Liber I, Caput I
第I巻 第I章PL 1, 559CTestimonium ignorantiae vestrae, quae iniquitatem dum defendit, revincit, in promptu est, quod omnes, qui vobiscum retro ignorabant et vobiscum oderant, simul eis contigit scire, desinunt odisse qui desinunt ignorare, imo fiunt et ipsi quod oderant, et incipiunt odisse quod fuerant.
PL 1, 559C諸君の無知の証しは——それは不義を弁護しながら、まさにそのことで不義を有罪と証し立てるのだが——すぐに知れる。すなわち、かつて諸君とともに知らずにおり、諸君とともに憎んでいた者たちがみな、ひとたび知ることが起こるや、知らずにいることをやめる者は憎むこともやめ、それどころか自らがかつて憎んでいたものになり、かつての自分自身を憎み始めるのである。
Adeo quotidie adolescentem numerum Christianorum ingemitis. Obsessam vociferamini civitatem; in agris, in castellis, in insulis Christianos; omnem sexum, omnem aetatem, omnem denique dignitatem transgredi a vobis quasi detrimento doletis.
PL 1, 559Cかくして諸君は日々増えゆくキリスト教徒の数を嘆いている。都市が包囲されていると声高に叫び、野にも、砦にも、島にもキリスト教徒がいると言う。あらゆる性、あらゆる年齢、そしてついにはあらゆる身分の者が諸君のもとから離れ去っていくことを、まるで損失であるかのように嘆いている。
Nec tamen hoc ipso ad aestimationem alicujus latentis boni animos promovetis; non licet rectius suspicari, non libet propius experiri; hic tantum curiositas humana torpescit.
PL 1, 559Cそれでいて諸君は、このことによってさえ、何か隠れた善きものを推し量ろうとする方へ心を動かしはしない。より正しく推測することは許されず、より近くで確かめることも望まれない。ここでだけ、人間の好奇心は鈍るのである。
Amatis ignorare, quod alii gaudeant invenisse; mavultis nescire, quia jam odistis, quasi certe non odituros vos sciatis.
PL 1, 559C諸君は、他の人々なら見出して喜ぶようなことを、知らずにいることを好む。すでに憎んでいるがゆえに、知らずにいることをむしろ望む。あたかも、もし知れば自分たちがもう憎まなくなるであろうことを、確かに知っているかのように。
Atquin, si nullum erit odii, reperietur optimum utique ab injustitia priore discedere; sin vero caussa constiterit, nihil odio detrahetur, quod adeo amplius justitiae scientia cumulabitur, nisi si emendari pudet aut excusari piget.
PL 1, 559Cしかるに、もし憎しみに何の理由もないのであれば、以前の不義から手を引くことこそ最善だと分かるであろう。しかし、もしその理由が確かに立つのであれば、憎しみから何一つ差し引かれはせず、それどころか正義の認識によっていっそう積み増されることになろう。改められるのを恥じ、弁明されるのを厭うのでない限りは。
Scio plane, qua responsione soletis redundantiae nostrae testimonium convenire: non utique eo bonum praejudicari, quia plerosque convertat et sibi rapiat, inquitis. Novi demutationem mentis et malas partes. Quot desertores bonae vitae? quot transfugae in perversum?
PL 1, 559C私は明らかに知っている、諸君が我々の数の増大というこの証しに対して、いつもどのような返答で応じているかを。それが多くの者を転向させ、自分の側へ奪い取るからといって、それによって善いと予め判断されるわけでは決してない、と諸君は言う。私は心の転向というものも、悪しき側への転向というものも知っている。善い生活からの脱走者が幾人いようか。邪悪な方への逃亡者が幾人いようか。
Multi bona fide, imo jam plures pro extremitatibus temporum. Verum deficit adaequatio comparationis istius. Nam de malo ita constat apud omnes, ut ne ipsi quidem rei, qui ad malum transeunt et a vobis in perversa divertunt, defendere malum pro bono audeant.
PL 1, 559C多くの者が正直な心からそうなり、それどころか、今や時世の窮迫のゆえにいっそう多くの者がそうなっている。しかし、この比較の釣り合いは成り立たない。なぜなら、悪については誰の間でも異論なく明らかであるので、悪へと移り、諸君のもとから邪悪な方へ逸れていく当の被告たち自身でさえ、悪を善だと言い立てて弁護する勇気を持たないからである。
Turpia timori, pudori impia habent; denique gestiunt latere, devitant apparere, trepidant deprehensi, negant accusati; ne torti quidem facile aut semper confitentur, certe damnati moerent; exprobrant etenim quod erant in semetipsos: malae mentis ab innocentia transitum vel fato imputant; adeo nolunt suum esse, quia malum negare non possunt.
PL 1, 559D彼らは恥ずべき行いを恐れの対象とし、不敬虔な行いを恥の対象とする。そして結局のところ、隠れることを望み、人目に現れることを避け、捕らえられれば怯え、告発されれば否認する。拷問にかけられてさえ、たやすく、あるいは常に自白するわけではなく、断罪されれば確かに嘆き悲しむ。というのも、彼らはかつての自分自身のありようを、自らのうちで責めるからである。悪しき心への、無垢からの移行を、運命のせいにする。かくして、悪を否認することができないがゆえに、それが自分自身のものであることを望まないのである。
Christiani vero quid tale consequuntur? Neminem pudet, neminem poenitet, nisi tantum pristinorum. Si denotatur, gloriatur: si trahitur, non subsistit. Si accusatur, non defendit; interrogatus, confitetur; damnatus, gloriatur. Quod hoc malum est, in quo mali natura cessat?
PL 1, 560Bだがキリスト教徒はそのようなことを何か経験するだろうか。誰ひとり恥じることはなく、誰ひとり後悔することもない——ただ以前の生活についてを除いては。名指しされれば誇り、引き立てられても抗わない。告発されても弁護せず、尋問されれば告白し、断罪されれば誇る。悪しきものの本性が失われているこの悪とは、一体何であろうか。
Liber I, Caput II
第I巻 第II章PL 1, 560BIn quo ipsi etiam contra formam indicandorum malorum judicatis. Nam nocentes quidem perductos, si admissum negent, tormentis urgetis ad confessionem, Christianos vero sponte confessos tormentis comprimitis ad negationem.
PL 1, 560Bこの点において諸君自身もまた、悪しき者どもを摘発する通例に反して裁いている。なぜなら、罪ある者たちが連行されて犯行を否認する場合には、拷問によって自白へと追い立てるのに対し、キリスト教徒については、自ら進んで告白した者たちを、拷問によって否認へと押し込めるからである。
Quae tanta perversitas, ut confessioni repugnetis, tormentorum officia mutetis, gratis reum evadere, invitum compellentes negare? Praesides extorquendae veritatis, de solis nobis mendacium exquiritis, ut dicamus nos non esse quod sumus.
PL 1, 560B何とこれほどの倒錯であろうか。諸君は告白に逆らい、拷問の務めを転倒させ、被告が意に反して否認するよう強いながら、ただで放免させているのだ。真理を拷問して引き出すはずの総督たちよ、諸君は我々についてだけ偽りを求め、我々が現にあるところのものではないと言わせようとしている。
Opinor, non vultis nos malos esse, ideoque gestitis de isto nomine excludere. Sane caeteros ad hoc tenditis et carnificatis, ut negent esse quod esse dicuntur. Atquin illis negantibus non creditis; nobis, si negaverimus, statim creditis.
PL 1, 560C思うに、諸君は我々が悪人であることを望んでおらず、それゆえその名から我々を除外しようと躍起になっている。実に、他の者たちに対しては、自らが言われているとおりのものであることを否認させようとして、この目的のために追い立て、拷問にかける。しかるに、彼らが否認しても諸君は信じない。我々が、もし否認すれば、諸君はただちに信じるのである。
Si certi estis nos nocentissimos esse, cur etiam in hoc aliter quam nocentes a vobis agimur? Non dico quod neque accusationi neque recusationi spatium commodetis; soletis et inaccusatos et indefensos non temere damnare.
PL 1, 560Cもし諸君が我々を極めて罪深い者であると確信しているのならば、なぜこの点においてさえ、我々は罪ある者たちとは異なる仕方で諸君によって扱われるのか。私は、諸君が告発にも抗弁にも猶予を与えないなどと言っているのではない。告発もされず弁護もされていない者を軽々しく断罪することはしないのが、諸君の常なのである。
Sed verbi gratia si de homicida confutatur, non statim confesso eo nomen homicidae dispuncta caussa est aut satiata cognitio.
PL 1, 560Cだがたとえば、ある者が殺人の廉で有罪の証拠を突き付けられたとしても、その者が殺人者という名を自白したからといって、ただちに訴訟が決着し、審理が満たされるわけではない。
Quanquam confessis difficile creditis; verum insuper consequentia exigitis, quotiens caedem egerit, quibus in locis, quibus spoliis, sociis, receptoribus, ne quid omnino mali hominis delitescat, aut desit aliquid instruendae ad sententiam veritati.
PL 1, 560Dもっとも、諸君は自白した者たちでさえ容易には信じない。しかもその上に、なおその先のことまで求める——彼が幾度殺人を犯したか、どの場所で、どのような略奪品によってか、共犯者は誰か、匿った者は誰か、と。これは、その者の悪事が何ひとつ隠れたままにならぬように、また判決のために組み立てられるべき真理に、何ひとつ欠けるところのないようにするためである。
Porro de nobis, quos atrocioribus ac pluribus criminibus deputatis, breviora ac leviora elogia conficitis. Credo, non vultis oneratos, quos omni opere perditos vultis, aut non putatis requirenda quae nostis.
PL 1, 560Dしかも諸君は、より凶悪でより多くの犯罪を我々に負わせながら、より短く、より軽い罪状書きしか作らない。おそらく諸君は、我々をあらゆる行いにおいて破滅した者にしたいと望みながらも、罪の重荷を負わせたくはないのであろう。あるいは、諸君がすでに知っていることを、改めて探る必要があるとは思っていないのであろう。
Hoc ergo perversius, si cogitis negare, de quibus certissime scitis, imo, quod magis odio vestro competebat, seposita forma judicandi, proprio studio non ad negationem certare, ne quos odistis liberaretis, sed ad confessionem singulorum scelerum, quo magis inimicitiae satiarentur ex aggeratione poenarum, dum recognoscitur, quot quisque jam convivia illa celebrasset, quotiens in tenebris incursionis incesta.
PL 1, 561Aしたがって、諸君が最も確実に知っていることについてさえ否認を強いるとすれば、これはいっそう倒錯している。それどころか、諸君の憎しみにいっそう似つかわしかったであろうのは——裁判の通例を差し置き、自分たちの熱意のままに、否認へと向かって争うのではなく(それでは諸君の憎む者たちを自由の身にしてしまうことになるゆえ)、個々の悪事の告白へと向かって争うことであったろう。そうすればいっそう、刑罰の積み増しによって敵意が満たされたことであろう——各人がすでにあの忌まわしい饗宴を幾度祝ったか、闇に紛れての不意打ちによる近親相姦を幾度行ったかを検めながら。
Quid? quod eradicandi generis diffundenda erat requisitio, porrigenda quaestio in socios consciosque. Perducerentur infantarii et coqui et ipsi canes pronubi, emendata res esset.
PL 1, 561Aさらに言えば、この種族を根絶やしにするための探索は広く行き渡らせるべきであり、尋問は仲間や共犯者たちにまで及ぼされるべきであったではないか。幼児を調達する者たちも、料理人たちも、取り持ち役を務める当の犬どもまでも引き立てられるべきであった——そうすれば事は正されていたであろうに。
Etiam spectaculis gratia aggregaretur; quanto enim studio in caveam conveniretur, depugnaturo aliquo, qui centum infantes devorasset? Sed enim tam horrenda tamque monstruosa de nobis deferuntur.
PL 1, 561A見世物にさえ、それによって人気が加わったことであろう。実に、百人の幼児を貪り食った者が闘いに臨むとなれば、いかほどの熱意をもって人々は闘技場に集うことであろうか。しかし実のところ、我々についてはこれほど恐ろしく、これほど怪異なことが訴えられている。
Utique erui debuerunt, ne incredibilia viderentur, et odium in nos publicum refrigesceret. Nam et plerique fidem talium temperant, horrentes naturam quaerere pabulum ferinum, quam concubitus ab humano genere praeclusit.
PL 1, 561B当然、それらは明るみに出されるべきであった——信じがたいものと見えぬように、また我々への公の憎悪が冷めてしまわぬように。実に、多くの者はそのような話への信を控えめにしている。獣の糧を求めるような本性に慄然とするからであり、その本性は、交わりによって人類から締め出されているものだからである。
Liber I, Caput III
第I巻 第III章PL 1, 561BVos igitur, alias diligentissimi ac pertinacissimi discussores scelerum longe minorum, cum talibus tam horrendis et omnem impietatem supergressis eam diligentiam deseratis, neque confessionem recipiendo judicantibus semper laborandam, neque exquisitionem digerendo damnatoribus semper consulendam: jam apparet, omne in nos crimen non alicujus sceleris sed nominis dirigi.
