaias beatus aperte de Christo docuerit (Isai. LXI, 1) , quod omnibus redeuntibus indulturus est, ipse Dominus dixit ita: Spiritus Domini super me, propterea unxit me, evangelizare pauperibus misit me, praedicare captivis remissionem, caecis visum annuntiare annum Domini acceptabilem et diem retributionis (Luc. IV, 18) , de quod Dominus in templo cum accepisset librum Scripturam, quae hanc pervidisset ait Apostolis et in omnibus hoc in sui praesentia nunc fuisse completum, quod et Danihel beatissimus attendit quod ei dixerat Dominus dicens: Audi vir desideriorum, et adverte ab exitu verbi Dei, id est a Christi incarnatione, atque ejus iterum de coelo divina sententia atque consummatione saeculi, quae cum angeli adfutura sit (Dan. IX, 23) .
PL 12, 1224Aまた、幸いなイザヤがキリストについて明らかに教えたこと(イザヤ61:1)、すなわちキリストが、立ち帰るすべての者に赦しを与えるだろうということは、主自身がこう言った。「主の霊が我の上にある。それゆえ主は我に油を注ぎ、貧しい者に福音を告げるために我を遣わした。捕らわれた者に解放を宣べ、盲人に視力を告げ、主に受け入れられる年と報いの日を〔告げるために〕」(ルカ4:18)。主は神殿で書物、すなわち聖典を受け取ったとき、これを見抜いた聖典について、使徒たち、またすべての者に、これは今、自分の臨在において成就したと言った。幸いなるダニエルもこのことに注意を払った。主が彼に、「聞け、望みの人よ、神の言葉が出ることから、すなわちキリストの受肉から、悟れ」と言っていたからである。そしてまた天から来る彼の神的な判決と、世の終わりが、天使たちと共に来るだろう(ダニエル9:23)〔本文が乱れており、「聖典を受け取ったとき」から末尾までの係りは定かでない。字義に沿って訳した〕。
Caput CVIII
第CVIII章PL 12, 1224BDE GIGANTIBUS TEMPORE NOE. Alia est haeresis, quae de gigantibus asserit, quod angeli miscuerint se cum feminis ante diluvium, et inde esse natos gigantes suspicatur; cum Nembroth non a spiritu, id est non ab angelo, sed ab homine Chus qui filius fuit Cham, inde natus sit postea, qui et in Scriptura primus Gigas est appellatus, quod iste coepit esse venator, et fortis homo ut et Gigas appellaretur in terra: Inde dicturi sunt, inquit, sicut Nembroth Gigas ita fortis est (Gen. X, 9) , si qui ei similis in fortitudine postea videretur.
PL 12, 1224Bノアの時代の巨人たちについて。――もう一つの異端があり、巨人たちについて、天使たちが洪水の前に女たちと交わり、そこから巨人たちが生まれたと推測する。しかしネムロドは、霊から、すなわち天使からではなく、ハムの子であったクシュという人間から、のちに生まれたのであり、彼は聖典でも最初の巨人と呼ばれた。彼が狩人となり、地上で巨人とも呼ばれるほど力ある人になったからである。「そこから、人々は『ネムロドのように巨人であり、これほど強い』と言うであろう」(創世記10:9)、のちに力において彼に似た者が見られるなら。
Homines itaque fuerunt fortes, et a juventute rapaces, vastatores, jaculantes, cursitantes, praedationi vacantes, inde veluti alieni non solum morum, verum etiam visus hominum: enormes etiam ut contra naturam aliorum hominum tanta scelera perpetrantes nuncuparentur et gigantes.
PL 12, 1224Bしたがって、彼らは力ある人間であり、若いときから略奪を事とし、荒らし、投げ槍を放ち、駆け回り、略奪に明け暮れていた。そこから、習俗においてだけでなく、人間の見かけにおいても、いわば人間と異なる者たちであった。ほかの人間の本性に反するほどの大罪を犯し、並外れた者たちとして、巨人たちとも呼ばれたのである。
Gigas enim per etymologiam, terrae monstrum dicitur, ex duobus nominibus compositum sive forma, sive vita, sive visu, sive fortitudine, sive mole membrorum.
PL 12, 1224C「巨人」は語源によれば「地の怪物」と言われ、二つの語から合成されている。形によるにせよ、生き方によるにせよ、見かけによるにせよ、強さによるにせよ、肢体の大きさによるにせよ。
Nam ut scias gigantes non alia natura, sed de hominum fuisse progenie editos, et ἐξαδακτύλους in Regnorum libris habes, quos forma grandi, et mole membrorum diffusos, et ingenti fortitudine, de genere gigantum Regnorum libri annuntiarunt post duo millia et trecentos annos diluvii; sicut et illum Goliath quem dejecit in pugna solus David beatissimus rex et propheta; cujus et aliorum talium carra, inquit, instructionem portabat armorum.
PL 12, 1224C巨人たちが別の本性ではなく、人間の子孫から生まれたものであることを知るために、汝は列王記〔Regnorum libri。ウルガタの「王国の書」で、ここに言う箇所は日本語のサムエル記にあたる〕にも、ヘクサダクテュロス(六本指の者)〔ギリシア語。底本は気息記号を誤るが、「六本指の者」の意。ミーニュの脚注はサムエル記下21:20を典拠に挙げる〕を見いだす。列王記は、洪水から二千三百年ののち、大きな体つきで、肢体の大きさが広がり、巨大な強さを持つ者たちを、巨人の種族として告げた。かの幸いな王にして預言者ダビデがただ一人で戦いにおいて打ち倒したゴリアテも同じである。その者と、同様のほかの者たちの荷車は、武具の備えを運んでいた、と〔列王記は〕言う〔carra(複数)に単数の portabat が続いており、本文に乱れがあるらしい〕。
Quia ergo bestiali more a pueritia ad rapinam erant dediti hujusmodi homines, et veluti a natura hominum morumque alienos Scriptura nuntiavit.
PL 12, 1225Aこのように、この種の人間は幼いときから獣のように略奪に身を捧げていたので、聖典は彼らを、いわば人間の本性と習俗から異なる者たちとして告げたのである。
Nam quod illi angeli, qui de coelo dejecti sunt, non sint humanae naturae similes, non est dubium, nisi solum, quia nefanda et contraria, contraque Legem suggerere, sicuti et nunc hominibus faciunt, praevalebant intrantes in homines, id est suadentes, sicut Judaeis inimicus humani generis persuasit contra Deum, contraque sanctos prophetas talia scelera perpetrare, sicut scriptum est: Intravit, inquit, Satanas in Judam.
PL 12, 1225A天から投げ落とされたあの天使たちが人間の本性に似ていないことは、疑いない。ただ、不法で道に背くことを、律法に反して吹き込むことが、彼らにはできた。今も人々に対してそうしているとおりであり、人間の中に入って、すなわち説き伏せたのである。人類の敵がユダヤ人を説き伏せて、神に逆らい、聖なる預言者たちに逆らってそのような罪を犯させたのと同じである。書かれているとおりである、「サタンはユダの中に入った」。
Ita igitur et ante intrantes immundi spiritus in animas hominum ac feminarum, malae persuasionis scelera in orbem terrarum diffuderant.
PL 12, 1225Bこのように、これより前にも、汚れた霊たちが男女の魂の中に入って、悪い説得による罪を、世界じゅうに広めていた。
Si qui autem putaverit esse justum, angelos ita peccasse transformatos in carne, ut in ea remansisse, aut ita factos carnales crediderit, violenta ratione decernit historiam; sicuti et paganorum, et poetarum mendacia asserunt deos deasque transformatos, nefanda conjugia commisisse.
PL 12, 1226Aもし誰かが、天使たちが肉に姿を変えて罪を犯し、その肉の中にとどまった、あるいはそのように肉的な者となった、と信じることを正しいと考えるなら、その者は史実を暴力的な理屈で裁断している。異教徒や詩人たちの虚言が、神々や女神たちが姿を変えて、忌まわしい婚姻を結んだと主張するのと同じである。
Quod si factum est aliquando, et nunc fieri non erit ambiguum: quod autem non factum est aliquando, nec modo fieri manifestum est. Gigas autem et in bono accipitur virtutis causa: Exsultabit enim ut Gigas ad currendam viam. Quod in Christi divina praesentia, probatum ostenditur atque consummatum.
PL 12, 1226Aもしそれがかつて起こったなら、今も起こりうることに疑いはない。しかしかつて起こらなかったことは、今も起こらないのが明らかである。「巨人」は、力のゆえに良い意味でも用いられる。「彼は巨人のように、道を走ることを喜ぶ」。これはキリストの神的な臨在において、証明され、成就されたことが示されている。
Caput CIX
第CIX章PL 12, 1226AHAERESIS DEO TRIBUENS PAGANITATEM ET OMNIA FACINORA. Alia est haeresis, quae dicit Paganitatem a Deo institutam, non ab hominum malignitate, et suggestione inimici, vitiorum causa, et facinorum gignendorum fuisse excogitatam.
PL 12, 1226A異教信仰とあらゆる悪行を神に帰する異端。――もう一つの異端があり、異教信仰は神によって定められたのであり、人間の悪意と、敵の唆しによって、悪徳と悪行を生み出すために考え出されたのではない、と言う。
Quae ergo a Deo instituta est, quomodo damnatur ab eodem Deo? Nam quod ab origine mundi, Dei Patris omnipotentis, et Filii ejus, et sancti Spiritus scientia nuntiata sit, non est dubium; cum enim in libro creaturae mundi, id est in Genesi scriptum habeas: Et dixit Deus, et fecit Deus (Gen. I, 3, 7) .
PL 12, 1226Bでは、神によって定められたものが、どうして同じ神によって断罪されるのか。世の初めから、全能の父なる神と、その子と、聖なる霊についての知識が告げられていたことは疑いない。世の創造の書、すなわち創世記に、汝は書かれているのを見いだす。「神は言った。神は造った」(創世記1:3, 7)。
Et iterum: Dixit Deus fiant luminaria (Ibid., 14) . Et sexto die dixit Deus: Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram (Gen. I, 26) .
PL 12, 1227Aまた、「神は言った、光る物あれ」(創世記1:14)。また第六の日に、神は言った、「我々の像に、我々に似せて、人を造ろう」(創世記1:26)。
Et fecit Deus; non angelo utique persuasore in creatione hominis, sed Filii sui Christi Domini nostri, et sancti spiritus manifestum est.
PL 12, 1227A「そして神は造った」。人間の創造において、説き勧める者であったのは天使ではなく、その子、我々の主キリストと、聖なる霊であったことは明らかである。
Habes enim in Genesi, id est in primo libro, sanctam adorandamque Trinitatem ante hominibus nuntiatam; dicit enim ita: Et pluit Dominus a Domino sulphur et ignem (Gen. XIX, 24) .
PL 12, 1227A汝は創世記、すなわち第一の書に、聖なる、礼拝されるべき三位一体が、人々にすでに告げられていたことを見いだす。こう言うからである。「主は主から、硫黄と火を降らせた」(創世記19:24)。
Et iterum de Spiritu in primo die: Et Spiritus Dei superferebatur super aquam (Gen. I, 2) . Et Pharao rex Aegypti dicit: Quis haec interpretabitur, inquit, nobis, nisi qui Dei habuerit Spiritum (Gen. XLI, 38) ?
PL 12, 1227Aまた霊については、第一の日にこうある。「神の霊が水の上を動いていた」(創世記1:2)。またエジプトの王ファラオは言う、「神の霊を持つ者でなくて、誰がこれを我々に解き明かすだろうか」(創世記41:38)。
Et David: Verbo Domini coeli firmati sunt, et Spiritu oris ejus omnis virtus eorum (Psal. XXXII, 6) .
PL 12, 1227Bまたダビデは言う、「主の言葉によって天は固められ、その口の霊によってそれらのすべての力も〔固められた〕」(詩篇32:6)。
Postea vero voluntas hominum prava, recedens a tanta scientia pietatis, idolorum mendaciis ac vanitatibus studiose cum properat inservire, turpissimaeque vitae se dare maluisset, judicio damnationi obnoxio tenebatur, ita ut ante prophetae dicerent: Sacrificans Diis eradicabitur (Exod. XXII, 20) .
PL 12, 1227Bしかしのちに、人間の曲がった意志が、これほどの敬虔の知識から離れ、偶像の虚言と空しさに熱心に仕えようと急ぎ、最も恥ずべき生活に身を任せることを選んだので、断罪に服する裁きのもとに置かれた。そのため、以前に預言者たちは言った、「神々に犠牲を捧げる者は根絶される」(出エジプト記22:20)。
Et iterum: Dii qui coelum non fecerunt, eradicabuntur (Psal. XCV, 5) . Et ideo Dominus non suam novam praesentiam ostendebat, dicens: Qui loquebatur in prophetis, ecce adsum (Isai. LII, 6) .
PL 12, 1227Bまた、「天を造らなかった神々は根絶される」(詩篇95:5)。それゆえ主は、自分の新しい臨在を示したのではなく、こう言った。「預言者たちの中で語っていた者、見よ、我はここにいる」(イザヤ52:6)。
Neque ergo angelos adorari praecepit alicubi Dominus, neque mundi elementa, nec creaturam aliquam, neque idola, quae hominum voluntas pessima sui sceleris et turpitudinis perpetrandae causa maluit invenire, ut colentes ea effusam operandi mali possint habere licentiam: nam et ipsum nomen idoli species doli, et formae praevaricatio, de interpretatione Graeca est nuncupatum.
PL 12, 1228Aしたがって主は、天使を礼拝せよと、どこでも命じなかった。世の元素も、いかなる被造物も、偶像も、である。偶像は、人間の最悪の意志が、自分の罪と恥ずべき行いを成し遂げるために、考え出すことを選んだのであり、それを崇める者たちが、悪を行うことに放縦な自由を持てるようにするためである。偶像(idolum)という名そのものが、ギリシア語の解釈から、欺き(dolus)の外見、形の逸脱と名づけられたのである〔doli と idoli の音の連想による説明〕。
Trinitas itaque Christianitatis ab origine Mundi praedicabatur, et veritas pietatis sine intermissione ubique docebatur; nam et David docet: Dixit Dominus Domino meo (Psal. CIX, 1) . Et: Spiritus tuus bonus deducet me in viam rectam (Psal. CXLII, 10) .
PL 12, 1228Aこうして、キリスト教の三位一体は、世の初めから宣べられ、敬虔の真理は、途切れることなくどこでも教えられていた。ダビデも教えている、「主は我が主に言った」(詩篇109:1)。また、「汝の善き霊は、我を正しい道へ導くであろう」(詩篇142:10)。
Et iterum: Spiritus Domini implevit orbem terrarum (Sap. I, 7) . Et: Quo fugiam a Spiritu tuo, et a facie tua quo vadam (Psal. CXXXVIII, 7) ?
PL 12, 1228Aまた、「主の霊は世界を満たした」(知恵の書1:7)。また、「我はどこへ汝の霊から逃れ、汝の顔からどこへ行こうか」(詩篇138:7)。
Nam Salomon docet (Sap. XIV, 15) , quod idololatria ab homine instituta sit; quia amissum filium suum cum diu fleret quidam pater, fecit imaginem eidem, et videndo delectabatur in ea, atque ex eo traditam fuisse posteris, diversamque impietatis materiam inde humano in genere pullulasse.
PL 12, 1228Bソロモンは、偶像崇拝が人間によって始められたと教えている(知恵の書14:15)。ある父親が、失った息子を長く嘆いたとき、その像を作り、それを見て慰められ、そこから後の世代へ伝えられ、そこから人類のうちに、不敬虔のさまざまな素材が芽生えたのである。
Caput CX
第CX章PL 12, 1228BHAERESIS DE CHRISTIANIS TEMPORE ULTIMO VERBO DEI CREDENTIBUS. Alia est haeresis, quae dicit Christianos nuperrimos et posteriores Judaeis, et Paganis fuisse creatos: ignorans quod Judaeis, et Paganis natura priores creati sunt, et fide, vita, et tempore, sacrificio, et conversatione.
PL 12, 1228B終わりの時に神の言葉を信じるキリスト教徒についての異端。――もう一つの異端があり、キリスト教徒は最近の者、ユダヤ人や異教徒よりもあとに造られた者だと言う。彼らは知らないのである。キリスト教徒こそ、ユダヤ人や異教徒よりも、本性において先に造られたこと、また信仰、生活、時、供犠、行状においても先であることを。
Fide quidem, quia ab Adam usque ad Moysen tribus annorum millibus et septingentis, omnes justi Deum, et Deum, Dominum, et Dominum colentes, etiam Spiritum sanctum, veram nuntiabant trinitatem, ita ut ipsam Trinitatem integram sine labore possis cognoscere ab illis beatis prioribus et antiquis, nobis etiam hoc postea fuisse manifestatum a Domino.
PL 12, 1229A信仰においては、アダムからモーセまでの三千七百年のあいだ、すべての義人が、神を、また神を、主を、また主を礼拝しつつ、聖なる霊をも告げて、真の三位一体を宣べていた。したがって、あなたは三位一体の全体を、あの幸いな先人たち、古の人々から労せずに知ることができ、のちに我々にも、これが主によって示されたのである。
Cum enim dicit Scriptura: Pluit Dominus a Domino super Sodomam et Gomorram sulphur et ignem (Gen. XIX, 24) , quid tibi videtur nuntiare? nonne Deum Patrem per Filium suum, id est Christum Deum, cuncta signa et mirabilia perfecisse declaravit? quod sciens David, Dominum Patrem, et Dominum Christum, id est Verbum ejus, et sanctum Spiritum nuntiabat: trinitatem quidem personarum, unius tamen majestatis, et substantiae ac divinitatis aequalem potentiam nuntiabat.
PL 12, 1229A聖典は言う、「主は主から、ソドムとゴモラの上に硫黄と火を降らせた」(創世記19:24)。汝はこれが何を告げていると思うか。父なる神が、その子、すなわち神なるキリストを通して、あらゆるしるしと不思議を成し遂げたと宣言しているのではないか。これを知っていたダビデは、父なる主と、主なるキリスト、すなわちその言葉と、聖なる霊を告げていた。それは、ペルソナにおいては三つ、しかし威光は一つ、実体と神性の力は等しい、という三位一体を告げていたのである。
Tamen Filium de Deo Patre esse priore, et Spiritum sanctum, proprie demonstravit, edocens: Verbo Domini coeli firmati sunt, et Spiritu oris ejus omnis virtus eorum (Psal. XXXII, 6) . Et iterum alibi: Dixit Dominus Domino meo (Psal. CIX, 1) .
PL 12, 1230Aそれでもダビデは、子が、先なる父なる神から出た者であること、また聖なる霊のことを、固有の仕方で示した。「主の言葉によって天は固められ、その口の霊によってそれらのすべての力も〔固められた〕」(詩篇32:6)と教え、また別の箇所で重ねて、「主は我が主に言った」(詩篇109:1)と言うのである〔de Deo Patre esse priore の係りは定かでない。「先なる父なる神から」と取った〕。
Et omnes prophetae de Verbo et Spiritu nuntiaverunt, ubique ita dicentes: Et factum est verbum Domini ad me (Esai. XXXVIII, 4) ; et: Spiritus Domini fuit ad me (Isai. LXI, 1; Ezech. XI, 5) .
PL 12, 1230Aそしてすべての預言者が、言葉と霊について告げ、どこでもこう言った。「主の言葉が我に臨んだ」(イザヤ38:4)。また、「主の霊が我にあった」(イザヤ61:1;エゼキエル11:5)。
Ergo non est fidei causa temporalis Christianitatis, sed ante Judaeos, et Paganos in Lege quidem studentibus et quaerentibus erat manifestata; non autem cupientibus vox Patris omnipotentisque scientia nuntiabatur a sanctis illis Doctoribus et perfectis.
PL 12, 1230Aしたがって、キリスト教の信仰という事柄は、時に限られたものではない。むしろそれは、ユダヤ人と異教徒よりも前に、律法において熱心に探し求める者たちには、すでに明らかにされていた。また、望んでいない者たちにも、父の声と全能者についての知識が、あの聖なる教師たち、完全な者たちによって告げられていたのである〔non autem cupientibus は文意が定かでない。「望んでいない者たちにも」と取った〕。
Vita etiam non alia priores illi sancti, nisi hac in qua nos vivimus, utebantur. Usque ad Abraham enim non circumcisionem habentes, non sacrificiis gaudentes Deo placebant, et justi in omnibus ab eo nuntiabantur.
PL 12, 1230B生活についても、あの聖なる先人たちは、我々が生きているこの生活のほかのものを送ってはいなかった。アブラハムに至るまで、彼らは割礼も持たず、供犠を喜ぶこともなく、神に喜ばれ、あらゆる点で神によって義人と告げられたからである。
Dixit enim David: Sacrificium Deo cor contribulatum (Psal. L, 19) , et: Immola Deo sacrificium laudis (Psal. XLIX, 14) .
PL 12, 1231Aダビデは言った、「神への犠牲は、砕かれた心である」(詩篇50:19)。また、「神に賛美の犠牲を捧げよ」(詩篇49:14)。
Et quod necessitate indocilitatis cogente, sacrificia temporalia, non perpetua nec vera fuerunt indicta Judaeis, nec salutaria, dicit propheta ad Judaeos: Ecce ego facio nova (Isai. XLIII, 19) ; et: Priusquam veniant, annuntiata sunt vobis (Isai. XLVIII, 5, 6) .
PL 12, 1231Aそして、彼らの教えがたさという必要に迫られて、時限的な、永続でも真実でも救いに資するものでもない犠牲が、ユダヤ人に課されたことについて、預言者はユダヤ人に言う。「見よ、我は新しいことを行う」(イザヤ43:19)。また、「それらが来る前に、汝らに告げられた」(イザヤ48:5, 6)。
Ante ergo Judaeis Isaias testabatur propheta: Quis enim exquisivit haec de manibus vestris (Isai. I, 12) ? Et iterum: Circumcidimini corda vestra, et non corpora vestra (Jerem. IV, 4) .
PL 12, 1231Aだから預言者イザヤは、前もってユダヤ人に証しした。「汝らの手から、これらを誰が求めたか」(イザヤ1:12)。また重ねて、「汝らの心に割礼を受けよ、汝らの体にではなく」(エレミヤ4:4)。
Quale autem est, quod sacrificium Melchisedech sub Abraham in primis obtulerit, ante quadringentos annos quam Judaei nominarentur, aut Juda nascerentur, et antequam acciperent librum Geneseos, praevidens mysterium Christianitatis? ut omnia quae in Christianitate sunt, sive fides, sive vita, sive sacramentum, non temporalia, sed ab origine mundi statuta et nuntiata, et potius celebrata cognoscas.
PL 12, 1231Aさらに、メルキセデクがアブラハムのもとで、最初に犠牲を捧げたこと、それはユダヤ人と呼ばれるより四百年前、あるいはユダが生まれる前、また彼らが創世記の書を受ける前であり、彼がキリスト教の奥義を予見していたこと、これはどういうことか。それは、キリスト教にあるすべてのもの、すなわち信仰も、生活も、秘跡も、時限的なものではなく、世の初めから定められ、告げられ、むしろ祝われていたものだと、あなたが知るためである。
In Christo autem et per Christum, per quem cuncta facta sunt, oportuerat nos ab eo videre et cognoscere, et quod erat majus in Lege mysterium de eo ante nuntiatum, ab ipso plenius excipere completum, consummatumque.
PL 12, 1232Aしかし、キリストにおいて、またキリストを通して、すなわち万物が彼を通して造られたその者によって、我々は彼を見て知るべきであった。そして律法において彼について前もって告げられていたより大いなる奥義を、彼自身から、より満ちた形で、成就され完成されたものとして受けるべきであった。
Nam quod et castitas similis fuerit in prophetis quam plurimis non est dubium, ut in Elia, Elisaeo, Daniele, Jeremia, Esdra, tribus pueris, et aliis multis beatissimis; ut in Christi praesentia, et quod supra Legem erat, ante nuntiatum ab eis cognosceretur, et quod per legem conjunctum erat, ipsius firmaretur divina sententia, voluntatique hominum et studio concessa haec gratia nosceretur.
PL 12, 1232A貞潔も、きわめて多くの預言者たちにおいて同じであったことは疑いない。エリヤ、エリシャ、ダニエル、エレミヤ、エズラ、三人の若者、そのほか多くのいと幸いなる者たちにおいてである。それは、キリストの臨在において、律法の上にあったもの、彼らによって前もって告げられていたものが知られ、律法によって結びつけられていたものが、彼自身の神的な裁定によって確かにされ、この恩寵が人間の意志と熱意に委ねられたものとして知られるためである。
Ideo et ipse Dominus priores illos sanctos ante Legem nobis, et nos illis prioribus secundum fidem justitiae copulabat: Judaeos autem, et Paganos respiciens, qui medio tempore inter mandatum erant et gratiam positi, qui inimica voluntate ac perniciosa pessumdati reperiuntur in vitiis carnalibus, doctrinae coelesti inimici et adversarii, aeterno poenarum judicio reservati.
PL 12, 1232Aそれゆえ、主自身も、律法より前のあの聖なる先人たちを我々に、また我々をそれらの先人たちに、義の信仰にしたがって結び合わせた。しかし、ユダヤ人と異教徒に目を向けた。彼らは、戒めと恩寵のあいだの中間の時に置かれ、敵意ある破滅的な意志によって肉の悪徳に沈められていると見いだされ、天の教えの敵、反対者となり、刑罰の永遠の裁きに留保されている。
Caput CXI
第CXI章PL 12, 1233ADE CORPORE ET ANIMA HOMINIS HAERESIS NOCENTISSIMA. Est haeresis, quae dicit nasci Paganos naturaliter, non Christianos, id est, rerum natura corpus et animam hominis non a Deo per Christum creari quotidie, sed per vanitatem paganam ita progredi arbitratur: cum ab Adam usque ad Abraham, et postea usque ad Judam, qui post Abraham quartus est in generatione, non Pagani fuerint, neque Judaei appellati; sed Gentes a provinciarum nomine et diversitate nuncupati.
PL 12, 1233A人間の体と魂についての、きわめて有害な異端。――人は生まれながらに異教徒として生まれるのであって、キリスト教徒として生まれるのではない、と言う異端がある。すなわち、人間の体と魂は、毎日神によってキリストを通して創造されるのではなく、事物の本性によって、異教の空しさを通してそのように進んでゆくのだ、と考える。しかし、アダムからアブラハムまで、またその後、系譜でアブラハムから四代目のユダまで、人々は異教徒とも、ユダヤ人とも呼ばれてはいなかった。諸国民が、属州の名と違いによって呼ばれていたのである。
Pagani autem post Judaeos, sive a pago, id est loco, sive a provincia una dicti sunt, sive a Pagano rege, quod verum esse, ut ait Hesiodus Graecus poeta, manifestum est.
PL 12, 1233B異教徒(パガニ)は、ユダヤ人のあとに、パグス、すなわち場所から、あるいは一つの属州から、あるいは王パガヌスから、そう呼ばれた。ギリシアの詩人ヘシオドスが言うように、これが真実であることは明らかである。
Si ergo a pago, loci est indicium, sicuti et nunc dicitur de pago illo: si autem de idolis, quod ea colentes sculptilia ita nominabantur Pagani, id est Gentiles; quia, non a Deo idola, sed ab hominum pravissima inventa sunt voluntate, sicut et Scriptura nostra (Sap. XIV, 15, seq.) .
PL 12, 1233Bもしパグスからであれば、それは場所を示す標識であり、今もその村について言われるとおりである。しかし偶像からであれば、それを拝む者たちが彫像を崇めたので、そのように異教徒、すなわち諸国民と呼ばれたことになる。偶像は神によってではなく、人間のきわめて曲がった意志によって考え出されたからである。我々の聖典も同じことを言う(知恵の書14:15以下)。
Et Paganorum quam plurimi nuntiarunt, homines haec invenisse ad seductionem damnationemque animarum, quod illa aspiciens populus delectabatur epulis, in quorum vanitate suis animis interitum afferebant (Exod. XXXII, 6) .
PL 12, 1234A異教徒のうちのきわめて多くの者も、人々がこれらを、魂を惑わし滅ぼすために考え出したと告げている。民はそれらを見て宴を楽しみ、その空しさのうちに、自分の魂に滅びをもたらしていた(出エジプト記32:6)。
Certa autem est probatio et major, quod a Pagano rege ut ait Hesiodus Graecus poeta, Pagani sint appellati, quod postea ex rege Pagano Deucalionis filio et Pyrrhae, quasi plausibile atque amabile nomen ejus habentes, imo potius colentes memoriam ejus usque in hodiernum diem, hoc est mendacium nominis usque nunc detinent percolentes.
PL 12, 1234Aさらに確かな、より大きな証明がある。ギリシアの詩人ヘシオドスが言うように、異教徒は王パガヌスから名づけられたのであり、のちにその王、デウカリオンとピュラの子である王パガヌスから、その名を、いわば好ましく愛すべきものとして持ち、いや、むしろその記憶を今日の日まで崇めて、この名の虚偽を、今に至るまで崇めつつ保っているのである。
Helles itaque, id est Graecus homo, a lingua et a nomine regis dicitur, qui fuit Deucalionis filius, qui ita appellatus est, sicut ab Italo Itali, et Romani a Romulo, et Latini a Latino nomen acceperunt, non ab idolorum impietate.
PL 12, 1234Bこうして、ヘッレス、すなわちギリシア人は、言語と王の名から言われる。その王はデウカリオンの子であり、このように名づけられたのは、イタルスからイタリア人が、ロムルスからローマ人が、ラティヌスからラテン人が名を受けたのと同じで、偶像の不敬虔からではない。
Idola etenim, id est formas sculptilium hominum, postea pessima voluntas invenit. Linguam autem graecam provinciae unius proprietas declaravit, quam rex Paganus ex suo nomine confirmavit, ut Romanos Romulus nuncupavit, et ut ait Hesiodus, a Graeco rege fuisse Graecos appellatos, qui Graecus nomine filius fuit Deucalionis.
PL 12, 1235A偶像、すなわち人間の彫像の形は、のちに最も悪しき意志が考え出したのである。ギリシア語は、一つの属州の固有性が明らかにしたもので、王パガヌスが自分の名から確定した。ロムルスがローマ人を名づけたのと同じである。ヘシオドスの言うように、ギリシア人はギリシア王から名づけられたのであり、そのギリシア王はデウカリオンの子であった。
Caput CXII
第CXII章PL 12, 1235ADE ANNORUM MUNDI INCERTITUDINE HAERESIS. Alia est haeresis, quae dicit incertum numerum esse annorum a mundi origine, et ignorare homines curricula temporum: cum ab Adam usque ad diluvium decem sint generationes et annorum MMCCXLII anni.
PL 12, 1235A世の年数が定かでないという異端。――もう一つの異端があり、世の初めからの年の数は定かでなく、人間は時の経過を知らない、と言う。しかし、アダムから洪水まで十代であり、二千二百四十二年である。
Et a diluvio usque ad confusionem linguarum sub Eber sancto, qui non consenserat aedificationi turris, quinta sit generatio, pene DC anni; quando et nomina provinciarum divisa sunt, veluti LXXII linguarum.
PL 12, 1235Aそして洪水から、塔の建設に同意しなかった聖なるヘベル〔底本は Eber〕のもとでの言語の混乱まで、五代目であり、ほぼ六百年である。そのとき諸属州の名も、七十二の言語のように分けられた。
Exinde usque ad Abraham patriarcham quinta est generatio, anni DXL. Et ab Abraham usque ad Mosen septem generationes, anni CCCCXXX, ut ait beatus Apostolus. Et a Mose usque Samuel judicem DCXXIX anni.