PL 1, 561B諸君は、他の場合には、はるかに軽い犯罪についてさえこの上なく綿密かつ執拗な捜査者であるのに、これほど恐ろしく、あらゆる不敬を超え出た罪状に対しては、その綿密さを捨て去っている。告白を受け入れるにあたって、裁く者として常に労苦を払うのでもなく、取り調べを整えるにあたって、断罪する者として常に意を用いるのでもない。したがって今や明らかである——我々に対するすべての罪状は、何らかの犯罪にではなく、名に向けられているということが。
Adeo, si de criminum veritate constaret, ipsa criminum nomina damnatis accommodarent, ut ita pronuntiaretur in nos: illum homicidam, vel incestum, vel quodcumque jactamur, duci, suffigi, ad bestias dari placet.
PL 1, 561Bかくして、もし犯罪の真実性が確かめられているのであれば、犯罪そのものの名こそが断罪された者たちに当てられるはずであり、我々に対してはこう宣告されるはずであろう——『あの殺人者、あるいは近親相姦の者、あるいは我々がなんであれ言い立てられているその者を、引き立て、磔にかけ、猛獣に投げ与えることを可とする』と。
Porro sententiae vestrae nihil nisi Christianum confessum notant; nullum criminis nomen exstat, nisi nominis crimen est: haec etenim est revera ratio totius odii adversus nos.
PL 1, 561Cしかも諸君の判決は、キリスト教徒であると告白した者以外の何も書き記さない。犯罪の名は何ひとつ存在せず、あるのはただ名という犯罪のみである。実に、これこそが我々に対するすべての憎しみの真の理由である。
Nomen in caussa est, quod quaedam occulta vis per vestram ignorantiam oppugnat, ut nolitis scire pro certo, quod vos pro certo nescire certi estis, et ideo nec creditis quae non probantur, et, ne probentur facile, non vultis inquirere, ut nomen inimicum sub praesumptione criminum puniatur: adeo ut de nomine inimico recedatur, ideo negare compellimur, dehinc negantes liberamur tota impunitate proeteritorum: jam non cruenti, neque incesti, quia nomen illud amisimus.
PL 1, 562A名こそが訴訟の争点である。この名を、ある隠れた力が、諸君の無知を通して攻撃している。その結果、諸君は、自分が確かには知らずにいると自ら確信しているそのことを、確かなこととして知ろうとはしない。そしてそれゆえ、証明されないことを信じることもなく、たやすく証明されてしまわぬようにと調べようともしない。こうして、敵たる名は、犯罪の思い込みのもとで罰せられるのである。かくして、敵たる名から身を引かせるべく、我々は否認するよう強いられ、そして否認する者として、過去のすべてにわたる免責によって自由にされる。もはや血に飢えた者でも近親相姦の者でもない、なぜならその名を失ったからである。
Sed dum haec ratio suo loco ostenditur, vos quam insequimini ad expugnationem nominis, edite: quod nominis crimen, quae offensa, quae culpa?
PL 1, 562Aしかし、この理由がしかるべき箇所で示されるあいだ、諸君が名を打ち倒すために追い求めているその理由を、明らかにせよ——名のどのような犯罪があるのか、どのような侵害が、どのような咎があるのか。
Praescribitur enim vobis, non posse crimina objicere, quae neque institutum dirigit, neque probatio assignat, neque sententia enumerat. Quod praesidi offeratur, quod de reo inquiratur, quod respondetur vel negatur, quod de consilio recitatur, id reum agnosco.
PL 1, 562Bなぜなら、諸君に対しては次の先決の論拠が成り立つからである——制度が方向づけず、証明が指し示さず、判決が数え上げもしないような犯罪を、突きつけることはできない、と。総督に提出されるもの、被告について尋問されるもの、答えられ、あるいは否認されるもの、顧問団の議に基づいて読み上げられるもの——それを私は罪状として認める。
Itaque de nominis merito, si qui reatus est nominum, si qua accusatio vocabulorum, ego arbitror nullam esse vocabulo aut nomini querelam, nisi cum quid aut barbarum sonat, aut infaustum sapit, vel impudicum, vel aliter quam enuntiantem delectet.
PL 1, 562Bしたがって、名の値打ちについて言えば——もし名というものに何らかの罪があるとすれば、もし言葉というものに対する何らかの告発があるとすれば——私が思うに、言葉あるいは名に対する苦情など何もない。ただし、それが野蛮な響きを持つか、不吉な意味を帯びるか、あるいは卑猥であるか、または口にする者の気に入るのとは違った響きを持つ場合を除いては。
Haec vocabulorum aut nominum crimina, sicuti verborum atque sermonum barbarismus est vitium et solecismus et insulsior figura.
PL 1, 562Bこれらの言葉や名に関わる罪とは、言葉や言い回しにおける野蛮語法が一つの欠陥であり、語法違反や、より無趣味な言い回しもまた欠陥であるのと、同じようなものである。
Christianum vero nomen, quantum significatio est, de unctione interpretatur; etiam cum corrupte a vobis Christiani pronuntiamur (nam ne nominis quidem ipsius liquido certi estis), sic quoque de suavitate vel bonitate modulatum est.
PL 1, 562Bだが、キリスト教徒という名は、その意味するところに関する限り、塗油に由来して解釈される。諸君によって訛った形で発音される場合でさえ——諸君はこの名そのものについてすら明確な確信を持っていないのだから——それでもこの名は、快さや善さから調えられているのである。
Detinetis igitur in hominibus innoxiis etiam nomen innoxium nostrum, non incommodum linguae, non auribus asperum, non homini malum, non patriae infestum, sed et graecum aliis et sonorum et interpretatione jucundum. Et utique non gladio aut cruce aut bestiis punienda sunt nomina.
PL 1, 562Cそれゆえ諸君は、罪なき人々のうちに、我々の罪なき名までも捕らえたままにしている——この名は、舌にとって不都合でもなく、耳にとって耳障りでもなく、人にとって害でもなく、祖国にとって敵対的でもなく、それどころか、ある人々にとってはギリシア語であり、響きよく、その意味においても心地よいものである。そして当然のことながら、名というものは剣によっても、十字架によっても、猛獣によっても罰せられるべきものではない。
Liber I, Caput IV
第I巻 第IV章PL 1, 563ASed dicitis, sectam nomine puniri sui auctoris. Primo quidem, sectam de auctoris appellatione notari, utique probum usitatumque jus est, dum philosophi quoque de auctoribus cognominentur, Pythagorici et Platonici, ut medici Erasistratei, et grammatici Aristarchii.
PL 1, 563Aだが諸君は言う、教団はその創始者の名によって罰せられるのだ、と。第一に、教団がその創始者の呼称によって呼ばれるということ自体は、当然のことながら正当かつ慣例的な法である。哲学者たちもまた、創始者にちなんで名づけられているのだから——ピュタゴラス派やプラトン派のように。医者たちがエラシストラトス派と呼ばれ、文法学者たちがアリスタルコス派と呼ばれるのと同じである。
Itaque si ob auctorem malum mala secta, tradux mali nominis plectitur. Atquin temeritate praesumeretur; prius erat cognoscere auctorem, ut cognosceretur secta, quam de secta inspectionem auctoris retinere.
PL 1, 563Aそれゆえ、もし創始者が悪しき者であるがゆえに教団もまた悪しきものであるとするなら、悪しき名の系譜が罰せられることになろう。しかるに、それは軽率な思い込みにすぎまい。教団が知られるためには、まず創始者を知ることが先立つべきであり、教団についての検分から創始者の知識を得るという順序であってはならないからである。
At nunc necessario ignorando sectam, qui ignoratis auctorem, aut non recensendo auctorem, quia nec sectam recensetis, in solum nomen impingitis, quasi in illo detinentes sectam et auctorem quos omnino non nostis.
PL 1, 563Aだが今、諸君は創始者を知らないがゆえに必然的に教団をも知らないのであり、あるいは教団を検討していないがゆえに創始者をも検討していない。そして、まったく知りもしない教団と創始者を、あたかもその名の中に捕らえているかのように、名だけに攻撃を加えている。
Et tamen Philosophis patet libertas transgrediendi a vobis in sectam et auctorem et suum nomen, nec quisquam illis odium movet, cum in mores, ritus, cultus, vietusque vestros palam ac publice omnem eloquii amaritudinem elatrent, cum legum contemptu, sine respectu personarum, ut quidam etiam in principes ipsos libertatem suam impune jaculentur.
PL 1, 563Bそれでもなお哲学者たちには、諸君のもとを離れて教団へ、創始者へ、自らの名へと移る自由が開かれており、誰も彼らに憎しみを起こすことはない——たとえ彼らが、諸君の習わしや祭儀や崇拝や生活様式に対して、公然とあからさまにあらゆる言葉の辛辣さを吠えかけ、法を蔑ろにし、人の身分を顧みず、ある者などは皇帝その人に対してさえ罰されることなく自らの自由を投げつけるとしても。
Sed veritatem seculo operosissimam philosophi quidem affectant, possident autem Christiani; ideoque qui possident, magis displicent, quia qui affectat, illudit, qui possidet, defendit: denique Socrates ex ea parte damnatus est, quia proprius tentaverat veritatem, deos vestros destruendo: quanquam nondum tunc in terris nomen christianum, tamen veritas semper damnabatur.
PL 1, 563Bしかし、この世にとってこの上なく厄介な真理を、哲学者たちは追い求めるにとどまるが、キリスト教徒はこれを所有している。それゆえ、所有する者のほうが、いっそう憎まれる。なぜなら、追い求める者は真理をもてあそぶにすぎないが、所有する者はこれを守り抜くからである。実に、ソクラテスがまさにその点において断罪されたのは、彼が諸君の神々を打ち壊すことによって、真理により近く迫ろうとしたためであった。あの当時、地上にはまだキリスト教徒という名は存在しなかったが、それでも真理は常に断罪されていたのである。
Itaque et sapientem non negabitis, cui etiam Pythius vester testimonium dixerat: Virorum, inquit, omnium Socrates sapientissimus.
PL 1, 563Cしたがって諸君は、彼が賢者であったことを否定はしないであろう。諸君のピュティオスの神、すなわちアポロでさえ、彼についてこう証言していたのである。「すべての人間のうちで、ソクラテスが最も賢い」と。
Vicit Apollinem veritas, ut ipse adversus se pronuntiaret; confessus est enim, se deum non esse, sed eum quoque sapientissimum affirmans, qui deos abnuebat; porro apud vos eo minus sapiens, quia deos abnuens, cum ideo sapiens, quia deos abnuens.
PL 1, 563C真理はアポロに打ち勝ち、アポロ自身が自らに不利な宣告をするに至った。というのも彼は、自分が神でないことを告白し、しかもまさに神々を否認していたその者を最も賢いと肯定したからである。しかも諸君のもとでは、彼は神々を否認しているがゆえにいっそう賢くないとされる——神々を否認しているというまさにそのことのゆえに賢いとされていたにもかかわらず。
Quo more etiam nobis soletis: bonus vir Lucius Titius, tantum quod Christianus; item alius: ego miror Caium Seium gravem virum factum Christianum. Pro stultitiae caecitate laudant quae sciunt, vituperant quae nesciunt, et id quod sciunt eo quod nesciunt vitiant.
PL 1, 564A同じやり方で、諸君は我々についても常々こう言い慣れている——『ルキウス・ティティウスは善い人物だ、ただキリスト教徒であることを除けば』。また別の者は、『私はガイウス・セイウスが、あれほど重々しい人物でありながらキリスト教徒になったとは、驚くばかりだ』と言う。愚かさの盲目さゆえに、彼らは知っていることを称賛し、知らないことを非難し、知っていることを、知らないことによって損なってしまうのである。
Nemini subvenit: ne ideo bonus quis et prudens, quia Christianus; aut ideo Christianus, quia prudens et bonus; cum sit humanius occulta manifestis adjudicare, quam manifesta de occulto praejudicare.
PL 1, 564A誰も思い至らない——ある者が善良で思慮深いのはキリスト教徒であるがゆえかもしれないし、あるいはキリスト教徒であるのは思慮深く善良であるがゆえかもしれない、とは。隠れたことを明らかなことに基づいて判定するほうが、明らかなことを隠れたことから先取り判断するよりも、はるかに人間らしいことであるのに。
Aliquos retro ante hoc nomen vagos, viles, improbos norant, emendatos repente mirantur, et tamen mirari quam assequi norunt. Alii tanta obstinatione certant, ut cum suis utilitatibus depugnent, quas de commercio istius nominis capere possunt.
PL 1, 564A彼らは、この名を得る以前には放浪者であり、卑しく、不埒な者であった者たちを知っていながら、その者たちが突如として改まったことに驚く。それでいて、驚くことは知っていても、真相を追い求めることは知らない。また別の者たちは、これほどまでの頑迷さをもって争い、この名との関わりから得られるはずの自分自身の利益とさえ戦おうとする。
Scio maritum unum atque alium, anxium retro de uxoris suae moribus, qui, ne mures quidem in cubiculum irrepentes sine gemitu suspicionis sustinebat, comperta caussa novae sedulitatis et inusitatae captivitatis, omnem uxori patientiam obtulisse, negasse zelotypum, maluisse lupae quam Christianae maritum; ipsi suam licuit in perversum demutare naturam, mulieri non permisit in melius reformari.