PL 12, 1235Bそこからアブラハム族長まで五代目であり、五百四十年である。アブラハムからモーセまで七代であり、四百三十年である。幸いな使徒が言うとおりである。そしてモーセから士師サムエルまで六百二十九年である。
Et a Samuel et David usque ad captivitatem Judaeorum in Persida, anni pene D. Et a captivitate usque ad Domini nostri praesentiam, anni pene D. Et inde a Domino usque nunc, anni CCCLXXX plus.
PL 12, 1235Bサムエルとダビデから、ユダヤ人のペルシアへの捕囚まで、ほぼ五百年である。捕囚から我々の主の臨在まで、ほぼ五百年である。そして主からこれまで、三百八十年余りである。
Ergo si haec fides erat in illis prioribus sanctis nostris patribus quae in nobis est, ab illis autem ante est tradita et praedicata, id est Patris, et Filii, et sancti Spiritus: haec quippe divina scientia, quomodo temporalis est, ut quidam aestimant, et non ab origine mundi haec ante scientia Christiana cunctis hominibus nuntiata, quae in mandato et Lege manifestata et praedicata ostenditur?
PL 12, 1236Aしたがって、我々のうちにあるこの信仰が、あの先人である我々の聖なる父祖たちにもあり、彼らによってさらに前から、すなわち父と子と聖なる霊の信仰が伝えられ宣べられていたのなら、この神的な知識がどうして時限的なものであろうか。ある者たちはそう考えるが、世の初めから、このキリスト教の知識は、戒めと律法において明らかにされ宣べられたと示されているとおり、すべての人にすでに告げられていたのではないか。
Si autem in medio temporis sub Mose, per umbram minus dictum sit aliquid, non utique dantis erat invidia Domini, quantum non capientis populi coeleste mysterium, incapax et debilis hominum, et non valentium incusabitur infirmitas.
PL 12, 1236Aもし時の中間、モーセのもとで、影によって何かが少なく語られたとしても、それは与える主の妬みではなく、むしろ、民が天の奥義を受け入れられなかったためである。責められるべきは、受け入れられず、弱く、力のない人々の弱さである。
Denique ipse Christus Dominus, quod ante nuntiaverat per sanctos prophetas, hoc et postea firmando praeceperat dicens: Euntes baptizate omnes gentes in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti (Matth. XXVIII, 9) ; ut non solum fidem pristinam ab origine mundi hanc esse declararet, verum etiam vitam in qua nos degimus hodie, in circumcisione cordis, non carnis jactantia comprobaret (Galat. VI, 13) .
PL 12, 1236A最後に、主キリスト自身が、聖なる預言者たちを通して前もって告げていたことを、のちにも確かにして命じて言った。「行って、すべての国民に、父と子と聖なる霊の名によって洗礼を授けよ」(マタイ28:9〔底本の引照。内容はマタイ28:19に当たる〕)。これは、この信仰が世の初めからのもともとのものであると宣言するだけでなく、我々が今日営んでいる生活が、心の割礼にあり、肉の誇りにはないことをも承認するためであった(ガラテヤ6:13)。
Errant ergo nimium qui generationem hominis, aut Paganae impietati, aut Judaicae audent ascribere vanitati; cum Judaeum nisi dies octava susceperit, Judaeum non licet appellari, nec Paganum aeque nisi deos vanos hominem fecisse putaverit.
PL 12, 1236Bしたがって、人間の誕生を、異教の不敬虔に帰すにせよ、ユダヤ人の空しさに帰すにせよ、あえてする者たちは大いに誤っている。八日目が受け入れたのでなければ、ユダヤ人と呼ぶことは許されず、同様に、空しい神々が人間を造ったと考えるのでなければ、異教徒とも呼べないからである。
Ergo natura rerum Deo ascribenda est, non alicui horum vanitati: doctrina autem quae fecundat post naturam, si vera fuerit, fidei Dei copulanda est, ac saluberrimae servituti jungenda; non recedens ab ea quippe, sed suum potius per fidem agnoscens Dominum, recordansque Creatorem naturaliter.
PL 12, 1237Aしたがって、事物の本性は神に帰されるべきであり、これらの者の空しさに帰されるべきではない。本性のあとに実りをもたらす教えは、もしそれが真であるなら、神の信仰に結びつけられ、最も救いに資する服従に結ばれるべきである。それは信仰から離れるのではなく、むしろ信仰を通して自分の主を認め、創造主を生まれながらに思い起こすのである。
Itaque non naturae animi infirmitas hominum, sed prava voluntas est potius accusanda, dicente Domino: Et nunc si volueritis et audieritis me, bona terrae manducabitis: si autem nolueritis, nec audieritis me, gladius vos comedet.
PL 12, 1237Aそれゆえ、人間の魂の本性の弱さよりも、むしろ曲がった意志こそ責められるべきである。主が言うとおりである。「今、汝らが望み、我に聞くなら、地の善きものを食べるだろう。しかし望まず、我に聞かないなら、剣が汝らを食らうだろう」。
Os enim Domini locutum est (Isai. I, 19, 20) . Et hoc: Venite ad me, omnes qui onerati estis, et ego vos sublevabo (Matth. XI, 28).
PL 12, 1237A主の口が語ったからである(イザヤ1:19, 20)。またこれもある。「重荷を負う者はみな、我のもとに来よ。我は汝らを軽くしよう」(マタイ11:28)。
Caput CXIII
第CXIII章PL 12, 1237BHAERESIS DE SEPTEM PLANETIS. Habenda est et haeresis, quae dicit nomina dierum, Solis, Lunae, Martis, Mercurii, Jovis, Veneris, Saturni, a Deo haec ita posita ab origine Mundi, non hominum vana praesumptione nuncupata; cum a prima origine usque ad Graecos reges, et Hermen fallacissimum illum, qui haec nomina vanissima, et frivola mentiendo ausus est nuncupare, si quaerere volueris, invenies multum fluxisse temporis, et sic Paganos, id est Graecos, haec nomina posuisse; cum etiam secundum septem Stellas dixerint hominum generationem consistere, ut ille ipse delirans hoc definit.
PL 12, 1237B七つの惑星についての異端。――曜日の名、すなわち太陽、月、マルス、メルクリウス、ユピテル、ウェヌス、サトゥルヌスは、世の初めから神によってそのように定められたのであって、人間の空しい思い上がりによって名づけられたのではない、と言う異端も数えなければならない。しかし、最初の起源からギリシアの王たち、またこれらの最も空しく浅薄な名を、偽ってあえて名づけたあの最も欺瞞的なヘルメスまでのあいだに、もし探そうとするなら、あなたは長い時が流れたこと、そのようにして異教徒、すなわちギリシア人がこれらの名を定めたことを見いだす。彼らはまた、人間の誕生は七つの星によって成り立つと言ったが、あのうわごと者自身がそう定めたとおりである。
Dierum enim numerus primus, secundus, tertius, quartus, quintus, sextus, septimus, a Deo est appellatus (Gen. I) , non in hac vanitate nuncupationis turpissimae initio enuntiatus, aut traditus.
PL 12, 1237B日の数は、第一、第二、第三、第四、第五、第六、第七と、神によって名づけられた(創世記1)。最初から、この最も恥ずべき名づけの空しさのうちで告げられたのでも、伝えられたのでもない。
Caput CXIV
第CXIV章PL 12, 1237CEst haeresis quae cum legit in Genesi verbum dicente Domino de Adam: Ecce Adam factus est quasi unus ex nobis sciens bonum et malum. Et nunc ne quando extendat manum suam et tangat et gustet de ligno vitae et vivat in aeternum (Gen. III, 22) .
PL 12, 1237C創世記で、主がアダムについて語った言葉を読むとき〔こう言う〕異端がある。「見よ、アダムは、善と悪を知る、我々のうちの一人のようになった。今、手を伸ばして命の木から取って食べ、永遠に生きることのないようにせよ」(創世記3:22)〔この文は主節を欠く。次節に続く〕。
Expulit, inquit, eum Dominus de paradiso invidiae causa: et primum hoc sentiunt, quod alter Deus fecerit animam, alter carnem, ut Manichaei, Gnostici, Nicolaitae, et alii perditi arbitrantur dicentes, quod alter quidem bonus Deus est, alter autem malus, inquiunt: in hoc saeculo, et malum Deum hunc aestimant dixisse ut pellerentur de paradiso; non attendentes quod unus Deus atque idem Pater per Filium fecerit Adam patrem nostrum, dederitque ei mandatum, ut custodito eo permaneret immortalis, praevaricatoque mandato pelleretur de paradiso, ut scriptum est, et quia suasione inimici hoc perpessus est; cum non attendunt ad Christi misericordiam, in praecipitium mortis descendunt perpetuae.
PL 12, 1238A「主は妬みのゆえに彼を楽園から追い出した」と彼らは言う。そしてまず、魂を造った神と肉を造った神は別であると考える。マニ教徒、グノーシス派、ニコライ派、そのほかの滅びた者たちが、一方は善い神、他方は悪い神だと言って、そう考えている。この世においては、この悪い神が、彼らを楽園から追うよう言ったのだと見なす。彼らは、一つの同じ神である父が、子を通して我々の父アダムを造り、戒めを与えたことに目を向けない。その戒めを守れば不死のままにとどまれたが、戒めを破ったので、書かれているとおり楽園から追われたのであり、敵の説得によってこれを被ったのである。彼らはキリストの憐れみに目を向けないので、永遠の死の断崖へ下ってゆく。
Hic itaque non invidens Deus repulit patrem nostrum de paradiso, ut non ibi moraretur, aut non gustaret de ligno vitae; sed magis eidem consulens in parvo peccanti non pepercit, ne parcendo ad majora etiam crimen alia inveniret eum prodeunte aetate ampliore, posteaque criminali judicio reum factum amplius condemnaret.
PL 12, 1238Bしたがって、この神は、妬んで我々の父を楽園から退けたのではなく、そこにとどまらせず、命の木から食べさせないようにしたのでもない。むしろ彼のためを思って、小さな罪を犯した彼を容赦しなかったのである。容赦すれば、年を重ねるうちに別の、より大きな罪が彼を見いだし、のちに重罪の裁きで罪人とされて、いっそう重く断罪することになるのを避けるためである。
Nam inter hominem et diabolum erat Christus auditor pariter et judex justissimus et bonus in omnibus; itidem et homini quidem in modico peccanti non pepercit, dans nihilominus et huic condignam sententiam juxta peccatum quod fecerat; et diabolo aeque locum poenitentiae relinquens.
PL 12, 1238B人間と悪魔のあいだには、聞き手であり、同時に最も義しく、あらゆる点で善い裁き主であるキリストがいた。そのように、人間には、少しのことで罪を犯したので容赦せず、犯した罪にふさわしい判決をこれにも与えたが、悪魔にも同じく、悔い改めの余地を残していた。
Non autem intelligente diabolo ut mali tanti suggestionis poenitudinem gereret, majus ei post servabat judicium.
PL 12, 1238Bしかし悪魔が、これほど大きな悪の唆しについて悔い改めることを悟らなかったので、〔キリストは〕のちにより大きな裁きを彼のために留保していた。
Et homo quidem cum pellitur e paradiso pronior ad poenitentiam reperitur; diabolus autem cum durior ad poenitentiam pervidetur, majorem futuri judicii a Christo Domino servitutem exspectat, sicut dictum est: Noluit intelligere ut bene ageret (Psal. XXXV, 4) .
PL 12, 1238C人間は楽園から追われるとき、悔い改めへいっそう向かう者と見いだされたが、悪魔はより頑なで悔い改めに向かわないと見られたので、主キリストから、来たるべき裁きのより大きな苦役を待つ。言われているとおりである。「彼は善を行うことを悟ろうとしなかった」(詩篇35:4)。
Et iterum: Malitiam autem non odivit (Ibid., 5) . Quia ergo in parvo peccans recepit Adam persuasus a diabolo ut manducaret, egitque statim poenitudinem, meruit delicti veniam impetrare, atque in paradisum in Christi praesentiam, filiorum etiam procreatione remeare.
PL 12, 1239Aまた重ねて、「悪を憎まなかった」(詩篇35:5)。こうして、アダムは少しのことで罪を犯し、悪魔に説得されて食べるのを受け入れたが、ただちに悔い改めたので、罪の赦しを得るにふさわしくされ、キリストの臨在において、また子らの出産によっても、楽園に帰ることとなった。
Diabolus autem non gerens poenitudinem et ejus satellites majori judicio reservantur, ut dixit Dominus: Ite a me in ignem aeternum quem paravit Pater meus diabolo et angelis ejus (Matth. XXV, 41) .
PL 12, 1239Aしかし悪魔は悔い改めず、その従者たちと共に、より大きな裁きに留保される。主が言ったとおりである。「我から離れよ、悪魔とその使いたちのために我が父が備えた永遠の火へ」(マタイ25:41)。
Caput CXV
第CXV章PL 12, 1239ADE MUNDIS INFINITIS HAERESIS. Alia est haeresis, quae dicit mundos esse infinitos et innumerabiles, secundum philosophorum quorumdam inanem sententiam: cum Scriptura mundum unum dixerit, et de uno docuerit.
PL 12, 1239A無限の世界についての異端。――もう一つの異端があり、世界は無限で数えきれないと言う。ある哲学者たちの空しい意見にしたがっている。聖典は、世界は一つだと語り、一つの世界について教えたのである。
Haec etiam de apocryphis prophetarum, id est secretis, ut ipsi Pagani dixerunt, sumentes; ut et Democritus ille, qui multos mundos esse asseruit, deque sua sapientia cum hoc praedicat, multorum animas, sensusque dubios diversis erroribus concitavit.
PL 12, 1239Bこれらも、預言者たちの外典、すなわち秘められたもの、と異教徒自身が言ったものから取り入れたのである。かのデモクリトスもそうで、彼は多くの世界があると主張し、自分の知恵によってこれを説いて、多くの人の魂と、疑いを抱く感覚を、さまざまな誤りへと駆り立てた。
Caput CXVI
第CXVI章PL 12, 1239BHAERESIS DE ADAE ET EVAE CAECITATE. Sunt quidam haeretici, qui patrem nostrum Adam et Evam matrem nostram, aestimant caecos ante fuisse, quam gustarent de arbore; posteaque aperuisse suos oculos, ac tunc quod nudi essent pervidisse: cum ante Scriptura dixerit (Gen. III, 7) , quod vidit etiam oculis suis arborem, et fructum ejus; et quia bona aspectu, et suavis visu; et extendens manum, gustaverit.
PL 12, 1239Bアダムとエバの盲目についての異端。――我々の父アダムと我々の母エバは、木から食べる前は盲目であったと考える異端者たちがいる。そして、のちに目を開き、そのとき自分たちが裸であることを見て取ったのだ、と。しかし聖典は、その前に(創世記3:7)、彼が自分の目で木とその実を見たこと、それは見て良く、見て快いものであったこと、そして手を伸ばして食べたことを語っているのである。
Haereticorum est itaque dementiae, et Judaeorum potius caecitatis, hoc ita sentire, cum modum non intelligant nuditatis; hancque amissionem immortalitatis in praevaricatione mandati nos docuit, non corporis nuditatem.
PL 12, 1239Cしたがって、このように考えるのは異端者の狂気、むしろユダヤ人の盲目である。彼らは裸ということの意味を理解していないからである。聖典が我々に教えたのは、戒めの違反において不死を失ったことであり、体の裸ではない。
Quod nos Apostolus docuit, dicens: Et, si induti Christum, non nudi inveniamur (II Cor. V, 3) . Et iterum: Induite Christum Jesum (Rom. XIII, 14) .
PL 12, 1240Aこれは使徒が我々に教えたことである。「キリストを着ていれば、我々は裸であるとは見いだされない」(二コリント5:3)。また重ねて、「イエス・キリストを着よ」(ローマ13:14)。
Et quod Dominus in Evangelio increpat, dicens illi qui non indumentum nuptiale habuit, qui erat vocatus ad nuptias (Matth. XXII, 11) .
PL 12, 1240Aまた主が福音書で、婚礼に招かれていながら婚礼の衣を着ていなかった者を叱って言っているのも、これである(マタイ22:11)。
Caput CXVII
第CXVII章PL 12, 1240AEst haeresis, quae cum audit in Genesi quod Dominus pellicias tunicas post praevaricationem nostros parentes vestiri, aestimant corpora tunc temporis fecisse, eosque sic induisse, cum septimo die Scriptura dixerit, accepisse Dominum terram de limo et plasmasse eorumdem corpora, atque ita mulieris carnem de costa Adae postea perfecisse.
PL 12, 1240A創世記で、主が違反ののち、我々の親たちに皮の衣を着せたと聞いて、そのとき主が彼らの体を造り、そのようにして彼らに着せたのだと考える異端がある。しかし聖典は、第七日に〔著者は第97項でも、魂は第六日に、体は第七日に造られたとする〕、主が土の塵を取って彼らの体を形づくり、そののちに女の肉をアダムのあばら骨から仕上げたと語っているのである。
Non ergo hic corpora eorum pellicias tunicas nuntiabat, sed de potentia divina dedisse eis sapientiam declarabat, ut facerent sibi corporum indumenta, ut scriptum est: Quis dedit mulieribus sapientiam ad texendas tunicas?
PL 12, 1240Bしたがって、ここで聖典は、彼らの体が皮の衣であると告げていたのではなく、神的な力から、彼らが自分で体の衣を作れるように、知恵を与えたことを宣言していたのである。書かれているとおりである。「誰が女たちに、衣を織る知恵を与えたか」。
Si autem quis voluerit accipere quod Dominus fecerit eis tunicas, et omnipotens fecit ex nihilo quod scriptum est: Qui vocat ex nihilo ea quae non sunt tamquam quae sunt (Rom. IV, 17) .
PL 12, 1240Bしかしもし誰かが、主が彼らに衣を作ったと受け取ろうとするなら、全能者は無から作ったのである。書かれているとおりである。「無から、ないものをあるもののように呼ぶ者」(ローマ4:17)。
Si ergo sua sapientia fecerit tunicas, ut ait Propheta, rationis est; sive Deus sua virtute hoc illis praestiterit, non irritum.
PL 12, 1240Bしたがって、預言者が言うように、人が自分の知恵で衣を作ったのなら、それは理にかなっている。また神が自分の力でこれを彼らに与えたのなら、それも空しくはない〔fecerit の主語は定かでない。「人が」と取った〕。
Nam in Templo mulieres et virgines operabantur purpuram et byssum et linum et alia utensilia ad honorem templi atque quod perimentum pariter etiam ornamenta templi diversa et varia.
PL 12, 1240B神殿では、女たちや処女たちが、紫布、上質の亜麻布、亜麻、そのほか神殿の栄誉のための用具、また覆い〔底本は quod perimentum。ミーニュの脚注(ファブリキウス)の推定に従い coperimentum(覆い)と読む〕、同じく神殿のさまざまな多様な飾りを作っていたからである。
Caput CXVIII
第CXVIII章PL 12, 1240CHAERESIS CULPAM FILIORUM IN PARENTES TRANSFUNDENS. Est haeresis, quae in Exodo cum audit quod Mosi occurrerit angelus in diversorio ubi applicaverat, eumque vellet interficere, non ejus filium qui nondum fuerat circumcisus; non parvum hinc sibi assumit scandalum.
PL 12, 1240C子の罪を親へ移す異端。――出エジプト記で、モーセが宿に着いたとき、天使が彼に出会って彼を殺そうとし、まだ割礼を受けていなかった彼の子は〔殺そうとしなかった〕と聞いて、そこから少なからぬつまずきを自分に引き受ける異端がある。
Si enim et ita quis vult sentire, quod minas eis tendebat angelus, quia transactis diebus statutis, id est octo, in quo oportuerat circumcidi masculum, non fecissent, Deique praeceptum ita contempsissent: ideoque in parva aetate constitutorum culpa filiorum non est illorum, quantum parentum eorum, ut scriptum est.
PL 12, 1241Aたとえ誰かが、天使が彼らを脅していたのは、定められた日数、すなわち男の子が割礼を受けるべき八日が過ぎても、それをせず、そうして神の命令を軽んじたからだと考えるとしても、幼い年齢にある子らの罪は、彼らのものというより、その親たちのものである。書かれているとおりである。
Unde cum intelligeret, quod culpa esset parentum non infantis, statim, inquit, accepto calculo circumcidit puerum mater ejus, cujus visu sanguinis illico recessit ab eodem angelus (Exod. IV, 25, 26) , mortisque poenam quam ei minabatur inferre, omni modo removerat.
PL 12, 1241Aそれゆえ、これが幼子の罪ではなく親たちの罪であると悟ったとき、「ただちに」と書かれているとおり、その母が石を取って子に割礼を施し、その血を見て、天使はたちまち彼から離れた(出エジプト記4:25, 26)。そして彼に与えようと脅していた死の罰を、あらゆる仕方で取り去ったのである。
Non enim Moses in illa hora dignoscitur circumcisus, sicut quidam opinantur, sed filius ipsius est circumcisus; quia quod ante sub Patriarchis et Lege jubebatur, tardo opere, non veloci implebatur a populo, aut parentibus quorumdam, ut scriptum est (Jos. V, 5, 7) .
PL 12, 1241Bあのとき割礼を受けたのは、ある者たちが考えるようにモーセではなく、その子である。以前から族長たちのもとで、また律法のもとで命じられていたことが、民により、あるいはある者たちの親たちによって、遅い働きで行われ、速やかには満たされなかったからである。書かれているとおりである(ヨシュア記5:5, 7)。
Caput CXIX
第CXIX章PL 12, 1241BHAERESIS DE LIBRO DEUTERONOMII. Sunt quidam, qui turbantur haeretici de Deuteronomio, in quo Moses cum exiret de corpore, huncque librum conscriberet de quatuor libris repetendo, in quo veluti prioris Legis firmamenta decernit, Christique carnalem praesentiam plus contestatur, non parvo ducuntur errore aliter sentientes.
PL 12, 1241B申命記についての異端。――申命記について惑わされる異端者たちがいる。モーセは体を去ろうとするとき、四つの書を繰り返してこの書を書き記し、そこでいわば先の律法の土台を定め、キリストの肉における臨在をいっそう強く証しした。それを別様に考える者たちは、少なからぬ誤りに導かれている。
Nam quae in Lege, id est in Exodo, scripta sunt, eadem et in ipso libro continentur; solum autem hoc videtur plus ab eo dictum, quia addidit: Prophetam vobis suscitabit Dominus Deus vester de fratribus nostris, sicut me, audietis eum (Deut. XVIII, 15, 18) ; erit autem si quis eum non audierit, radicitus eradicabitur (Ibid., 19) .
PL 12, 1242A律法、すなわち出エジプト記に書かれていることは、同じくこの書にも含まれている。ただ、彼がより多く語ったと見えるのは、次のことを付け加えた点だけである。「主なる汝らの神は、汝らのために、我々の兄弟たちのうちから、我のような預言者を立てるだろう。汝らは彼に聞け」(申命記18:15, 18)。「もし彼に聞かない者があれば、根こそぎ絶たれる」(申命記18:19)。
Quidam enim putant de Deuteronomio dictum ab eo, quod et in ipso (Deut. V, 5) acceperit in monte iterum tabulas conscriptas lapideas, cum in Exodo bis (Exod. XXIV, 12) ; cognoscitur accepisse, atque in montem ascendisse.
PL 12, 1242Aある者たちは、この書が彼によって申命記(「第二の律法」)と呼ばれたのは、この書でも(申命記5:5)、山で再び、書き記された石の板を受けたからだと考える。一方、出エジプト記では、二度受け、山に登ったと知られる(出エジプト記24:12)〔本文が崩れているらしい。de Deuteronomio dictum を書名の由来を言う句と取り、cum 以下は出エジプト記の二度の授与と対にして述べると解した。ミーニュの異読注によれば、写本は putant Deuteronomium と読み、この解を支える〕。
Rationis est itaque, ut quod Legis et gratiae erat, manifestaretur de Christo Domino; ut quod in Lege per umbram celebratur, in Christo carnali praesentia diffusa coelesti gratia ex credentibus nuntiaretur, ipsumque in libro conscriptum omnibus velut testimonio traderetur.
PL 12, 1242Bしたがって、律法と恩寵に属するものが主キリストについて明らかにされるのは、理にかなっている。律法において影によって祝われるものが、キリストにおいて、肉における臨在により、天の恩寵が広がって、信じる者たちから告げられるためであり、そしてそのことが書物に記され、すべての人にいわば証言として伝えられるためである。
Caput CXX
第CXX章PL 12, 1242BDE NUPTIARUM LEGITIMARUM CONTEMPTORIBUS. Quidam sunt haeretici, qui cum audiunt David dixisse in quinquagesimo psalmo, quod in iniquitate conceptus sum, et in peccato peperit me mater mea; aestimant ita dixisse prophetam, quod jus nuptiarum legitimum iniquitatem esse dixerit atque peccatum.
PL 12, 1242B合法の婚姻を軽んじる者たちについて。――ダビデが第五十篇で、「我は不義のうちに身ごもられ、罪のうちに母は我を産んだ」と言ったと聞いて、預言者は合法的な婚姻の権利を不義であり罪であると言ったのだと考える異端者たちがいる。
Cum ante dicatur in Geneseos libro: Nascimini, et multiplicamini, et implete terram (Gen. I, 28) . Et: Honorandae nuptiae (Hebr. XIII, 4) .
PL 12, 1243Aしかし、その前に創世記で、「生まれ、増え、地に満ちよ」(創世記1:28)と言われている。また、「婚姻は尊ばれるべきである」(ヘブライ13:4)。
Nam si ita quis senserit, ergo et justi tot tantique in iniquitate concepti sunt, cum et in ventre sanctificati sint, ut Patriarchae (Gen. XXV, 23) , Prophetae (Jerem. I, 5) , Judices (Judic. XIII, 5, 7; XVI, 17) , Jeremias (Ubi sup.) , et Joannes Baptista beatissimus (Luc. I, 15) , ut scriptum est.
PL 12, 1243Aもしそのように考えるなら、あれほど多くの偉大な義人たちも不義のうちに身ごもられたことになる。彼らは胎内で聖別されたのである。族長たち(創世記25:23)、預言者たち(エレミヤ1:5)、士師たち(士師記13:5, 7;16:17)、エレミヤ(上記参照)、またいと幸いなバプテスマのヨハネ(ルカ1:15)である。書かれているとおりである。
Sed ignorant quod alio modo dixerit propheta David, non de naturali generatione, sed de transgressione Adae patris nostri, et Evae, qui post transgressionem mandati pulsi de paradiso genuerant filios; atque inde quasi matrem omnium post iniquitatem transgressionis mandati, eam sic concepisse, atque eam ita peperisse docuerit.
PL 12, 1243Bしかし彼らは、預言者ダビデが別の仕方で言ったことを知らない。自然の生殖についてではなく、我々の父アダムとエバの違反についてである。彼らは戒めの違反ののち楽園から追われて、子らをもうけた。そこから、いわばすべての者の母が、戒めを破るという不義ののちに、そのように身ごもり、そのように産んだ、と教えたのである。
Quomodo enim de se dicebat David in iniquitate conceptum, et in peccato genitum, quum legitimo jure natus sit, electusque a Deo (I Reg. XVI, 12; I Par. XXIX, 4) ad tantam regni gloriam peteretur, ut de eo scriptum est?
PL 12, 1243Bダビデは、自分について、不義のうちに身ごもられ、罪のうちに生まれたと、どうして言えたであろうか。彼は合法の権利によって生まれ、神に選ばれて(サムエル記上16:12;歴代誌上29:4)、あれほどの王国の栄光へ求められたのである。彼について書かれているとおりである。
Non ergo hic in iniquitate, aut in peccato genitum edocebat; sed parentes nostros Adam, et Evam voluit ostendere, quod ante admisso peccato, id est transgressione mandati, postea sic genuerit filios, atque de eis nos omnes itidem parturierit.
PL 12, 1243Bしたがって、ここで彼は、自分が不義のうちに、あるいは罪のうちに生まれたと教えていたのではない。むしろ我々の親、アダムとエバを示そうとしたのである。彼らは先に罪、すなわち戒めの違反を犯し、のちにそのようにして子らをもうけ、その者たちから我々すべてを同様に産んだのだと。
Ideoque post praevaricationem, in dolore parturies filios (Gen. III, 16) , inquit; quia ergo de parentibus habemus illis prioribus praevaricationis iniquitatem communem carnis, atque generalem ex haereditate prima descendentem in omnes, ut dixit Apiostolus: Sicut per unum hominem mors introivit in omnes homines (Rom. V, 12) .
PL 12, 1244Aそれゆえ、違反ののち、「苦しみのうちに汝は子らを産むだろう」(創世記3:16)と聖典は言う。したがって、我々は先のあの親たちから、違反の不義を、肉に共通の、全体に及ぶものとして持ち、これは最初の相続からすべての者に下ってくる。使徒〔底本の綴りは Apiostolus。Apostolus と読む〕が言うとおりである。「一人の人によって死がすべての人に入ったように」(ローマ5:12)。
Hoc enim jus conjugii a Deo promulgatum laudatur quotidie, ac benedicitur consuete; nam et quod erat primum ostendit tristitia, et quod Christi gratia coeleste credentibus erat allatura magnum gaudium, nuntiavit dicens: Si quis non regeneratus fuerit ex aqua et Spiritu, non intrabit in regnum coelorum (Joan. III, 5) .
PL 12, 1244A神によって公布された婚姻のこの権利は、毎日称賛され、慣例どおり祝福される。最初のことは悲しみによって示され、キリストの恩寵が、信じる者たちに天の大きな喜びをもたらすことは、こう言って告げられた。「もし水と霊から新たに生まれなければ、天の国に入ることはない」(ヨハネ3:5)。
Ideoque in psalmo eo praescius futuri gaudii, testatus est dicens: Asperges me hyssopo et mundabor, lavabis me et super nivem dealbabor (Psal. L, 8) ; ut per eum nos etiam credentes in salutari baptismo cum eo pariter gratulemur.
PL 12, 1244Aそれゆえ、ダビデはその詩篇の中で、来たるべき喜びを予知して、証しして言った。「汝はヒソプで我に注ぎ、我は清められ、汝は我を洗い、雪よりも白くされるだろう」(詩篇50:8)。それは、彼を通して、我々も、信じる者として救いの洗礼において、彼と共に喜ぶためである。
Caput CXXI
第CXXI章PL 12, 1244BDE DIVISIONE ORBIS HAERESIS. Sunt quidam Haeretici, qui de divisione orbis terrae, et partitione habitationis, recte non sentiunt: disputantes quod Graeci coeperint, aut Aegyptii, aut Persae, describere orbem terrae universum, non beatus Noe suis filiis tribus post diluvium diviserit, dederit, ac definierit, et partierit ordine.
PL 12, 1244B世界の区分についての異端。――世界の区分と居住地の分割について正しく考えない異端者たちがいる。彼らは、全地の世界を描き出すことを始めたのはギリシア人かエジプト人かペルシア人であって、祝福されたノアが洪水ののちに三人の息子に世界を分け、与え、定め、順序に従って分配したのではない、と論じる。
Unde postea historiographi accipientes velut quasdam semitas, diversis sunt falsitatibus ementiti. Tribus itaque filiis Noe, Sem, Cham, et Japhet omnem divisit orbem terrarum, et tradidit.
PL 12, 1244Bそこから後の歴史家たちは、いわば幾筋かの小道を受け取って、さまざまな偽りを作り上げた。ノアは三人の息子セム、ハム、ヤフェトに、全地の世界をすべて分けて授けたのである。
Sem quidem orientalia Indiae, Persarum usque ad partem aliquam Meridiani; Occidentis, Septentrionis usque ad montem Libani, finesque ibi suum primogenitum habiturum fixa sententia confirmavit.
PL 12, 1244Bセムには、インドの東方の地と、ペルシア人の地を、南方のある部分に至るまで与え、西方と北方についてはレバノン山に至るまで、そしてそこの境界を長子が有することになると、確定した宣告によって定めた〔この節の文は崩れていて係りが定かでない。「西方、北方はレバノン山まで」をセムの分と取った〕。
Cham etiam secundo filio omnes Syrias, et dioeceses Aegypti, Africae, Aethiopum ingentem latitudinem prope fines tendentem Oceani, atque Hispaniarum censendo distribuit, possidendamque eam atque habitandam spiritu divino pronuntiavit; in medio autem usque Cappadociam, id est Tauri montem, fines habere concessit.
PL 12, 1245A次男のハムには、シリアのすべてと、エジプト、アフリカの管区、大洋の果てに迫るエチオピア人の広大な地、さらにヒスパニアの諸地方を、査定して配分し、これを所有し居住すべきものと、神の霊によって宣告した。中間では、カッパドキア、すなわちタウルス山に至るまでを境とすることを許した。
Tertio autem Japhet nomine, Cappadociam ingredientibus, atque a Cilicia exeuntibus loca frigida, quae Armeniae, Bosphori, Ponti, Thraciae, Pannoniarum, Illyrici, Italiae, et occidentis universas partes, jussu divino ei statuendo attribuit.
PL 12, 1245A第三の者、ヤフェトという名の者には、カッパドキアに入る者たちとキリキアから出る者たちのために、寒冷の地、すなわちアルメニア、ボスポロス、ポントス、トラキア、パンノニア、イリュリクム、イタリア、および西方の全地域を、神の命によって定めて割り当てた〔底本の文は「カッパドキアに入る者たち、キリキアから出る者たちに」と与格が宙に浮いており、係りが定かでない〕。
Et de primo quidem XXV generationes numerat descendisse. De secundo XXXV id est de Cham. De Japhet autem, cui minor generatio numerabatur tunc temporis, id est quintadecima tantummodo, ei amplior optanda a beato Noe promittebatur in posterum adfutura, dicente Scriptura: Dilatet Dominus Japhet, habitet tabernacula Sem (Gen. IX, 27) .
PL 12, 1245A最初の者〔すなわちセム〕からは二十五の世代が下ったと数える。第二の者、すなわちハムからは三十五である。ヤフェトからは、そのころ世代が少なく、わずか十五と数えられていたが、祝福されたノアによって、より多くの世代が望まれ、のちに与えられると約束されていた。聖書はこう言う。「主がヤフェトを広げ、彼がセムの天幕に住むように」(創世記9:27)。
Cum minori filio minor numerus generationum reperiebatur concessus tunc temporis, major crescendo eidem numerus postea amplificabatur adventurus quam duobus ejus fratribus, ut et media, et extrema loca, id est Chananaeorum, Aegyptiorum, Afrorum, Persarumque teneret imperia.
PL 12, 1245B末の息子には、そのころ与えられた世代の数が少なかったが、のちには成長して、二人の兄よりも多い数が増し加わることになっていた。それは、中間の地も果ての地も、すなわちカナン人、エジプト人、アフリカ人、ペルシア人の支配を、彼が保つためである。
De quo postea Romani sunt editi, victores orbis terrarum, atque rectores universarum gentium: unde cognoscimus Romanos, Latinos, Italos de Japhet genus deducere, atque hos orbem terrarum sua sub ditione tenere quotidie, atque ante saepius tenuisse.
PL 12, 1246A彼からのちにローマ人が出た。地の世界の勝者、すべての民の統治者である。そこで我々は、ローマ人、ラテン人、イタリア人がヤフェトから種族を引いており、彼らが日々、地の世界をその支配のもとに保ち、以前にもしばしば保っていたことを知る。
S. quid autem falsitate Graecorum putatur esse antiquum, temporale modis omnibus ipsorum auctoribus testantibus comprobatur, Solone testante Atheniensibus, quod ab Aegyptio audierit sacerdote, dicente ei: Solon, Solon, Graeci vos semper estis novelli, atque pueri.
PL 12, 1246Aしかし、ギリシア人の偽りによって何かが古いと思われているとしても〔底本は「S. quid」。ミーニュの異読注の写本は si quis と読み、Si と取るのを支える。Si quid(もし何かが)と読んだ〕、それは、彼ら自身の著者たちが証言するとおり、あらゆる点で時間の内にある新しいものであると立証される。ソロンがアテナイ人に証言しているとおりである。彼はエジプトの祭司から聞いたのであり、その祭司は彼にこう言った。「ソロンよ、ソロンよ、諸君ギリシア人はつねに新参者であり、子供である。」
Graecus autem numquam erit senex, aut antiquus, neque doctrinam aliquam, aut scientiam habetis antiquam; sed ab aliis raptam atque invasam habetis, eamque diversis mendaciis immutatam exponitis, atque ita homines edocetis. Plato enim in Timaeo ita dictitat.
PL 12, 1246B「ギリシア人は決して老いた者にも古い者にもならない。諸君は古い教えや知識を何ひとつ持っておらず、ほかの者たちから奪い取り横取りしたものを持ち、それをさまざまな偽りによって変えて説き、そうして人々を教えている。」プラトンは『ティマイオス』でそう繰り返し述べている。
Nam post confusionem linguarum tunc nomina diversa coeperunt emanare, atque inde sumentes graeci historiographi duo aut tres diversa velut monimenta conscribentes, temporalitatem cum suam volunt obumbrare atque abscondere, a suis testibus mendacissimi judicati sunt atque comprobati.
PL 12, 1246B言語の混乱ののち、そのときに種々の名が流れ出し始めた。そこから取り上げて、ギリシアの二、三人の歴史家が、いわば種々の記念碑を書き記し、自分たちの時代の新しさを覆い隠そうとしたので、自分たち自身の証人によって、最も偽りの多い者と判定され、立証された。
Cum enim quinquaginta de ipsis consentiunt de antiquitate nostra, id est Graeci, Aegyptii, Chaldaei, Syri, duo autem aut tres dissentiunt: justius est multis consonantibus in unum, quam duobus aut tribus dissonantibus historiographis acquiescere, quia multi illi verius quam duo edixerunt.
PL 12, 1247A我々の古さについて、ギリシア人、エジプト人、カルデア人、シリア人の五十人が同意し、二、三人が異を唱えるならば、二、三人の歴史家が不調和を言うよりも、多くが一致していることに従うほうがより正しい。多くの者のほうが二人よりも真実を述べたからである。
Caput CXXII
第CXXII章PL 12, 1247ADE DILUVIO HAERESIS. Est et haeresis, quae dicit sub Deucalione et Pyrrha diluvium fuisse antiquius, quam quod sub Noe factum est.
PL 12, 1247A洪水についての異端。――デウカリオンとピュラのもとで起こった洪水が、ノアのもとで起こったものよりも古いと言う異端もある。
Quod pagani transferentes mutatis nominibus impio modo, et arcam velut in Graecia fuisse post diluvium asserunt; et quod est temporalitatis in paganitate vanissima, ab eis velut antiquum cum multo mendacio praedicatur.
PL 12, 1247A異教徒たちは、名を替えて不敬な仕方でこれを移し、方舟もまたギリシアにあったかのように、洪水ののちのこととして主張する。そして、きわめて空虚な異教の中で時代の新しいものであることが、彼らによって、多くの偽りとともにあたかも古いもののように宣べ伝えられる。
Et quod factum est in Thessalia loco brevi, velut factum ubique, id est in mundo, a paganis furacibus edocetur.
PL 12, 1247Bテッサリアの狭い場所で起こったことが、あたかもどこにでも、すなわち世界で起こったかのように、盗人である異教徒たちによって教えられている。
Quod fuit quidem post annos in Thessalia, in loco interdum modico, illud autem diluvium in omni saeculo factum est, sicut et eorum Scriptura testatur Gentilium.
PL 12, 1247Bそれは後年になってテッサリアの、場合によっては小さな場所で起こったものだが、かの洪水は全世に起こったのであり、異邦人たち自身の書もそれを証言している。
Caput CXXIII
第CXXIII章PL 12, 1248AHAERESIS DE SIGNIS ZODIACI ET ORTU HOMINUM. Alia est haeresis, quae dicit secundum duodecim Zodiaci signa nasci homines, sicut Mathematici illi vanissimi, totiusque erroris et sceleris assertores: haecque audientes interdum indocti quam plurimi lege Dei dimissa, mathematicorum inservire non dubitant vanitatibus: unde completur Apostolica sententia: Coluerunt et servierunt creaturae potius quam Creatori (Rom. I, 25) .
PL 12, 1248A黄道十二宮と人間の誕生についての異端。――人間は黄道十二宮にしたがって生まれると言う、別の異端がある。あの最も空虚な占星術師たち、あらゆる誤りと悪事の主張者がそうである。これを聞いて、無学な者の非常に多くが、ときに神の律法を捨て、占星術師たちの空しさに仕えることを躊躇しない。そこで使徒の言葉が成就する。「彼らは創造主よりも、むしろ被造物を拝み、これに仕えた」(ローマ1:25)。
Et iterum: Videte ne quis vos decipiat per philosophiam et inanem fallaciam secundum elementa mundi, et non secundum Christum; quoniam in ipso habitat omnis plenitudo divinitatis corporaliter (Coloss. II, 8) .
PL 12, 1248Aまたもう一度。「だれも哲学とむなしい欺きによって、世の元素にしたがい、キリストにしたがわずに、汝らを惑わすことのないよう、気をつけよ。キリストのうちには、神性の充満が体をもって宿っているからである」(コロサイ2:8)。
Ergo ignorant quod Zodia ista duodecim, quae ab illis dicuntur, diversa sunt climata, diversaeque regiones in orbe terrarum a Deo dispositae ut inhabitentur, locorumque ac temporum diversa temperamenta statuta sint, ut calidum, frigidum, siccum, et humidum, ut quatuor angulis saeculi, e quibus cum veluti pleni qualitate fontes exuberant flatu, respirantes in invicem virtute nimia insita proprie, mixtioneque existente salubri: rursum cum diffunditur eorum ubique mixtio, amoena temperies salutis inde cunctis habitantibus subministretur, atque ita divina potentia mortalibus vita dulcis, et prospera concessa a Domino, et impertita non ignoratur.
PL 12, 1248Bそれゆえ彼らは、彼らが言う十二の宮が、神によって人の住むよう配された、さまざまな気候帯であり、世界のさまざまな地方であること、また場所と時節のさまざまな調和、すなわち熱と冷、乾と湿が、世の四つの隅のように定められたことを知らない。それらの隅から、いわば性質に満ちた泉があふれて息を吹き、それぞれに固有に植えられた過大な力で互いに息を返し合い、健全な混合が生じる。さらにその混合があらゆる所に広がると、そこからすべての住む者に、救いの快い気候が供される。こうして、甘美で繁栄した生が、神の力によって死すべき者たちに主から授けられ、分け与えられていることは、知られていないわけではない〔本文は崩れている。ミーニュの脚注は、「世の四つの隅」を風の吹き出す世界の四方とし、ガッリャルディは ut を写字生の加えたものとし、in invicem も invicem と読むのがよいとする。大意を取って訳した〕。
Caput CXXIV
第CXXIV章PL 12, 1249ADE ANIMABUS SCELERATORUM HAERESIS. Nec deest haeresis, quae dicit animas fenerariorum, sceleratorum, et homicidarum, et aliorum talium transire in daemones, ac pecudes, et bestias, et serpentes: ignorantes quod anima hominis cum exierit de saeculo, sive bona, sive mala, id est pia, atque impia, ab angelo ducitur in locum statutum, ut in futurum percipiat juxta quod gessit in hoc saeculo constituta.
PL 12, 1249A悪人たちの魂についての異端。――高利貸し、悪人、殺人者、またそのほかこうした者たちの魂は、悪霊や家畜、獣、蛇に移ると言う異端も、なくはない。彼らは知らないのである。人間の魂は、善であれ悪であれ、すなわち敬虔であれ不敬であれ、この世から出るとき、天使によって定められた場所に導かれ、この世に置かれていたときに行ったことに応じて、来るべき時に受け取ることを。
Si quis autem hoc ita putaverit fieri, paganitatis, et vanitatis philosophorum magis quam christianitatis videtur habere consortium; cum dicat Apostolus: Omnes nos manifestari oportet ante tribunal Christi, ut recipiat unusquisque ea quae gessit in hoc corpore (II Cor. V, 10) .
PL 12, 1249Bしかし、これがそのように起こると考える者があれば、その者はキリスト教よりも異教と哲学者たちの空しさとの交わりを持つように見える。使徒はこう言っているからである。「我々はみな、キリストの法廷の前に現れねばならない。各人が、この体において行ったことの報いを受けるためである」(二コリント5:10)。
Et iterum: In inferno autem quis confitebitur tibi (Psal. VI, 6) ? Animae itaque natura non vertitur in naturam alteram; sed cum voluntate contemnit ac negligit Dei praeceptum, studiisque legitimis ac salutaribus inhaerere dissimulat, futuro judicio poenarum se dedicans, non alia nisi morum causa pecudibus cognoscitur comparanda, non natura, sed moribus, ut scriptum est.
PL 12, 1250Aまたもう一度。「冥界で、誰が汝に告白するだろうか」(詩篇6:6)。それゆえ魂の本性は別の本性に変わるのではない。むしろ、自らの意志をもって神の戒めを侮り、軽んじ、正しく救いに至る努めに固く付くことを装って避け、来るべき裁きにおける刑罰に身を献げる者は、ほかならぬ振る舞いのゆえに家畜に比べられるものと認められるのであって、本性によるのではなく、書かれているとおり、振る舞いによる。
Non ergo naturae pecudum, sed moribus in hoc saeculo similes efficiuntur hujusmodi homines Pagani, Judaei, et alii quamplurimi.
PL 12, 1250Aそれゆえ、異教徒、ユダヤ人、そのほか非常に多くのこうした人間たちは、この世において、家畜の本性にではなく、振る舞いにおいて家畜と似た者となるのである。
Nam et Salvator Judaeis cum diceret: Vos de diabolo estis patre vestro (Joan. VIII, 44) , non natura, sed sceleritatis moribus et beluinis sensibus similes, arguendo et judicando manifestabat. Et Joannes Judaeis dixit: Progenies viperarum (Matth. III, 7) .
PL 12, 1250A救い主もまたユダヤ人たちに「汝らは、汝らの父である悪魔から出た者である」(ヨハネ8:44)と言ったとき、本性ではなく、悪事の振る舞いと獣のような考えにおいて似ていることを、咎め、裁きつつ明らかにしていた。ヨハネもユダヤ人たちに言った。「まむしの子らよ」(マタイ3:7)。
Caput CXXV
第CXXV章PL 12, 1250BHAERESIS DE CHRISTI DESCENSU AD INFEROS. Alii sunt haeretici, qui dicunt Dominum in infernum descendisse, et omnibus post mortem etiam ibidem renuntiasse, ut confitentes ibidem salvarentur; cum hoc sit contrarium dicenti prophetae David: In inferno autem quis confitebitur tibi (Psal. VI, 6) ?
PL 12, 1250Bキリストの冥界降下についての異端。――主が冥界に降り、死後の者すべてにそこでも告げ知らせて、そこで告白する者たちが救われるようにした、と言う別の異端者たちがいる。しかしこれは、預言者ダビデの言葉に反する。「冥界で、誰が汝に告白するだろうか」(詩篇6:6)。
Et Apostolo: Quotquot sine lege peccaverunt, sine lege peribunt (Rom. II, 12) . Sed et dicit: Remissius erit quibusdam quam civitati illi quae non crediderit, Apostolorum quippe doctrinae, et Evangelii (Matth. XII, 22) .
PL 12, 1251Aまた使徒の言葉にも反する。「律法なしに罪を犯した者は、みな律法なしに滅びる」(ローマ2:12)。さらに〔救い主は〕こうも言う。「信じなかったかの町よりは、ある者たちのほうが軽く扱われるだろう」。使徒たちの教えと福音を信じなかった町のことである(マタイ12:22)。
In comparatione multarum poenarum dicit sustinere eos minora tormenta quam illos, non tamen salvari eos hac ratione affirmat.
PL 12, 1251A多くの刑罰の比較において、彼は、その者たちが彼ら〔町〕よりも軽い苦しみを負うと言うのであって、それゆえに彼らが救われるとは断言していない。
Nam poetas falsos, et vanos philosophos qui aestimant posse salvari, rebelles Deo: errant illis pejus, et a veritate dissentiunt, cum semina impietatis paganae, non alii nisi illi poetae vani, et philosophi, deorum dearumque appellationes hominum sensibus seminaverint, cum Propheta clamat de futuro judicio, ut hic ei dimitteretur in poenitudine, dicens: Remitte mihi ut refrigerem, priusquam vadam et jam non ero amplius (Psal. XXXVIII, 14) .
PL 12, 1251Aというのも、神に背く偽りの詩人たちと空しい哲学者たちが救われうると考える者たちは、彼らよりもさらに悪く誤り、真理から離れている。異教の不敬の種を蒔いたのは、ほかならぬあの空しい詩人たちと哲学者たちであり、彼らが神々と女神たちの名を人間の心に蒔いたのだからである。預言者は来るべき裁きについて叫び、この世で悔い改めのうちに自分が赦されるよう求めて言う。「私に赦しを与えよ、私が元気を取り戻すように、私が去って、もはやいなくなる前に」(詩篇38:14)。〔この節の前半は構文が崩れている。「救われうると考える者たち」を主語に取って訳した。ミーニュの脚注も、異教の誤りの旗頭である詩人や哲学者が救われるとするのを、いっそう信じがたい考えとする〕
Si ergo justi peccantes, et in hac adhuc vita vix acceperunt poenitentiam poenitentes, ut ait Salomon, et si justus vix salvabitur, impius et peccator ubi parebit (Prov. XI, 31) ?
PL 12, 1251Bそれゆえ、義人でさえ罪を犯しつつ、なおこの生において悔い改めを、悔い改める者としてかろうじて受けたのであって、ソロモンが言うように「義人がかろうじて救われるなら、不敬な者と罪人はどこに現れるのか」(箴言11:31)。
Nam si Deum esse credidissent, Deorum, et Dearum turpia nomina non seminassent, et in descensione Christi in infernum veniam impetrassent. Cum ergo impii et hostes Dei sint ubique, quomodo post mortem ibi confitentes salvabuntur?
PL 12, 1251Bというのも、彼らが神は存在すると信じていたなら、神々と女神たちの恥ずべき名を蒔くことはなかったはずであり、キリストの冥界降下に際して赦しを得たであろう。ところが彼らはあらゆる所で不敬であり神の敵である。それなのに、死後そこで告白する者たちがどうして救われるだろうか。
Cum Apostolus doceat (Hebr. IX, 27) , quod omnem hominem mori oportet, postque hoc jam judicari, ut scriptum est (Rom. XIV, 10) , ante tribunal Christi, et recipere secundum quae gessit in hoc saeculo (II Cor. V, 10) .
PL 12, 1252A使徒は、すべての人間が死ななければならず、そののちにはもう、書かれているとおりキリストの法廷の前で裁かれ(ヘブライ9:27)(ローマ14:10)、この世で行ったことに従って報いを受けると教えている(二コリント5:10)。
Salvator autem confirmat dicens de illis quod nec Patri crediderint (Joan. VIII, 19, 55) , unde etiam eos judicandos declaravit (Joan. XII, 48) : qui autem credidit in Patrem, antequam Christus veniret in carnem, transiit de judicio impiorum (Joan. III, 18) .
PL 12, 1252A救い主もまた、彼らについて、彼らは父をも信じなかったと言って、これを確証している(ヨハネ8:19, 55)。それゆえ、彼らが裁かれるべきこともまた明言した(ヨハネ12:48)。しかし、キリストが肉において来る以前に父を信じた者は、不敬な者たちの裁きから移った(ヨハネ3:18)。
In comparatione autem peccatorum atque impiorum, diversitas est poenarum atque plagarum; non plena amborum est absolutio, sed dijudicationis justitia, et secundum peccatum condigna repensio, illis etiam qui sub Noe ab aqua absorpti fuerant, ut Scriptura docuit (I Petr. III, 20) .
PL 12, 1252A罪人たちと不敬な者たちの比較においては、刑罰と打撃の違いがある。両者の赦免は完全ではなく、判別の正義があり、罪に応じたふさわしい報いがある。ノアのもとで水にのまれた者たちにもそうであったことを、聖書は教えている(一ペトロ3:20)。
Caput CXXVI
第CXXVI章PL 12, 1252BHAERESIS DE ANIMA HOMINIS. Est et alia haeresis, quae de censu animae ambigens, ex elementis eam consistere opinatur, ut multi philosophi vanissimi, nunc de igne, nunc de aqua, nunc de spiritu, nunc de materia, nunc de fonte, nunc de atomis, nunc quasi aera esse animam hominis suspicantur; quum anima facta sit a Domino, ex nihilo scilicet, ut scriptum est: Qui fecit ex nihilo omnia, ut essent quae non erant (Sap. I, 14) .
PL 12, 1252B人間の魂についての異端。――魂の由来について疑い、それが元素から成ると考える別の異端もある。きわめて空しい多くの哲学者たちがそうで、人間の魂を、あるときは火から、あるときは水から、あるときは霊から、あるときは質料から、あるときは泉から、あるときは原子から、あるときはいわば空気であると推測する。しかし魂は主によって、すなわち無から造られたのである。書かれているとおりである。「〔主は〕無から万物を造り、なかったものを存在させた」(知恵の書1:14)。
Anima itaque a Deo facta, imago Dei appellata est, post angelorum creationem scilicet: minor enim est homo quam natura angelorum, ut scriptum est: Minuisti eum paulo minus ab angelis (Psal. VIII, 5) . Si autem Legis mandata servaverit, tunc erit sicut Angeli.
PL 12, 1253Aこうして神によって造られた魂は、神の像と呼ばれた。むろん天使たちの創造ののちのことである。人間は天使の本性よりも劣るからで、書かれているとおりである。「汝は彼を、天使たちよりわずかに低くした」(詩篇8:5)。しかし、律法の戒めを守るならば、そのときには天使のようになるであろう。
Si ergo Angeli servi Dei sunt sub Lege positi, quanto magis et hominis anima sub Lege quae est praedicata, si servarit quod ei praeceptum est, tunc debet dicere quod ait Dominus apostolis: Quod et si feceritis omnia, dicite quod servi sumus inutiles (Luc. XVII, 10) .
PL 12, 1253Aそれゆえ、律法のもとに置かれた天使たちが神の僕であるなら、宣べ伝えられた律法のもとにある人間の魂は、なおさらである。命じられたことを守ったなら、そのとき、主が使徒たちに言った言葉を言うべきである。「汝らがすべてを行ったとしても、我々は役に立たない僕であると言え」(ルカ17:10)。
Caput CXXVII
第CXXVII章PL 12, 1253BDE CHRISTI NATIVITATE HAERESIS. Alia est haeresis, quae dicit de Salvatore, quod primum fuerit apud Patrem, et sic natus sit; et cum simpliciter ita confitetur, diversa hominibus scandala subministrat: esse enim ante, et postea nasci, contrarium est modis omnibus.
PL 12, 1253Bキリストの誕生についての異端。――救い主について、彼はまず父のもとにあり、そののちに生まれた、と言う別の異端がある。これをそのまま単純に告白すると、人々にさまざまなつまずきを与える。先に在ったのちに生まれるというのは、あらゆる点で矛盾だからである。
Et quamvis generatio ipsius duplex sit, una divinitatis indefinita ac sempiterna, altera incorporationis per Virginem temporalis: at non est dubium tamen, quod secundum divinitatem debemus cognoscere, quod neque defuit aliquando esse cum Patre, neque qui erat cum Patre semper, ex semetipso erat, et non de Patre genitus noscebatur, ut quidam suspicantur aberrantes.
PL 12, 1253B彼の誕生は二重である。一つは神性にかかわる、際限なく永遠のものであり、もう一つはおとめを通して肉体を取った、時間のうちのものである。しかしそれでも、神性に関して我々が知るべきことは疑いない。〔子は〕かつて父とともにあることを欠いたことはなく、また、常に父とともにいた者が、ある人々が誤って推測するように、自分自身から存在して、父から生まれた者とは知られていなかった、というのでもない。
Utrumque ergo si bona interpretatione profertur, rectum et fidei firmamentum ostenditur, ut et genitum eum cognoscamus de Patre proprie hunc unicum Filium, non tamen in tempore: sed ante omnia saecula omnemque creaturam esse genitum de Patre proprie cognoscamus atque credamus, ut condecet; cumque Patre eum in perpetuum manere, atque semper mansisse non ignoremus.
PL 12, 1254Aそれゆえ、この二つが正しい解釈をもって語られるなら、それは正しいことであり、信仰の支えとして示される。すなわち、我々は、この独り子なる子が固有の意味で父から生まれたと知る。ただし、時間の中でではない。あらゆる世とあらゆる被造物に先立って、固有の意味で父から生まれたことを、ふさわしく知り、信じる。そして彼が父とともに永遠にとどまり、つねにとどまってきたことを、知らないわけではない。
Nulla est ergo separatio, aut contrarietas inter esse semper et fuisse, et genitum esse: nam semper esse propter sempiternitatem dicitur, ne temporalis Filius aestimetur; genitum autem dicit, quia non ex semetipso, sed de Patre natum cognoscit Ecclesia praedicans.
PL 12, 1254Aそれゆえ、つねに在ることと、在ったことと、生まれたこととのあいだに、分離も矛盾もない。つねに在るとは永遠性のゆえに言われ、時間のうちの子と見なされないためである。生まれたと言うのは、教会が宣べ伝えて、彼が自分自身からではなく、父から生まれたと知っているからである。
Non ergo disjungendum est unum ab altero, sed conjungenda est sempiternitas Filii, et generatio cum sempiternitate copulanda; deque Patre ita est credenda ac detinenda confessio, ut unus nobis Pater genitor, et unus nobis Filius unicus Patris, proprie quippe genitus de Patre cognoscatur.
PL 12, 1254Bそれゆえ、一方を他方から切り離してはならない。むしろ子の永遠性を結びつけ、誕生を永遠性と組み合わせねばならない。父についての告白は、我々にとって生む者である父は一つであり、我々にとって父の独り子である子は一つであって、固有の意味で父から生まれたと知られるように、信じ、保たねばならない。
Ergo semper esse, et genitum esse, pia fide est aequum: ut sempiterna ejus generatio non temporalis sit, et Filii unigeniti de Patre, et cum Patre vera proprietas ac sempiternitas non ignoretur.
PL 12, 1254Bそれゆえ、つねに在ることと、生まれたこととは、敬虔な信仰において等しく正しい。その永遠の誕生が時間のうちのものでなく、父から生まれた独り子の、父とともにある真の固有性と永遠性が見失われないためである。
Si quis autem primum confitetur esse eum ingenitum, et sic postea fuisse genitum de Patre, ignorat quid confitetur.
PL 12, 1254Bしかし、彼がまず生まれざる者として存在し、そののちに父から生まれた者となった、と告白する者があれば、その者は自分が何を告白しているかを知らない。
Cum enim unam putat evadere haeresin, incurrit in alteram pejorem, ingenitum Filium confitendo, immo potius et Patrem, et Filium denegando, duoque ingenita praedicando, et unius Patris ingeniti, et unius Filii, unigeniti de Patre, proprie denegando veritatem.
PL 12, 1255Aその者は、一つの異端を逃れたと思っているうちに、もう一つのより悪い異端に陥る。子を生まれざる者と告白することで、いやむしろ父をも子をも否定し、二つの生まれざる者を宣べ伝え、生まれざる唯一の父と、父から固有の意味で生まれた唯一の独り子との真理を否定するのである。
Caput CXXVIII
第CXXVIII章PL 12, 1255AHAERESIS DE INDURATIONE DEI. Sunt quidam haeretici, qui de Pharaone ita arbitrantur dixisse Dominum per Mosen: Quod ad hoc excitavi te, ut ostendam in te virtutem meam (Exod. IX, 16) . Et: Indurans indurabo cor Pharaonis, ne dimittat vos (Exod. IV, 21) .
PL 12, 1255A神がかたくなにすることについての異端。――ファラオについて、主がモーセを通してこう言ったと考える異端者たちがいる。「まさにこのために我は汝を立てた、汝のうちに我が力を示すためである」(出エジプト記9:16)。そして「我はファラオの心をかたくなにする。彼が汝らを去らせないためである」(出エジプト記4:21)。
Et ait Apostolus: Ergo neque volentis, neque currentis, sed miserentis Dei est. Sed haec non definiens dicit Apostolus, sed disputans atque edocens quod verum est, ne ita Deum dixisse quis aestimet.
PL 12, 1255Aまた使徒は言う。「それゆえ、望む者でも走る者でもなく、憐れむ神による」。しかしこれは、使徒が定義して言っているのではなく、真実を論じ教えているのであって、神がそのように言ったと誰も考えないためである。
Debet enim attendere quod ait Dominus: Ut ostendam in te quippe omnem virtutem meam, id est magnanimitatem, bonitatem, sustinentiam, quae est utique omnibus hoc effusa in saeculo.
PL 12, 1255B主の言った言葉に注意すべきだからである。「汝のうちに我が力のすべてを示すために」。すなわち、寛大さ、善意、忍耐であり、これはむろんこの世で万人に注がれている。
Cum enim ei dicit, omni homini dicit in corpore constituto, in prosperitate quippe, facultate ac potentia temporali annuntiat, qui cum ad divitias attendunt, segniores ac negligentiores efficiuntur circa Dei Christi timorem et gratiam, suaeque ita usque ad finem salutis obliviscuntur, ac timoris Dei efficiuntur immemores.
PL 12, 1255B主がファラオにこう言うとき、それは体を持って立てられたあらゆる人間に言っているのであり、繁栄、財力、時間のうちの権力のなかにある者たちに告げているのである。そうした者たちは富に心を向けると、神キリストへの畏れと恩寵に対してのろくなり、怠りがちになり、こうして終わりまで自分の救いを忘れ、神への畏れを心に留めない者となる。
Cum enim tribularetur ipse Pharao, invitus Dominum cognoscebat, ut scriptum est (Exod. VIII, 8, 25; IX, 27; X, 24) . Cumque iterum dimittebatur a Deo, revertebatur ut canis ad suum vomitum (Prov. XXVI, 11; II Petr. II, 22) .
PL 12, 1255Bファラオ自身は苦しめられると、いやいやながら主を認めた。書かれているとおりである(出エジプト記8:8, 25; 9:27; 10:24)。そして神から再び解き放たれると、犬が自分の吐いたものに戻るように戻ったのである(箴言26:11; 二ペトロ2:22)。
Ideoque omnium Paganorum, Judaeorum, haereticorum, divitumque animae, ac peccantium pariter in prosperitate contemptrices Dei reperiuntur interdum: ideo eruditio utilis est humano generi in omnibus atque salutaris, dicente Propheta: Bonum mihi est, Domine, quod humiliasti me, ut discam justificationes tuas (Psal. CXVIII, 71) .
PL 12, 1255Cそれゆえ、すべての異教徒、ユダヤ人、異端者、富める者たちの魂、また同様に罪を犯す者たちの魂は、繁栄のうちにあるとき、ときに神を侮る者と見いだされる。だから、懲らしめは人類にとって、あらゆることにおいて有益で救いに資する。預言者が言うとおりである。「主よ、汝が私を低くしたことは、私にとって善いことである。私が汝の義の定めを学ぶためである」(詩篇118:71)。
Et iterum de objurgatione: Cum occidebat, inquit, Dominus Judaeos, tunc inquirebant eum, et vigilabant ad eum (Psal. LXXVII, 34) .