PL 1, 564B私は、これこれの夫を知っている——かつては妻の素行について気を揉み、寝室に忍び込んでくる鼠にさえ、疑いのうめき声なしには耐えられなかったほどであったのに、妻の新たな熱心さと、見慣れぬ束縛の理由が明らかになると、妻に対してあらゆる忍耐を示すようになり、嫉妬深いことを否定し、娼婦の夫であるほうがキリスト教徒の夫であるよりましだと言った——彼自身には、自分の性向を悪しき方へと変えることが許されたのに、妻には善き方へと改まることを許さなかったのである。
Pater filium, de quo queri desierat, exhaeredavit. Dominus servum, quem praeterea necessarium senserat, in ergastulum dedit. Simul quis intellexerit Christianum, mavult nocentem. Nam et ipsa per se traducitur disciplina, nec aliunde prodimur, quam de bono nostro.
PL 1, 564B父は、それまで不平を言うことをやめていたはずの息子を、相続から除外した。主人は、それまで欠かせないと感じていた奴隷を、奴隷監獄へ送った。誰かがキリスト教徒だと知るや否や、人はむしろ彼を罪ある者として扱うことを望む。実に、我々の教えそのものが、それ自体によって誹謗されているのであり、我々は自らの善行以外の何ものによっても暴かれはしないのである。
Si et mali de suo malo radiant, cur nos soli contra instituta naturae pessimi de bono denotamur?
PL 1, 564Cもし悪人たちさえ、自らの悪によって光り輝くのだとすれば、なぜ我々だけが、自然の定めに反して、善によって最悪の者として名指しされるのか。
Quid enim insigne praeferimus, nisi primam sapientiam, qua frivola humanae manus opera non adoramus; abstinentiam, qua ab alieno temperamus; pudicitiam, quam nec oculis contaminamus; misericordiam, qua super indigentes flectimur; ipsam veritatem, qua offendimus; ipsam libertatem, pro qua mori novimus? Qui vult intelligere qui sint Christiani, istis indicibus utatur necesse est.
PL 1, 564C我々は、いったい何か際立ったものを掲げているだろうか。第一の知恵、すなわち人の手によるつまらぬ作品を崇拝しないというその知恵、節制、すなわち他人のものから身を慎むというその節制、貞潔、すなわち目によってさえ穢すことのないその貞潔、慈しみ、すなわち困窮する者たちへとかがみ込むというその慈しみ、真理そのもの——それによって我々は怒りを買う——自由そのもの——それゆえに我々は死ぬことを知っている——のほかに。キリスト教徒とは何であるかを理解しようとする者は、必ずやこれらの指標を用いねばならない。
Liber I, Caput V
第I巻 第V章PL 1, 565AQuod ergo dicitis: pessimi et probrosissimi avaritia, luxuria, improbitate; non negabimus quosdam; sufficit et hoc ad testimonium nominis nostri: si non omnes, si non plures.
PL 1, 565Aそこで諸君が『貪欲と放縦と不実のゆえに最悪で最も恥ずべき者どもである』と言うことについては、我々は何人かについてそれを否定しない。全員でなければ、大半でなければ、これもまた我々の名にとっての証しとして十分である。
Necesse est in corpore, [et] quantum velis integro aut puro, ut naevus aliquis effruticet, aut verrucula exsurgat, aut lentigo sordescat. Coelum ipsum nulla serenitas tam colata purgat, ut non alicujus nubeculae flocculo resignetur.
PL 1, 565A肉体においては、どれほど諸君が完全無傷、清浄であってほしいと望もうとも、なにがしかの黒子が生じ、小さな疣が盛り上がり、雀斑が汚れをなすのは必然である。天そのものについても、どれほど澄み渡った晴天であろうと、いずこかの小雲の房によって曇らされずに済むことはない。
Modica macula in fronte, in parte quadam exemplari visa, quo universitas munda est: major boni portio modico malo ad testimonium sui utitur. Cum tamen aliquos de nostris malos probatis, jam hoc ipso Christianos non probatis; quaerite, secta cui malitiae deputatur?
PL 1, 565A額にある小さな染みは、清らかな全体のうちのある一部分に、模範として見えているにすぎない。善なるものの大きな部分は、わずかな悪をもって自らの証しとするのである。とはいえ諸君が我々の仲間のうちの何人かを悪しき者と証明したところで、まさにそのことによって彼らをキリスト教徒だと証明したことにはならない。この教団がいかなる悪徳に帰せられるというのか、諸君は尋ねてみるがよい。
Ipsi in colloquio, si quando adversus nos, cur ille, inquitis, fraudator, si abstinentes Christiani? cur immitis, si misericordes? Adeo testimonium redditis, non esse tales Christianos, dum cur tales sint qui dicuntur Christiani, retorquetis.
PL 1, 565B諸君自身も、我々に対して語り合うときには、『キリスト教徒が節制する者どもであるなら、あの男はなぜ詐欺師なのか』『慈しみ深い者どもであるなら、なぜ無慈悲なのか』と言う。かくして諸君は、キリスト教徒とはそのような者ではないという証しを返しているのである——キリスト教徒と呼ばれる者たちがなぜそのようであるのか、と問い返すことによって。
Multum distantiae inter crimen et nomen, inter opinionem et veritatem. Nam et nomina sic sunt instituta, ut fines suos habeant inter dici et esse. Quot denique philosophi dicuntur, nec tamen legem philosophiae adimplent?
PL 1, 565B犯罪と名との間には、また世論と真理との間には、大きな隔たりがある。名というものは、そう呼ばれることとそうであることとの間に境界を持つように定められている。実に、どれほど多くの者が哲学者と呼ばれながら、哲学の法を満たしていないことか。
Omnes nomen de professionibus gestant; seducant nomen professionis praestantia, qui superficie vocabuli infamant veritatem.
PL 1, 565B誰もが自分の職業から名を帯びている。その名という言葉の表面だけで真理を汚す者どもを、職業の名の輝かしさが惑わすがままにしておくがよい。
Non statim sunt, qui dicuntur; sed quia non sunt, frustra dicuntur, et fallunt eos, qui rem nomini addicunt cum de re status nominis competat.
PL 1, 565Bそう呼ばれているからといって、直ちにそうであるわけではない。そうではないからこそ、いたずらにそう呼ばれているにすぎず、名の資格は事実によって定まるべきであるのに、事実の方を名に従わせる者どもを欺いているのである。
Et tamen ejusmodi neque congregant neque participant nobiscum, facti per delicta denuo vestri; quando ne illis quidem misceamur, quos vestra vis atque saevitia ad negandum subegit.
PL 1, 565Cだが、その種の者どもは我々とともに集うことも、交わりに与ることもない。彼らは罪によって、再び諸君のものとなった者どもだからである。諸君の暴力と残忍さによって否認するよう強いられた者たちとすら、我々は交わらないのだから。
Utique enim facilius inter nos inviti desertores disciplinae, quam voluntarii continerentur. Caeterum sine caussa vocatis Christianos, quos ipsi negant Christiani, qui se negare non norunt.
PL 1, 565Cというのも、我々のうちでは、不本意ながら教えを見捨てた者どもの方が、自ら進んで見捨てた者どもよりも、当然のこと留め置きやすいからである。しかし、自らを否認することを知らないキリスト教徒たち自身が『キリスト教徒ではない』と否認するような者どもを、諸君は理由もなくキリスト教徒と呼んでいるのである。
Liber I, Caput VI
第I巻 第VI章PL 1, 565CHis propositionibus responsionibusque nostris, quas veritas de suo suggerit, quotiens comprimitur et coarctatur consciencia vestra, tacitae ignorantiae suae testis, confugitis aestuantes ad arulam quamdam, id est, legum auctoritatem, quod utique non plecterent sectam istam, nisi de meritis apud conditores legum constitisset.
PL 1, 565C我々のこうした主張と答弁――それは真理が自らのうちから供するものである――によって、諸君の良心が、自らの黙した無知の証人として、圧迫され追い詰められるたびに、諸君は狼狽しつつ、ある種のささやかな祭壇へ、すなわち諸法の権威へと逃げ込み、『この教団の罪状が法の制定者たちのもとで確かに立証されていたのでなければ、当然これを罰することはなかったであろう』と〔言う〕。
Quid ergo prohibuit apud executores quoque legum proinde constare, cum de caeteris criminibus, quae similiter legibus arcentur ac puniuntur, nisi prius requiratur, poena cessat? verbi gratia, homicidam, adulterum lege, discutitur tamen de ordine admissi; et tamen cognitum est omnibus genus facti.
PL 1, 566Aそれならば、他の犯罪――同じく法律によって禁じられ罰せられている犯罪――について、まず取り調べがなされなければ処罰が行われないのと同様に、法律の執行者たちのもとでも同じように定められることを、何が妨げたのか。たとえば、殺人者や姦通者は法律によって〔裁かれる〕が、それでも犯行の経緯については審理される。しかもその行為の種類そのものは、すでに誰もが知るところなのである。
Christianum puniunt leges. Si quod est factum Christiani, erui debet; nulla lex prohibet inquirere. Atquin pro legibus facit inquisitio. Quomodo enim legem observabis cavendo quod lege prohibetur, adempta diligentia cavendi per defectum agnoscendi quid observes.
PL 1, 566A法律はキリスト教徒を罰する。もしキリスト教徒の犯した何らかの行為があるならば、それは掘り起こされねばならない。探索することを禁じる法律はどこにもない。しかるに、審問こそが諸法のためになるのである。というのも、法律によって禁じられていることを避けることによって法律を守ろうとしても、何を避けるべきかを知る手立てを欠くことによって、避けるための注意そのものが奪われているのなら、いったいどのようにして法律を守ることができようか。
Nulla sibi lex debet conscientiam justitiae suae, sed eis a quibus captat obsequium. Caeterum suspecta lex est, si probari se non vult.
PL 1, 566Aいかなる法律も、自らの正義についての認識を、自分自身に対してではなく、その従順を求める相手に対して負っている。しかし、自らを証明されることを望まない法律は、疑わしいものである。
Merito igitur tamdiu justae in Christianos et reverendae et observandae censentur, quamdiu ignoratur quod persequuntur; merito, post agnitionem iniquissimae repertae, cum suis machaeris et quod persequuntur; merito, post agnitionem iniquissimae repertae, cum suis machaeris et patibulis et leonibus despuuntur; legis injustae honor nullus est.
PL 1, 566Bしたがって、諸法が迫害している当のものが何であるか知られずにいる限り、当然にも諸法はキリスト教徒に対して正しく、畏敬されるべく、遵守されるべきものと見なされている。それが最も不正なものであると認められた後には、当然にも、諸法はその剣や磔柱や獅子とともに唾棄される。不正な法に誉れはない。
Ut opinor autem, dubitatur de iniquitate legum quarumdam, cum quotidie novis consultis constitutisque duritias nequitiasque earum temperetis.
PL 1, 566Bしかし、思うに、ある種の法律の不正については疑いがあるとされている――諸君が日々、新たな決議や法令によってその過酷さや邪悪さを和らげているというのに。
Liber I, Caput VII
第I巻 第VII章PL 1, 566BUnde ergo, inquitis, tantum de vobis famae licuit, cujus testimonium suffecerit forsitan conditoribus legum? Quis, oro, sponsor aut illis tunc aut exinde vobis de fide? Fama est. Nonne haec est: Fama malum, quo non aliud velocius ullum. (Virg. Aeneid.
PL 1, 566Bそこで諸君はこう言う――『では、汝らについてこれほど大きな風評が許されたのはどこからか。その証言は、あるいは法の制定者たちにとって十分だったのだろう』と。私は問いたい、いったい誰が、当時は彼らに対しても、その後は諸君に対しても、その信頼性の保証人であったのか。風評である。これこそまさに、あの一句ではないか――「風評という悪、これより速いものはほかに何もない」(ウェルギリウス『アエネイス』
IV, 174.) Cur malum, si vera semper sit, non mendacio plurimum? quae ne tum quidem cum vera defert, a libidine mendacii cessat, ut non falsa veris intexat adjiciens, detrahens, varietate confundens.
PL 1, 566B第4巻174行)だが、もし風評がつねに真実であり、その大半が偽りによるものでないとしたら、なぜそれは悪と呼ばれるのか。風評は、真実を伝えているときでさえ、偽りへの欲望をやめることがなく、付け加え、削り取り、さまざまに変えて混乱させることで、偽りを真実の中に織り込まずにはいられないのである。
Quid, quod ea conditio illi, ut nonnisi cum mentitur perseveret; tamdiu enim vivit, quamdiu non probat quidquam; siquidem approbata cadit, et quasi officio nuntiandi functa decedit; exinde res tenetur, res nominatur; nec quisquam dicit, verbi gratia: hoc Romae aiunt factum; aut: fama est, illum provinciam sortitum; sed: ille provinciam sortitus est, et: hoc factum est Romae.
PL 1, 566Cさらに言えば、風評には次のような定めがある――嘘をついている間しか存続しないという定めが。なぜなら風評は、何も証明しない間だけ生き続けるからである。すなわち、証明されるやいなや消え去り、いわば報告するという務めを果たし終えて退場する。それ以後は、事実そのものが保持され、事実そのものが名指されるようになる。たとえば誰も、『ローマでこれこれが起きたと言われている』とか『あの人物が属州を割り当てられたという風評がある』とは言わず、『あの人物は属州を割り当てられた』『これこれの事はローマで起きた』と言うのである。
Nemo famam nominat, nisi incertus, quia nemo sit fama, sed conscientia certus; nemo famae credit, nisi stultus, quia sapiens non credit incerto.