PL 12, 1256Aさらに、叱責についてもう一度、こう言う。「主がユダヤ人たちを殺していたとき、そのとき彼らは主を探し求め、主のもとに目覚めていた」(詩篇77:34)。
Non itaque dicit beatus Apostolus, ut non curramus, aut non velimus servire Deo; sed primum debemus nostra currere voluntate, deinde non cum praesumptione et jactantia, quasi nostra virtute et justitia condigna, ut non Christi mereamur salvari clementia.
PL 12, 1256Aそれゆえ、祝福された使徒は、我々が走らず、神に仕えることを望まないようにと言っているのではない。むしろ我々はまず自らの意志で走るべきであり、次いで、思い上がりや誇りをもってではなく、あたかも我々の力と義にふさわしいかのようにではなく走るべきである。そうでなければ、キリストの慈悲によって救われるに値しなくなるだろう。
Qui enim currit cum superbia, et praesumptione, non a Deo sperat praesidium, quantum ex sua conversatione sibi praesumit justitiam.
PL 12, 1256A傲慢と思い上がりをもって走る者は、神からの助けを望まない。自らの生き方から自分に義を見積もっている限りは。
Et currere itaque, et velle nos docet beatus Apostolus; inque nostra voluntate esse, ut in ipso cursu bonorum operum in humilitate perseveremus, ac tunc demum speremus salutem posse ab ipso Domino adipisci, ut ait Dominus: Et cum feceritis omnia, dicite quod servi sumus nequissimi (Luc. XVII, 10) .
PL 12, 1256A祝福された使徒は、走ることと望むこととを我々に教えている。また、善い業の歩みそのもののなかで謙遜にとどまり、そのときはじめて、主自身から救いを得られると望むことが、我々の意志のうちにあると教えている。主が言うとおりである。「汝らがすべてを行ったとしても、我々は最も劣悪な僕であると言え」(ルカ17:10)。
Et: Si justus vix salvatur; peccator, et impius ubi apparebit (Prov. XI, 31) ? Ergo sunt in nobis quaedam, in quibus currendum est. Sunt autem majora quae a Deo speranda, et impetranda sunt, ut ait Apostolus: Nescitis quid petatis (Luc. XX, 22) .
PL 12, 1256Bまたこうも言う。「義人がかろうじて救われるなら、罪人と不敬な者はどこに現れるのか」(箴言11:31)。それゆえ、我々のうちにも、そこで走るべきことがある。しかし、神から望み、得なければならない、より大いなることがある。使徒の言うとおりである〔この言葉は福音書では主がゼベダイの子らに言ったものである。著者は使徒の言葉としている〕。「汝らは自分が何を求めているのか知らない」(ルカ20:22)。
Ut puta si quis dixerit, possum esse martyr, possum esse apostolus; et non dicit, si Deus Christus voluerit, quod ab eo incrementum id muneris, et gratiae quippe confertur, non vana hominum praesumptione, atque jactantia comparatur: tentantis est enim hominis voluntas hujusmodi, ac praesumentis; non quaerentis, et supplicantis, ut tantam consequi mereatur dignitatem.
PL 12, 1256Bたとえば、ある者が「私は殉教者になれる、使徒になれる」と言い、「神キリストが望むなら」と言わないとしよう。その賜物と恩寵の増しは彼から授けられるのであって、人間の空しい思い上がりや誇りによって得られるものではない。こうした意志は、試みる人間、思い上がる人間のものであって、これほどの尊い地位を得るにふさわしくなるよう、求め嘆願する者のものではないからである。
Caput CXXIX
第CXXIX章PL 12, 1256CHAERESIS NEGANS DAVID CHRISTI PROPHETAM FUISSE. Sunt quidam haeretici, ut Manichaei, et Gnostici, et Nicolaitae, et alii, qui de beato David audent dicere, quod non Christi propheta fuerit, neque doctor, et commentator divinarum omnium Scripturarum, sed humanae cantationis, ac saecularis rei conscriptor exstiterit: cum coelestis gratiae, atque arcani salutaris Christi Domini ipse meruerit prae multis humano generi mysteria praedicare.
PL 12, 1256Cダビデがキリストの預言者であったことを否定する異端。――マニ教徒、グノーシス派、ニコライ派、そのほかの異端者たちのように、祝福されたダビデについて、彼はキリストの預言者でも、神のすべての聖書の教師・注解者でもなく、人間の歌と世俗の事柄の著者であったにすぎない、とあえて言う者たちがいる。しかし彼自身は、多くの者に先立って、天の恩寵と、主キリストの救いにかかわる秘められた事柄の奥義を、人類に宣べ伝えるにふさわしい者とされたのである。
Sicut enim Sanctis aliis diversam tribuit Christus Dominus gratiam, ita huic majorem concessit scientiam, dicente Domino: Dabo vobis sancta David fidelia (Act. XIII, 14, ex Isai. LV, 3) .
PL 12, 1257A主キリストは、ほかの聖徒たちにはそれぞれ別の恩寵を与えたが、この者にはより大きな知識を授けた。主が言うとおりである。「我は汝らに、ダビデの聖なる確かなものを与える」(使徒言行録13:14〔底本の引照。内容は使徒言行録13:34に当たる〕、イザヤ55:3より)。
Et: Inveni David filium Jesse, hominem qui faciat omnia quae sunt in corde meo, dicit Dominus (Act. XIII, 22, ex Psal. LXXXVIII, 21) .
PL 12, 1257Aまたこうも言う。「我はエッサイの子ダビデを見いだした。我が心にあるすべてを行う人を」と主は言う(使徒言行録13:22、詩篇88:21より)。
Ignorant ergo quod velox, ac praepotens commentator hic divinarum exstitit Scripturarum, rex atque propheta David emissus a Domino; ut quod ante dicebatur, praesensque videbatur, haec cuncta brevi collecta humano generi praedicarentur ab eodem, tribusque in versibus psalmi primi omnem rerum virtutem exponeret veritatis, praeteritorum, instantium, atque futurorum; omnesque errores cujusque populi, diversaque facinora nuntiando, cum dicit: Beatus vir qui non abiit in consilio impiorum, id est Paganorum: et in via peccatorum non stetit, quippe Judaeorum: et in cathedra pestilentiae non sedit, utique haereticorum (Psal. I, 1) .
PL 12, 1257Aそれゆえ彼らは知らないのである。王であり預言者であるダビデが、主から遣わされて、神の聖書の敏速で力ある注解者であったことを。以前に語られたこと、そして現に見られていることを、すべて簡潔に集めて、彼によって人類に宣べ伝えさせるためであり、また彼が第一詩篇の三つの節で、過ぎ去ったこと、迫っていること、来るべきことについて、事柄の真理の力のすべてを説き明かし、それぞれの民のあらゆる誤りとさまざまな凶行を告げ知らせるためであった。彼はこう言う。「幸いなるかな、不敬な者たちの謀りに歩まず」――これは異教徒たちのことである――「罪人たちの道に立たず」――これはユダヤ人たちのことである――「疫病の座に座らなかった人は」――これはむろん異端者たちのことである(詩篇1:1)。
Atque hinc jam quasi ex fontibus atque materiis copiosis diversa semina iniquitatis humano generi adfutura doceret, ut his quippe tribus malis Paganitate, Judaismo, et omni haeresi contemptis, atque damnatis, sola fides vera, id est Patris, et Filii, et sancti Spiritus ab omnibus credita coleretur.
PL 12, 1257Bそしてここから、いわば豊かな泉と素材からのように、人類に来るべき不義のさまざまな種を教えた。それは、異教、ユダヤ教、あらゆる異端というこれら三つの悪が侮られ、断罪されて、父と子と聖なる霊の唯一の真の信仰が、すべての人に信じられ、尊ばれるようになるためである。
Zelo enim divino ductus beatus David tunc temporis, cum videret homines daemoniis immolare, non Deo; in Jerusalem civitate quatuor choros posuit secundum mundi aditus, ana septuaginta duo, quatuor etiam hominibus positis ex psallentibus, atque arcam Dei custodientibus, undique infinitis etiam aliis extrinsecus.
PL 12, 1258A祝福されたダビデは、当時、人々が神にではなく悪霊に犠牲を献げているのを見て、神の熱情に導かれ、エルサレムの町に、世界の入口にしたがって四つの合唱隊を置いた。各隊は七十二人であり、詩を歌い神の櫃を守る者たちから四人を立て、外側にも四方に無数のほかの者たちがいた〔「四人」の係りと数の取り方は、本文が簡略で定かでない〕。
In medio autem ea posita psallebat cum populo beatissimus ipse David patriarcha, et incorporationis Christi Domini quippe ut testis tantus, ac praedestinatus a Domino, psalmorum diversa gaudia et laudes pariter, non alii nisi ipsi Christo Domino canendo referebat; trinaque vice quotidie cum orationibus psalmorum etiam cantore sonante omni delectabatur cum populo, divinam Christi praesentiam nuntiando, deque ea re, futura gaudia saeculo promittendo.
PL 12, 1258Aその中央に櫃を置いて、祝福されたこの族長ダビデ自身が民とともに詩を歌った。彼は主キリストの受肉のきわめて大いなる証人として、また主によってあらかじめ定められた者として、詩篇のさまざまな喜びと賛美を、ほかならぬ主キリストにのみ歌って献げた。一日に三度、詩篇の祈りとともに、歌い手がみな声を響かせるなかで、民とともに喜び、キリストの神的な臨在を告げ知らせ、そのことについて来るべき喜びを世に約束していた。
De quo et Dominus dignatus est dicere, multos fuisse prophetas, et sapientes, et desiderasse videre, et audire quae apostoli audire meruerunt, et videre.
PL 12, 1258B彼について主もまた、多くの預言者と賢者たちがいて、使徒たちが聞き、見るにふさわしいとされたものを、見たい、聞きたいと望んだと言った。
Nam quod et Graecorum ipsa quae videtur esse sapientia, ex Lege, atque Prophetis, et specialiter de David sit, secundum tempus omnibus manifestum. Ideoque et poetae, aliique sapientes versibus quod voluere dicere, imitando eumdem conati sunt fingere.
PL 12, 1258Bギリシア人のいわゆる知恵そのものも、律法と預言者たち、特にダビデに由来するものであることは、時代を見れば万人に明らかである。それゆえ詩人たちやほかの賢者たちも、詩句で言おうとしたことを、彼を模倣して作ろうと努めた。
Quae argumenta cum de Lege, atque Prophetis sumerent, immutatis nominibus cum jura veritatis violare properant, suae perfidiae diversa mendacia saeculo seminarunt.
PL 12, 1258B彼らはこうした論証を律法と預言者たちから取りながら、名を替えて、真理の法を侵そうと急ぎ、自らの不信のさまざまな偽りを世に蒔いた。
Inde haec ignorantes quamplurimi saeculares homines, atque imperiti, temporalitatis pagana mendacia potius quam salutaris christianae legis antiqua, et vera arcana desiderant colere, atque sequi firmamenta.
PL 12, 1259Aそこでこれを知らない世俗の人々や無知な者たちの非常に多くが、救いをもたらすキリストの律法の古い、真実の秘められた事柄よりも、時間のうちの異教の偽りを、むしろ尊び、その支えに従おうと望む。
Ex suis itaque vanitatibus, id est ex Graecorum historiographis, potest quis cognoscere, quam sit temporalis vana sapientia Graecorum, quae cum paulatim cognoscitur a suis, sine dubio spernitur, calcatur, atque quotidie condemnatur.
PL 12, 1259Aそれゆえ、彼ら自身の空しさから、すなわちギリシアの歴史家たちから、ギリシア人の空しい知恵がいかに時間のうちの新しいものにすぎないかを、人は知ることができる。それが徐々に自分たち自身によって知られるにつれて、疑いなく蔑まれ、踏みにじられ、日ごとに断罪されている。
Caput CXXX
第CXXX章PL 12, 1259AHAERESIS DE PSALTERII INAEQUALITATE. Sunt alii haeretici, qui de inaequalitate Psalterii errorem patiuntur non modicum, aestimantes, totum librum Psalterii non esse David, et cum historiam quaerunt per ordinem, inveniunt inaequalitatem, id est ut quae novissima prima, et quae prima novissima esse posita pervident, non modicum scandali patiuntur.
PL 12, 1259A詩篇の不揃いについての異端。――詩篇の不揃いについて、少なからぬ誤りに陥っている別の異端者たちがいる。彼らは、詩篇の書全体がダビデのものではないと考え、歴史を順序に従って探すと、不揃いを見いだす。すなわち、最後のものが最初に、最初のものが最後に置かれていることに気づいて、少なからずつまずくのである。
Nam in tertio psalmo persecutionem patitur a filio, et in centesimo plus contra Allophylum pugnando disseritur: cum invenimus primum pugnasse eum cum Goliath in sua juventute (I Reg. XVII) ; a filio autem suo in senectute postea bellum sustinuisse (II Reg. XVIII) .
PL 12, 1259Bたとえば第三詩篇では息子から迫害を受けており、百篇をかなり過ぎたところでは、ペリシテ人に対して戦うことが論じられている。ところが我々は、彼が若いときにまずゴリアトと戦い(サムエル記上17)、のちの老年になって、自分の息子から戦いを受けた(サムエル記下18)ことを知っている〔「百篇をかなり過ぎたところ」は centesimo plus の訳。どの詩篇か定かでない〕。
Et quamvis haec spiritaliter de Christo intelligenda sint, tamen et historiam inquirentes studiose de eodem propheta, non parvo offendiculo perturbantur.
PL 12, 1259Bこれらは霊的にはキリストについて理解すべきことであるが、それでもなお、この預言者について歴史を熱心に尋ねる者たちは、小さくない妨げに悩まされる。
Quia ergo et post septuaginta duos psalmos defecisse dicit hymnos David Scriptura psalmorum, et postea iterum ejusdem titulatio in multis psalmis nuntiatur; et de hoc quaerunt, cur ita sit positum, nescientes quod beato regi, atque prophetae diversa gaudia psalmorum recte a Domino impertita sunt.
PL 12, 1259Bまた、詩篇の書は、七十二篇ののちにダビデの賛歌は尽きたと言うのに、その後にもう一度、多くの詩篇に彼の表題が告げられている。彼らはこれについて、なぜそのように置かれているのかと問う。しかし彼らは、詩篇のさまざまな喜びが、祝福された王であり預言者である者に、主によって正しく授けられたことを知らない。
Si ergo et aliorum inveniuntur titulationes in psalmis, postea tamen summa rerum laudis huic auctori, et institutori a Christo concessa est, ut prophetae, regi atque patriarchae.
PL 12, 1260Aそれゆえ、ほかの人々の表題が詩篇の中に見いだされるとしても、その後で賛美の事柄の総体は、預言者であり王であり族長であるこの著者、創始者に、キリストから授けられたのである。
De inaequalitate autem psalmorum secundum historiam, qui interpretati sunt studiosissime, hoc dixerunt; quod saepe existente captivitate in Judaeorum populo, a gentilibus propter idololatriam, quia cum illis colebant Judaei, et idola, inque his etiam Scripturae divinae inquirebantur, et comburebantur a gentibus.
PL 12, 1260A詩篇の歴史にそった不揃いについては、きわめて熱心に注解した者たちは次のように言った。ユダヤ人の民には、偶像崇拝のゆえに、異邦人によってしばしば捕囚が起こった。ユダヤ人が彼らとともに偶像をも拝んでいたからであり、そのなかで神の聖書もまた探し出され、異邦人によって焼かれたのである〔底本の文は終わりが整わない。大意を取って訳した〕。
Si quis autem abscondisset de psalmis aliquid, existente pace postmodum requirebantur a paucis sanctis eaedem divinae Scripturae; cumque invenirentur, accipientes postea qui erant in illo tempore sapientes, quia non erant prophetae jam, sed sacerdotes timore detenti, juxta quod accipiebant a quibusdam, ita componebant et textum psalmorum, et ita ordine exponi jubebant.
PL 12, 1260Bある者が詩篇の何かを隠していた場合には、平和が訪れたのち、その同じ神の聖書が少数の聖徒たちによって探し求められた。それが見つかると、当時いた賢者たち――彼らはもはや預言者ではなく、恐れに囚われた祭司だった――が、ある人々から受け取ったとおりに、詩篇の本文をそのように編み、そのように順序立てて説くよう命じた。
Sic ergo secundum historiam, inaequalitatis, ut dixerunt multi, causa haec esse videtur. Nam quod spiritalis in ipsa inaequalitate psalmorum aequalitas sit, Christi scientia cognoscenda, manifestum est studiosis; ut quod est in primis, hoc sit et in medio de Christo itidem; et quod erat postea futurum, de eodem ante dictum sit ubique.
PL 12, 1260Bこうして、歴史にしたがえば、多くの者が言ったように、不揃いの原因はこれであると見える。しかし、詩篇の不揃いそのもののなかに霊的な揃いがあることは、キリストの知識によって知られるべきものであり、熱心な者には明らかである。初めにあることが、中ほどにもキリストについて同様にあり、のちに来るはずだったことが、同じキリストについて至る所で前もって語られている。
Ideoque Apostolus: Christus heri et hodie, ipse et in saecula, inquit, saeculorum (Hebr. XIII, 8) .
PL 12, 1260Bそれゆえ使徒は言う。「キリストは昨日も今日も、また彼自身が世々にわたって」(ヘブライ13:8)。
Nam quod spiritali virtute dicti sint psalmi, non est dubium, ut quod ante factum est per diabolum de impietate idolorum, hoc et sub Judaeis seductione ejus commissum facinus monstraretur; et quod ipsius sit etiam haereticorum perversitas in fine pullulantium quotidie, non ignorat Ecclesia catholica.
PL 12, 1261A詩篇が霊的な力によって語られたことは疑いない。すなわち、かつて悪魔によって偶像の不敬について起こったことが、ユダヤ人のもとでもその誘惑によって行われた凶行として示されるためであり、また、終わりの時に日ごとに芽生える異端者たちの邪悪さが彼のものであることを、公同の教会は知らないわけではない。
Caput CXXXI
第CXXXI章PL 12, 1261AHAERESIS DE PECCATO CAIN. Sunt haeretici contraria sentientes libro Geneseos, quo Dominus dixerit ad Cain: Peccasti, quiesce; ad te conversio tua, et tu ejus dominaberis (Gen. IV, 7) .
PL 12, 1261Aカインの罪についての異端。――創世記に反することを考える異端者たちがいる。そこで主はカインにこう言ったのである。「汝は罪を犯した。静まれ。汝の立ち返りは汝のもとにある。汝はそれを支配するであろう」(創世記4:7)。
Cum enim dicit: Tu ipsius dominaberis; putant quod dixerit ei: tu eris dominus fratris tui.
PL 12, 1261A彼らは「汝はそれを支配するであろう」と言っているのを聞いて、主が彼に「汝は汝の兄弟の主となるであろう」と言ったのだと考える。
Et quamvis si ita quis senserit, quia major natu erat Cain quam Abel frater ejus, quia et in Lege majores natu, erant et honore, id est primogeniti; non autem hic dicit: Tu ejus dominaberis, quasi eris dominus ejus, quod est in omnibus contrarium.
PL 12, 1261Aたとえ、カインはその兄弟アベルより年上であり、律法でも年長者は、すなわち長子は名誉においても上であったから、こう解する者がいたとしても、ここで言われているのは「汝は彼を支配するであろう」、すなわち「汝は彼の主となるであろう」という意味ではない。それはあらゆる点で逆である〔底本の Et quamvis si ita quis senserit は文が整わず、「たとえ…と解する者があっても」と取った〕。
Si enim ita esset, quomodo dabat in eum mortis sententiam Dominus, quod suum occiderat fratrem sicut scriptum est?
PL 12, 1261Bもしそうであったなら、書かれているとおり、カインが自分の兄弟を殺したことについて、主はなぜ彼に死の宣告を下したのか。
Non ergo ita dicit Scriptura, dominari illum fratri suo ut eum interficeret; sed dominaberis cogitationi tuae malae utique, quae est in arbitrio tuo, ut cujusque hominis arbitrio, atque voluntate, aut projiciat de corde suo malam cogitationem immissam a diabolo, aut non projiciendo crimen incurrat perpetuum.
PL 12, 1262Aそれゆえ聖書は、彼が兄弟を殺すほどに支配せよと言っているのではない。むしろ「汝は汝の悪い考えを支配するであろう」と言っているのである。それは汝の裁量のうちにあり、各人の裁量と意志によって、悪魔から吹き込まれた悪い考えを心から投げ捨てるか、あるいは投げ捨てずに永続する罪に陥るかである。
Ut perscrutator enim cordis et animi hominis Christus Dominus occulta ipsius pervidens, arguebat quod cogitaverat, et monebat ne faceret illud sceleris, inque hoc viam parricidii saeculo seminaret.
PL 12, 1262A主キリストは人間の心と思いを究める者として、その隠れたものを見通し、彼が考えていたことを咎め、その悪事をしないよう戒めた。そして、そうすることで近親殺しの道が世に蒔かれることのないようにした。
Quod et in Evangelio dictum est: Si habes adversus fratrem tuum iram, vade reconciliari, et sic postea offeres munus tuum (Matth. V, 23) . Et David itidem ait: Irascimini, et nolite peccare (Psal. IV, 4) .
PL 12, 1262Aこれは福音書にも語られている。「汝の兄弟に対して怒りがあるなら、行って和解せよ。そののちに汝の供え物を献げよ」(マタイ5:23)。ダビデも同じく言う。「怒れ、しかし罪を犯すな」(詩篇4:4)。
Et qui modus sit, irascimini, et nolite peccare, ipse subsequitur disserens: Quae dicitis in cordibus vestris, et in cubilibus vestris compungimini (Ibid.) .
PL 12, 1262A「怒れ、しかし罪を犯すな」とはどのような程度のことか。彼自身がこれに続けて論じている。「汝らが心の中で言うこと、寝床の上で悔いて心を刺されよ」(詩篇、同じ箇所)。
Salomon etiam: Si ascenderit spiritus inimici dominantis in te, ne des ei locum ut in te habitet (Eccles. X, 4) . Et Dominus: Qui irascitur fratri suo sine causa, reus erit judicii (Matth. V, 22) .
PL 12, 1262Bソロモンもまた言う。「汝を支配しようとする敵の霊が上ってくるなら、それに、汝のうちに住む場所を与えるな」(コヘレトの言葉10:4)。また主は言う。「理由なく自分の兄弟に怒る者は、裁きを受ける」(マタイ5:22)。
Ideoque pellendam cogitationem ex suggestione inimici Dominus edocebat illico, ne cum diu sit in homine, ad perpetrandum facinus eum provocet proniorem.
PL 12, 1263Aそれゆえ主は、敵の唆しから来る考えは、ただちに追い払うべきだと教えた。それが長く人のうちにあれば、彼をいっそう傾かせて凶行を犯させるからである。
Caput CXXXII
第CXXXII章PL 12, 1263ADE CAIN PECCATO HAERESIS QUARE DEUS EI VITAM CONCESSERIT. Est haeresis quae non recte intelligit de Cain, quod post fratricidium quod commiserat, rogat Dominum mori potius quam dimitti, dicens ita: Major causa est si dimissus fuero, et erit omnis qui invenerit me, interficiet me (Gen. IV, 4) .
PL 12, 1263Aカインの罪についての異端、なぜ神は彼に命を許したのか。――カインについて正しく理解しない異端がある。彼は犯した兄弟殺しののち、放免されるよりもむしろ死ぬことを主に願い、こう言った。「もし私が放免されるなら、それはより重いことである〔causa の取り方は定かでない。「〔死よりも〕重い責め」の意と取った。ミーニュの脚注は、七十人訳の意味は「我が罪は赦されるには重すぎる」であるが、フィラストリウスの退ける者たちは「放免されればいっそう重い罰を受ける」と解したとする〕。私を見つける者はみな私を殺すであろう」(創世記4:4〔底本の引照。内容は創世記4:13–14に当たる〕)。
Sed Dominus per eum unum omni humano generi, velut generalem docendo modum, per patientiam tribuebuat bonitatis suae indulgentiam copiosam; ut jam desinente scelere, bonorum operum fructuositatem sequerentur, certamque ab eo cuncti cognoscerent amplectendam, dicente Domino: Nolo mortem peccatoris, quam ut revertatur et vivat (Ezech. XXXIII, 11) ; ut tanti sceleris cunctis per eum patesceret poenitentia, inque ea, indulgentia pariter copiosa; ut poenitentium jam bona fructuositas hortamento Dei monstraretur hominibus, quo eam pervidentes, salutem potius quam mortem sibi desiderent acquirendam.
PL 12, 1263Aしかし主は、この一人を通して全人類に、いわば一般的な教えの仕方として、忍耐によって自らの善意の豊かな寛容を与えた。すでに悪事がやむなら、善い業の実りに従い、すべての人が、彼から確かな道として抱くべきものを知るためである。主はこう言う。「我は罪人の死を望まない。むしろ彼が立ち返って生きることを望む」(エゼキエル33:11)。こうして、これほどの悪事の悔い改めが彼を通してすべての人に明らかとなり、その悔い改めにおいて、同様に豊かな寛容が示されるためである。悔い改める者たちの善い実りが、神の勧めによって人々に示され、それを見て、彼らが死よりもむしろ救いを自分のために得ようと望むようになるためである〔底本は tribuebuat。tribuebat と読む〕。
Unde veluti suus accusator atque judex, cum ex parte gignitur Cain, dicens quod commiserit fratricidium, audire a Domino meruit, ut si fructus bonorum operum de caetero eum sequeretur, remissionem tanti sceleris esset sine dubio accepturus, nullumque metum mortis inferendae jam suspicaretur sibi ab aliquo adfuturum.
PL 12, 1263Bそこで、いわば自分自身の告発者であり裁き手として、カインは〔罪の〕一部から生じつつ、兄弟殺しを犯したと言い、主から聞くにふさわしいとされた。今後、善い業の実りが彼に従うなら、これほどの悪事の赦しを疑いなく受けるはずであり、他の誰かから死を加えられる恐れを、もはや自分に降りかかるものとして疑う必要はないと。〔底本の cum ex parte gignitur Cain は崩れていて、意味が定かでない〕
Insuper etiam et signum acceperat ne occideretur ab aliquo; eumque etiam septem poenas perpeti, si qui hominum ausus fuisset in eum manus injicere, coelesti sententia definitum.
PL 12, 1263Bそのうえさらに、彼は、誰かに殺されることのないようにとのしるしを受けていた。また、人間のうちのだれかがあえて彼に手をかけるなら、その者は七つの刑罰を受けると、天の宣告によって定められていた。
Ipsa enim veluti poenitentia ficta non vera inventa est, cum audit a Domino: Omnis qui occiderit Cain, septem vindictas persolvet (Gen. IV, 15) . Unde et signum accipere meruit propter poenitudinem, si tamen digna bonorum operum jam eum fructuositas sequeretur.
PL 12, 1264A彼の悔い改めそのものは、いわば偽りで、真実ではないと見いだされる。主から「カインを殺す者は、七倍の報復を受ける」と聞くからである(創世記4:15)。そこで、悔い改めのゆえにしるしを受けるにふさわしいとされたのであるが、それはただし、ふさわしい善い業の実りが、その後に彼に従うならばのことであった。
Sed non invenimus fructum bonorum in eo poenitentiae usque fuisse, quanto magis de genere illius omnem impietatem potius pullulasse; qui post eum haeredes impietatis paternae, et immanitatis tanti sceleris existentes, cum non malorum suorum poenitudinem gerere voluissent, annuntiante eis Noe beato, perseverantes in scelere, diro mortis interitu per diluvium perierunt, excepto octo animis tantummodo tunc temporis, quae de genere sanctorum fuerunt editi, qui meruerunt procellam soli tanti periculi devitare.
PL 12, 1264Aしかし、我々は、彼のうちに悔い改めの善い実りがあったことを見いださない。まして、その種族からはあらゆる不敬がむしろ芽生えた。彼のあとの者たちは、父の不敬と、これほどの悪事の残忍さの相続人となり、自らの悪の悔い改めを行おうとせず、祝福されたノアが彼らに告げても、悪事にとどまり続け、洪水によって恐ろしい死の滅びのうちに滅んだ。ただ、そのとき聖徒の種族から出た八つの魂だけが除かれた。彼らだけが、これほどの危機の嵐を避けるにふさわしいとされたのである。
Caput CXXXIII
第CXXXIII章PL 12, 1264BDE STELLIS COELO INFIXIS HAERESIS. Est haeresis, quae Stellas infixas putat esse in coelum, non de thesauris locisque absconditis, atque a Deo dispositis in vesperum jussu divino repente procedere, statutisque horis suo lumine cursum ministeriumque indictum agnoscere: quod contrarium alienumque Fidei catholicae invenitur si ita quis senserit, magisque paganae vanitatis, et philosophorum inanis sententiae, quam Christianae scientiae habere consortium demonstrabitur.
PL 12, 1264B天に打ちつけられた星についての異端。――星は天に打ちつけられていると考え、神によって配された宝庫と隠れた場所から、神の命で夕べにたちまち進み出て、定められた時刻に、自らの光で課された運行と務めを果たすのではない、とする異端がある。そのように考える者は、公同の信仰に反し、これと相いれないと見いだされ、キリスト教の知識よりも、むしろ異教の空しさと哲学者たちの空虚な見解との交わりを持つことが示されるであろう。
Scriptura enim omnipotentiam Dei ita edocet, ut in brevi e diversis thesauris concurrere, atque discurrere sidera nuntiaverit; ornamentoque coeli, noctique, ut lucis causa ex parte sint a Deo praestita atque commodata, diversisque horarum spatiis, velut ad sua loca rursum redire statuta sint, ut e quibus locis exire jubentur quotidie, ad ea loca reverti iterum praesidente angelo, et compellente, cursum debitum praeterire nullo modo possint: hincque effusa Christi clementia omni manifestaretur humano generi, qui justis, et injustis in hoc mundo parem concesserit gratiam bonitatis annuntians, qui solem suum oriri facit super justos, et injustos: et pluit super bonos, et malos (Matth. V, 45) .
PL 12, 1264B聖書は、神の全能を教えて、星々が短い時のうちにさまざまな宝庫から集まり、また散っていくと告げている。星々は天の飾りとして、また夜に、光のためにその一部が神によって備えられ貸し与えられたのであり、時のさまざまな間隔を経て、いわばおのおのの場所へ再び帰るように定められている。毎日出るよう命じられた場所へ再び戻ることが、天使が司り、駆り立てることで定められており、決まった運行を逸れることは決してできない。そしてここから、キリストの慈しみが全人類に注がれたことが明らかになる。キリストはこの世で義人にも不義の者にも等しく善意の恩寵を与え、こう告げている。「自分の太陽を、義人にも不義の者にも昇らせ、善人にも悪人にも雨を降らせる」(マタイ5:45)。
Et, noverunt sidera, inquit, thesauros suos, et cursum dispositum quotidie (Baruch. III, 33, 34) .
PL 12, 1265Aまた「星々は自らの宝庫と、日ごとに定められた運行を知っている」と言う(バルク3:33, 34)。
Caput CXXXIV
第CXXXIV章PL 12, 1265AHAERESIS VETERIS TESTAMENTI MULTA REPROBANS. Sunt quidam haeretici, qui de veteri Testamento multa reprobant, id est Salomonis Ecclesiasten, paucis quidem conscriptum sententiis, omnem tamen thesaurum coelestis scientiae quaerentibus continentem: nam quod omnibus sapientior prioribus sit, ipse Salvator testatus est.
PL 12, 1265A旧約聖書の多くを退ける異端。――旧約聖書の多くを退ける異端者たちがいる。すなわちソロモンの『コヘレトの言葉』である。それはわずかな文で書かれているが、探し求める者たちには天の知識のあらゆる宝を含んでいる。ソロモンがすべての先人より賢いことは、救い主自身が証言したのである。
Cum legunt ergo: Omnia vanitas vanitatis, quae sub coelo sunt (Eccles. I, 14) ; et: Desideravi habere, ut dictum est, diversa (Eccles. II, 3) ; et: Deus mihi dedit, inquit, et ecce omnia vanitas vanitatis (Ibid., 11) ; solum tamen hoc postea addit esse a Deo, ut si quis manducet, et bibat, et benefaciat animae suae (Ibid. 24) .
PL 12, 1265Bそれゆえ彼らは読むとき、こう読む。「天の下にあるものはすべて、空しさの空しさである」(コヘレトの言葉1:14)。また「私は、言われたように、さまざまなものを持つことを望んだ」(コヘレトの言葉2:3)。また「神が私に与えた。しかし見よ、すべては空しさの空しさである」と彼は言う(コヘレトの言葉2:11)。ところが彼は、このことだけは神から来るものとして後に付け加えている。すなわち、人が食べ、飲み、自分の魂に善くすることである(コヘレトの言葉2:24)。
Quod si hanc escam solum, aut hunc potum dixit esse istius saeculi, utilemque carnalem, nihil autem futurae vitae immortalis aliud nuntiavit, in vanum hominum labor impenditur.
PL 12, 1265Bもし彼が、この食物、この飲み物だけがこの世のものであり、肉的で有益なものだと言い、来るべき不死の生について何も告げなかったのなら、人間の労苦はむなしく費やされることになる。
Ergo quod ait Apostolus de quibusdam: Manducemus, et bibamus, cras enim moriemur, quod profecto Paganorum, et Epicureorum est talis haeresis, quae vitae pecudum comparatur.
PL 12, 1265Bそれゆえ使徒が、ある者たちについて言うとおりである。「食べよう、飲もう、明日は死ぬのだから」。これはまさしく異教徒とエピクロス派の異端であり、家畜の生に比べられる。
Ideoque homo in honore cum esset non intellexit, comparatus est pecudibus insipientibus (Psal. XLVIII, 11, 21) .
PL 12, 1266Aだから、「人は栄誉のうちにあったが悟らず、分別のない家畜に比べられた」(詩篇48:11, 21)。
Salomon itaque et carnalem vitam hominum a Deo concessam in multis divitiis nuntiavit, et futuram angelorum gloriam nihilominus in studiosis inesse paucis desiderantibus, et credentibus praedicavit.
PL 12, 1266Aこうしてソロモンは、人間の肉的な生が、多くの富とともに神から与えられていることを告げ、それでもなお、来るべき天使たちの栄光が、それを望み信じる熱心な少数の者のうちにあることを宣べ伝えた。
Si enim et dives in hoc saeculo bene operatus fuerit, necesse est ut et illic futurae vitae consortium consequatur: sicut enim et haec terrestris esca a Deo data est, ita et illa coelestis esca de Lege desideranda est amplius.
PL 12, 1266Aこの世で富める者が善い行いをしたなら、彼はそこで来るべき生との交わりをも必ず得る。この地上の食物が神から与えられたように、かの天の食物も、律法に基づいて、いっそう望まれねばならない。
Fides quippe Christi Domini de Lege, et Prophetis adveniens cupientibus gloriosa, quam magis Maria, quam Martha elegerat, dicente Domino: Majorem sortem Mariam elegisse, quae non auferetur ab ea (Luc. X, 42) .
PL 12, 1266A主キリストの信仰は、律法と預言者たちから来て、それを望む者たちに栄光あるものであり、マルタよりもむしろマリアが選んだものである。主はこう言う。「マリアはより大いなる分を選んだ。それは彼女から取り去られることがない」(ルカ10:42)〔底本の文は整わず、「信仰は…栄光あるものであり、マリアが選んだもの」と取った〕。
Ergo si dixit, vanitas vanitatis est, quae in saeculo sunt, haec utique transeuntia praedicavit, propter futuram illam gloriam eminentem ac perpetuam, ut ait Apostolus: Transit enim figura hujus mundi, et gloria (I Cor. VII, 31) .
PL 12, 1266Bそれゆえ、彼が「世にあるものは空しさの空しさである」と言ったのは、これらが過ぎ去るものであると宣べたのであり、来るべき、卓越した永続する栄光のゆえである。使徒が言うとおりである。「この世の姿と栄光は過ぎ去るからである」(一コリント7:31)。
Si autem figura, et vita, et honor, et dignitas mundi istius cessabunt, et destruentur: illa quippe erit desideranda coelestis et angelica dignitas, quae incorporatione, ac passione, et resurrectione quippe est Christi credentibus adventura; quae non temporalis, carnalis, ac caduca erit, ut Judaeorum secundum litteram, et aliorum talium pereuntium, in posterum autem nihil exspectantium.
PL 12, 1266Bしかし、この世の姿も生も名誉も地位も終わり、滅ぼされるなら、望まれるべきは、かの天の、天使的な地位である。それはキリストの受肉と受難と復活によって、信じる者たちに来るものであり、文字に従うユダヤ人たちや、滅びゆき、のちに何も期待しない同様の者たちのもののように、時間のうちの、肉的で、はかないものではない。
Propter quod dicit Dominus: Operamini escam, quae non perit; id est ut credatis in me, quem misit Pater meus (Joan. VI, 27, 29) .
PL 12, 1266Bそのゆえに主は言う。「滅びない食物のために働け。すなわち、我の父が遣わした我を、汝らが信じることである」(ヨハネ6:27, 29)。
Ergo non Salomon de hac esca solum carnali dicebat, de illa autem praetermittebat; sed diversam escam gloriamque sanctorum hominum nuntiabat: carnalem quippe primam vitae hominum in praesenti saeculo, postque mortem coelestem illam, et angelicam dignitatem justis, et fideli adventuram.
PL 12, 1267Aそれゆえ、ソロモンはただこの肉的な食物についてだけ言い、かの食物については言い落としたのではない。むしろ、聖なる人々の別の食物と栄光を告げていたのである。すなわち、肉的なものは、現在の世における人間の生の第一のものであり、死ののちには、かの天の天使的な地位が、義人と信じる者に来るのである。
Hancque carnalem velut vanam et temporalem, Judaeorum quippe aliorumque talium justificationem, vitamque pereundam nuntiabat, ut umbram esse cognoscerent, vitamque corporis temporalem non multo post decidentem, in comparatione quippe coelestis illius, ac perpetuae dignitatis non ignorarent. De qua esca ait Propheta: Gustate, et videte, quia suavis est Dominus (Psal. XXXIII, 9) .
PL 12, 1267Aそして彼は、この肉的なものを、いわば空しく時間のうちのもの、すなわちユダヤ人やそれに似た者たちが義とされることと、滅びゆく生として告げた。それが影であると知らせ、体の時間のうちの生が、まもなく落ちゆくもので、かの天の永続する地位に比べれば何ほどでもないと、知らないままにしないためであった。この食物について預言者は言う。「味わい、そして見よ、主は甘美であると」(詩篇33:9)。
Caput CXXXV
第CXXXV章PL 12, 1267BHAERESIS DE CANTICI CANTICORUM LIBRO. Est haeresis, quae de Canticis Canticorum ambigit, ipsa itidem aestimans non Spiritu divino, sed humanarum rerum causa, ac voluptatum hominibus ab eodem praedicata; cum coelestium rerum veritas humanae similitudini comparata genus hominum docuerit, sicut scriptum est in Evangeliis, et ubique.
PL 12, 1267B雅歌の書についての異端。――雅歌について疑う異端がある。それもまた、神の霊によるものではなく、人間の事柄と快楽のために、彼〔ソロモン〕によって人々に宣べ伝えられたものだと考えている。しかし天の事柄の真理は、人間の似姿に比べられて人類を教えたのであって、福音書にも、また至る所にもそう書かれている。
Christi itaque divina in carne praesentia omnes ita docebat, ut amore divino provocaret, monitione mulceret, misericordia commoveret, flecteret bonitate.
PL 12, 1267Bこうしてキリストの、肉における神的な臨在は、すべての人をこのように教えた。神的な愛によって促し、戒めによってなだめ、慈しみによって動かし、善意によって従わせたのである。
Nam ut Deus, ostendebat; ut pater, monebat; ut pastor, pascua demonstrabat; ut rex, vincendo inimicum vestigia sequi ostendebat, ut sequentes suum fraternum, id est Dominum Christum in carne advenientem, in triumpho immortalis gloriae et coelestis meriti, cum eo pariter gratulemur.
PL 12, 1267Bというのも、神として彼は示し、父として戒め、牧者として牧場を示し、王として敵に勝ち、その足跡に従うべきことを示した。それは、我々が、自らの兄弟、すなわち肉において到来した主キリストに従い、不死の栄光と天の功績の凱旋において、彼とともに喜び合うためである〔底本は suum fraternum。「彼の兄弟」、すなわち主キリストと取った。ミーニュの異読注の写本は suum fratrem と読む。ミーニュの脚注(ファブリキウス)は sponsum fraternum(兄弟なる花婿)と読むことを提案し、語の脱落を疑う〕。
Ideoque et Cantica dicta sunt Canticorum; ut quod ante in Lege umbratiliter dicebatur ex parte, in loco Christi jam praesentia, consummatione mysterii per passionem celebrata in supplementum panderetur, ut cessante umbra, coelestis etiam lucis omni saeculo veritas refulgeret, quae corpus et animum hominis accenderet, atque amore coelesti sensum hominis excitaret.
PL 12, 1268Aそれゆえ、「歌の歌」と言われたのである。かつて律法のなかで影のように部分的に語られていたことが、すでにキリストの臨在があるところで、受難によって果たされた奥義の成就により、補いとして広げられた。それは影が去り、天の光の真理が全世にあまねく輝き、人間の体と心を燃やし、天の愛によって人間の感覚を呼び覚ますためである。
Qui ergo vani homines concupiscentiis carnis inserviunt, fingunt autem non posse sentire, aut si eis exponitur contemnunt discere, Legisque nolentes virtutem agnoscere, non minus Judaei, vel Pagani judicandi sunt.
PL 12, 1268Aそれゆえ、肉の欲望に仕える空しい人間たちは、感じ取ることができないふりをし、あるいは説き明かされても学ぶことを軽んじ、律法の力を認めようとしない。彼らは、ユダヤ人や異教徒に劣らず、裁かれねばならない。
Caput CXXXVI
第CXXXVI章PL 12, 1268ADE MANDATO ADAE HAERESIS. Alia est haeresis, quae dicit Mandatum non esse accipiendum quod Adam Pater noster acceperat, neque esse illud virtutis, aut utilitatis alicujus opinantur; cum sine Mandato illo, nec Lex Mosi possit accipi, nec Christi agnosci perpetua et effusa Gratia, atque copiosa.
PL 12, 1268Aアダムの戒めについての異端。――我々の父アダムが受けた戒めは受け入れるべきでない、それには力も益もない、と考える別の異端がある。しかし、あの戒めなしには、モーセの律法も受け入れることができず、キリストの永続し満ち溢れる豊かな恩寵も認められない。
Triplici enim virtute in corpore constitutus omnis homo de Lege divina docendus, aut monendus instruitur, ut in prima aetate sub Mandato sit, secunda sub Lege, tertia sub Gratia Salvatoris.
PL 12, 1268B体を持つあらゆる人間は、三重の力をもって神の法について教えられ、戒められ、導かれる。すなわち、第一の時代には戒めのもとにあり、第二には律法のもとにあり、第三には救い主の恩寵のもとにある。
Ideoque Lex admonitio est potius propter oblivionem Mandati pristini, quod pater noster Adam in primis a Deo acceperat in Paradiso; ita enim scriptum est in Lege: Ne oblitus mandatum Domini Dei tui recesseris ab eo, et pereas (Deut. VIII, 11, 19) .
PL 12, 1268Bそれゆえ律法は、むしろ訓戒である。我々の父アダムが最初に楽園で神から受けた先の戒めが忘れられたためである。律法にはこう書かれているとおりである。「汝の神である主の戒めを忘れて、それから離れ、滅びることのないようにせよ」(申命記8:11, 19)。
Ideo Lex admonitio Mandati, et confirmatio est primi illius. Iterum Mandatum, et Lex, Christi plenam praedicant Gratiae bonitatem, ac praesentiam salutarem. Ideoque Dominus ait: Ecce qui loquebar in Prophetis, adsum (Isai. LII, 6) .
PL 12, 1268Bそれゆえ、律法は戒めの訓戒であり、かの最初の戒めの確認である。さらに、戒めと律法は、キリストの恩寵の満ちた善意と、救いをもたらす臨在を宣べ伝える。そこで主は言う。「見よ、預言者たちのうちで語っていた者が、ここにいる」(イザヤ52:6)。
Majores sunt itaque qui sub Mandato fuerunt antiqui, cum non obliti etiam Christi Salvatoris, suis posteris et ejus mysterium nuntiarunt: cujus et oblivione existente in Judaeis, admonitio rursum litterae subsecuta est, ut in littera etiam, Christi spiritalis scientia, et carnalis praesentia illuminans saeculum, speraretur.
PL 12, 1269Aそれゆえ、戒めのもとにあった古の人々のほうがより偉大である。彼らは救い主キリストをも忘れず、その奥義を後の世代に告げたからである。ユダヤ人のもとでそれが忘れられたとき、文字による訓戒が再び続いた。それは、文字のうちにも、キリストの霊的な知識と、世を照らす肉における臨在が望まれるためであった。
Ideoque Lex Mosi aliud in sono vocis, aliud in abscondito salutare Christi mysterium continens nuntiabat. Ergo neque Mandatum sine Lege, nec Lex sine Mandato, nec Gratia Christi sine Lege, et Mandato accipi, aut credi debet ab aliquo.
PL 12, 1269Aそれゆえ、モーセの律法は、声の響きにおいてはあることを、隠れたところでは救いをもたらすキリストの奥義を含んで告げていた。したがって、戒めは律法なしに、律法は戒めなしに、キリストの恩寵は律法と戒めなしに、誰によっても受け入れられ、信じられてはならない。
Caput CXXXVII
第CXXXVII章PL 12, 1269ADE IMAGINE ET SIMILITUDINE DEI IN HOMINE HAERESIS. Sunt quidam haeretici, qui cum legunt Scripturam, dicente Domino: Faciamus hominem ad imaginem, et similitudinem nostram (Gen. I, 26) ; non in parvam descendunt amentiam; ignorantes primum quid imago, quidve similitudo sit Dei.
PL 12, 1269A人間における神の像と似姿についての異端。――聖書を読んで、主が「我々の像に、我々の似姿に従って人を造ろう」(創世記1:26)と言うのを見て、少なからぬ狂気に陥る異端者たちがいる。彼らは、神の像とは何か、似姿とは何かを、まず知らないのである。
Cumque nesciunt quid sit imago Dei natura proprietatis, et quid positionis sit gratia, non parvam sibi praesumunt superbiam dignitatis.
PL 12, 1269B何が固有の本性による神の像であり、何が位置づけの恩寵によるものであるかを知らないので、彼らは自分に、地位についての少なからぬ傲慢を見込んでいる。
Imago enim Dei, id est, anima omnis hominis, facta ex nihilo: similitudo autem in Fide, et vita nisi cognita fuerit a Deo, appellari non potest Dei imago similis.
PL 12, 1269B神の像とは、すなわちすべての人間の魂であって、無から造られた。しかし似姿は、信仰と生において、神に認められるのでなければ、神の像に似たものと呼ばれることはできない。
Cumque se esse plus aestimat aliquis, praesumptionis crimen incurrit potius, quam meritum dignitatis sibi acquirit.
PL 12, 1269B自分が実際より上にあると考える者は、むしろ思い上がりの罪に陥るのであって、地位にふさわしい功績を自分のために得るのではない。
Nam cum haec peccans invenitur anima, et judicio obnoxia detinendo cognoscitur, quomodo esse potest haec Dei naturalis imago, quae diversis peccatis dignoscitur inservire? cum alia nulla esse possit naturalis imago Dei divina, et Patris propria, non angeli, aut hominis, nisi Christi Dei Filii, qui natura proprietatis indiscreta, paternae substantiae ac sempiternae imago sit genita proprie, non positione servitutis creata ex nihilo, ut homo, et angelus.
PL 12, 1269Bというのも、この魂が罪を犯していると見いだされ、裁きの下に拘束されていると知られるのに、さまざまな罪に仕えていると認められるものが、どうして神の本性による像であり得ようか。神の神的で、父に固有の本性による像は、ほかにあり得ず、天使でも人間でもなく、神の子キリストだけである。彼は区別のない固有の本性によって、父の永遠の実体の像として、固有の意味で生まれたのであって、人間や天使のように、僕としての位置づけにおいて無から造られたのではない。
Ideoque imaginem, id est animam hominum paganorum, Judaeorum, haereticorum, et omnium, dici posse declaravit in communi generatione, atque unius qualitatis natura, Scriptura substantiam nuntiavit.
PL 12, 1270Aそれゆえ聖書は、異教徒、ユダヤ人、異端者、すべての人間の魂を、共通の生成において像と呼びうると宣言し、また〔魂の〕実体が一つの性質の本性をもつと告げた〔底本の文は整わず、大意を取って訳した。ミーニュの脚注は unius qualitatis natura を substantiam に係け、第93項の「一つの性質の実体」と並べる。異読注の写本は qualitatis naturae と読む〕。
Similitudinem autem non omnium, sed sanctorum, et Christianorum esse tantummodo declaravit, qui in fide, vita, et bono opere permanentes, angelorum coelestia merita in futurum consequi promittuntur; ut patriarchae, prophetae, sacerdotes, judices, apostoli, atque evangelistae, et Martyres, qui Trinitati credentes, et in vita praeclara permanentes, angelorum gloriae copulari a Domino nuntiantur.
PL 12, 1270Aしかし似姿は、すべての人のものではなく、聖徒たちとキリスト教徒たちのものにすぎないと宣言した。彼らは信仰と生と善い業にとどまり、来るべき時に天使たちの天上の功績に至ると約束されている。族長、預言者、祭司、士師、使徒、福音書記者、殉教者たちがそうである。彼らは三位一体を信じ、輝かしい生にとどまり、主によって天使たちの栄光に結ばれると告げられている。
Similitudo enim ex doctrina Legis, fide, vita, et studio, et opere cognoscitur vera, ut quae a Deo facta est, legi ejus divinae consentiens praecepta statuta complendo, regni coelestis consortium speret ab eo se posse adipisci, dicente Apostolo: Nostra autem conversatio in coelis est (Philip. III, 20) .
PL 12, 1270A似姿は、律法の教えと、信仰、生、熱意、業によって、真のものと知られる。神によって造られたものが、その神の法に従い、定められた掟を果たして、彼から天の国との交わりを得られることを望むのである。使徒が言うとおりである。「我々の生き方は天にある」(フィリピ3:20)。
Et Dominus iterum: Gaudete, quia nomina vestra in coelo scripta sunt (Luc. X, 20) . Et quod in die judicii eos sicut angelos demonstrabat futuros (Luc. XX, 36) , Dominus dicit de regno coelesti: Venite, percipite Regnum quod vobis paratum est ab origine Mundi (Matth. XXV, 34) .
PL 12, 1270Bまた主はもう一度言う。「汝らの名が天に書かれていることを喜べ」(ルカ10:20)。また審判の日に彼らが天使のようになることを示したうえで(ルカ20:36)、主は天の国について言う。「来たれ、世の初めから汝らのために備えられた国を受けよ」(マタイ25:34)。
Similitudo itaque ex Fide sanctae Trinitatis, et vita bona, et opere sequenti inesse ostenditur, ut exeuntes percipiant promissum consortium angelicae dignitatis, ut ait Joannes: Tunc similes ei erimus (I Joan. III, 2) . Et Dominus: Similes estote Patris vestri.
PL 12, 1270Bそれゆえ、似姿は、聖なる三位一体への信仰と、善い生、そして続く業のうちに在ることが示される。それは、世を去る者たちが、約束された天使的な地位との交わりを受けるためである。ヨハネが言うとおりである。「そのとき我々は彼に似た者となる」(一ヨハネ3:2)。また主は言う。「汝らの父に似た者となれ」。
Caput CXXXVIII
第CXXXVIII章PL 12, 1270CHAERESIS DEUM INCREPANS QUOD DIVERSIS LINGUIS ET MODIS HOMINES ALLOCUTUS SIT. Sunt quidam dicentes haeretici, cur non Deus uno modo semper locutus est, sed diversis modis, et linguis humano generi praedicavit?
PL 12, 1270C神が異なる言語と仕方で人間に語りかけたことを非難する異端。――なぜ神はつねに一つの仕方で語らず、さまざまな仕方と言語で人類に宣べ伝えたのか、と言う異端者たちがいる。
Cum secundum capacitatem hominum videntium, atque cupientium videre, atque audire, ita sit locutus, et visus hominibus.
PL 12, 1271Aしかし、神は、見て、見ること聞くことを望む人間たちの受け取る力に応じて、そのように語り、人間たちに見られたのである。
Projecto itaque de paradiso homine, mortemque induto, non jam ita apparebat sicut et antea, sed loquebatur de coelo voce ipsius audita, atque ea custodita: processu autem temporis, et apparere dignabatur, ut Abrahae beatissimo patriarchae, et aliis per ordinem.
PL 12, 1271Aこうして人間が楽園から追放され、死をまとったのちは、もはや以前のようには現れず、天から語り、その声が聞かれ、守られた。しかし時が進むにつれて、祝福された族長アブラハムに、またほかの者たちに順に、現れることをよしとした。
Sub Mose autem diversis rebus apparens, et quod erat timoris, atque terroris in monte Sina demonstrabat, posteaquam in figura angeli (Exod. XIV, 19) , et in forma hominis (Gen. XXXII, 24) incorporationis suae adfuturae indiciis praecurrentibus generalem clementiae nuntiabat visionem, qua jam per somnia justis se Dominus ostendebat, ut scriptum est (Num. XII, 6) .
PL 12, 1271Aモーセのもとでは、さまざまなものとして現れ、シナイ山で恐れと畏怖に属することを示した。その後、天使の姿で(出エジプト記14:19)、また人の形で(創世記32:24)、来るべき自らの受肉の前触れとして、慈しみの一般的な現れを告げ知らせた。この現れによって、主はすでに夢を通して義人たちに自らを示していた。書かれているとおりである(民数記12:6)〔底本の文は整わず、「その後」以下の係りを大意で取った。ミーニュの異読注の写本は posteaque(そしてその後)と読み、この解を支える〕。
Postea vero in incorporatione apparens, testabatur Judaeis annuntians quae ante dixerat per prophetas.
PL 12, 1271Bのちには、受肉において現れて、以前に預言者たちを通して語ったことを告げ知らせ、ユダヤ人たちに証しした。
Quia ergo diversa erat capacitas visendi Dominum, ut bonus medicus, sicut infirmitas exigebat, et diversa remedia hominum infirmitatibus conferebat; ideoque languenti saeculo in fine plus contulit medicinae, ut et illorum primorum virtus praepotens monstraretur, et nostri generis periculosa infirmitas nosceretur, dicente Domino: Non egent sani medico, sed qui infirmi sunt (Matth. XI, 12) .
PL 12, 1271Bこうして、主を見る受け取りの力がさまざまであったので、主は善い医者として、弱さが求めるままに、人間の弱さにさまざまな薬を与えた。そして終わりの時には、衰弱した世に、より多くの薬を与えた。それは、先の者たちの優れた力が示され、我々の種族の危険な弱さが知られるためである。主は言う。「健やかな者に医者はいらない。いるのは病む者である」(マタイ11:12)。
Majores sunt itaque priores illi, qui audientes credebant, ut Seth, Enoch, Noe, et caeteri, quam nos; qui et audientes atque legentes misericordiam Christi Domini, et bonitatem ejus contemnimus copiosam: nam et Judaeorum causa, et aliis locutus est linguis, ut compleatur quod in linguis aliis, et labiis loquar huic populo (Isai. XXVIII, 11) , et nec ita erunt credituri, dicit Dominus; nam per Isaiam dicit: Verbum meum mittam in Achaiam.
PL 12, 1271Bそれゆえ、聞いて信じたセト、エノク、ノア、そのほかのかの先の人々は、我々よりも偉大である。我々は、主キリストの慈しみとその豊かな善意を聞き、読みながら、それを侮っている。ユダヤ人のためにも、別の言語で語ったのであり、それは「別の舌と別の唇で、我はこの民に語る」(イザヤ28:11)が成就するためであった。しかも、それでも彼らは信じないであろう、と主は言う。イザヤを通してこう言っているからである。「我は我が言葉をアカイアに送る」〔底本は Achaiam。ここは文脈から外れており、どの地を指すのか定かでない。ミーニュの脚注(ファブリキウス)は、この句をイザヤ書に見いだせないとする〕。
Caput CXXXIX
第CXXXIX章PL 12, 1272ADE ANIMALIBUS QUATUOR IN PROPHETIS HAERESIS NIMIS CRASSA. Alia est haeresis, quae cum legit quatuor animalia in prophetis, non parvum errorem persentit, aestimans quod animalia diversa forma praedita Deum collaudaverint; ignorantes quod irrationabilia, id est non rationis capacia, Deo laudem ut homines referre non possunt.
PL 12, 1272A預言者書における四つの生き物についての、きわめて粗野な異端。――別の異端がある。これは預言者書に四つの生き物を読むと、少なからぬ誤りを抱き、姿の異なる生き物たちが神を讃えたと考える。理性を欠くもの、すなわち理性を受け入れる力のないものは、人間のように神に賛美を捧げることができないのを知らないのである。
Neque enim Deus laudem pecudum quaerit, quia non pecudes ad imaginem Dei factae, sed homines rationabiles a Deo sunt creati, et ad hoc positi.
PL 12, 1272B神は家畜たちの賛美を求めはしない。家畜が神の像に造られたのではなく、理性ある人間が神によって創造され、そのために置かれたからである。
Sed quia visio est prophetarum divino Spiritu praedicata, hinc sanctorum populorum quatuor diversae virtutes, diversaque certamina nuntiabantur adventura saeculo in diversis doctrinis ac virtutibus, in diversa sublimitate eminentiae: quod Leonis, Vituli, Hominis, et Aquilae, quorum diversae doctrinae ac merita fulgentia praecurrebant.
PL 12, 1272Bそうではなく、これは神の霊によって宣べられた預言者たちの幻であって、そこから、聖なる諸民の四つの異なる力と異なる戦いが、異なる教えと力において、異なる高みの卓越をもって、やがて世に来ることが告げられていたのである。それは獅子、雄牛、人、鷲のものであり、その異なる教えと輝く功績が先立って示されていた。
Primum in patriarchis regalis auctoritas; in prophetis deinde scientiae coelestis fecunditas; in sacerdotibus labor fortis, et pertinax concertatio cerneretur; in apostolis volatus sublimis in coelum, et eminens dignitas monstraretur.
PL 12, 1272Bまず族長たちには王の権威が、次いで預言者たちには天の知の豊かさが、祭司たちには強い労苦と粘り強い格闘が、使徒たちには天への高い飛翔と際立つ尊厳が、見て取られ、示されることになった。
Utque formarum ante diversitas nuntiabat, diversarum quippe virtutum coelestia merita in Christi praesentia manifestarentur in saeculo, ab eo quippe concessa Domino Salvatore: nam in Leone regnum fortitudinis, in Vitulo labor exuberans, in Homine passio indesinens, in Aquila volatus sublimis agnoscitur, certantium scilicet, atque micantium, Apostolo dicente: Nostra conversatio in coelis (Philip. III, 20) ; et: rapiemur in coelum, et erimus semper cum Christo (I Thess. IV, 17) . Et Dominus dignatus est dicere: Pater ubi ego sum, volo et isti sint (Joan. XVII, 24) .
PL 12, 1273Aそして、姿の異なりが先に告げていたとおり〔Utque 以下は構文が定かでない。「姿の多様さが先に告げていたように」と取った〕、異なる力の天的な功績が、キリストの臨在において世に現れることになった。それは救い主なる主によって与えられたものだからである。実際、獅子には力強さの王国が、雄牛にはあふれる労苦が、人には絶え間ない受難が、鷲には高い飛翔が認められる。これらは戦う者たち、また輝く者たちのことである。使徒は言う、「我々の国籍は天にある」(フィリピ3:20)。また「我々は天へと取り上げられ、いつまでもキリストとともにいる」(一テサロニケ4:17)。そして主は「父よ、わたしのいる所に、これらの者もいることを望む」と語ることをよしとした(ヨハネ17:24)。
Caput CXL
第CXL章PL 12, 1273B[ Sunt quidam dubitantes haeretici de die Epiphaniorum Domini Salvatoris qui celebratur octavo idus Januarias, dicentes solum Natalem debere eos celebrare Domini octavo kalendas Januarias, non tamen diem Epiphaniorum, ignorantes quod sub lege et secundum Salvator carnaliter omnia in se et de se consummabat, ut et nasceretur VIII kal.
PL 12, 1273B〔ミーニュはこの項全体を角括弧に入れ、異読注で、旧版に欠けており、サン・ジェルマン写本から補った項だとする〕救い主なる主の顕現の日――一月のイドゥスの八日前〔1月6日〕に祝われる――について疑う異端者たちがいる。彼らは、主の降誕だけを一月のカレンダエの八日前〔12月25日〕に祝うべきであって、顕現の日は祝わなくてよいと言い、救い主が律法のもとで、また〔それに〕従って〔底本は sub lege et secundum Salvator で、secundum の目的語を欠く。「律法のもと、またそれに従って」と解した〕、肉において万事を自らのうちに、また自らについて成就していたことを知らない。それゆえ、一月のカレンダエの八日前に生まれ〔ミーニュ版は「VIII kal. Jan.」と一続きに刷る。本版の節の切れ目が日付の途中に落ちたので、Jan.(一月の)はここで訳した〕、
Jan. et appareret VI. Apparuit Magis post duodecim dies in templo. Ne ergo umbra quod verum erat pareretur et sic a Magis adoraretur, per ordinem quippe pro nostra salute et annui dies festivitatis majores isti statuti sunt, quatuor primum in quo natus est; deinde in quo apparuit, id est XII dies post in quo passus est in Pascha, in fine vero in quo ascendit in coelum, circa Pentecosten vincentis est quippe consummatio: qui ergo unum ignorat praetermittit.
PL 12, 1273B六〔日〕に現れたのである〔冒頭の Jan. は前節末の VIII kal. に続く日付の一部で、前節で訳した〕〔VI は1月6日と取った〕。十二日後に神殿で博士たち〔magi。マタイ2章で東方から来た者たちを本サイトでは「博士たち」と訳す〕に現れた〔博士たちへの顕現が神殿での出来事とされている点は本文のまま〕。したがって、真実であったものを影が生み出す〔ことのない〕ように、またそのように博士たちに礼拝される〔ことのない〕ように〔Ne ergo 以下は本文が崩れているらしく、「影が真実を生まないために」と解した〕、我々の救いのために、順序に従って、年ごとのこれらの大祝日が定められた。第一に、〔主が〕生まれた日〔底本は quatuor primum「四つのうちの第一」〕、次いで現れた日、すなわちその十二日後、次に過越に受難した日、最後に天に昇った日であり、五旬祭の頃が勝利する者の完成だからである〔vincentis の係りは定かでない〕。したがって、その一つを知らない者は〔ほかをも〕見落とす。
Potest et de aliis diebus dubitas non habens plenitudinem veritatis, quod secundum tempore quatuor cujusque anni ita nobis diversa gaudia a Christo Domino pullularunt, id est in quo natus est, post in quo apparuit, tertio in quo passus est et resurrexit et visus est, quarto in quo ascendit in coelum; et haec per annum sine intermissione celebremus generaliter exsultantes, atque haec integra inviolataque custodientes detineamus.