PL 1, 566C確信のない者でなければ、誰も風評という名を口にはしない。なぜなら、風評によってではなく、認識によって確かさを得るのが人だからである。愚か者でなければ、誰も風評を信じはしない。なぜなら賢者は不確かなものを信じないからである。
Fama, quantacumque ambitione diffusa est, ab uno aliquando ore exorta sit necesse est, exinde in traduces quodammodo linguarum et aurium serpit et modicum originum vitium rumores obscurat, ut nemo recogitet, ne primum illud os mendacia seminaverit, quod saepe fit aut aemulationis ingenio, aut suspicionis arbitrio, aut etiam nova mentiendi voluptate.
PL 1, 566C風評は、どれほど大きな広がりをもって拡散していようとも、必ずやかつて一つの口から生じたものであるはずである。そこから、言葉と耳という、いわば枝分かれの経路を伝って這い広がってゆき、起源のわずかな欠陥は噂によって覆い隠されてしまうので、誰も、あの最初の口が偽りの種を蒔いたのではないかと、思い返すことがない。そのようなことはしばしば、張り合いの才知によって、あるいは疑いの気まぐれによって、あるいはまた新奇に嘘をつく快楽によって、生じるのである。
Sed bene, quod omnia tempus revelat, testibus sententiis et proverbiis vestris, ipsaque natura, quae ita ordinata est, ut nihil lateat, etiam quod fama non prodidit.
PL 1, 567Aしかし幸いにも、時がすべてを暴くものである。それは諸君自身の格言や諺が証人となっていることであり、また自然そのものもまた、何ひとつ隠れたままではいられぬように定められているのだから――風評が明るみに出さなかったことさえも。
Videte, qualem prodiciam adversus nos subornastis, quia quod semel detulit tantoque tempore ad fidem corroboravit, usque adhuc probare non potuit.
PL 1, 567A諸君が我々に対してけしかけた密告者が、いったいどのようなものであるかを見るがよい。すなわち風評は、一度告発したことを、これほど長い時間をかけて信用へと固めてきたにもかかわらず、いまだかつて証明することができなかったのである。
Principe Augusto nomen hoc ortum est, Tiberio disciplina ejus illuxit, sub Nerone damnatio invaluit, ut jam hinc de persona persecutoris ponderetis: si pius ille princeps, impii Christiani, si justus, si castus, injusti et incesti Christiani, si non hostis publicus, nos publici hostes; quales simus damnator ipse demonstravit, utique aemula sibi puniens.
PL 1, 567Aこの名は皇帝アウグストゥスのもとで生まれ、ティベリウスのもとでその教えが世に光を放ち、ネロのもとで断罪が勢いを増した。ここからして、諸君は迫害者という人物について、こう推し量るべきである――もしあの皇帝が敬虔であったなら、キリスト教徒は不敬虔である。もし正しく、貞潔であったなら、キリスト教徒は不正で近親相姦の者である。もし公共の敵でなかったなら、我々こそが公共の敵である、と。だが、我々がいかなる者であるかは、断罪した当の者自身が示した。というのも、彼は当然にも、自らに対抗するものを罰していたのだから。
Et tamen permansit erasis omnibus hoc solum institutum Neronianum, justum denique ut dissimile sui auctoris. Igitur aetati nostrae nondum anni CCL.
PL 1, 567Bそれでもなお、他はすべて廃されたのちも、このネロの制度だけが生き残った。それは実に、その創始者とは似ても似つかぬほど正しいものであった。したがって、我々のこの時代は、いまだ250年にも満たないのである。
Tot iniqui interea, tot cruces divinitatem consecutae, tot infantiae trucidatae, tot panes cruentati, tot strages lucernarum, tot errores nuptiarum, et adhuc Christianis sola fama decernit.
PL 1, 567Bその間にも、不義の者どもがいかに多かったことか。神性を得た十字架がいかに多かったことか。虐殺された幼児がいかに多かったことか。血にまみれたパンがいかに多かったことか。灯火が倒されたことがいかに多かったことか。婚姻における過ちがいかに多かったことか。それでもなお、キリスト教徒に対しては、風評だけが裁きを下しているのである。
Habet quidem grande fundamentum de vitio ingenii humani, felicius in acerbis atrocibusque mentitur; quanto enim proni ad malitiam, tanto ad mali fidem opportuni estis, facilius denique falso malo, quam vero bono creditur.
PL 1, 567B確かに風評は、人間の生来の性向の欠陥のうちに大きな土台を持っている。風評は、辛辣で残忍な事柄においてこそ、より巧みに嘘をつくのである。というのも、諸君は悪意に傾きやすければ傾きやすいほど、それだけ悪しきことを信じ込みやすくなるからであり、結局のところ、真の善よりも偽りの悪の方が、たやすく信じられるのである。
Si quem tamen apud vos prudentiae locum iniquitas reliquisset, ad explorandam famae fidem, utique justitia poscebat dispicere, a quibus potuisset fama in vulgus, et ita in totum orbem dari.
PL 1, 567Bもし諸君のもとに、不正のために知恵の働く余地がいくらかでも残されていたなら、風評の信頼性を探るために、それがいかなる者たちから民衆へと、そしてそのようにして全世界へと広まりえたのかを見究めることを、当然にも正義は要求したはずである。
Ab ipsis enim Christianis non opinor, cum vel ex forma ac lege omnium mysteriorum silentii fides debeatur; quanto magis talium, quae prodita non evitarent interim humana animadversione praesentaneum supplicium? Si ergo non ipsi proditores sui, sequitur ut extranei.
PL 1, 567Cというのも、思うに、キリスト教徒自身からではあるまい。あらゆる秘儀の型と法によって、沈黙の誓いこそが負われるべきものだからである。まして、暴かれれば人間の処罰による即座の刑罰を免れえないような、この種の秘儀についてはなおさらのことである。したがって、もし彼ら自身が自らを裏切る者でないとすれば、外部の者たちがそうであるという結論になる。
Oro vos, extraneis unde notitia, cum etiam justa et licita mysteria omnem arbitrii extraneum caveant? nisi inclita minus spernunt. Atquin extrancis tam honorare quam confingere magis competit... domesticorum curiositas furata est per rimulas et cavernas.
PL 1, 567C私は諸君に問いたい――外部の者たちに、いったいどこからその知識が得られようか。正当で合法的な秘儀でさえ、外部の者による判断はすべて警戒するものであるというのに。ただし、著名な秘儀は、それを軽んずる度合いが少ないというだけである。しかるに、外部の者たちには、秘儀を敬うことも、でっち上げることも、同じくらい似つかわしい……。身内の者たちの好奇心が、隙間や物陰を通じて盗み出したのである。
Quid, cum domestici eos vobis prodant? Omnes a nullis magis prodimur, quanto magis, si atrocitas tanta sit, quae justitia indignationis omnem familiaritatis fidem rumpit, non potuerit continere, quod horruit, mens, quod expavit, oculus?
PL 1, 568Aさらに言えば、身内の者たちが彼らを諸君に売り渡すとすれば、どうであろうか。我々は誰よりもまず身内の者たちによって裏切られるのであって、まして、その残虐さがこれほど大きく、憤りの正義が親しみの信義をことごとく打ち破ってしまうほどであれば、心が身震いしたもの、目が怯えたものを、抑えておくことなどできるはずがない。
Hoc quoque mirum, si et ille, qui tanto impatientiae jure prosiluit, deferre et non probare gestit, et ille, qui audiit, non et videre curavit; siquidem par fructus est et delatoris, si quod detulit probet, et auditoris, si quod audit etiam sibi credat.
PL 1, 568Aこれもまた不思議なことである――これほどまでの怒りの当然の権利をもって躍り出た者が、告発することを望みながら証明することを望まないとすれば、また、それを聞いた者が、自ら確かめようとはしなかったとすれば。というのも、告発者にとっての果実は、告発した事柄を自ら証明する点にあり、聞いた者にとっての果実も、聞いた事柄を自分自身にも信じ込ませる点にあって、両者は等しいからである。
Tunc, inquitis, primo delatum et exhibitum est, auditum et inspectum est, atque exinde famae commendatum. Hoc quidem superscendit omnem admirationem, si semel deprehensum est quod semper admittitur, nisi desivimus jam talia factitare.
PL 1, 568Aその時こそ、初めて告発され、示され、聞かれ、検分されたのであって、それ以後、風評へと委ねられたのだ、と諸君は言う。だがこれは、あらゆる驚きを超え出るものである。もし我々がすでにそのような行いを重ねることをやめてしまっていないなら、常に行われていることが、たった一度だけ現行犯で捕らえられたということになるのだから。
Atquin et idem vocamur, et in iisdem deputamur, et de die redundamus; quo plures, hoc pluribus odiosi; magis increscit odium, increscente materia; proficiente multitudine reorum, quid ita non proficit multitudo nuntiatorum?
PL 1, 568Bしかるに、我々は依然として同じ名で呼ばれ、同じ罪に数え入れられ、日ごとにその数を増している。多くなればなるほど、それだけ多くの者に憎まれる。憎しみは、その材料が増すにつれて、いよいよ膨れ上がる。被告の数がこれほど増していくのに、なぜ通報者の数はそのようには増えていかないのか。
Quod sciam, et conversatio notior facta est; scitis et dies conventuum nostrorum; itaque et obsidemur et opprimimur, et in ipsis arcanis congregationibus detinemur.
PL 1, 568B私の知る限り、我々の交わりはより広く知られるようになった。諸君は我々の集会の日をも知っている。それゆえ我々は包囲もされ、圧迫もされ、まさにその秘められた会衆のただ中で捕らえられもする。
Quis unquam tamen semeso puero supervenit? quis in cruentato pane vestigia dentium deprehendit? quis tenebris repentino lumine irruptis immunda aliqua, ne dixerim incesta, indicia, recognovit?
PL 1, 568Bしかし、半分食べかけの子供のもとに踏み込んだ者が、いまだかつて誰かあっただろうか。血にまみれたパンに歯の跡を見出した者が、誰かあっただろうか。闇の中に突如として灯りが差し込んだとき、汚らわしい――近親相姦とまでは言うまいが――何らかの証しを認めた者が、誰かあっただろうか。
Si praemio impetramus, ne tales in publicum extrahamur, quare et opprimimur? Possumus et omnino non extrahi; quis enim proditionem criminis alicujus sine crimine ipso aut vendit aut redimit?
PL 1, 568Cもし我々が報酬によって、そのような姿で公衆の面前へと引き出されないようにしていると言うなら、なぜ我々は圧迫もされているのか。我々はまた、そもそも引き出されずに済ますこともできるはずである。というのも、いったい誰が、犯罪そのものなしに、ある犯罪の密告を売ったり買い戻したりするだろうか。
Sed quid extraneis speculatoribus et indicibus detractem, qui talia objiciatis, quae non ab ipsis nobis cum maxima vociferatione publicentur, aut statim audita, si prius demonstrantur, aut postea reperta, si interim celentur?
PL 1, 568Cだが、外部の偵察者や密告者たちについて、私はなぜとやかく言う必要があろうか。諸君はそのようなことを我々に投げつけるが、それらは我々自身によって、この上ない大声とともに公にされるのではないだろうか――前もって明らかにされるなら即座に聞かれたこととして、あるいはその間隠されているなら後になって見出されたこととして。
Sine dubio enim initiatum volentibus mos est prius ad magistrum sacrorum vel patrem adire.
PL 1, 568Cというのも、疑いなく、秘儀に入信しようと望む者たちには、まず秘儀の教師、あるいは秘儀の司祭のもとへ赴くのが慣わしだからである。
Tum ille dicet: Infans tibi qui adhuc vagit necessarius, qui immoletur, et panis aliquantum, qui in sanguine infringatur, praeterea candelabra, quae canes annexi deturbent, et offulae, quae eosdem canes sed et mater aut soror tibi necessaria est.
PL 1, 569Aすると彼はこう言うであろう――『お前には、いまだ泣き声をあげている幼児が必要だ。それを生贄として捧げるためだ。それにいくらかのパンも必要だ。それを血に浸して砕くためだ。さらに、繋がれた犬どもが引き倒すための燭台も、そして同じ犬どもに投げ与えるための肉片も必要だ。だがそれとともに、お前の母か姉妹も必要となる』と。
Quid, si nullae erunt? opinor, legitimus Christianus esse non poteris? Haec, oro vos, denuntiata ab aliis sustinent prodi? Diversum opus non est scire illos prius fallaciae negotium perpetratur, ignaris et dapes et nuptiae subjiciuntur.
PL 1, 569Aもし母も姉妹もいないとしたら、どうなのか。思うに、お前は正規のキリスト教徒ではいられないということか。私は諸君に問いたい――これらのことが他の者たちによって告げ知らされたとして、そのまま漏らされるままになるものだろうか。事のやり方は逆である。彼らがあらかじめ知ることはない。欺きの企てが遂行される。何も知らぬ者たちに、饗宴と婚姻とが差し出されるのである。
Nihil enim unquam retro de Christianis mysteriis audierunt. Tamen postea cognoscant necesse est vel aliis quos inducunt praeministranda. Caeterum quam vanum est profanos scire quod nesciat sacerdos?