PL 12, 1274Aほかの日についても、真理の充満を持たない者は疑いうる〔底本は dubitas。ミーニュの脚注(ファブリキウス)の推定に従い dubitare と読む〕。毎年の四つの時に応じて〔底本は secundum tempore。ミーニュの脚注(ファブリキウス)に従い tempora と読む〕、このように、さまざまな喜びが主キリストから我々に芽生えたからである。すなわち、〔第一に〕生まれた日、次に現れた日、第三に受難し、復活し、姿を見せた日、第四に天に昇った日である。そして我々はこれらを年ごとに絶え間なく、皆で歓喜しつつ祝い、これらを損なわれず侵されないまま守り続けるべきである。
Quidam autem diem Epiphaniorum baptismi, alii transformationis in monte quae facta est esse opinantur.]
PL 12, 1274Aある者たちは顕現の日を〔主の〕洗礼の〔日〕、別の者たちは山上で起こった変容の〔日〕と考えている。
Caput CXLI
第CXLI章PL 12, 1274ADE LEVITICO MOSI ERROR. Alii sunt haeretici, qui Legis praecepta quae per Mosen dicta sunt in Levitico Judaeis carnaliter, nostroque in tempore spiritaliter revelata sunt ignorantes, summam rerum festivitatem numerumque earum coelestis utilitatis praetereunt, nescientes quid celebrent; putantes quod de Sabbatis solum, et Pascha et Azymis Moses praeceperit, et non de octo festivitatibus quas Ecclesia catholica cognoscit et detinet.
PL 12, 1274Aモーセのレビ記についての誤り。――ほかの異端者たちがいる。彼らは、モーセを通して語られた律法の定めが、レビ記においてユダヤ人には肉的に、我々の時代には霊的に啓示されたことを知らず、祝祭の全体とその数がもつ天的な益を見過ごして、何を祝っているのかを知らない。そしてモーセが命じたのは安息日と過越と除酵祭についてだけであって、公同の教会が知り保持している八つの祝祭についてではないと考えている。
Dicit enim ita Moses (Levit. XXIII, Num. XXVIII, XXIX, Deut. XVI) Judaeorum populo primum de Neomenia et Sabbatis, secundo de Pascha, tertio de Azymis, quarto de Manipulis; quinto de Tubicinatione, quae Graece σάλπιγξ dicitur, quae celebrant Judaei per annum solemniter; sexto autem Jejunium, septimo Tabernaculorum constructio: octava quae est plenitudinis fructuum, pomorumque vindemia Octobris mensis, omnium postrema collatio, et consummatio; quae et secundum menses octo diversitas juxta litteram celebratur a Judaeis, et secundum spiritalem scientiam incipientibus mense Martio, in octavo mense, id est Octobre, consummate omnia per ordinem a Christo Domino conferuntur, quae sunt plena salutis aeternae pignora in fide atque opere Christianitatis consummanda, atque comprobanda.
PL 12, 1274Bすなわちモーセは、ユダヤの民にこう語る(レビ記23章、民数記28、29章、申命記16章)。第一に新月と安息日について、第二に過越について、第三に除酵祭について、第四に初穂の束について、第五にラッパの吹奏について――これはギリシア語でサルピンクス〔ギリシア語。「ラッパ」〕と呼ばれ、ユダヤ人が年ごとに荘厳に祝う――、第六に断食、第七に幕屋の設営。第八は、実りと果実の満ちる収穫の祭で、十月に当たり、すべてのうちの最後の授与であり完成である。これは、八つの月に応じた多様さとして、字義に従ってユダヤ人に祝われ、霊的な知に従えば、三月に始まって第八の月、すなわち十月に〔底本は Octobre。ミーニュの異読注によれば、サン・ジェルマン写本は Octobrem と読む〕、万事が順序に従って完成されたものとして〔底本は consummate。ミーニュの異読注の写本の consummata に従う〕主キリストから授けられる。それらは永遠の救いの充ちた保証であって、キリスト教の信仰と行いにおいて成し遂げられ、確かめられるべきものである。
Nam etsi tunc temporis jubebantur Judaei Deo offerre horum mensium diversa munera, ut recedentes ab idolis Deo esse cognoscerent offerenda haec omnia: attamen illa oblationis spiritalis habebant indicia, quae in octava perfectione virtutum, id est diei Dominicae, plena fructuum gratia in fide resurrectionis Domini immortale praemium pignusque divinitatis subeundae erunt angelici adepturi homines; non terrestris jam oblationis offerentes munera, id est vitae carnalis sacrificia, sed coelestis gloriae participationem quippe sperantes a Christo Domino consequi Salvatore.
PL 12, 1275A確かに、その時代にユダヤ人は、これらの月ごとの種々の捧げ物を神に献げるよう命じられていた。偶像から離れて、これらすべてが神に献げられるべきものであると知るためである。しかし、それらには霊的な捧げ物の徴があった。力の第八の完成、すなわち主の日において、実りの満ちる恵みのうちに、主の復活への信仰によって、不死の報いと、やがて受ける神性の保証を、天使のような人間たちが得ることになる。彼らはもはや地上的な捧げ物の賜物を、すなわち肉の生のいけにえを献げるのではなく、救い主なる主キリストから、天の栄光への参与を受けることを望んでいるのである。
Octies enim offerentes dona annua, et octavi diei quippe plenitudinem cognoscentes, divinique Spiritus accincti fortitudine, id est summa rerum perfectione praediti, de hoc exeuntes saeculo, resurrectionis illic promissam gloriam se posse consequi, coelestisque dignitatis consortio copulari non desperant, quod Dominus dignatus est dicere: Tunc eritis sicut angeli. Justis omnibus, et perfectis hoc praedicans, quod et David dixit pro Octava annuntians.
PL 12, 1275B実際、年ごとの贈り物を八度献げ、第八の日の充満を知り、神の霊の力を帯び、すなわち万事の最高の完成を備えて、この世を去るとき、そこで約束された復活の栄光を得られること、また天の尊厳の交わりに結ばれることを、彼らは諦めない。主はこれを「そのとき汝らは天使のようになる」と語ることをよしとした。これをすべての義人と完全な者たちに宣べたのであり、ダビデもまた「第八〔の調べ〕について」と告げて語ったことである。
Caput CXLII
第CXLII章PL 12, 1276AHAERESIS SEPTUAGINTA DUORUM INTERPRETATIONEM RESPUENS. Sunt haeretici, qui sicut Judaei Septuaginta duorum sanctorum, sapientissimorumque virorum interpretationem respuentes, Aquilae cujusdam hominis unius Pontici, qui post annos multos interpretatus est, editionem suscipiunt; qui cum quaedam praetermisisse necessitate urgente tunc temporis cogerentur, dissonantia putantur dictasse.
PL 12, 1276A七十二人の訳を退ける異端。――七十二人の聖なる、きわめて賢い人々の訳を、ユダヤ人のように退けて、ポントス人であるアクィラという一人の男、多年ののちに訳した者の版を受け入れる異端者たちがいる。〔彼らには〕七十二人が、当時、必要に迫られていくつかのことを省かざるをえなかったために、調和を欠くことを書き取らせたと見なされている〔qui 以下は動詞が複数形なので、一人のアクィラではなく七十二人を指すと取った〕。
Is veluti plus a quibusdam Judaeis maxime intellexisse laudatur, cum de Patre, et Filio, non sicuti illi priores de Lege dictaverint.
PL 12, 1276B彼は、ユダヤ人の一部から、とりわけ〔事柄を〕よりよく理解した者のように称賛されているが、それは、父と子について、あの先の人々が律法について語ったようには語らなかったことによる〔de Lege の係りは定かでない〕。
Septuaginta enim duo dixerunt (Psal. II, 2) : Adversus Dominum, et adversus Christum ejus; Aquila autem: Adversus Dominum, et adversum unctum ejus. Et iterum: Ecce virgo in utero concipiet, et pariet Filium (Isai. VII, 14) .
PL 12, 1276Bすなわち七十二人は「主に逆らい、そのキリストに逆らって」(詩篇2:2)と言った。しかしアクィラは「主に逆らい、その油注がれた者に逆らって」と言う。また、「見よ、おとめが胎に宿り、子を産む」(イザヤ7:14)。
Septuaginta duo dixerunt, et nomen ejus Deus nobiscum; Aquila autem dixit: Ecce juvencula concipiet, et pariet Filium, et nomen ejus potens cum hominibus.
PL 12, 1277A七十二人は「そしてその名は『神は我々とともに』」と言った。しかしアクィラは言った、「見よ、若い娘が宿り、子を産み、その名は『人々とともに力ある者』」と。
Quae quidem si pio sensu lectionis accepta fuerint, quo fortis et potens nemo nisi Christus Deus Dei sit Filius, recte intelligit; si autem de eo dubitat, abjicienda, et spernenda est talis editio.
PL 12, 1277Aこれらが敬虔な読みの意味で受け取られるなら――すなわち、強く力ある者とは、神の子なる神であるキリストにほかならないと正しく理解するなら――よい。しかしそれについて疑うなら、そのような版は退けられ、軽んじられるべきである。
Unde Judaei non Septuaginta duorum interpretationes habent, qui de Patre, et Filio, et sancto Spiritu bene sentientes, unam substantiam, divinitatem, majestatemque enuntiarunt; sed illius Aquilae, qui non ita recte sentit de Filio Dei, sed quasi de Propheta nuntiaverit.
PL 12, 1277Aそれゆえ、ユダヤ人は、父と子と聖なる霊について正しく考え、一つの実体、神性、威厳を宣べた七十二人の訳を持たず、神の子について正しく考えず、あたかも預言者について告げたかのように〔語る〕あのアクィラの訳を持っている。
Unde interpretationes ejus in medio librorum numquam ponuntur, sed dextrae, laevaeque assignantur; et ut contraria, et non plena veritatis ita leguntur a plurimis.
PL 12, 1277Aそれゆえ、彼の訳は諸書の中ほどには決して置かれず、右と左〔の余白〕に割り当てられる。そして、反対のもの、真理に充ちていないものとして、多くの人々にそのように読まれている。
Septuaginta vero duorum decreta, atque consulta, ea legens Ecclesia catholica semper habet, et detinet incunctanter; illius autem quasi superflua ita aestimat esse, et judicat.
PL 12, 1277B一方、七十二人の決定と協議の成果を、公同の教会は常にこれを読み、ためらうことなく保持している。しかし彼のものは、余計なものであるかのように見なし、そう判断している。
Haec etenim, id est Septuaginta duorum interpretatio, sub Ptolemaeo rege Aegyptiorum, post Alexandrum Macedonem est edita omnibus, populoque Judaico in Jerusalem data est, cum habitarent non multi Judaei, velut in subjectione jam positi regis Aegyptii, rogatique ab ipso Ptolemaeo, ut interpretes mitterentur Alexandriam.
PL 12, 1277Bすなわちこれ、七十二人の訳は、マケドニア人アレクサンドロスののち、エジプト人の王プトレマイオスのもとで、すべての人に向けて公にされ、エルサレムのユダヤの民にも与えられた。そのとき〔そこに〕住むユダヤ人は多くはなく、すでにエジプト王の支配下に置かれたようなものであって、プトレマイオス自身から、訳者たちをアレクサンドリアに遣わすよう求められたのである。
Quo cum venissent Septuaginta duo sapientes ac prudentes viri interpretes, secundum jussum regis Hebraeam linguam Graeco sermone interpretati, Graecis litteris ediderunt, sicuti et factum est.
PL 12, 1278Aそこに七十二人の賢く思慮ある訳者たちが来ると、王の命令に従ってヘブライ語をギリシア語に訳し、ギリシア語の文字で公にした。実際にそうなったとおりである。
Cumque suscepisset eos Ptolemaeus rex Aegypti, tentare volens si esset eorum divina Scriptura, quam legebant Judaei, separatim quemque jussit includi in cubiculum, nullumque videre alium, nisi solo excepto eo, qui interpretem exciperet dictantem: omniumque accipiens postea interpretationem quotidie, cum consentientem in unum inveniret, editionem omnium jussit conscribi, atque poni in templum, ut venientibus de Achaia, atque aliis provinciis, philosophis, poetis, et historiographis, cupientibus legendi copia non negaretur.
PL 12, 1278Aエジプトの王プトレマイオスは彼らを迎えると、ユダヤ人が読んでいるものが神の聖書であるかどうかを試そうとして、一人ひとりを別々に部屋に閉じ込め、口述する訳者の言葉を受け取る者ただ一人を除いて、誰にも会わせないよう命じた。そして全員の訳を毎日受け取り、それが一致していることを見いだすと、全員の版を書き記して神殿に置くよう命じた。アカイアその他の属州から来る哲学者、詩人、歴史家が、読みたいと望んでも、読む機会を拒まれないようにするためである。
Unde et maxime argumenta sumentes philosophi, poetae, oratores, atque historiographi sicuti voluerunt ad suae paganitatis mendacia transtulerunt, aliisque nominibus rudes puerorum animos edocentes, legem Dei divinam irritam saeculo facere properarunt, impietatisque semina in sono verborum, in periculosis sententiis confirmarunt, quorum causa dicebat et Dominus fures atque latrones (Joan. X, 8) eos fuisse, in omnibus atque ab omnibus cognoscendos.
PL 12, 1278Bそれゆえ、とりわけ哲学者、詩人、弁論家、歴史家は、そこから論拠を取り、望むままに自分たちの異教の虚偽へと転用し、〔事物に〕別の名を付けて幼い者たちの未熟な心を教え、神の神的な律法を世にとって無効にしようと急いだ。そして、言葉の響きと危うい意見のうちに不敬の種を固めた。その理由で、主もまた彼らを「盗人、強盗」(ヨハネ10:8)と言ったのであり、あらゆる点であらゆる人によって見分けられるべき者たちだったのである。
Caput CXLIII
第CXLIII章PL 12, 1279AHAERESIS DE SEPTUAGINTA INTERPRETIBUS. Est haeresis, quae iterum post Aquilam triginta hominum interpretationem accipit, non illorum beatissimorum Septuaginta duorum, quae integre inviolateque de Trinitate sentientes, Ecclesiae Catholicae firmamenta certissima tradiderunt interpretantes Scripturas.
PL 12, 1279A七十人の訳者についての異端。――アクィラのあとに、さらに三十人の訳を受け入れる異端がある。それは、三位一体について完全に損なわれることなく考え、聖典を訳しつつ公同の教会のもっとも確かな基礎を伝えた、あの至福の七十二人のものではない。
Isti triginta in multis Aquilam sunt secuti, unde ab Ecclesia catholica et istorum non suscipitur interpretatio, quae continetur in libris authenticis.
PL 12, 1279Aこれら三十人は多くの点でアクィラに従った。それゆえ公同の教会は、正本の書に収められているというこれらの者の訳をも受け入れない〔quae continetur 以下の係りは定かでない。三十人の訳が正本の書に収められている、と取った〕。
Caput CXLIV
第CXLIV章PL 12, 1279AALIA DE EADEM RE. Est haeresis, quae iterum sex virorum interpretationem postea editam vult sequi, non illorum priorum sanctorum, qui Septuaginta duorum aliis modis interpretari desiderant, non parvum errorem incurrit, diversa itidem sentiens de fide catholica.
PL 12, 1279A同じ事柄についての別の〔異端〕。――さらに、のちに公にされた六人の訳に従おうとする異端がある。あの先の聖なる七十二人の訳に〔従うの〕ではない。そして、七十二人が熟慮して定めたところを別の仕方で訳そうと望んで、少なからぬ誤りに陥り、公同の信仰についても同様に異なることを考えている〔底本は non illorum priorum sanctorum, qui Septuaginta duorum aliis modis interpretari desiderant。ミーニュの脚注(ガッリャルディ)は、ここに写字生による脱落があるとし、コルビー写本から sanctorumque Septuaginta duorum; et cum decreta consultaque Septuaginta duorum aliis modis と補う。それに従い、別様に訳そうと望むのはこの異端の者たちと解した〕。
Caput CXLV
第CXLV章PL 12, 1280ATERTIA DE EADEM RE. Sunt haeretici alii, qui Theodotionis, et Symmachi itidem interpretationem diverso modo expositam sequuntur, non illam beatissimorum priorum, quam Ecclesia catholica colit, et praedicat.
PL 12, 1280A同じ事柄についての第三の〔異端〕。――別の異端者たちがいる。彼らはテオドティオンとシュンマコスの、同じく別の仕方で説かれた訳に従い、公同の教会が尊び宣べている、あの至福の先の人々の訳には従わない。
Caput CXLVI
第CXLVI章PL 12, 1280AHAERESIS DE LIBRIS VETERIS TESTAMENTI IN DOLIO INVENTIS. Est alia haeresis, quae de dolio inventos libros post captivitatem, postque incensionem prolatos, et non consentientes interpretationi primae sanctorum Virorum vult sequi, cum Ecclesia Catholica Septuaginta duorum interpretationem legat, colat, et praedicet; alia autem supervacua, et contraria tantae editioni contemnit, et abjicit.
PL 12, 1280A甕の中に見つかった旧約の書についての異端。――別の異端がある。これは、捕囚ののち、焼失ののちに、甕の中から見つかって公にされた、聖なる人々の最初の訳と一致しない書に従おうとする。公同の教会は七十二人の訳を読み、尊び、宣べているのに、これほどの版に反する余計で逆のほかのものは、軽んじ、退ける。
Caput CXLVII
第CXLVII章PL 12, 1280AHAERESIS QUOD DIIS ALIENIS NON SIT MALEDICENDUM. Sunt quidam haeretici non intelligentes quod dicit Scriptura: Diis alienis non maledicetis.
PL 12, 1280A他の神々を呪ってはならないとする異端。――聖書が「他の神々を呪ってはならない」と言うのを理解しない異端者たちがいる。
Et ita observant, putantes de vanitate paganorum dixisse, atque ita sentientes non parvum salutis suae sustinent detrimentum.
PL 12, 1280B彼らはそのとおりに守り、〔聖書は〕異教徒の空しさについて語ったのだと考える。そう考えることによって、自分たちの救いに少なからぬ損失を被る。
Cum enim Moses dicat: Templa eorum destruetis, idola frangetis (Exod. XXIV, 13) ; et Abraham beatissimus frangens idola justificatus est; et Gedeon (Judic. VI, 28) nocte incendens idola, et frangens, a Deo tantum virtutis meruit impetrare, ut cum paucis infinitos vinceret inimicos; omnesque justi, ut Elias (V Reg. XVIII, 40) , et alii itidem.
PL 12, 1281A実際、モーセは言う、「彼らの神殿を壊し、偶像を砕け」(出エジプト記24:13)。また至福のアブラハムは偶像を砕いて義とされた。ギデオンは夜に偶像を焼き砕き(士師記6:28)、わずかな人数で無数の敵に勝つほどの力を神から得るにふさわしくされた。エリヤ(列王記五18:40〔底本は V Reg。III Reg=列王記三のことか〕)や、すべての義人も、ほかの者たちも同様である。
Quomodo ergo hic aestimat homo imprudens de idolorum dixisse vanitate, iisdemque non esse maledicendum? cum David dicat: Similes illis fiant qui adorant ea.
PL 12, 1281Aではなぜ、この思慮のない人は、偶像の空しさについて言われたのであり、それらを呪ってはならないと考えるのか。ダビデは言っているのに、「これらを拝む者は、それらに似たものとなれ」と。
Hic itaque diis non esse maledicendum alienis cum dicit, est justis ab origine mundi colentibus pietatem veram, id est angelis, et sanctis aliis verae fidei dedicatis, non esse maledicendum.
PL 12, 1281Aここで、他の神々を呪ってはならないと言うのは、世の初めから真の敬虔を保つ義人たち、すなわち天使たち、また真の信仰に献げられたほかの聖なる者たちを呪ってはならない、ということである。
Nam omnes justi maledixerunt idolis, et fregerunt ea, indeque meruerunt gratiam, ut Moses fecit de monte descendens (Exod. XXXII, 20) ; sine eo quod Christi nuntii, hi sunt dii, ut Moses Pharaoni, et Aegyptiis, cum Scriptura clamet: Ego Dixi, dii estis (Psal. LXXXI, 7) .
PL 12, 1281B実際、義人はみな偶像を呪い、砕き、そこから恵みを得るにふさわしくされた。モーセが山から下りて行ったときにしたとおりである(出エジプト記32:20)。そればかりか、これらの者はキリストの使者であり、神々である。モーセがファラオとエジプト人たちにとってそうであったように。聖書も叫んでいる、「わたしは言った、汝らは神々である」(詩篇81:7)。
Utique qui sanctam, adorandamque Trinitatem colentes forti fide praedicant, qui et omnes justi vere beati et sancti sunt, et ut dii infidelium scilicet dignoscuntur, quia ait Dominus: ad quos fuit verbum Dei, et per eos praedicatum est, incredulorum dii ipsi sunt appellati, ut Paulus, Barnabas (Act. XIV, 12) , et Moses Pharaoni (Exod. XXXII, 20) ; qui non sunt maledicendi, sed modis omnibus collaudandi, atque honorandi et glorificandi, ut dixit David: Timentes autem Dominum glorificavit (Psal. XIV, 4) .
PL 12, 1281Bすなわち、聖にして礼拝されるべき三位一体を、強い信仰をもって崇め宣べる者たちである。彼らはみな真に祝福された聖なる者であり、不信の者たちの神々としてもむろん見分けられる。主が言うように、神の言葉が臨み、彼らを通して〔それが〕宣べられた者たち、その者たち自身が不信の者たちの神々と呼ばれたからである。パウロ、バルナバ(使徒言行録14:12)、またファラオにとってのモーセ(出エジプト記32:20)のようにである。彼らは呪われるべきではなく、あらゆる仕方で賛美され、敬われ、栄光を帰せられるべきである。ダビデが言ったとおり、「主を畏れる者たちに、彼は栄光を与えた」(詩篇14:4)。
Et Dominus: Glorificantes me glorificabo (I Reg. II, 30) . Non ergo intelligentes virtutem Scripturarum ex littera paganitati consentiunt, et alieni a Christianitate reperiuntur.
PL 12, 1282Aまた主は言う、「わたしに栄光を帰する者に、わたしは栄光を与える」(サムエル記上2:30)。したがって、聖典の力を理解せず、字義のままに異教に同調する者たちは、キリスト教から遠い者と見いだされる。
Quia ergo non credebant justis Judaei prophetis, et aliis talibus, alieni et isti sicut et pagani judicabantur a Domino per Scripturam; atque ita nuntiabatur, ne maledicerent suis Doctoribus, et Prophetis, et justis aliis.
PL 12, 1282Aこのように、ユダヤ人たちは義人である預言者やその他のそのような者たちを信じなかったので、彼らもまた異教徒と同じく他者であると、聖典を通して主から裁かれた。そしてそのように、自分たちの教師たち、預言者たち、その他の義人たちを呪ってはならないと告げられていたのである。
Caput CXLVIII
第CXLVIII章PL 12, 1282AHAERESIS DE MELCHISEDECH SACERDOTE. Sunt quidam legentes haeretici in Genesi de Melchisedech sacerdote atque rege, qui erat in Salem civitate, tunc temporis ita nominata, sub Abraham beatissimo patriarcha; de quo ait Scriptura: sine patre, sine matre fuisse genitum eum, cum sit hoc contrarium ita sentire.
PL 12, 1282A祭司メルキセデクについての異端。――創世記で祭司にして王であるメルキセデクについて読む異端者たちがいる。彼は、至福の族長アブラハムの時代に、その当時そう名づけられていたサレムの町にいた。聖書は彼について「父なく母なく生まれた」と言うのだが、そう考えるのは〔聖書に〕反している。
Scriptura enim non de carnali eum generatione editum esse negavit, sed de justis eum non genitum parentibus declaravit; qui naturali studio de Mandato pristino ad tantam Christi pervenire meruit scientiam, ut quae a parentibus suis non audierat, proprio tamen studio, majora Christi mysteria per Mandatum agnosceret offerenda, cum dicat Dominus per prophetas: Ecce ego facio nova (Isai. XLIII, 19) .
PL 12, 1282B聖書は、彼が肉的な生殖によって生まれたことを否定したのではなく、義しい両親から生まれたのではないと宣言したのである。彼は生まれながらの熱意によって、先の戒めからキリストについてこれほどの知に到り、両親から聞かなかったことを、自らの熱意によって、戒めを通して、献げられるべきキリストのより大きな奥義として知るにふさわしくされた。主は預言者たちを通して言う、「見よ、わたしは新しいことをする」(イザヤ43:19)。
Et: Priusquam veniant, annuntiata sunt vobis (Isai. XLVIII, 5, 6) . Et: Nolite meminisse praeterita, quae in Lege carnaliter dicta sunt (Isai. XLIII, 18) . Et Salvator ait: Quod nascitur de carne, caro est; et quod nascitur de spiritu, spiritus est (Joan. III, 6) .
PL 12, 1282Bまた、「それらが来る前に、汝らに告げられた」(イザヤ48:5-6)。また、「過ぎ去ったことを思い出すな、律法において肉的に語られたことを」(イザヤ43:18)。そして救い主は言う、「肉から生まれるものは肉であり、霊から生まれるものは霊である」(ヨハネ3:6)。
De hoc enim cum dicit: sine patre, sine matre editum, sine traditione, atque doctrina parentum, eum fuisse inquisitorem Scriptura nuntiavit, naturaque potentem ad panem coelestis sapientiae, id est Christi mysterii, per Mandatum declaravit advertentes: quod sciens Apostolus, naturam hominum coelestis scientiae, ac pietatis esse capacem in omnibus praedicabat ita: Cum enim gentes quae legem non habent, naturaliter ea quae Legis sunt faciunt, isti legem non habentes ipsi sibi sunt lex, qui ostendunt opus legis scriptum in cordibus suis, et caetera (Rom. II, 14 et seq.) .
PL 12, 1283Aすなわち、彼について「父なく母なく生まれた」と言うとき、聖書は、両親の伝承も教えもなしに、彼が探求者であったと告げ、戒めを通して、注意する者たちに〔advertentes の係りは定かでない。「注意する者たちに」と取った〕、天の知恵の糧、すなわちキリストの奥義へと至る力を、本性において備えていたと宣言したのである。これを知っていた使徒は、人間の本性が天の知と敬虔を受け入れうることを、あらゆる場面で、こう宣べていた。「律法を持たない諸国民が、生まれながらに律法に属することを行うとき、律法を持たないこの人々は、自分自身にとって律法であり、律法の働きが自分たちの心に記されていることを示す」云々(ローマ2:14以下)。
Quod etiam ait Dominus Petro: Quia caro et sanguis non illi revelasset, sed Pater qui in coelis est (Matth. XVI, 17) ; Fidem quippe Domini Salvatoris ostendens.
PL 12, 1283A主がペトロに、肉と血が彼に啓示したのではなく、天にいる父が〔啓示した〕と言ったのも同じである(マタイ16:17)。主なる救い主の信仰を示しているのである。
Ideoque et ipse iterum Dominus: Si quis non renatus fuerit ex aqua et spiritu, non intrabit, inquit, in regnum coelorum (Joan. III, 3) .
PL 12, 1283Bそれゆえ、同じ主はまた言う、「水と霊とから新たに生まれない者は、天の国に入らない」(ヨハネ3:3)。
Et iterum in Lege: Qui dixerunt patri et matri, non novimus vos, isti custodierunt mandatum meum, dicit Dominus (Deut. XXXIII, 9) .
PL 12, 1283Bまた律法においても、「父と母に『我々は汝らを知らない』と言った者たち、彼らはわたしの戒めを守った、と主は言う」(申命記33:9)。
Non genituram parentum odiendam utique, sed impietatem eorum paganam spernendam, atque damnandam esse modis omnibus collaudabat, cum dicat: Si quis non renuntiaverit suis omnibus, non erit dignus regno coelorum (Luc. XIV, 23) .
PL 12, 1284A〔これは〕両親の生まれを憎むべきだというのではなく、むしろ彼らの異教的な不敬を軽んじ、断罪すべきだということである。〔主は〕あらゆる仕方でこれを称賛していたのであり、「自分のすべてのものを捨てない者は、天の国にふさわしくない」と言うとおりである(ルカ14:23)。
Hic igitur beatus Melchisedech cum de alienigenis, id est Chananaeis impiis fuisset editus, contempta impietate parentum, cum capax legis divinae coelestisque esset, et suo studio, ut Dei imago, inquisito Dei mysterio, contemptis impiis parentibus, non solum cognoscere Christum Dominum ante in Mandato, insuper etiam ejus coeleste mysterium meruit intuens, et intelligens celebrare.
PL 12, 1284Aそれゆえ、この至福のメルキセデクは、異邦の者、すなわち不敬なカナン人から生まれたが、両親の不敬を軽んじ、神の天的な律法を受け入れる力があり、自らの熱意により、神の像として、神の奥義を探求し、不敬な両親を軽んじて、主キリストを、まず戒めのうちに知るだけでなく、さらにその天の奥義をも、見つめ理解して祝うにふさわしくされた。
Ideoque et Apostolus baptizatis dicebat: Vos autem non estis in carne, sed in spiritu (Rom. VIII, 9).
PL 12, 1284Aそれゆえ使徒も、洗礼を受けた者たちにこう言っていた。「汝らは肉にではなく、霊にある」(ローマ8:9)。
Duorum igitur populorum Melchisedech, et Abrahae erat tunc in unum societatis conjunctio; praecepta quippe, et circumcisionis conveniens ratio, ut Melchisedech quidem personam Christianorum gereret, ita ut nos vivamus, et celebremur in omnibus: Judaeorum autem figuram Abrahae circumcisio, Christi quippe Fidei subdita, coelestique ejus inserviens mysterio salutari, ut Abraham beatus Melchisedech sacerdoti magno erat subditus (Gen. XIV, 18; Psal. CIX, 4; Hebr. VII, 1, 21) , cui insuper etiam decimas de suis facultatibus offerre non dubitaret ut regi, atque sacerdoti Dei (Gen. XIV, 20; Hebr. VII, 9) ; quod nunc Judaeorum docilitas subjecta nobis est cum velit ediscere, atque a nobis de Lege et Prophetis, Christi mysteria paulatim agnoscere, atque in ejus passione coelestem sperare scientiam de Lege pariter et Prophetis.
PL 12, 1284Bこうして、二つの民、メルキセデクとアブラハムの民は、そのとき一つの交わりに結ばれていた。すなわち、掟と、割礼のふさわしい意味づけがあり、メルキセデクはキリスト教徒たちの役を担い、〔そうして〕我々が生き、あらゆる点で名を挙げられる〔ut nos vivamus, et celebremur in omnibus は文意が定かでない〕ようになった。一方アブラハムの割礼は、ユダヤ人の型であり、キリストの信仰に服し、その天的な救いの奥義に仕えていた。至福のアブラハムが大祭司メルキセデクに服していたとおりであり(創世記14:18、詩篇109:4、ヘブライ7:1,21)、そのうえ彼は、王に、また神の祭司にするように、自分の財産から十分の一を彼に献げることをためらわなかった(創世記14:20、ヘブライ7:9)。今、ユダヤ人の学ぼうとする素直さは〔quod nunc 以下の係りは定かでない。前の型が今成就していることを言うと取った〕、我々に服している。彼らが、律法と預言者から我々を通して、キリストの奥義を少しずつ知り、その受難において、律法と預言者から同じく天の知を望もうとするときに、である。
Caput CXLIX
第CXLIX章PL 12, 1285AHAERESIS DE ZACHARIA PROPHETA DE JEJUNIO. Sunt quidam legentes in Zacharia, quo dicit: Jejunium quarti, et jejunium quinti, et jejunium septimi, et jejunium decimi erit domui Israel in exsultationem et gaudium (Zach. VIII, 9) .