PL 1, 569Aというのも、彼らはこれまで、キリスト教徒の秘儀について何ひとつ聞いたことがなかったからである。それでもなお、彼らは後になって知らざるをえない。あるいは、彼らが〔新たに〕引き入れる他の者たちには、前もって手ほどきしておかねばならない。しかし、祭司でさえ知らないことを俗人が知っているというのは、何と虚しいことであろうか。
Tacent igitur, et accepto ferunt, et nihil tragoediae Thyestae vel Oedipodis erumpunt, et non protrahunt ad populum, fide in ministros et magistris et de ipsis potiores morsus jam doctis... rapiunt.
PL 1, 569Aそれゆえ彼らは沈黙し、それを受け入れられたこととして甘受し、テュエステスやオイディプスの悲劇にまつわることは何ひとつ漏らさず、それを民衆の前へと引きずり出すこともない。奉仕者や教師たちへの信頼のうちに、そして彼ら自身についてすでに教え込まれた、より強烈な噛み傷から……奪い取る。
Si nihil tale probetur, grande nescio quid aestimari oportet, cujus compensatio tantarum atrocitatum tolerantia constat. Miserae atque miserandae nationes, ecce proponimus vobis disciplinae nostrae sponsionem.
PL 1, 569Bもしそのようなことが何ひとつ証明されないとすれば、それを埋め合わせるのに、これほど大きな残虐さへの忍耐が釣り合うほどの、何やら途方もなく大きなものがあると推し量らねばならない。哀れな、そしてまた哀れむべき諸国民よ、見よ、我々は諸君に我々の教えの約束を差し出す。
Vitam aeternam sectatoribus et conservatoribus suis spondet, e contrario profanis et aemulis supplicium aeternum aeterno igni comminatur; ad utramque caussam mortuorum resurrectio praedicatur.
PL 1, 569Bそれは、その従う者、守り抜く者たちには永遠の生命を約束し、逆に涜聖の者や敵対者たちには、永遠の火による永遠の刑罰を突きつける。そしていずれの場合についても、死者の復活が予め告げられている。
Viderimus de fide istorum, dum suo loco digeruntur; interim credite, quemadmodum nos. Volo enim scire, si per talia scelera adire parati estis, quemadmodum nos?
PL 1, 569Bこれらのことの信頼性については、しかるべき箇所で論じられる際に見ることにしよう。さしあたり、我々がそうしているように、信じるがよい。私はこう知りたいのだ――もし諸君が、そのような大罪によって〔永遠の生命に〕近づく用意があるとすれば、それは我々と同じようにできるのか、と。
Veni, si quis es, demerge ferrum in infantem; vel si alterius officium est, tum modo specta morientem animam, antequam vixit, certe excipe rudem sanguinem in quo panem tuum saties, vescere libenter; interea discumbens dinumera loca, ubi mater aut soror torum presserit; nota diligenter, ut cum tenebrae irruerint, tentantes scilicet diligentiam singulorum, non erres extraneam incursans: piaculum feceris, nisi incestum.
PL 1, 569B来るがよい、お前が何者であれ。刃を幼児に突き立てるがよい。あるいは、それが他人の務めであるならば、ただ、生きるより先に死にゆく魂を眺めているがよい。少なくとも、その生々しい血を受け取り、それにお前のパンを浸して、喜んで食するがよい。その間、横臥して食事をしながら、母か姉妹が床に伏している場所をよく数えておくがよい。念入りに覚えておくがよい――闇が押し寄せてきたとき、すなわちめいめいの用意周到さが試されるそのときに、見知らぬ女に襲いかかる過ちを犯さぬように。近親相姦でなければ、それこそ罪を犯したことになるのだから。
Haec cum expunxeris, vives in aevum. Cupio respondeas, si tanti facias aeternitatem? imo idcirco nec expunxeris, vives in aevum.
PL 1, 569Cこれを果たし終えたなら、お前は永遠に生きるであろう。私はお前に答えてほしい、永遠性をそれほどの価値あるものと見なしているのか、と。いや、それどころか、まさにそれゆえに……。お前はこれを果たしはしまい。お前は永遠に生きるであろう。
Cupio respondeas, si tanti facias aeternitatem? imo idcirco nec credis, et jam si credideris, nego te velle, et jam si velles, nego te posse. Cur autem alii possint, si vos non potestis? cur non possitis, si alii possunt?
PL 1, 569C私はお前に答えてほしい、永遠性をそれほどの価値あるものと見なしているのか、と。いや、それどころか、そのためにこそお前は信じてすらいないのだ。そして、たとえ信じたとしても、お前には望む気がないと私は言おう。そして、たとえ望んだとしても、お前にはそれをなす力がないと私は言おう。だが、諸君にできないのであれば、なぜ他の者たちにはできるというのか。他の者たちにできるのであれば、なぜ諸君にはできないというのか。
Impunitatem, aeternitatem quanto constare vultis? An hae nobis omni modo redimendae videntur? an alii ordines dentium Christianorum, specus facium, et alii ad incesti libidinem nervi? Non, opinior; satis enim est nobis sola veritate a vestra positione discerni.
PL 1, 569C免責と永遠性とを、諸君はいったいどれほどの代価で得たいと望むのか。それらは、我々にとって、あらゆる仕方で購われねばならぬものだと諸君には見えるのか。それとも、キリスト教徒には別種の歯並びがあり、洞穴のような喉があり、近親相姦の情欲へと向かう別種の筋があるとでもいうのか。思うに、そうではあるまい。我々にとっては、ただ真理のみによって諸君の立場から区別されることで十分なのである。
Tertium genus dicimur, cynopennae aliqui, vel sciapodes, vel aliqui de subterranea antipodes.
PL 1, 570A我々は第三の種族と呼ばれている。何やら犬翼人か、影足人か、あるいは地下から出てきた対蹠人ででもあるかのように。
Liber I, Caput VIII
第I巻 第VIII章PL 1, 570ASi qua istic, apud vos saltem ratio est, edatis velim primum et secundum genus, ut ita de tertio constet.
PL 1, 570Aこの点について、少なくとも諸君のもとに何らかの理屈があるのなら、まず第一の種族と第二の種族とを示していただきたい。そうして初めて第三の種族について確かなことが言えよう。
Psammetichus quidem putavit tibi se ingenio exploratus, si de prima generis: dicitur enim infantes recenti e partu seorsum a commercio hominum alendos tradidisse nutrici, quam et ipsam propterea elinguaverat, ut in totum exsules vocis humanae non auditu formarent loquelam, sed suo promentes eam primam nationem designarent, cujus sonum natura dictasset.
PL 1, 570Aプサンメティコスは、第一の種族についてであれば、自分こそがその才知によって答えを見出した者だと考えていた。すなわち、生まれたばかりの嬰児たちを人との交わりから引き離して乳母に育てさせたと言われている。その乳母自身も、それゆえ舌を切られていた。それは、嬰児たちが人間の声を耳にすることから全く締め出されたまま、聞くことによってではなく自分の口から発する言葉によって話し始め、自然がその音を告げるであろう、最初の国民を示すようにするためであった。
Prima vox Bekkos renuntiata est; interpretatio ejus Panis apud Phrygas nomen est; Phryges primi genus exinde habentur.
PL 1, 570B最初に発せられた言葉は『ベッコス』と報告された。この語を解釈すればフリュギア人のもとでは『パン』という意味である。かくしてフリュギア人は、それ以来第一の種族と見なされている。
Sed hoc unum erit de vanitatibus vestrarum fabularum non otiose nobis retractandum, quo fidem vestram vanitatibus quam veritatibus deditam demonstrare gestimus.
PL 1, 570Bしかし、諸君の作り話の空しさについては、この一件だけは、無駄にはならぬものとして改めて取り上げねばならない。それによって、諸君が真理よりもむしろ空しいものに信を置いていることを示そうと我々は望んでいるのである。
An omnino credibile sit, tali membro desecto, vastato ipsius animae organo et utique radicitus caeso, castratis faucibus, quae etiam extrinsecus periculose vulnerantur, exinde tabo in praecordia refluente, postremo aliquamdiu cessantibus alimentis, vitam nutrici perdurasse?
PL 1, 570Bそもそも、そのような肢体を切り取られ、魂そのものの器官を破壊され、しかも根こそぎに切り落とされ、外からでさえ危険な傷を負う喉を切除され、その後膿が胸のうちへと逆流し、ついにはしばらくの間食物も絶たれた状態で、その乳母が生き永らえたなどということが、そもそも信じられようか。
Age nunc, perseveraverit Philomelae medicamentis.... quam et ipsam prudentiores, non linguae caede, sed pudoris rubore mutam interpretantur.
PL 1, 570Bよろしい、では、フィロメラの秘薬によって持ちこたえたとしよう……。彼女についても、思慮深い者たちは、舌を切られたためにではなく、恥じらいの赤面のために口をきけなくなったのだと解釈している。
Si ergo vixit, potuit effutire aliquid obtusum et exarticulatum sonum tinnitumque, sine modulatu labellorum, expanso ore, lingua stupente, de solis faucibus cogi licet: id fors tunc infantes, quia unicum, facilius commentati, paulo modulatius, utpote linguatuli, in ventum alicujus interpretationis impegerint.
PL 1, 570Bしたがって、もし彼女が生き永らえていたとしても、唇を動かすこともなく、口を開いたまま、舌もこわばったままで、ただ喉だけから絞り出される、鈍く分節を欠いた音や響きを、かろうじて発することができたにすぎなかったであろう。おそらくその時、嬰児たちは、その音がただ一つしかなかったために、いっそう容易くそれを真似、曲がりなりにも舌のある者として、いくぶんなめらかに発音し、それを何らかの解釈という風のなかへ投げ込んだにすぎなかったのであろう。
Sint nunc primi Phryges, non tamen tertii Christiani; quantae enim aliae gentium series post Phrygas?
PL 1, 570Cたとえいまフリュギア人が第一であるとしても、それでもキリスト教徒が第三であるということにはならない。フリュギア人の後に、いったいどれほど多くの民族の系列が続くことか。
Verum recogitate, ne quos tertium genus dicitis, principem locum obtineant, siquidem non ulla gens non Christiana; itaque quaecumque gens prima, nihilominus Christiana. Ridicula dementia, novissimos dicitis et tertios nominatis.
PL 1, 570Cだが諸君は考え直すがよい。諸君が第三の種族と呼んでいる者たちこそ、第一の座を占めているのではないかと。なぜなら、キリスト教徒のいない民族などひとつもないからである。したがって、いずれの民族が最初であろうとも、その中には既にキリスト教徒がいるのである。滑稽な狂気である。諸君は彼らを最も新しい者と言いながら、第三の者と名付けているのだ。
Sed de superstitione tertium genus deputamur, non de ratione, ut sint Romani, Judaei, dehinc Christiani.
PL 1, 570Cしかし我々が第三の種族と見なされているのは、迷信についてであって、理屈についてではない。すなわち、まずローマ人、次にユダヤ人、それから最後にキリスト教徒という順である。
Ubi autem Graeci? vel si in Romanorum superstitionibus censentur, quandoquidem etiam deos Graeciae ( c 6) Roma sollicitavit, ubi saltem Aegyptii, et ipsi, quod sciam, privatae curiosaeque religionis?
PL 1, 570Cしかしギリシア人はどこにいるのか。あるいは、ローマがギリシアの神々をも取り込んだのだから、ギリシア人もローマ人の迷信のうちに数えられるのだとしても、少なくともエジプト人は、私の知る限り独自で奇妙な宗教を奉じる者たちであるのに、いったいどこにいるというのか。
Porro, si tam monstruosi, qui tertii loci, quales habendi, qui primo et secundo antecedunt?
PL 1, 571Aしかも、もし第三の位にある者たちがそれほど怪物じみているとするなら、その前に立つ第一と第二の位にある者たちは、いったいどのような者と見なすべきであろうか。
Liber I, Caput IX
第I巻 第IX章PL 1, 571ASed quid ego mirer vana vestra, cum ex forma naturali concorporata et concreta intercessit malitia et stultitia sub eodem mancipe erroris?
PL 1, 571Aしかし、諸君の空しいものに私がどうして驚くことがあろうか。悪意と愚かさとが、生まれつきの姿から一体をなして凝り固まり、誤りという同じ主人のもとで割って入ってきたというのに。
Sane, quia non miror, enumerem necesse est, et vos recognoscendo miremini, in quantam stultitiam incidatis, qui omnis cladis publicae vel injuriae nos caussas esse vultis.
PL 1, 571A実に、私が驚かないからには、数え上げないわけにはいかない。そうすれば諸君も思い当たり、公けのあらゆる災厄や不正の原因を我々に負わせようとするとき、自分たちがどれほどの愚かさに陥っているかを驚くことになろう。
Si Tiberis redundaverit, si Nilus non redundavit, si coelum stetit, si terra movit.... tiva vastavit, si fames afflixit, statim omnium vox: Christi.... tum. Quasi modicum habeant aut aliud metuere! Quid igitur?