PL 12, 1285A断食についての預言者ゼカリヤに関する異端。――ゼカリヤ書に、こう言われているのを読む者たちがいる。「第四の〔月の〕断食、第五の〔月の〕断食、第七の〔月の〕断食、第十の〔月の〕断食は、イスラエルの家にとって歓喜と喜びとなる」(ゼカリヤ8:9)。
Quid ergo si quis omnem septimanam voluerit, aut menses jejunare multos, in praejudicium incursurus est? Absit: immo potius laudem habebit ampliorem, ut multi prophetae fecerunt, et justi homines quotidie faciunt plurimi.
PL 12, 1286Aではもし誰かが、毎週、あるいは多くの月にわたって断食しようと望むなら、〔その人は〕不利益に陥るのか。決してそうではない。むしろいっそう大きな称賛を得る。多くの預言者がしたように、また多くの義人が日々していることである。
Sed cum dicit quatuor jejunia, veluti dies quatuor jejunandos decernit. Non autem nobis dixit aut mensis alicujus, aut anni, sed sic absolute praedicavit, ut mysteria Christianitatis ipsis quatuor jejuniis nuntiata cognosceremus.
PL 12, 1286Aしかし〔聖書が〕四つの断食と言うとき、〔四つの〕日を断食すべきものとして定めているかのようである。だが我々に、ある月、あるいはある年について言ったのではなく、このように無条件に宣べたのは、キリスト教の奥義が、まさにこの四つの断食において告げられていることを、我々が知るためである。
Nam per annum quatuor jejunia in Ecclesia celebrantur: in Natali primum, deinde in Pascha, tertium in Epiphania, quartum in Pentecoste.
PL 12, 1286A実際、一年のうちに四つの断食が教会で守られる。第一に降誕祭、次いで過越、第三に顕現、第四に五旬祭においてである。
Nam in Natali Salvatoris Domini jejunandum est, deinde in Paschae Quadragesima, atque in ascensione itidem in coelum post Pascha die quadragesimo, inde usque ad Pentecosten diebus decem: id quod postea fecerunt beati apostoli post Ascensionem, jejuniis, et orationibus insistentes, ut scriptum est, quod meruerint in Pentecoste plenitudinem divini Spiritus, et perfectionem consequi potestatis; ut irrigatione divini Spiritus affluente, jam armis instructi coelestibus, omni dubitatione seposita in qua erant ante, post autem doctores invicti, et gloriosi martyres ipsius Domini fieri quotidie properabant; Judaeos et Paganos edocentes, eisque de Lege et Prophetis Christum ubique Dominum, cum Patre sempiternum prophetarum testimoniis comprobantes, ejusque praesentiam carnalem saluberrimam orbi terrarum annuntiantes.
PL 12, 1287A実際、救い主なる主の降誕祭には断食すべきであり、次いで過越の四旬節に、また過越の後の第四十日の天への昇天においても、そこから五旬祭まで十日間、断食すべきである。これはのちに至福の使徒たちが昇天ののちに、断食と祈りに専念して行ったことである。書かれているとおり、彼らは五旬祭において神の霊の充満を受け、権能の完成を得るにふさわしくされた。神の霊の灌ぎが豊かに流れ込むことで、すでに天の武具で整えられ、以前にあった疑いをすべて脇に置き、やがて、無敵の教師、主自身の栄光ある殉教者となることを日々急いだ。ユダヤ人と異教徒たちを教え、律法と預言者から、キリストが至る所で主であり、父とともに永遠であることを預言者たちの証言で確かめ、世界にとってこの上なく救いに満ちたその肉の臨在を告げ知らせたのである。
Alii autem putant secundum quatuor tempora anni cujusque dixisse Scripturam. Alii autem de Noe dixerunt quando audiit et credidit (Gen. VI, 13 seq.; VII, 5, 7; VIII, 18) ; inde cum arcam confecit; postea autem cum intravit in eam; quarto quando exivit de arca.
PL 12, 1287B別の者たちは、聖書は毎年の四つの季節に従って語ったのだと考える。また別の者たちは、ノアについて語ったと言う。彼が〔神の言葉を〕聞いて信じたとき(創世記6:13以下、7:5,7、8:18)、次に箱舟を造ったとき、その後それに入ったとき、第四に箱舟から出たときである。
Alii autem Judaeorum, Israel dixisse Scripturam arbitrantur, quod cum audivit (Exod. V, seq.) populus primum in Aegypto per Mosen tunc temporis et credidit, liberatur de Pharaone et Aegyptiis; deinde quod exivit de Aegypto (Exod. XII seq.) ; tertio quod in montem ivit (Exod. XIX seq.) et accepit Legem a Domino Salvatore; quarto quod intravit in terram repromissionis (Josuae I seq.) : sed non omnes introierunt, sicut scriptum est (Num. XIV, 30; XXXII, 12) , nisi duo soli, Jesus, et Chaleb, ut dixit Scriptura.
PL 12, 1287Bまたユダヤ人のうちの別の者たちは、聖書がイスラエルについて言ったと考える〔Alii autem Judaeorum は「別の者たちは、ユダヤ人の〔イスラエルについて〕」とも読める〕。すなわち、民が最初にエジプトでモーセを通じてそのとき聞き(出エジプト記5章以下)、信じて、ファラオとエジプト人から解放されたこと。次にエジプトから出たこと(出エジプト記12章以下)。第三に山に登り(出エジプト記19章以下)、救い主なる主から律法を受けたこと。第四に約束の地に入ったこと(ヨシュア記1章以下)。しかし、書かれているとおり(民数記14:30、32:12)、すべての者が入ったのではなく、聖書の言うとおり、イエス〔ヨシュア〕とカレブの二人だけであった。
Alii autem dixerunt, quatuor jejunia sunt Ecclesiae ista in quatuor libris Mosi; quia primum fecit Deus omnia in Genesi, et hominem, ut scriptum est. Secundo in Exodo, quo de tenebris liberatus exit omnis homo credens in Christum Deum.
PL 12, 1288Aまた別の者たちは、これらが教会の四つの断食であるとして、モーセの四つの書にあると言った。第一に、神が創世記において万物と人を造ったからであり、書かれているとおりである。第二に出エジプト記において、闇から解放されて、キリストを神と信じる人がみな出て行くからである。
Tertio quo in Levitico offert sacrificia diversa, quae sunt omnia Christianitatis mysteria.
PL 12, 1288A第三に、レビ記において種々のいけにえを献げることがある。これらはみなキリスト教の奥義である。
Quarto post oblationem spiritalium donorum in libro Numeri mereatur omnis fidelis conscribi, quod ait et Dominus: Gaudete, quia nomina vestra scripta sunt in libro coelorum (Luc. X, 20) .
PL 12, 1288A第四に、霊的な賜物の奉献ののち、民数記において、すべての信者が〔書に〕記載されるにふさわしくされる。主もまた言う、「喜べ、汝らの名が天の書に記されているからである」(ルカ10:20)。
Ideo et David de Judaeis dicit: Deleantur de libro viventium, et cum justis non scribantur (Psal. LXVIII, 29) . Et ipse iterum: Et in libro tuo in te credentes conscribentur (Psal. CXXXVIII, 16) .
PL 12, 1288Aそれゆえダビデもユダヤ人について言う、「彼らは命の書から消し去られ、義人たちとともに記されないように」(詩篇68:29)。また同じ者が再び言う、「そして汝の書に、汝を信じる者たちが記される」(詩篇138:16)。
Haec etiam jejunia in quatuor Evangelia nos oportet accipere, de patriarchis, prophetis, sacerdotibus, et apostolis, quae in nobis complenda sunt.
PL 12, 1288Bこれらの断食を、我々は四つの福音書にも受け取るべきである。すなわち族長たち、預言者たち、祭司たち、使徒たちについてのものであり、我々のうちに成就されるべきものである。
Quod primum fides patriarcharum, deinde virtus prophetarum, tertio labor sacerdotum, quarto apostolorum perfectio invicti certaminis nuntiantur; quae diversae virtutes invicem cum suis virescunt connexae temporibus, et docentes homines diversa jucunditatis gaudia desiderantibus, et capientibus subministrant.
PL 12, 1288Bそれは、第一に族長たちの信仰、次いで預言者たちの力、第三に祭司たちの労苦、第四に使徒たちの無敵の戦いの完成が告げられているからである。これらの異なる力は、それぞれの時代に結び合わされて互いに芽吹き、人々を教え、望み受け取る者たちに、さまざまな喜びの楽しさを与えている。
Caput CL
第CL章PL 12, 1288BHAERESIS DE UXORIBUS ET CONCUBINIS SALOMONIS. Sunt haeretici, qui cum legunt in Salomone, sexaginta reginae et octoginta concubinae, et juvenculae quarum numerus non est (Cant. VI, 8) ; putant eum mulierum causa, et juvencularum atque concubinarum numerum edixisse.
PL 12, 1288Bソロモンの妻と側女についての異端。――ソロモンの書に「六十人の王妃、八十人の側女、そして数えきれない若い娘たち」(雅歌6:8)と読んで、女たちのために、若い娘たちと側女たちの数を述べたのだと考える異端者たちがいる。
Cumque ita sentiunt, infructuosi, immo potius ut pagani impii, et Judaei ineruditi atque indocti judicantur; ignorantes quod haec rationabilia sunt et intellectibilia ab eodem nuntiata, quae in Christi majestate et potentia, diversa gratiarum munera humano generi ostendebantur adventura, diversisque temporibus voluntati hominum, ac capacitati desiderantium ab eodem impertita; non denegante parem gratiam, sed juxta quod capere potuisset voluntas hominum nosceretur, ipso Domino tribuente atque conferente quaerentibus studiose, cum dicat beatus apostolus Petrus: In veritate cognosco quod Deus personarum acceptor non est (Act. X, 34) .
PL 12, 1289Aそう考えるとき、彼らは実りなき者、むしろ不敬な異教徒のように、また無学で教えを受けていないユダヤ人のように判断される。これらが理性的で知解されうることがらであり、同じ者〔ソロモン〕によって告げられたことを知らないからである。〔その内容は、〕キリストの威厳と力において、さまざまな恵みの賜物が人類に示され、やがて来るということ、そして異なる時代に、人間の意志と、望む者たちの受容力に応じて、同じ者〔キリスト〕によって分け与えられたということである。〔神は〕等しい恵みを拒むのではなく、人間の意志がどれだけ受け取りうるかが知られるように、主自身が熱心に求める者たちに与え授けるのである。至福の使徒ペトロが言うとおりである、「わたしは真実に悟った、神は人を偏り見ることがない」(使徒言行録10:34)。
Et Paulus apostolus itidem: Deus hominis, inquit, personam non accipit (Rom. II, 11) . Ex voluntate itaque juxta quod quisque desiderat, ita et a Deo Christo ei tribuitur atque impertitur quotidie.
PL 12, 1289Aまた使徒パウロも同様に言う、「神は人の顔を取らない」(ローマ2:11)。それゆえ、意志に応じて、各人が望むとおりに、神キリストからその人に日々与えられ、分け与えられる。
Diversae igitur dignitates, ac diversae gloriae a Salomone nobis nuntiatae sunt. In Mandato quippe, Lege, et Christi gratia omnia, quae et primo, et secundo, et postremo tempore, populis per diversa meritorum collata sint munera dignitatis, ut priori populo, deinde Judaeorum, tertio Christianorum, qui ab illis prioribus qui ante Judaeos fuerunt cum edocemur, in Christi praesentia itidem diversam effusam gratiam capientibus, et quaerentibus quotidie pervidemus effundi.
PL 12, 1289Bそれゆえ、さまざまな尊厳、さまざまな栄光が、ソロモンによって我々に告げられた。すなわち戒め、律法、キリストの恵みにおいて、最初の時代にも、第二の時代にも、最後の時代にも、さまざまな功績に応じた尊厳の賜物が諸民に授けられたのである。最初の民に、次いでユダヤ人に、第三にキリスト教徒に〔授けられた〕。我々が、ユダヤ人以前にいたあの最初の人々から教えられるとき〔qui ab illis prioribus 以下は構文が崩れているらしい。ミーニュの脚注(ファブリキウス)は、三つの時代にそれぞれ授けられた賜物を教えられるとき、そのすべてがキリストの臨在において、すなわちキリスト教徒のうちに、各人の望みと受容力に応じて日々注がれるのを見る、の意と解する。それに従った〕、キリストの臨在においても、同じくさまざまな恵みが、受け取る者、求める者たちに日々注がれているのを、我々は見ている。
Nam quod aliae animae ad regimina, aliae ad conjunctionem, aliae ad incrementum perfectioris aetatis in conjunctionem futurae Fidei Christi Domini vocentur, manifestum est, dicente Apostolo: Qui cohaeret Christo Domino, unum corpus est (I Cor. VI, 7) .
PL 12, 1290A実際、ある魂は統治へと、ある魂は結合へと、ある魂は完全な年齢への成長へと、主キリストの来たるべき信仰の結合において召されることは明らかである。使徒が言うとおり、「主キリストに結びつく者は一つの体である」(一コリント6:7)。
Nam ubi reginae nomen dicitur, regni coelestis manifestatur excellens nobilitatis sublimitas, quod et Dominus vocationem multorum praedicans, paucorum electionem annuntiat affuturam.
PL 12, 1290A実際、「王妃」という名が語られるところには、天の国の卓越した高貴の崇高さが示されている。主が多くの者の召しを宣べ、わずかな者の選びがやがて来ると告げたのも、そのためである。
In quibus triplex virtutis dignitas enitescit et in Evangelio, dicente Domino ad illum: Si vis esse perfectus, vade, vende omnia quae habes et da pauperibus, et veni, sequere me; et habebis thesaurum in coelo.
PL 12, 1290Aこれらにおいて、三重の力の尊厳が輝く。福音書でも、主はあの者に言う、「あなたが完全でありたいなら、行って、持ち物をすべて売り、貧しい人に与え、来てわたしに従え。そうすれば天に宝を持つ」。
At ille tristatus est, inquit, ut scriptum est (Matth. XIX, 21, 22) . Ergo etsi ante generaliter secundum temporis divisionem, populorumque factum est, tamen in Christi praesentia triplex gratia resplendet ac dignitas, ut alii perfecti, alii sequentes, alii postea secuturi demonstrarentur: non in uno modo dignitatis, id est regni coelestis inveniendi, sed secundum fidem ac laborem eorum, atque diversa certamina, mercedem congruam adepturi, dicente Domino: Multae mansiones sunt apud Patrem meum (Joan. XIV, 2) .
PL 12, 1290Aしかし彼は悲しんだ、と書かれている(マタイ19:21-22)。したがって、以前は時代と諸民の区分に応じて一般にそのようになされたが、キリストの臨在においては三重の恵みと尊厳が輝き、ある者は完全な者、ある者は従う者、ある者はのちに従う者として示される。それは尊厳――すなわち見いだされるべき天の国――が一様ではなく、各人の信仰と労苦、さまざまな戦いに応じて、ふさわしい報いを得るようになるためである。主は言う、「わたしの父の家には多くの住まいがある」(ヨハネ14:2)。
Ideo et David animam ad regimen vocatam modis omnibus collaudat, edocens: Astitit regina a dextris tuis (Psal. XLIV, 9) . Aliam etiam sequi hortatur: Audi, filia, et vide, et obliviscere domus patris tui, et concupiscet rex speciem tuam (Ibid., 10) .
PL 12, 1290Bそれゆえダビデも、統治へと召された魂を、あらゆる仕方で称賛して教える、「王妃は汝の右に立った」(詩篇44:9)。また別の魂には、従うよう勧める、「聞け、娘よ、見よ、そして忘れよ、あなたの父の家を。そうすれば王はあなたの美を求める」(同上10)。
Ut ergo est rationis, convenit cognoscere quod alii in regnum (Matth. XXV, 34) , alii in paradisum (Luc. XXIII, 43) , alii in vitam (Matth. XIX, 17) , atque remissionem peccatorum (Luc. XXIV, 47) in futuro erunt deputandi, quod non negatur currentibus, ac volentibus nunc ut oportet; dissimulantibus autem, et non recte currentibus, a Domino haec non erunt conferenda.
PL 12, 1291Aそれゆえ、理にかなって、ある者は王国へ(マタイ25:34)、ある者は楽園へ(ルカ23:43)、ある者は命へ(マタイ19:17)、そして罪の赦しへ(ルカ24:47)、将来、割り当てられることを知るのがふさわしい。これは、今しかるべく走り、望む者たちには否定されないが、いい加減にし、正しく走らない者たちには、主からこれらは授けられない。
Caput CLI
第CLI章PL 12, 1291AEst haeresis quae putat quod Hiesus filius Nave populum Judaeorum cultris lapideis circumciderit, quod nec rerum natura, nec virtus aut ratio persuadet: facilius enim Judaei periclitari poterant quam curari, etsi secundum Dei potentiam quam impossibile non est, aliquid tamen rerum natura non patitur, nec ratio persuadet.
PL 12, 1291A〔ミーニュはこの項を、旧版に無く、サン・ジェルマン写本から誤りもそのままに刷ったと注する〕ナウェの子ヒエスス〔ヨシュア〕がユダヤの民に石の小刀で割礼を施したと考える異端がある。事物の本性も、力も、理性もこれを納得させない。ユダヤ人は癒やされるより、むしろ危うくなりえたからである。神の力に従えば不可能ではないとしても、事物の本性はそれを許さず、理性も納得させない。
Ne ergo petrinis cultris dicant circumcisos Judaeos de paganorum durissimis mentibus ac lapideis quae antea fuerant quidem impietati deditae, postea vero credentes in Domino amissa mente lapidea meruerit, id est verbo Dei circumcidi mente, doctrinamque jam coelestis potentes Judaeos circumcidere, id est Christi eis insinuare scientiam salutarem de lege et prophetis, eam quippe nuntiantes atque comprobantes undique.
PL 12, 1291Bそれゆえ、〔彼らが〕石の小刀でユダヤ人が割礼を受けたと言わないように〔、次のように解すべきである〕。異教徒のきわめて固い石のような心――これは以前は不敬に身を委ねていたが、のちに主を信じて石の心を失い、神の言葉によって心に割礼を受けるにふさわしくされた〔底本は meruerit。meruerint か〕――、そして今や天の教えをなしうる者となって、ユダヤ人に割礼を施す、すなわち律法と預言者から、救いに至るキリストの知を彼らに注ぎ、それをあらゆる所で告げ、確かめるのである〔本文が崩れているらしく、このように解した〕。
Quamvis enim et quotidie circumcidantur Judaei ab his qui ante erant Gentiles, id est doceantur de lege et prophetis, de fide Christi Domini scilicet Salvatoris, qui si crediderint et ipsi salutis remedium accepturi sunt: perseverantes autem in duritia mentis lapideae, aeterno erunt judicio detinendi.
PL 12, 1291Bたとえユダヤ人が日々、かつて諸国民であった者たちによって割礼を受ける、すなわち律法と預言者から、救い主なる主キリストへの信仰について教えられるとしても、彼らが信じるなら、彼ら自身も救いの薬を受けることになる。しかし石の心の頑なさにとどまる者たちは、永遠の裁きに捕らえられることになる。
Ideoque et Dominus in eorum contradictione pertinaci dicebat quod filii eorum, id est pagani, ipsi erunt judices eorum atque doctores, id est gentium populus, qui ante in mente lapidea versabatur, postea vero per Christi fidem merebatur ad scientiam salutarem pervenire.
PL 12, 1291Bそれゆえ主も、彼らの頑なな反抗について、彼らの子ら、すなわち異教徒が、彼ら自身の裁き人また教師になる、と言っていた。すなわち、以前は石の心のうちにあった諸国民の民が、のちにキリストの信仰を通して、救いに至る知に到達するにふさわしくされたのである。
Israel autem secundum legem currens ut scriptum est, ad legis virtutem pervenire non potuit, quia non ex fide, sed ex operibus currere properabat. Jacob enim dicit quod ipse erit spes gentium, non Judaeorum.
PL 12, 1291Bしかしイスラエルは、書かれているとおり、律法に従って走ったが、律法の力に到達することができなかった。信仰によらず、行いによって走ろうとしたからである。実際ヤコブは、〔来るべき〕その者が諸国民の望みとなるのであって、ユダヤ人の望みではない、と言う。
Oportet ergo Gentes credere universas primum, tunc demum ab ipsis gentibus Judaeorum discere, ac doctrinam Christi Domini de lege et prophetis audire, atque ita acquiescere ut compleatur, donec plenitudo gentium intret, et sic omnis Israel salvabitur, sicut scriptum est.
PL 12, 1291Cそれゆえ、まず諸国民がすべて信じ、そののち初めて、その諸国民からユダヤ人が学び〔底本は Judaeorum。ミーニュの脚注(ファブリキウス)に従い Judaeos と読む〕、律法と預言者についての主キリストの教えを聞き、そのように従って、「諸国民の満ちる数が入るまで」〔という言葉〕が成就するようにすることが、ふさわしい。「こうしてイスラエルは皆救われる」と書かれているとおりである。
Et alter propheta ait: Aufer ab eis cor lapideum, Domine, et da illis cor carneum. Et Dominus, Si isti tacuerint, lapides clamabunt.
PL 12, 1292Aまた別の預言者は言う、「彼らから石の心を取り去り、主よ、肉の心を彼らに与えよ」。また主は言う、「これらの者が黙るなら、石が叫ぶ」と。
Caput CLII
第CLII章PL 12, 1292ADE SPIRAMINE QUOD ADAM ACCEPIT HAERESIS. Alia est haeresis, quae spiramen quod accepit Adam (Gen. II, 7) putant tantum esse, quantum est a Christo post Resurrectionem concessum Apostolis: cum ignoret quod spiramen est modicae virtutis aliqua gratia, in audienda Lege Dei multorum primum.
PL 12, 1292Aアダムが受けた息吹についての異端。――別の異端がある。アダムが受けた息吹(創世記2:7)が、復活ののちにキリストが使徒たちに授けたものと同じだけのものだと考える。それは、息吹が、わずかな力のある何らかの恵みであり、多くの者にとってはまず神の律法を聴くことにおけるものだということを知らないのである〔最後の句 in audienda Lege Dei multorum primum は語順が乱れている〕。
Spiritus autem perfectionis est plenitudo. Spiramen itaque datur ab infantia et catechumenis. Spiritus autem in incremento doctrinae, Fideique, et salutaris baptismi plena Dei gratia, ut intelligere, et ad majorem jam possit scientiam pervenire.
PL 12, 1292A霊は、しかし、完成の充満である。ゆえに息吹は幼少の頃から、また洗礼志願者にも与えられる。しかし霊は、教えと信仰と救いの洗礼の進展のうちに〔与えられる〕神の充ちた恵みであって〔底本は動詞を欠く。「与えられる」を補った〕、それによって〔人は〕理解することができ、すでにより大きな知に到達しうる。
Ideoque post baptismum, Spiritum ut Apostoli jam non, sed spiramen accipit qui baptizatur in Trinitate. Commune est etenim omnium spiramen.
PL 12, 1292Aそれゆえ洗礼ののち、三位一体の名によって洗礼を受ける者は、使徒たちのようには霊をもはや受けず、息吹を受ける〔Spiritum ut Apostoli jam non の係りは定かでない。「使徒たちのようには、もはや」と取った〕。息吹はすべての者に共通だからである。
Spiritus autem paucorum est fidelium atque credentium, et discentium; et veluti ab honore ad honorem, et a gloria ad gloriam majorem, coelestemque scientiam et gratiam pervenientium, dicente Apostolo, quod a fide in fidem procedimus (Rom. I, 17) , et a gloria ad gloriam prodire properamus (II Cor. III, 18) .
PL 12, 1292B霊は、しかし、少数の者、すなわち信じる者、信仰する者、学ぶ者たちのものである。「栄誉から栄誉へ、栄光からより大きな栄光へ」と、天の知と恵みに到る者たちのものである。使徒は、我々が信仰から信仰へ進み(ローマ1:17)、栄光から栄光へ進み出ることを急ぐ(二コリント3:18)、と言う。
Ideoque ait ipse: Primus homo de terra terrenus, secundus homo de coelo coelestis (I Cor. XV, 47) , ut et natura non exsors Christi muneris inveniatur aliena penitus, id est nec catechumenus; et fides atque doctrina, studiumque et vita praeclara, in paucorum fidelium, et cupientium voluntate dignosceretur exuberans, dicente Domino: Habenti dabitur, et plus ei adjicietur; non habenti autem, et quod habere videtur auferetur ab eo (Matth. XIII, 12; XXV, 29) . Quod Judaeo contigit, et aliis itidem plurimis.
PL 12, 1292Bそれゆえ彼自身は言う、「第一の人は土から出た土の者、第二の人は天から出た天の者」(一コリント15:47)。それは、本性がキリストの賜物にまったく与らず、まったく無縁であるとは見いだされないため、すなわち洗礼志願者でさえそうではないためであり、また信仰と教え、熱心さ、輝かしい生が、少数の信者と望む者たちの意志において、あふれるほどに見分けられるためである。主は言う、「持つ者は与えられ、さらに加えられる。持たない者は、持つと思われているものまで取り上げられる」(マタイ13:12、25:29)。これはユダヤ人に起こり、ほかのさらに多くの者にも同様に起こった。
Caput CLIII
第CLIII章PL 12, 1292BHAERESIS DE FUNICULO MENSORIO IN ZACHARIA PROPHETA. Est haeresis, quae cum audit in Zacharia propheta de funiculo agrimensorio, de quo et David edixerat, quod angelus tenens ibat mensurare Jerusalem, aestimat secundum litteram ita dixisse Scripturam: cum non Jerusalem metiri, quae tradi debebat hostibus, sed credentium recte, atque paucorum perfecte, electio nuntiabatur per angelum affutura; ut dictum est: Multi vocati, pauci electi (Matth. XX, 16; XXII, 14) .
PL 12, 1292B預言者ゼカリヤにおける測り縄についての異端。――ゼカリヤ預言者書に測量の縄について聞く異端がある。ダビデもそれについて述べていたが、天使がそれを手にエルサレムを測りに行ったことを、聖書が字義のとおりそう言ったのだと考える。しかし、敵に引き渡されるはずのエルサレムを測るのではなく、正しく信じる者たち、またわずかな者たちが完全に〔信じる〕ことの選びが、天使を通してやがて来ることが告げられていたのである。「多くの者が召され、少数の者が選ばれる」と言われたとおりである(マタイ20:16、22:14)。
Jerusalem ergo in funiculo agrimensorio mensurabatur, id est et ante sub paucis, et post fidem Christi paucorum catholicae fidei gignendo electio praedicabatur in saeculo. Quod et Apostolus ait: Oportet haereses esse, ut probati manifestentur (I Cor. XI, 19) .
PL 12, 1293Aそれゆえ、エルサレムは測量の縄で測られた。すなわち、以前も少数の者のもとで、またキリストの信仰ののちにも、公同の信仰を生み出す少数の者の選びが、世に宣べられていた。使徒もこう言う、「異端も必要である、試された者が明らかになるために」(一コリント11:19)。
Quia ergo funiculus haereditarius triplici virtute connexus est, id est Patris, et Filii, et Spiritus sancti; haec conjunctio cum in una, eademque accipitur Fide, atque credulitate; aequalitatis quippe, et virtutis conjungenda unitas, atque colenda potentia cum noscitur ab Ecclesia catholica, non in diversa majestatis aut qualitatis credenda substantia praedicatur, ut quidam aestimant haeretici.
PL 12, 1293A相続の縄は三重の力によって編まれている、すなわち父と子と聖なる霊のものである。この結合が一つの同じ信仰と信念において受け取られるとき、等しさと力の一致が結ばれ、その能力が崇められる。これが公同の教会によって知られているとき、〔その教会は三者を〕威厳や性質の異なる実体において信じるべきだと宣べはしない。ある異端者たちがそう考えるようにはである。
Quod et Dominus dicere dignatus est: Putas Filius hominis cum venerit, inveniet Fidem super terram (Luc. XVIII, 8) ?
PL 12, 1293Aこれは主もまた言うことをよしとした、「人の子が来るとき、地上に信仰を見いだすと思うか」(ルカ18:8)。
Quia et ante a Propheta quod tunc erat in paucis, et post Christi praesentiam, passionem, et resurrectionem ejus, divinamque sententiam quod essent praevaricaturi, hoc ita nuntiatum sit, ut sint haeretici hodie qui a Spiritu sancto, aut a Filio recedentes, diversam majestatis et potentiae inaequalitatem quotidie praedicant aberrantes.
PL 12, 1293Bそれは、以前にも預言者によって、そのとき少数の者のうちにあったことが告げられ、また、キリストの臨在、受難、復活、そして背く者たちがいるだろうという神の宣告ののちにも、そのように告げられたからである。そのため今日、聖なる霊や子から離れ、威厳と力の不等を日々宣べて迷い出る異端者たちがいるのである。
In hoc ergo nos oportet agnoscere, quod funiculus, ut ait Salomon (Eccles. IV, 12) , triplex non disrumpitur, quod et credi debet a nobis; quod et de divina substantia, et propria, Filius, et sanctus sit itidem Spiritus, Patri quippe connexus in omnibus, qui et cognosci debet, et coli ab omnibus.
PL 12, 1293Bそれゆえ我々はこの点で、ソロモンが言うように(コヘレトの言葉4:12)三重の縄は断ち切られないと認めなければならず、これは我々によって信じられなければならない。すなわち、神の実体において、またそれ固有のものとして、子も、聖なる霊も、父に万事において結ばれており、すべての者によって知られ、崇められなければならない。
In hac ergo conjunctione baptismi et Salvator nos dignatus est confirmare, imperans: Euntes baptizate omnes gentes in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti.
PL 12, 1293Bこの結合において、救い主も、洗礼のうちに我々を堅くすることをよしとした、「行って、すべての諸国民に、父と子と聖なる霊の名によって洗礼を授けよ」と命じて。
In quo conjungentes Filium Patri, et Spiritum cum Filio, et Patre, hanc salutem cognoscimur adepturi, quia non aliunde salutis remedium, nisi ex fide hac humano generi, cognoscimus affuturam.
PL 12, 1293Bその中で、子を父に、霊を子と父に結び合わせることにより、我々はこの救いを得ることになると認められる。この信仰によらずには、救いの薬が人類に来ないことを、我々は知っているからである。
Unde et in hac conjunctione sanctae adorandaeque Trinitatis gaudemus, in qua ante Adam pater noster, Noe, Abraham, Moses, et prophetae, sacerdotes, judices, et apostoli pariter, et evangelistae praedicantes meruerunt consequi angelicam dignitatem; in qua et Ecclesia catholica exsultat, hoc praedicans quotidie, atque edocens, eademque hanc omnem impietatem Paganam, et iniquitatem Judaicam destruens, quotidie omni exsultat in gaudio.
PL 12, 1293Cそれゆえ我々は、聖にして礼拝されるべき三位一体のこの結合において喜ぶ。その中で、かつて我々の父アダム、ノア、アブラハム、モーセ、預言者たち、祭司たち、士師たち、使徒たちと福音書記者たちもまた、宣べ伝えつつ、天使の尊厳を得るにふさわしくされた。その中で公同の教会も歓び、日々これを宣べ、教え、またこの異教の不敬とユダヤ人の不義をことごとく打ち砕きつつ、日々あらゆる喜びのうちに歓喜している。
Nam etsi triplex funiculus debet accipi primum Mandati, deinde Legis in medio tempore, deinde Gratia Salvatoris: utilitatis non parvae est aut si de fide, spe, atque charitate, ut dixit beatus Apostolus (I Cor. XIII, 13) , quis velit accipere; et in hoc non parvi est intellectus prudentioribus, ac spiritalia desiderantibus plurimis.