PL 1, 571Aもしティベリス河が氾濫すれば、もしナイルが氾濫しなかったならば、もし天が静止したなら、もし大地が揺れ……荒廃させたなら、もし飢饉が襲ったなら、たちどころに皆の声が上がる、『キリスト……』と。まるで彼らには、恐れるべき他のものがほとんどないかのように。それでは、いったい何であろうか。
Opinor, ut contemptores deorum vestrorum haec jacula eorum provocamus. Ut supra edidimus, aetatis nostrae nondum anni trecenti, quantae clades ante id spatium supra universum orbem ad singulas urbes et provincias ceciderunt? quanta bella externa et intestina? quot pestes, fames, ignes, hiatus motusque terrarum seculum digessit?
PL 1, 571B思うに、諸君の神々を蔑む者として、我々がこうした彼らの投げかける矢を招き寄せているというわけであろう。すでに述べたとおり、我々の時代はまだ三百年に満たないが、それ以前の期間には、全世界にわたって、それぞれの都市や属州にいったいどれほどの災厄が降りかかったことか。いかほどの対外戦争と内乱があったことか。いかに多くの疫病、飢饉、大火、地の裂け目や地震を、この世は撒き散らしてきたことか。
Ubi tunc Christiani, cum res Romana tot historias laborum suorum subministravit? ubi tunc Christiani, cum Hierenappe et Delphos et Rhodos et Creta insulae multis cum millibus hominum pessumierunt; vel quam Plato memorat majorem Asiam aut Africam in Atlantico mari mersam; cum Vulsinios de coelo, Tarpeios de suo monte perfudit ignis, cum terrae motu mare Corinthium ereptum est, cum totum orbem cataclysmus abolevit?
PL 1, 571Bその時いったいどこにキリスト教徒がいたというのか、ローマの国事がこれほど多くの苦難の記録を差し出したときに。その時いったいどこにキリスト教徒がいたというのか、ヒエラナッペやデルポイやロドスやクレタといった島々が、幾千もの人々もろとも滅び失せたときに。あるいは、アジアよりもアフリカよりも大きいとプラトンが伝えるあの土地が、大西洋に沈んだときに。天からの火がウルシニイ人を、その山からの火がタルペイウム人を包み込んだときに。地震によってコリントスの海が奪い去られたときに。大洪水が全世界を滅ぼし尽くしたときに。
Ubi tunc, non dicam contemptores deorum Christiani, sed ipsi dei vestri, quos clade illa posteriores loca, oppida approbant, in quibus nati, morati, sepulti sunt, etiam quae condiderunt? non alias enim superfuissent ad hodiernum, nisi posthuma cladis illius.
PL 1, 571Cその時、いったいどこにいたというのか――神々を蔑む者たるキリスト教徒がどこにいたか、とはあえて言うまい――諸君の神々自身は、いったいどこにいたのか。彼らが生まれ、住まい、葬られた土地や町が、さらには彼ら自身が創建した土地や町までもが、その神々こそあの災厄より後の者であることを証ししている。なぜなら、それらの土地や町は、あの災厄の後に生まれたのでなければ、今日にまで存続することはできなかったはずだからである。
Sed relegere et revolvere non curatis testimonia temporum aliter vobis renuntiata, imprimis ne deos vestros injustissimos pronuntietis, qui propter contemptores etiam cultores suos laedunt; tunc enim vosmetipsos errare probatis, si deos traditis, qui vos a meritis profanorum non discernunt.
PL 1, 571Cしかし諸君は、諸君に別様に伝えられている時代の証言を読み直し、繰り返し検討しようとはしない。それは何よりも、諸君の神々を、蔑む者たちのゆえに自らの崇拝者たちまでも損なう、この上なく不正な神々と宣言せずに済ませるためである。そのとき、もし諸君が、涜聖の者どもの受くべき報いと諸君とを区別しない神々を、それでも神々として奉じ続けるならば、諸君自身が誤っていることを証しすることになるのである。
Quod si, ut unus atque alius..... mus ait, idcirco vobis quoque irascuntur, quoniam de nostra eradicatione negligitis, absolutum est de infirmitate et mediocritate eorum: nam non irascerentur vobis in animadversione cessantibus, si ipsi exsequi possent; quanquam et alias confitemini istud, si quando illos supplicio nostro videmini ulcisci. Abaliud a majore defenditur.
PL 1, 571Cしかし、もし――ある者、また別の……が言うように――彼らが諸君に対してもまた怒っているのは、我々の根絶をなおざりにしているからだ、というのであれば、それは彼らの弱さと凡庸さについて、もはや決着がついたことになる。なぜなら、もし彼ら自身が処罰をやり遂げることができるのであれば、それを怠っている諸君に対して怒ることはなかったはずだからである。とはいえ、諸君は他の折にもこのことを認めている。すなわち、我々への刑罰によって彼らの恨みを晴らしていると諸君が見える時には。一つのものは、より大きなものによって守られる。
Liber I, Caput X
第I巻 第X章PL 1, 572APudeat igitur deos ab homine defendi. Effundite jam omnia venena, omnia calumniae tela infligite huic nomini, non cessabo ultra repellere; at postmodum obtundentur expositione totius nostrae disciplinae; nunc vero eadem ipsa de nostro corpore vulsa in vos retorquebo, eadem vulnera criminum in vobis defossa monstrabo, quo machaeris vestris admentationibusque cadatis.
PL 1, 572Aそれゆえ、神々が人間によって弁護されねばならぬとは、恥ずべきことである。さあ、あらゆる毒を注ぎ出し、あらゆる中傷の矢をこの名に浴びせるがよい。私はこれ以上、それを退けることをやめはしない。もっとも、それらの矢は、後に我々の教え全体を説き明かすことによって鈍らされるであろう。だが今は、我々自身の肉体から引き抜いたその同じ矢を、諸君へと逆に投げ返し、諸君のうちに埋め込まれたその同じ罪状の傷を示そう。それは諸君が、諸君自身の剣と投げ槍とによって倒れるようにするためである。
Jam primo, quod in nos generali accusatione dirigitis, divortium ab institutis majorum, considerate etiam atque etiam, ne vobiscum communicemus crimen istud. Ecce enim per omnia vitae ac disciplinae corruptam, imo delatam in vobis antiquitatem recognosco.
PL 1, 572Aさて何よりもまず、諸君が我々に対して総括的な告発として向けている、祖先の制度からの離反という罪状については、我々のほうこそ諸君とその罪状を共にしているのではないか、よくよく考えるがよい。というのも、私は、生活と規律のあらゆる面において、諸君のうちに古代がすっかり損なわれ、いやそれどころか引きずり降ろされているのを見て取るからである。
De legibus quidem jam supra dictum est, quod eas novis de die consultis constitutisque obruistis. De reliqua vero conversationis humanae dispositione palam subjacet, quanto a majoribus mutaveritis, cultu, habitu, apparatu, ipsoque victu, ipsoque sermone.
PL 1, 572B法律については、諸君が日々新たに定める決議や規定によってそれを覆い尽くしてしまったことは、すでに先に述べたとおりである。しかし、それ以外の、人間の日々の営みの秩序については、諸君が祖先からどれほど変わり果てたかが、はっきりと露わになっている——身なりにおいても、装いにおいても、しつらえにおいても、食事そのものにおいても、言葉遣いそのものにおいても。
Nam pristinum ut rancidum relegatis, exclusa ubique antiquitas in negotiis, in officiis; totam auctoritatem majorum vestra auctoritas dejecit. Sane, quod vobis magis probro est, laudatis semper vetustates, et nihilominus recusatis.
PL 1, 572Bというのも、諸君は古きものを、まるで饐えたもののように遠ざけ、業務においても職務においても、いたるところで古代を締め出しているからである。祖先のすべての権威を、諸君自身の権威が覆したのだ。実に、諸君にとってなおのこと恥辱であるのは、諸君が常に古さそのものを称賛しながら、それでもなお拒んでいるということである。
Qua perversitate tant...... majorum apud vos permanere probari debuerunt, cum ea quae probatis recusetis?
PL 1, 572Bいったいいかなる倒錯によって、祖先のこれほど大いなる……が諸君のもとに存続することを是とせねばならなかったのか。諸君は自ら是とすることを拒んでいるというのに。
Sed et ipsum quod videmini a majoribus traditum fidelissime custodire et defendere, vel quo maxime reos non transgressionis postulatis, de quo totum odium christiani nominis animatur, deorum dico culturam, perinde a vobis destrui ac despici ostendam, nisi quod non perinde; nos enim contemptores deorum haberi nulla ratio est, quia nemo contemnit quod sciat omnino non esse.
PL 1, 572Bしかし、まさにこの、諸君が祖先から伝えられたものとして最も忠実に守り弁護していると見えるもの——それを侵したという廉でこそ、諸君が我々を何よりも被告として告発するもの——キリスト教徒という名に対するあらゆる憎悪がそこから生気を得ているもの——すなわち神々の崇拝と私は言う——それについても、諸君によって同じように破壊され蔑まれていることを、私は示そう。もっとも同じようにとは言っても違いはある。というのは、我々が神々を蔑む者と見なされるのには、何の理由もないからである。なぜなら、まったく存在しないと知っているものを蔑む者などいないからである。
Quod omnino est, id contemni potest, quod nihil est, nihil patitur. Igitur quibus est, ab eis patiatur necesse esse, Quo magis oneramini, credentes esse et contemnentes, colentes et despuentes, honorantes et lacessentes!
PL 1, 572Cおよそ存在するものは、蔑まれることがありうる。何ものでもないものは、何も被ることがない。したがって、それ〔神々〕が存在すると考える者たちからこそ、それは何かを被らねばならぬはずである。それだけいっそう、諸君は重い咎を負うことになる——存在すると信じながら蔑み、崇拝しながら唾棄し、敬いながら侮辱しているのだから。
Licet etiam hinc recognoscere, inprimis, cum alii alios deos colitis, eos quos non colitis, utique contemnitis; praelatio alterius sine alterius contumelia esse non potest, nec ulla electio non reprobatione componitur.
PL 1, 572Cこのことからもまた見て取ることができる。何よりもまず、諸君が互いに異なる神々を崇拝するとき、崇拝しない神々のほうは、当然のことながら蔑んでいるのである。一方を選び取ることは、他方を辱めることなしには成り立たない。いかなる選択も、退けることなしには成立しないのである。
Qui de pluribus suscipit aliquem, eum quem non suscipit despexit. Sed tot ac tanti ab omnibus coli non possunt. Jam ergo tunc primo contempsistis, non veriti scilicet ita instituere, ut omnes coli non possent.
PL 1, 573A多くの中からある一つを取り上げる者は、取り上げなかったものを蔑んだのである。しかし、それほど多くの、それほど偉大な神々のすべてが、あらゆる人によって崇拝されることなどできはしない。したがって、まさにその時点で、諸君はすでに最初から蔑んでいたのである——すべての神々が崇拝され得ないような仕組みをつくることを、恐れもせずに。
At enim illi sapientissimi ac prudentissimi majores, quorum institutis renuntiare non nostis, maxime in persona deorum vestrorum, ipsi quoque impii deprehenduntur.
PL 1, 573Aしかし、諸君があえて放棄することを知らぬその制度を打ち立てた、この上なく賢明で思慮深い祖先たち自身もまた、まさに諸君の神々のことにおいて、不敬虔な者であったことが露見するのである。
Mentior, si nunquam censuerant, ne qui imperator fanum, quod in proelio vovisset, prius dedicasset quam senatus probasset, ut contigit M. Aemilio, qui voverat Alburno deo.
PL 1, 573A私は嘘をついていることになる——もし彼らが、戦陣において誓約した神殿を、元老院が是とする前に司令官が奉献することのないようにと定めたことが、一度もなかったのだとすれば。マルクス・アエミリウスの身に起こったとおりである。彼はアルブルヌスという神に誓っていたのである。
Utique enim impiisimum, imo contumeliosissimum admissum est, in arbitrio et libidine sententiae humanae locare honorem divinitatis, ut deus non sit, nisi cui esse permiserit senatus.
PL 1, 573Aなぜなら、神性の栄誉を、人間の判断という恣意と気まぐれのうちに置くことは、この上なく不敬虔な、いやそれどころか、この上なく侮辱的な行いだからである——元老院が存在を許した者でなければ神ではない、というように。
Saepe censores inconsulto populo adsolaverunt; certe Liberum patrem cum sacro suo consules senatus auctoritate urbe non solummodo, verum tota Italia eliminaverunt.
PL 1, 573B監察官たちはしばしば、民衆に諮ることなく〔神々の祭儀を〕荒廃させた。確かに、執政官たちは元老院の権威によって、リベル・パテル神をその祭儀もろとも、都市からだけでなくイタリア全土から追放したのである。
Caeterum Serapem et Isidem et Harpocratem et Anubem prohibitos Capitolio Varro commemorat, eorumque statuas a senatu dejectas, nonnisi per vim popularium restructas.
PL 1, 573Bさらに、セラピス、イシス、ハルポクラテス、アヌビスがカピトリウムから締め出されたことを、ワッロは伝えている。彼らの彫像は元老院によって引き倒されたが、民衆の実力行使によってのみ、ふたたび建て直されたのである。
Sed tamen et Gabinius consul Kalendis Januariis, cum vix hostias probaret, prae popularium coetu, quia nihil de Serape et Iside constituisset, potiorem habuit senatus censuram, quam impetum vulgi, et aras institui prohibuit.
PL 1, 573Bそれでもなお、執政官ガビニウスは、一月の朔日に、群衆の集まりを前にして犠牲獣を検分することすらほとんどできぬほどであったが、それでもセラピスとイシスについて何も定めていなかったがゆえに、群衆の激情よりも元老院の監察の権威を重んじ、祭壇を設けることを禁じた。
Habetis igitur in majoribus vestris, etsi non nomen, attamen sectam christianam, quae deos negligit. Horum, si vos saltem integrum honoribus vestris rei esse laesae religionis: sed invenio conspirasse a vobis tam superstitionis quam impietatis profectum.
PL 1, 573Bかくして諸君は、祖先たちのうちに、名こそなけれ、神々を顧みぬキリスト教の教団を有しているのである。もし諸君が、せめて自らの払う敬意において首尾一貫しているならば、これらの祖先について、宗教を侵害した罪に問われるべきところであろう。しかし私は、諸君のもとで、迷信から生じたものと不敬から生じたものとが、ともに結託しているのを見出すのである。
Quanto enim irreligiosiores deprehendimini? Privatos enim deos, quos Lares et Penates domestica consecratione perhibetis, domestica licentia inculcatis, venditando, pignerando pro necessitate ac voluntate.
PL 1, 573Cいったいどれほど不敬虔な者として、諸君は見出されることであろうか。すなわち、諸君が家庭の奉献によって家神(ラレス)やペナテスと呼ぶ私的な神々を、諸君は家庭の恣意のままに踏みにじり、必要と気ままに応じて売り払い、質に入れているのである。
Essent quidem tolerabiliora ejusmodi contumaciae sacrilegia, nisi quod eo jam contumeliosiora, quod modica. Sed aliquo solatio privatorum et domesticorum deorum querelae juvantur, quod publicos turpius contumeliosiusque tractetis.
PL 1, 573Cこのような不遜のもたらす冒瀆は、まだしも耐えうるものであったろう——ただし、それが取るに足らぬものであるだけに、なおいっそう侮辱的であるという点を除けばだが。しかし、私的な家庭の神々の嘆きは、いくらかの慰めを得てもいる。というのも、諸君は公けの神々のほうを、さらに恥ずべく、さらに侮辱的なしかたで扱っているからである。
Jam primum, quos in hastarium regessistis, publicanis subd... tis, omni quinquennio inter vectigalia vestra proscriptos addicitis. Sic Serapeum, sic Capitolium petitur, addicitur, conducitur..... sub eadem voce praeconis, eadem exactione quaestoris.
PL 1, 573Cまず何よりも、諸君が競売の槍のもとへと送り返した神々を、諸君は徴税請負人に……、五年ごとに、諸君の税収の中に登録して競売にかけているのである。かくして、セラピス神殿もカピトリウムも、同じ競売人の呼び声のもとで、同じ財務官の取り立てによって求められ、落札され、貸し出される……。
Sed enim agri tributo onusti viliores, hominum capita stipendio censa ignobiliora; nam hae sunt captivitatis notae et poenae. Dei vero, qui magis tributarii, magis sancti, imo qui magis sancti magis tributarii.
PL 1, 574Aしかし、租税を負わされた土地はより卑しいものとなり、賦課によって登録された人々の頭数はより不名誉なものとなる。なぜなら、これらは隷属のしるしであり、刑罰だからである。ところが神々はといえば、租税を課されればされるほど、いっそう聖なるものとされ、いや、それどころか、聖なるものであればあるほど、いっそう租税を課されるのである。
Majestas constituitur in quaestum, negotiatio religione proscribitur, sanctitas locationem mendicat; exigitis mercedem pro solo templi, pro aditu sacri, pro stipitibus, pro ostiis; venditis totam divinitatem, non licet eam gratis coli; plus denique publicanis reficitur, quam sacerdotibus.
PL 1, 574A威厳は利得のための道具とされ、商いは宗教の名のもとに公示され、神聖さは賃貸を乞い求める。諸君は神殿の敷地について、聖所への入場について、柱について、扉について、代金を取り立てる。諸君は神性そのものを売り渡し、それを無償で崇拝することを許さない。そして結局、祭司たちよりも徴税請負人たちのほうが、より多くの利を得ているのである。
Non suffecerat vectigalium deorum contumelia, de contemptu scilicet aestimanda, nec contenti estis deis honorem non habuisse, nisi etiam, quemcumque habetis, depretietis aliqua indignitate.
PL 1, 574A税を課された神々への侮辱——それはまさしく蔑みから測られるべきものだが——それだけでは足りなかったのか。諸君は神々に敬意を払わなかったというだけでは満足せず、たとえ諸君が抱いている敬意であっても、何らかの不面目によって、それを値切ってしまうのである。
Quid enim omnino ad honorandos eos facitis, quod etiam non mortuis vestris ex aequo praebeatis?
PL 1, 574Bそもそも諸君は、神々を敬うために、諸君の死者たちにさえ等しく施していないような、いったい何をしているというのか。
Exstruitis deis templa, aeque mortuis templa; exstruitis aras deis, aeque mortuis aras, eisdem titulis superscribitis litteras, easdem statuis inducitis formas, ut cuique ars aut negotium aut aetas fuit: senex de Saturno, imberbis de Apolline, virgo de Diana figuratur, et miles in Marte, et Vulcano faber ferri consecratur.
PL 1, 574B諸君は神々のために神殿を建て、死者のためにも等しく神殿を建てる。神々のために祭壇を築き、死者のためにも等しく祭壇を築く。同じ銘文を書きつけ、同じ姿を彫像に与える——それぞれの技芸や生業や年齢に応じて、老人はサトゥルヌスの姿に、若く髭のない者はアポロの姿に、乙女はディアナの姿にかたどられ、兵士はマルスの姿に、鍛冶屋はウルカヌスの姿に神格化されるのである。
Nihil itaque mirum, si hostias easdem mortuis, quas et deis caeditis, eosdemque odores crematis. Quis istam contumeliam excuset, quae ut aut mortuos cum deis deputet?
PL 1, 574Bしたがって、諸君が神々に屠るのと同じ犠牲獣を死者にも屠り、同じ香を焚いているとしても、何ら驚くには当たらない。この侮辱を、いったい誰が弁護できようか——死者たちを神々と同列に置くこのような仕儀を。
Regibus quidem etiam sacerdotia adscripta sunt, sacrique apparatus, ut tensae et currus et solisternia et lectisternia.... tie et ludi.
PL 1, 574B王たちにさえも、祭司職や祭儀のしつらえ——神輿車や車駕、ソリステルニアやレクティステルニア……、そして競技——が割り当てられていた。
Plane, quoniam illis coelum patet, hoc quoque non sine contumelia deorum: primo quidem, quod non decuerit alios eis annumerari, quibus datum sit post mortem deos fieri; secundum, quod tam libere atque manifeste coram populo pejeraret contemplator Proculus in coelum recepti, nisi contemneret quos dejeraret, quam ipse, quam ii, qui ei pejerare permittant; consentiunt enim ipsi nihil esse quod dejerant, imo insuper et praemio afficiunt, quia publice contempserit perjurii vindices; quanquam perjurii apud vos unusquisque purus est.
PL 1, 574C確かに、彼らのために天が開かれているのだから、これもまた神々への侮辱なしには済まない。第一に、死後に神とされることを許された者たちに、他の者〔死者一般〕を数え入れるべきではなかったからである。第二に、天に迎え入れられた者〔ロムルス〕を目撃した証人プロクルスが、あれほど自由に、あれほど公然と民衆の前で偽誓をなしえたのは、彼自身が誓ってみせた相手〔神々〕を蔑んでいたからにほかならないし、また彼に偽誓を許した者たちも同様に蔑んでいたからにほかならない。というのも、彼ら自身が、誓われた対象など何もないことに同意しているからであり、それどころか、偽誓を罰する者たちを公然と蔑んだことに対して、褒賞さえ与えているのである。とはいえ、諸君のもとでは、偽誓については誰もが潔白なのである。
Imo jam per deos dejerandi periculum evanuit, potiore habita religione per Caesarem dejerandi, quod et ipsum ad offuscationem pertinet deorum vestrorum; facilius enim per Caesarem pejerantes punirentur, quam per ullum Jovem.
PL 1, 574Cいや、それどころか、いまや神々にかけて誓うことの危険は消え失せてしまった。皇帝にかけて誓うことのほうが、より重い信仰として扱われるようになったからである。そしてこのこと自体もまた、諸君の神々を曇らせることに与っている。というのも、皇帝にかけて偽誓した者たちのほうが、いかなるユピテルにかけて偽誓した者たちよりも、容易く罰せられるからである。
Sed contemptus honestior est, habens quamdam superbiae gloriam: venit enim aliquando etiam de fiducia vel conscientiae securitate vel naturali sublimitate animi. Derisus vero quanto lascivior, tanto denotatior ad contumeliae morsum.
PL 1, 575Aしかし、蔑みのほうがまだしも品位を保っている。それはある種の傲慢の誉れを帯びているからである。というのも、蔑みは時として、確信や、良心の安らぎや、生まれつきの心の気高さから生じることもあるからである。だが嘲弄のほうは、それが淫らであればあるほど、いっそう侮辱の刺すような痛みを際立たせるのである。
Recognoscite igitur, quam derisores inveniamini numinum vestrorum, non dico quales sitis in sacrificando, quod enecta et tabida quaeque mactatis; de opimis autem et integris supervacua esui capitula et ungulas et plumarum setarumque praevulsa, et si quid domi quoque habituri non fuissetis.
PL 1, 575Aしたがって、諸君が諸君の神威をどれほど嘲弄する者と見出されるかを、諸君自身よく認識するがよい。犠牲を捧げるにあたって諸君がどのようであるかは、あえて言うまい——弱り果て、病み衰えた家畜ばかりを屠っているということは。だが、肥え太った無傷の家畜については、食用に供するに値しない頭や蹄、あらかじめむしり取られた羽毛や剛毛の部分だけを——そして家でも欲しがりはしなかったであろうようなものだけを、神々に捧げているのである。
Omitto quae vulgae aut sacrilegae gulae videbuntur majorum prope religionem convenire; atquin doctissimi gravissimi, quatenus gravitas atque prudentia de doctrina proficere credunt, et irreverentissimi erga deos vestros semper existunt, nec eis cessit litteratura, quam ut aut turpia aut vana aut falsa de deis inferat.
PL 1, 575B民衆の、あるいは瀆聖的な食い意地に、祖先の宗教的な慣わしに近いと見えるようなものについては、私は触れずにおこう。しかるに、最も学識深く最も重厚な者たちでさえ——重々しさと知恵とが学識によって深まると彼らが信じているだけになおのこと——諸君の神々に対して常にこの上なく不敬なままであり、文学もまた、神々について醜聞や空しいことや偽りをもたらすことをやめなかったのである。
Ab ipso exordiar Homero vestro, ejus unda omnis et omne aequor, cui quantum honorem additis, tantum deis vestris derogastis, magnificando qui de eis lusit.
PL 1, 575Bまず諸君のホメロスその人から始めよう——彼から、あらゆる流れ、あらゆる海原が生じたのである。諸君は彼に対して敬意を加えれば加えるほど、それだけ諸君の神々を貶めたことになる。神々を弄んだ者を偉大な者として讃えているのだから。
Adhuc meminimus Homeri; ille, opinor, est, qui divinam majestatem humana conditione tractavit, casibus et passionibus humanis deos imbuens, qui de illis favore diversis gladiatoria quodammodo paria commisit: Venerem sauciat sagitta humana, Martem tredecim mensibus in vinculis detinet fortasse periturum, eadem Jovem poene perpessum a coelitum plebe traducit, aut lacrymas ejus super Sarpedonem excutit, aut luxuriantem cum Junone foendissime inducit, commendato libidinis desiderio per commemorationem amicarum.
PL 1, 575B我々はなおホメロスを思い起こす。思うに、彼こそは、神の威厳を人間の境遇のうちに扱い、人間的な出来事や情念を神々に染み込ませた者である。彼は、贔屓の異なる神々を、いわば剣闘士の組み合わせのようにして相戦わせた。ウェヌスを人間の放った矢で傷つけ、マルスを十三箇月もの間、あるいは死に至るやもしれぬまま鎖につなぎ、ユピテルについては、天の神々の下々の者たちの手にかかって、あわや同じ目に遭うところであったと辱めのうちに描き出し、あるいはサルペドンの上に彼の涙をほとばしらせ、あるいはかつての情婦たちを数え上げて情欲の望みをそそりながら、この上なく汚らわしいしかたでユノと戯れに耽る様を描くのである。
Exinde quis non poetarum ex auctoritate principis sui in deos insolens, aut vera prodendo aut falsa fingendo? Et tragici quidem aut comici pepercerunt, ut non aerumnas ac poenas dei praefarentur?