PL 12, 1294Aたとえ三重の縄を、第一に戒め、次にその中間の時代の律法、次に救い主の恵みと解するべきだとしても、あるいは使徒が言うように(一コリント13:13)、信仰、希望、愛〔と解する〕人があるとしても、それは少なからぬ益があり、そこには、いっそう思慮深く霊的なものを望む多くの者にとって、少なからぬ理解がある。
Caput CLIV
第CLIV章PL 12, 1294ASunt quidam haeretici qui de Helia beato opinantur quod ei corvi sero carnes ad escam, et mane panes attulerint, non attendentes quod cuncta sanctus ac beatissimus propheta non carnes edebant ( sic ) aliquando, qui omnem talem escam contempserat, abstinendo voluntate, cujus et causa tantae dignitatis a Deo honorem meruit adipisci, ut in paradisum raperetur sublimis, ubi cum sanctis omnibus conlocaretur.
PL 12, 1294A〔ミーニュはこの項を、旧版に無くサン・ジェルマン写本にのみあり、誤りが多いと注する〕至福のエリヤについて、烏が夕方に食べ物として肉を、朝にパンを運んだと考える異端者たちがいる。〔彼らは〕この聖なるきわめて至福な預言者が、肉を食べることは決してなかった、すなわちそのような食べ物はすべて、意志をもって断つことで退けていた、ということに注意しない〔底本は cuncta … non carnes edebant で、ミーニュは「ママ」と注する。構文が崩れているため、このように解した〕。そのためにこそ彼は、楽園に高く引き上げられ、すべての聖なる者たちとともに置かれるほどの大きな尊厳の栄誉を、神から得るにふさわしくされたのである。
Nam si de pane quidem aliquis dixerit, rationis interdum est quod ei corvi attulerint: de carnibus autem incongruum reperitur; nam in hoc crudelitas beluina hominum insequentia beatissimum prophetam ostendebatur: in avibus autem, id est corvis, tantum mansuetudo et lenitas monstrabatur, ut a quibus avibus humana aberat ratio, qui non erant Dei imagines rationabiles, sed aves sicut pecudes sensibiles creatae solummodo, in eis autem avibus ad opprobrium hominum Judaeorum regisque ex voluntate pessima insequentium propheta agnitio et sensuum lenitas insita monstraretur in opera tanti ministerii quod beato prophetae quotidie monstrabantur, ut in eis avibus ministrabantur, ut in eis avibus magis inveniretur esse ratio quaedam lenitatis motu quodammodo concessa velut rationabilis.
PL 12, 1294A実際、パンについてなら、烏が彼に運んだと言う者がいても、ときには筋が通る。しかし肉については不適切であると見いだされる。というのは、この点で、このきわめて至福な預言者を追う人間たちの獣のような残酷さが示されていたのであり、一方、鳥、すなわち烏においては、それほどの柔和と穏やかさが示されたからである。人間の理性が欠けており、神の理性ある像ではなく、ただ家畜のように感覚をもつものとして造られただけの鳥たちにおいて、ユダヤ人たちと、最悪の意志で〔預言者を〕追う王に対する恥として、預言者への承認と、感覚の穏やかさが植えつけられていることが示され、それは、この至福の預言者に日々示された奉仕というほどの働きにおいて、これらの鳥によって仕えられたのであり、これらの鳥において、いわば理性あるもののように、穏やかさの動きによって与えられた、ある種の理性が、いっそう見いだされるためであった〔後半は本文が崩れており、大意でこのように解した〕。
Nam omnia hujusmodi creata a Domino subjecta sunt homini ut regi ac rationabili dominoque urbium versitatis ( sic ) pecudum, volatilium et serpentium quippe sicut scriptum est in libro Geneseos demonstraretur.
PL 12, 1294B実際、この種のものはすべて、主によって造られ、人間に――王として、理性ある者として、そして家畜、飛ぶもの、這うものの全体〔底本は urbium versitatis。ミーニュは「ママ」と注する。universitatis(全体)の誤りと取った〕の主として――従わされている。創世記に書かれているとおり、それが示されるためである。
Caput CLV
第CLV章PL 12, 1294BHAERESIS DECERPTA EX ISAIA PROPHETA DE CHERUBIM ET SERAPHIM. Est quoque haeresis, quae cum legit in Isaia propheta, quod Cherubim, et Seraphim animalia duo sex pennis praedita, duabus faciem Dei, duabus pedes tegebant, et duabus clamabant voce sublimi Deum collaudantes, nimium conturbatur; et nunc historiam quaerens, nunc rationem intellectibilem perscrutans, diversa ambiguitate fatigatur.
PL 12, 1294Bイザヤ預言者書から抜き取った、ケルビムとセラフィムについての異端。――イザヤ預言者書に、ケルビムとセラフィムが六つの翼をもつ二つの生き物であり、二つで神の顔を、二つで足を覆い、二つで高い声で叫んで神を讃えたと読んで、ひどく動揺する異端もある。ある時は歴史〔的意味〕を求め、ある時は知解される意味を探って、さまざまな迷いのうちに疲れ果てる。
Cum et secundum litteram non parva sit utilitas, et secundum intellectibilem rationem, Christi resonet coelestis scientia.
PL 12, 1295A字義に従っても少なからぬ益があり、知解される意味に従っても、キリストの天の知が響いているのに。
Secundum litteram enim primum, quod Deum invisibilem Scriptura docendo, impietatem ubique paganam damnabat in quo Scripturae illorum impiae visibilem et compositum praedicant.
PL 12, 1295Aすなわち字義に従えば、第一に、聖書が見えない神を教えることによって、至る所で異教の不敬を断罪していたことである。その点で、彼らの不敬な書物は〔神を〕見えるもの、合成されたものとして宣べる。
Deinde etiam Judaeorum, ne et ipsi pari caecitate obtecti, ut Gentes impiae, corrupti sensibus deperirent; hoc ita edocuit.
PL 12, 1295A次いでユダヤ人についても、彼ら自身も、不敬な諸国民と同じ盲目に覆われ、感覚を損なわれて滅びることのないように、これをこのように教えた。
Sed hic etiam erat Judaeorum futuri temporis in Christi praesentia incredulitas, et coopertio annuntianda mysterii: quod caecitate operti nimia, nec prophetae, nec ipsi Domino erant postmodum credituri, cum missus ad populum praedicat manifeste: Aure audietis, et oculo videbitis, et non intendetis (Isai. VI, 9; Matth. XIII, 14) .
PL 12, 1295Aしかしここには、キリストの臨在における将来のユダヤ人の不信と、奥義の覆いが告げられてもいた。すなわち、彼らは大きな盲目に覆われて、預言者をも主自身をも後に信じようとしなかった。〔預言者は〕民に遣わされて、はっきり宣べる、「耳で聞いても、目で見ても、汝らは悟らない」(イザヤ6:9、マタイ13:14)。
Cooperti quippe tenebris, lucem salutis aeternae, id est Christi carnalem praesentiam non erant agnituri, sicut et factum est; quod Apostolus docens, velamen esse usque hodie in cordibus eorumdem positum affirmavit (II Cor. III, 15) , quod non revelabitur usque quo Christum non crediderint Salvatorem.
PL 12, 1295A実際、闇に覆われて、永遠の救いの光、すなわちキリストの肉における臨在を認めようとしなかった。そしてそのとおりになった。使徒はこれを教えて、覆いが今日まで彼らの心に置かれていると断言し(二コリント3:15)、それは、彼らが救い主キリストを信じない限り、取り除かれない。
Ubi autem conversi fuerint, id est crediderint in Christum Dominum, auferetur velamen ab eorum cordibus. Quod autem et duo animalia nuntiata sint Cherubim, et Seraphim, Lex quippe, et prophetae, testes Christi, et Doctores saeculi, non est ambiguum.
PL 12, 1295Bしかし彼らが転じる、すなわち主キリストを信じるとき、覆いは彼らの心から取り去られる。また、ケルビムとセラフィムという二つの生き物が告げられたのは、律法と預言者、すなわちキリストの証人であり世の教師であるものを指すことは疑いない。
Velabant autem faciem, et pedes Domini; sive quia in parabolis, et similitudinibus, et aenigmatibus docebatur mysterium, ut scriptum est: Aperiam os meum in parabolis (Psal. LXXVII, 2; Matth. XIII, 35) .
PL 12, 1295B彼らは主の顔と足を覆った。あるいは、奥義が、たとえ話、比喩、謎のうちに教えられたからである。書かれているとおり、「わたしは口を開いて、たとえ話を語る」(詩篇77:2、マタイ13:35)。
Et David: Revela oculos meos, et considerabo mirabilia de lege tua (Psal. CXVIII, 18) . Et Apostolus: Filium suum, inquit, Pater revelavit mihi (Galat. I, 16) ; id est de Lege, atque Prophetis ostendens.
PL 12, 1295Bまたダビデは言う、「わたしの目を開け、わたしは汝の律法の驚くべきことを見よう」(詩篇118:18)。また使徒は言う、「父は、その子をわたしに啓示した」(ガラテヤ1:16)。すなわち、律法と預言者から示すということである。
Sex autem pennae erant eis, et duabus quidem faciem, et duabus pedes cooperiebant; duabus autem clamabant, ne forte faciem, et pedes cum dicit Domini coopertos, quod sursum atque deorsum est, et longitudo, et latitudo de Deo monstraretur, quod nec altitudo (Job. XI, 8, 9) , nec profundum, nec latitudo, nec longitudo Dei potest cognosci, aut inveniri condigne ab aliqua creatura, et maxime hominum, aut humanis quorumdam sensibus comprehendi; qui etiam tantam elementorum naturam immensamque creando perfecit, quanto magis, qui talia fecisse cognoscitur, modis omnibus antecellit!
PL 12, 1295B彼らには六つの翼があり、二つで顔を、二つで足を覆い、二つで叫んでいた。主の顔と足が覆われていると言うとき、上と下、長さと幅が神について示されることのないためである〔ne forte 以下は構文が定かでない。このように取った〕。神の高さも深さも幅も長さも(ヨブ記11:8-9)、いかなる被造物によっても、とりわけ人間によってもふさわしく知られず見いだされず、人間のいくつかの感覚によって捕らえられることもできないからである。神は、これほどの元素の本性を、限りなく造り上げさえしたのであり、そのようなものを造ったと知られる者は、どれほどいっそうあらゆる点で勝っていることか。
Solum autem per Fidem noscitur; quia virtus, inquit, in infirmate, in similitudine, et aenigmatibus perficitur, atque invenitur (II Cor. XII, 9) .
PL 12, 1296Aただ信仰によってのみ知られる。「力は弱さ〔底本は infirmate。infirmitate の誤り〕のうちに、似姿と謎のうちに完成され、見いだされる」(二コリント12:9)からである。
Cumque tanta immensitas Dei dicitur, atque nuntiatur, duabus pennis, id est a Cherubim, et Seraphim, Lege, atque Prophetis canitur et praedicatur.
PL 12, 1296A神のこれほどの広大さが語られ告げられるとき、二つの翼によって、すなわちケルビムとセラフィム、律法と預言者によって、讃えられ宣べられる。
Duarum etiam pennarum clamatio die, noctuque, id est et hic, et in futuro, cordis quippe credulitas hominum, atque oris confessio non desinens invenitur quotidie resonando, quae et tunc canebatur ab Angelis, atque ab hominibus praedicabatur in saeculo; ut quod videre in excelso, profundo, lato, atque longo non poterant, corde credentes, atque ore confitentes, indesinenti voce cantantes omni tempore laetarentur.
PL 12, 1296A二つの翼の叫びが昼も夜も、すなわちこの世でも将来でも〔続く〕というのは、人間の心の信と口の絶え間ない告白が、日々響き渡っていることを意味する。これはそのとき天使たちによっても歌われ、人間たちによっても世に宣べられていた。高さ、深さ、広さ、長さにおいて見ることのできないものを、心で信じ、口で告白し、絶え間ない声で歌って、あらゆる時に喜ぶためである。
Nam, quod invisibilis et incapabilis sit divinae qualitatis natura et substantia, in Lege, et Prophetis ostenditur, Joanne dicente: Deum nemo vidit umquam (Joan. I, 18) . Non dixit, non credidit, sed, non vidit.
PL 12, 1296B実際、神的な性質の本性と実体が見えず、捉えられないことは、律法と預言者に示されており、ヨハネは言う、「神をいまだ誰も見たことがない」(ヨハネ1:18)。〔彼は〕信じなかったと言ったのではなく、見なかったと言ったのである。
Ergo Dominus credendi potentiam, et confitendi solum fiduciam tribuit, ut virtus ejus in enarranda carnali fragilitate manifesta nosceretur: quod et Dominus ubique Fidem suam praetendit hominibus, quam et ipse ante dederat, posteaque in sua praesentia confirmaverat.
PL 12, 1296Bそれゆえ主は、信じる力と、告白する確信だけを与えた。それは、その力が肉の弱さを語ることにおいて明らかに知られるためである。主は至る所で自分の信仰を人間たちに示し、それを自ら以前に与えており、のちに自分の臨在において確かなものとしたからである。
Cherubim autem, et Seraphim quadriformia, id est Leonis, Vituli, Hominis, et Aquilae, diversa sunt Sanctorum pariter, virtutumque certamina fortiora, praecellendae eorum variaeque dignitatis, patriarcharum quippe, et prophetarum, sacerdotum, atque apostolorum itidem cum martyribus sociata; ut in quibus ante tanta fides et dilectio Christi exuberans noscebatur, impar autem doctrina in quibusdam postea cogente causa temporis canebatur, non impar tamen Fidei, ac certaminis gloria in conjunctione diversae virtutis monstraretur a Christo concessa, atque condonata, inque omni Christianorum populo nosceretur; ut quod videre non possumus, nec humanis condigne sensibus definire, corde credentes, atque ore confitentes, his duarum pennarum virtutibus non desinamus Judaeis, et Gentibus hoc gaudii praedicare, atque his sublimes virtutibus evolare; sperantes coelestia, ubi Christus est Dominus, ut ait Apostolus (Coloss. III, 1) , inque hac sententia salutem perpetuam posse consequi non dubitantes, docente eodem: Quod si credideris in corde tuo, et confessus fueris Christum Dominum Salvatorem corpore crucifixum resurrexisse, salvus eris.
PL 12, 1296Bケルビムとセラフィムは四つの形をもつ、すなわち獅子、雄牛、人、鷲のものであり、それは聖なる者たちの異なる、より強い、力の戦いであって、彼らの卓越した異なる尊厳、すなわち族長たち、預言者たち、祭司たち、また使徒たちが殉教者たちとともに結ばれていることを示す。〔こうして〕彼らにおいて、かつては大いなる信仰とあふれるキリストへの愛が知られていたが、のちには、時代の事情に迫られて、ある者たちにおいて等しくない教えが歌われた。しかし信仰と戦いの栄光は等しくなくはなく、異なる力の結びつきにおいて、キリストから与えられ恵まれたものとして示され、キリスト教徒のすべての民においても知られるのである。そのため、我々は、見ることができず、人間の感覚によってふさわしく定めることもできないものを、心で信じ、口で告白して、この二つの翼の力によって、ユダヤ人と諸国民にこの喜びを宣べることをやめず、これらの崇高な力によって飛翔するのである。我々は、使徒の言うとおり、キリストが主である天のものを望み(コロサイ3:1)、この言葉において永遠の救いを得ることを疑わない。同じ者が教える、「もしあなたが心で信じ、十字架につけられた体で復活した主なる救い主キリストを告白するなら、あなたは救われる」。
Corde enim creditur ad justitiam, ore autem confessio fit in salutem (Rom. X, 9) . Unde ait de Christo Domino, quod ejus qualitatis divina substantia non in visione et mensura, aut compositione consistat aliqua, sed in fide virtutis, atque confessionis nostrae exuberans consummatur; quae latitudo et longitudo, altum atque profundum sit scire, inquit (Ephes. III, 18, 19) , eminentissimam et incomprehensibilem Christi Dei gratiam atque non est humanae fragilitatis potenter expromere, sed in fide atque per fidem facile posse contingere docuit, quod mens hominum non praevalet enarrare.
PL 12, 1297A実際、人は心で信じて義とされ、口で告白して救われる(ローマ10:9)。それゆえ使徒は、主キリストについて、その〔神的〕性質の神的実体が、見ること、測ること、何らかの合成にあるのではなく、我々の力と告白の信仰において、あふれるほど完成されると言う。その幅と長さ、高さと深さを知れ、と言い(エフェソ3:18-19)、キリスト神の最も卓越した、理解を超える恵みについて、人間の弱さによって力強く述べ尽くすのは不可能であり、信仰において、信仰によって容易に到達しうることを教えた。人の心が語り尽くせないことを、である。
Caput CLVI
第CLVI章PL 12, 1297BHAERESIS DE ISAIA PROPHETA: LABIA TACTA CARBONE. Sunt quidam qui aestimant, quod Isaias post confessionem populi peccatoris, ac precem quam supplex ad Deum effuderat, de Cherubim unus (Isai. VI, 6) venerit missus a Deo ad prophetam, et acceperit de forcipe carbonem, et tetigerit labia ipsius, aitque ei: Ecce jam mundatus es (Ibid., 7) .
PL 12, 1297B預言者イザヤについての異端、炭に触れられた唇。――ある者たちは、イザヤが罪ある民の告白ののち、神に嘆願して注いだ祈りののち、ケルビムの一つ(イザヤ6:6)が神から預言者に遣わされて来て、火ばさみから炭を取り、その唇に触れ、「見よ、今や汝は清められた」と言った(同上7)と考えている。
Putant autem de angelis unum venisse ad eum, aut de animalibus, aut de forcipe ignem accepisse, et mundasse prophetam, quod non est adeo scientiae salutaris; cum hic de Cherubim, aut Seraphim unum animal cum dicit, id de duobus Testamentis dicit: unde patriarchae, prophetae, sacerdotes edixerint, et apostoli, qui mundo omni adventuram gratiam ostendebant quadriformi virtute fulgentia munera ad certamina coelestia capientibus ministrantes.
PL 12, 1298Aしかしまた、天使の一人が彼のもとに来た、あるいは生き物の一人が、火ばさみから火を取って預言者を清めたと考えるが、これは救いの知にさほど関わらない。ここでケルビムあるいはセラフィムの一つの生き物と言うとき、それは二つの契約のことを言っているのである。そこから族長たち、預言者たち、祭司たち、また使徒たちが語ったのであり、彼らは全世界にやがて来る恵みを示し、四重の力の輝く賜物を、天の戦いを引き受ける者たちに与えていたのである。
Nam Cherubim plenitudo scientiae dicitur, Seraphim virtus ignea peragrans appellatur. Hi itaque plenitudinem habentes scientiae spiritalis, ac Christi mysterii tenentes divitias, diversas doctrinas jussu Domini nobis dimittunt et deferunt, omnique saeculo itidem sine quadam intermissione nuntiantes; ex quibus unus missus est ad Isaiam prophetam, hanc quippe Christi doctrinam annuntians, Salvatorem, quod erat adventurus in carnem, Spiritusque divini credentibus allaturus gratiam copiosam.
PL 12, 1298A実際、ケルビムは知の充満と言われ、セラフィムは行きわたる火の力と呼ばれる。したがって彼らは、霊的な知の充満をもち、キリストの奥義の富を保ち、主の命令により、さまざまな教えを我々に送り届け、また全世にわたり同様に絶え間なく告げている。そのうちの一人が預言者イザヤに遣わされ、キリストのこの教えを告げた。すなわち救い主が肉となって来ようとしていること、また信じる者たちに神の霊の豊かな恵みをもたらそうとしていることである。
Isaias itaque de patriarchis, et Lege, et prioribus suis prophetis acceperat gratiam fortiorem, id est divini Spiritus potentiam ampliorem; a prioribus scilicet, ut Christi mysterium, id est incorporationis ipsius, saeculo gratiam nuntiaret.
PL 12, 1298Bそれゆえイザヤは、族長たちと律法と先の預言者たちから、より強い恵み、すなわち神の霊のより大きな力を受けていた。それは、先の者たちから、キリストの奥義、すなわち受肉の恵みを、世に告げるためであった。
Ideo et Dominus ad quosdam: O duri corde, et imprudentes animo (Luc. XXIV, 25) , cur non advertitis, quod Lex, et prophetae de Filio hominis, quae ante praedixerant affutura, cuncta consummari oportuerat?
PL 12, 1298Bそれゆえ主もある者たちに言った、「ああ、心の頑なな者、思慮に欠ける者よ。なぜ汝らは、律法と預言者たちが人の子について以前から予告していたことは、すべて成就されなければならなかったことに気づかないのか」(ルカ24:25)。
Decebat enim de patriarchis, et Lege beatum accipere Isaiam, ut ab eis doctus, forti animo Christi carnalem praesentiam praedicaret.
PL 12, 1298B実際、至福のイザヤが、族長たちと律法から〔恵みを〕受け、彼らに教えられて、強い心でキリストの肉における臨在を宣べることは、ふさわしかった。
Ignem etiam quod ait accepisse angelum, et purgasse ipsius labia, utique divini Spiritus ei gratiam ostendebat concessam Domino, ut ait: Ignem veni mittere in mundum, quam volo ut accendatur ocius (Luc. XII, 49) ?
PL 12, 1298B天使が火を受け取り、彼の唇を清めたと〔イザヤが〕言うのも、むろん、主によって彼に神の霊の恵みが与えられたこと〔concessam Domino は「主に与えられた」とも読めるが、ei(イザヤに)を受けて「主によって」と取った〕を示していた。主は言う、「わたしは火を世に投ずるために来た。それが速やかに燃え上がることを、どれほど願うことか」(ルカ12:49)。
De forcipe autem, id est de ferro, de invicta natura ejus, atque divina quippe dicebat potentia, quod corpus Christi divino Spiritu, divinaque potentia in utero sanctae Virginis creatum, atque consummatum est, sicut scriptum est: Spiritus sanctus superveniet in te, et virtus Dei obumbrabit te (Luc. I, 35) .
PL 12, 1299A火ばさみについては、すなわち鉄については、その打ち勝ちがたい本性と、まさに神的な力について、〔イザヤは〕語っていた。すなわちキリストの体が、神の霊と神の力によって、聖なるおとめの胎で造られ、完成されたことであり、書かれているとおり、「聖なる霊があなたに臨み、神の力があなたを覆う」(ルカ1:35)。
In quo apparens corpore vinceret omnia, a nullo autem superaretur. Sicut enim ferro domantur ac subjiciuntur omnia, a quo et gladius gignitur, ut dictum est: Verbum Domini gladius bis acutus (Hebr. IV, 12) , qui domare potest testimonia, domari autem ab aliquo non potest: daturusque eis erat post passionem in resurrectione divini Spiritus beatis apostolis invictam potentiam, ut scriptum est: Spiritus Domini super me, et caetera (Isai. LXI, 1) .
PL 12, 1299Aその体に現れて、すべてに打ち勝ち、しかし誰にも打ち負かされないだろう。実際、鉄によってすべては従えられ服せしめられ、それによって剣も生まれるように、「主の言葉は両刃の剣」(ヘブライ4:12)と言われている。それは証し〔testimonia の語義は定かでない〕を従えうるが、誰からも従えられることはない。そして彼〔主〕は、受難ののち復活において、神の霊の打ち勝ちがたい力を至福の使徒たちに与えようとしていた。書かれているとおり、「主の霊がわたしの上にある」云々(イザヤ61:1)。
Et Petrus promissione accepta a Patre, ad Judaeos dicens, effudit hanc gratiam, quam vos videtis, atque auditis hodie. Igni etiam forcipem sicut formari cognoscimus, ita et corpus Domini divino Spiritu (Luc. I, 35) novimus consummatum.
PL 12, 1299Aまたペトロはユダヤ人たちに語って、「〔彼は〕父から約束を受けて、汝らが今日見聞きしているこの恵みを注いだ」と言った〔使徒言行録2:33 の言葉で、約束を受けて注いだのはキリスト〕。また、火ばさみが火によって形作られると我々が知っているのと同じく、主の体も神の霊によって完成されたことを我々は知っている(ルカ1:35)。
Itaque ita suis eum dedisse in corpore illam promissam gratiam, atque invictam potentiam, ut ait: Dedi vobis potestatem calcare super omnem virtutem inimici (Luc. X, 19) ; et Apostolus: Quis nos separabit a charitate Christi (Rom. VIII, 35) ? per quae eis cunctis jam in hoc credentibus saeculo, ut dictum est, per impositionem manus apostolorum divinus dabatur Spiritus in Christum Dominum credentibus Salvatorem (Act.
PL 12, 1299Bこうして、彼は自らの者たちに、体において、あの約束された恵みと打ち勝ちがたい力を与えたのである。彼は言う、「わたしは汝らに、敵のあらゆる力を踏みつける権能を与えた」(ルカ10:19)。また使徒は言う、「誰が我々をキリストの愛から引き離すのか」(ローマ8:35)。これらによって、すでにこの世で信じる者たちすべてに、言われたとおり、使徒たちの按手によって、救い主なる主キリストを信じる者たちに、神の霊が与えられた(使徒言行録〔引照は次節に続く〕)
VI, 6; VIII, 17; IX, 17; XIII, 3; XXVIII, 8) . Et sicut duo animalia duo haec Testamenta accipiuntur, Legis, et prophetarum, astantia Domino, sicut viderunt in monte apostoli; attamen rationis erit, quod et duo animalia intelligenda sunt Mandatum primum quod datum est, quod et spiritale potest intelligi, ut scriptum est, quod et Salvator non solvit, sed confirmavit potius.
PL 12, 1299B(〔使徒言行録〕6:6、8:17、9:17、13:3、28:8)。また、二つの生き物は、この二つの契約、すなわち律法と預言者たちのものと受け取られ、使徒たちが山で見たとおり、主のそばに立っている。しかしまた、二つの生き物は、〔次のようにも〕解されるのが理にかなっている。すなわち〔第一は〕与えられた最初の戒めであり、これも霊的に理解されうる。書かれているとおり、救い主はそれを廃するのではなく、むしろ確かなものとした。
Secundum autem animal doctrinam Christi, id est fidem ejus, et gratiam incorporationis, et Testamenti, passionisque ejus, et resurrectionis mysterium continebat.
PL 12, 1300A第二の生き物は、キリストの教え、すなわちその信仰、受肉の恵み、契約、その受難、復活の奥義を含んでいた。
Unde Lex litterae in medio est posita inter Mandatum, et Gratiam, quae si intelligitur de Christo, consentanea in multis accipitur; si autem in carnali justificatione quis salvari putaverit, abjicienda decernitur; cum de Patre, et Filio, et sancto Spiritu ante Legem, id est ante tria millia annorum et septingentos annos, justi priores illi sub Mandato viventes, ac beatam Trinitatem colentes, et suis filiis tradentes, cognatisque et saeculi praedicabant, mysteriumque Christi Domini de ipso Mandato antiquissimo nuntiabatur.
PL 12, 1300Aそれゆえ、文字の律法は、戒めと恵みの中間に置かれている。これがキリストについて理解されるなら、多くの点で調和するものと受け取られる。しかし、肉的な義認によって救われると考える者があれば、退けられるべきものと定められる。律法より前、すなわち三千七百年前、戒めのもとに生き、至福なる三位一体を崇め、自分の子らに伝え、親族と世に宣べていた、あの先の義人たちが、父と子と聖なる霊について〔語り〕、主キリストの奥義が、まさにこの最古の戒めから告げられていたのだから。
Lex itaque admonitio Mandati est, quae et conjungitur secundum fidem colendae Trinitatis, et iterum separantur quaedam ejus propter Judaicam, et carnalem justificationem; cum et prophetae illa destruxerint antea, et Salvator abjecerit, et apostoli vetuerint circumcidi homines (Galat. V, 2) .
PL 12, 1300Aそれゆえ律法は戒めの訓戒であり、三位一体を崇めるという信仰に従って結びついている。しかしまた、ユダヤ的で肉的な義認のために、その一部は切り離される。預言者たちもそれらを以前に打ち壊し、救い主も退け、使徒たちも人が割礼を受けることを禁じた(ガラテヤ5:2)からである。
Lex itaque de Mandato causa cogente carnali descendit ad tempus. Gratia autem Christi, id est mysterium incorporationis, et passionis, et resurrectionis, fideique ejus, et ascensionis in coelum ante Legem a justis omnibus noscebatur, et quaerentibus, et capientibus non celabatur; ut Enoch, Noe, et Melchisedech, et Jacob, et aliis justis ac beatissimis Patriarchis, et caeteris, qui ante Legem Mosis vixerant, sub Mandato scilicet constituti, atque in omnibus justificati a Domino.
PL 12, 1300Bそれゆえ律法は、肉的な事情に迫られて、戒めから一時のあいだ降りて来たものである。しかしキリストの恵み、すなわち受肉、受難、復活、その信仰、天への昇天の奥義は、律法より前にすべての義人によって知られており、求め、受け取る者たちには隠されていなかった。エノク、ノア、メルキセデク、ヤコブ、ほかの義にして至福なる族長たち、またモーセの律法より前に生きたその他の者たちがそうである。彼らは戒めのもとに置かれ、あらゆる点で主によって義とされた。
Lex autem et Fides Christi dicitur, ut ait Apostolus: per Legem fidei Christi (Rom. III, 27) . Lex carnalis justificatio Judaeorum est.
PL 12, 1301Aしかし律法は、キリストの信仰とも呼ばれる。使徒が言うとおり、「信仰の律法によって、キリストの」(ローマ3:27)。律法は、ユダヤ人の肉的な義認である。
Mandatum etsi non putatur Lex esse, tamen quod a Domino servo dicitur et decernitur, Legis est ratio, ut quod velit, eligat aut servare ut amicus et fidelis, aut contemnere ut servus sub Lege subjectus.
PL 12, 1301A戒めは、律法ではないと思われるとしても、主が僕に語り定めることは律法の理にかなっており、望むままに選ばせる。友として忠実な者として守るか、律法のもとに服する僕として軽んじるかである。
Unde et Salvator apostolis mandatum dabat ut amicis et fidelibus, quod et Adae patri nostro, antequam peccaret, similiter dederat.
PL 12, 1301Aそれゆえ救い主も、使徒たちに、友として忠実な者として戒めを与えた。我々の父アダムにも、罪を犯す前に、同じように与えていたものである。
Post peccatum autem non jam mandatum societatis et propinquitatis, ac dilectionis erat et fraternitatis; sed timendae severitatis judicium decernebat, in contemnendis Legis sententiis scilicet, ut etiam ait Moses: Maledictus omnis, qui in legitimis non permanserit libri hujus.
PL 12, 1301Aしかし罪ののちは、もはや交わりと親しさ、愛と兄弟愛の戒めではなく、律法の宣告を軽んじることについての、畏れるべき厳しさの裁きが定められた。モーセもこう言う、「この書の掟にとどまらない者は皆、呪われよ」。
Ideo et Salvator, quae in Lege dicta fuerant admonebat, et quae ante Legem data fuerant sub illis beatissimis comprobabat; ut suam doctrinam illorum priorum conjungeret, multorumque ita credentium, et circumcisorum pariter copularet, et naturalium itidem, id est Gentium credentium, sociaret; ac nolentium Judaeorum, aliorumque incredulitatem, et imperitiam conjunctam utrorumque condemnaret.
PL 12, 1302Aそれゆえ救い主も、律法において語られていたことを訓戒し、律法より前に、あの至福の者たちのもとで与えられていたことを確かなものとした。自らの教えを、あの先の者たちの教えに結び合わせ、こうして信じる多くの者たち、また割礼を受けた者たちをもあわせて結び、また自然のままの者たち、すなわち信じる諸国民をも結び合わせ、また、望まないユダヤ人たちや他の者たちの不信と無知が両者に結びついていることを断罪するためである。