PL 1, 575Cそれゆえ、詩人たちのうち、いったい誰が、自らの頭領〔ホメロス〕の権威に基づいて、真なることを暴くにせよ偽りを捏造するにせよ、神々に対して不遜でなかったであろうか。悲劇詩人にせよ喜劇詩人にせよ、神の労苦や刑罰を語らずに済ませるほど、手加減したことがあったであろうか。
Taceo de philosophis, quos superbia severitatis et duritia disciplinae ab omni timore securos, nonnullus etiam afflatus veritatis adversus deos erigit: denique et Socrates in contumeliam eorum quercum et canem et hircum jurat.
PL 1, 576A哲学者たちについては言うまい——彼らを、厳格さの高慢と教えの厳しさとが、あらゆる恐れから解き放ち、時には真理の霊感さえもが、神々に対して彼らを奮い立たせるのである。ついにはソクラテスでさえ、神々を辱めるかのように、樫の木や犬や牡山羊にかけて誓うのである。
Nam et si idcirco damnatus est, cum poenituerit Athenienses damnationis, discriminatores quoque impenderit, restituitur testimonium Socrati, et possum retorquere, probatum esse in illo, quod nunc reprobatur in nobis.
PL 1, 576Aたとえそれゆえに彼が断罪されたのだとしても、アテナイ人たちがその断罪を悔い、断罪した者たちにも罰を科したのであるから、ソクラテスへの証しは回復されているのである。そして私は逆に問い返すことができる——今我々において咎められているものが、あの人においては是とされていたのだ、と。
Sed et Diogenes nescio quid in Herculem lusit, et Romani stili Diogenes, Varro trecentos Joves, seu Jupiteres dicendum est, sine capitibus inducit. Caetera lasciviae ingenia etiam voluptates vestras per dedecus deorum administrant.
PL 1, 576Aまたディオゲネスも、ヘラクレスについて何やら戯れを弄んだ。そしてローマの文才におけるディオゲネスたるワッロは、三百のユピテル、いや、ユッピテルどもと言うべきか、それらを頭もなしに描き出している。その他の淫らな才知の持ち主たちもまた、神々の恥辱を通じて諸君の快楽に奉仕しているのである。
Dispicite apud vos Lentulorum et Hostiorum sacrilegas venustates, utrum mimos an deos vestros in strophis et jocis rideatis; sed et histrionicas litteras magna cum voluptate suscipitis, quae omnem faeditatem designant deorum.
PL 1, 576B諸君のもとにある、レントゥルス家やホスティウス家の瀆聖的な洒落を、よく見極めるがよい——諸君がひねりや冗談のうちに笑っているのは、道化役者たちなのか、それとも諸君自身の神々なのか。しかも諸君は、役者たちの台本を大いなる快楽をもって受け入れているが、それは神々のあらゆる醜態を描き出すものなのである。
Constuprantur coram vobis majestates in corpore impuro. Famosum et diminutum caput imago cujuslibet dei vestit. Luget Sol filium fulmine extinctum laetantibus vobis, Cybela pastorem suspirat fastidiosum non erubescentibus vobis, et sustinetis Jovis elogia modulari.
PL 1, 576B威厳ある神々が、諸君の目の前で不浄な肉体のうちに辱められている。悪名高く卑しめられた頭が、いずれの神の扮装をも身にまとう。太陽神は雷に撃たれて死んだ息子を嘆き悲しみ——諸君はそれを喜び——キュベレはつれない羊飼いを慕って溜息をつき——諸君は恥じ入りもしない——そして諸君は、ユピテルの弔いの詞が節をつけて歌われるのを、平然と耐え忍んでいるのである。
Plane religiosiores estis in gladiatorum cavea, ubi super sanguinem humanum, super inquinamenta poenarum, proinde saltant dei vestri, argumenta et historias nocentibus erogandis, aut in ipsis dei nocentes puniuntur.
PL 1, 576B確かに、諸君は剣闘士たちの闘技場においてこそ、いっそう敬虔である——そこでは人間の血の上に、刑罰の穢れの上に、まさにそのままの姿で諸君の神々が踊っているのである。罪ある者たちを始末するための筋書きや物語がそこにあり、あるいは罪ある者たちが神々そのものの姿のうちで罰せられるのである。
Vidimus saepe castratum Attin deum a Pessinunte, et qui vivus cremabatur Herculem induerat.
PL 1, 576B我々はしばしば見た。去勢されて、ペッシヌスの神アッティスに扮した者を。また、ヘラクレスの扮装をまとって生きたまま焼かれた者を。
Risimus et meridiani ludi de deis lusum, quo Dis Pater, Jovis frater, gladiatorum exsequias cum malleo deducit, quo Mercurius, in calvitio pennatulus, in caduceo ignitulus, corpora exanimata jam mortemve simulantia e cauterio probat.
PL 1, 576C我々はまた、真昼の見世物における神々を弄んだ茶番にも笑った——そこでは、ユピテルの兄弟であるディス・パテルが、槌を手に剣闘士たちの亡骸を引き出し、メルクリウスは、禿頭に小さな翼をつけ、カドゥケウスに小さな焼き鏝をあしらって、すでに息絶えた、あるいは死んだふりをしている亡骸を、焼き鏝で検分するのである。
Singula ista quaeque adhuc investigare quis possit? Si honorem inquietant divinitatis, si majestatis fastigium adsolant, de contemptu utique censentur, quam eorum qui ejusmodi factitant, quam eorum qui ita suscipiunt.
PL 1, 577Aこれらの一つ一つを、なおも探り出すことなど誰にできようか。もしそれらが神性の栄誉を掻き乱し、威厳の頂きを荒廃させるのであれば、それらは当然、蔑みから生じたものと見なされるべきである——そのようなことを行う者たちの蔑みからも、そのようなことを受け入れる者たちの蔑みからも。
Quare nescio, ne plus de vobis dei vestri quam de nobis querantur..... ex alia parte adulamini, redimitis si qua delinquitis, et postremo licet vobis in eos quos esse voluistis; nos vero in totum aversamur.
PL 1, 577Aそれゆえ私には分からない——諸君の神々が、我々についてよりも、諸君について、より多く嘆いているのではないかと……。一方で諸君は、彼らにへつらい、何か過ちを犯せばそれを贖い、そして最後に、諸君が存在させたいと望んだ神々に対しては、思いのままに振る舞うことが諸君には許されている。だが我々は、彼らから全面的に背を向けているのである。
Liber I, Caput XI
第I巻 第XI章PL 1, 577ANec tantum in hoc nomine rei desertae communis religionis, sed superductae monstruosae superstitionis. Nam, ut quidam, somniastis caput asinium esse deum nostrum. Hanc Cornelius Tacitus suspicionem fecit.
PL 1, 577Aこの名のもとで問われているのは、共同の宗教を捨てたという事だけではなく、怪異な迷信を上乗せしたという事でもある。というのも、ある者たちがそうであるように、諸君は『ロバの頭こそ我々の神である』と夢想したからである。コルネリウス・タキトゥスがこの疑いを生み出した。
Is enim in quarta historiarum suarum, ubi de bello judaico digerit, ab origine gentis exorsus et tam de ipsa origine quam de nomine religionis ut voluit argumentatus, Judaeos refert in expeditione vastis in Iocis aquae inopia laborantes, onagris, qui de pastu aquam petituri aestimabantur, indicibus fontis usos evasisse; ita ob eam gratiam consimilis bestiae superficiem a Judaeis coli, inde opinor praesumptum, nos quoque ut Judaicae religionis propinquos eidem simulacro initiari.
PL 1, 577A彼は自著『歴史』の第四巻、ユダヤ戦争を扱う箇所で、この民族の起源から説き起こし、その起源についても宗教の名についても思いのままに論じたうえで、こう伝えている。ユダヤ人は遠征の途上、荒涼とした地で水の欠乏に苦しんでいたとき、牧草を離れて水を求めに行くと見られていた野ロバを道しるべとして泉を見つけ、難を逃れたのだ、と。その恩義のゆえにユダヤ人はその獣によく似た姿を崇拝しているのだとし、そこから思うに、我々もまたユダヤの宗教に近しい者として同じ像に入信しているのだと思い込まれたのである。
At enim idem Cornelius Tacitus, sane ille mendaciorum loquacissimus, oblitus affirmationis suae in posterioribus refert, Ponpeium magnum Judaeis debellatis captisque Hierosolymis templum adisse et perscrutatum nihil simulacri reperisse.
PL 1, 577Bしかし、その同じコルネリウス・タキトゥス——実に虚言の最も饒舌な語り手である彼——は、自らの断言を忘れて、後の書でこう伝えている。ポンペイウス・マグヌスはユダヤ人を征服しエルサレムを陥落させたのち神殿に入り、くまなく調べ尽くしたが、いかなる像も見出さなかった、と。
Ubi ergo is deus fuerit? utique nusquam magis quam in templo tam memorabili, praesertim omnibus praeter sacerdotibus clauso, quo non vererentur extraneum. Sed quid ego defendam, professus interim confessionem temporalem omnium in vobis ex pari transferendorum?
PL 1, 577Bそれならば、その神はどこにいたというのか。当然、これほど名高い神殿の中にこそいたはずである。とりわけ、祭司以外のすべての者に閉ざされ、部外者を恐れる必要のなかったその場所にこそ。しかし私は何を弁護しようというのか。私はさしあたり、そのすべてを一時的に認めておくと明言したのである——それらはことごとく、等しく諸君の側へ移し返されるべきものなのだから。
Credatur deus noster asinina aliqua persona; certe negabitis vos eadem habere nobiscum? Sane vos totos asinos colitis et cum sua Epona, et omnia jumenta et pecora et bestias, quae perinde cum suis praesepibus consecratis.
PL 1, 577C我々の神がロバのような何らかの姿をしていると信じられるがよい。だが諸君は、我々と同じものを持っていることを、果たして否定できるだろうか。実に諸君は、その守護女神エポナともども、ロバを丸ごと崇拝しているではないか。あらゆる駄獣や家畜や獣たちを、その飼い葉桶ともども同様に奉献しているではないか。
Et hoc forsitan crimini datis, quod inter cultores omnium tantum asinarii sumus. Sed et qui nos crucis antistites affirmat, consecraneus erit noster.
PL 1, 577Cそして諸君はおそらくこれを我々への罪状とするのであろう——あらゆるものを崇拝する者たちの中にあって、我々だけがロバ崇拝者であると。だが、我々を十字架の祭司であると言い立てる者もまた、我々と同じ祭儀に与る者となるであろう。
Liber I, Caput XII
第I巻 第XII章PL 1, 577CCrucis qualitas, signum est de ligno; etiam de materia colitis penes vos cum effigie; quanquam sicut vestrum humana figura est, ita et nostrum propria. Viderint nunc liniamenta, dum una sit qualitas; viderit forma, dum ipsum sit dei corpus.
PL 1, 577C十字架の性質とは、木でできた徴にほかならない。諸君もまた、材料でできたものを形像とともに崇拝しているではないか。もっとも、諸君のものが人間の姿をしているように、我々のものにもそれ固有の姿がある。輪郭の如何は問うまい、性質が一つである限り。形の如何は問うまい、それ自体が神の物体である限り。
Quod si de hoc differentia intercedit, quanto distinguitur a crucis stipite Pallas Attica et Ceres Pharia, quae sine forma rudi palo et solo staticulo ligni informis repraesentatur? Pars crucis, et quidem majus, est omne robur, quod de recta statione defigitur.
PL 1, 577Dだがもしこの点に差異があるというのなら、アッティカのパラスやファロスのケレスは、十字架の柱からどれほど隔たっているというのか。それらは何の形もなく、ただ粗末な杭一本、形をなさない木のただの支柱によって表されているではないか。直立した姿勢で地に固定される木材はすべて、十字架の一部である。それも、より大きな部分である。
Sed nobis tota crux imputatur, cum antemna scilicet sua et cum illo sedilis excessu. Hoc quidem vos incusabiliores, qui mutilum et truncum dicastis lignum quod alii plenum et structum consecraverunt.
PL 1, 578Aしかし我々には十字架の全体が負わされている——すなわちその横木も、あの座の突き出た部分までも込めてである。この点ではむしろ諸君の方こそ咎められるべきである。他の者たちが完全に組み上げられたものとして奉献したその木を、諸君は不具に切り詰めたまま奉じたのだから。
Enimvero de reliquo integra est religio vobis integrae crucis, sicut ostendam. Ignoratis autem etiam originem istam deis vestris de isto patibulo provenisse.
PL 1, 578Aまことに、その他の点では、諸君にも十字架をそのまま余すところなく崇める宗教が存在する。これから示す通りである。だが諸君は、諸君の神々のこの起源が、まさにそのはりつけの木から生じたものであることを知らずにいる。
Nam omne simulacrum, seu ligno seu lapide desculpitur, seu aere defunditur, seu qua cumque alia locupletiore materia producitur, plasticae manus praecedent necesse est; plasta autem lignum crucis in primo statuit, quoniam ipsi quoque corpori nostro tacita et secreta linea crucis situs est.
PL 1, 578Aというのも、あらゆる像は、木にせよ石にせよ彫り出されるにせよ、青銅で鋳込まれるにせよ、あるいはほかのどれほど高価な材料で作られるにせよ、必ずまず塑像師の手を経なければならないからである。ところが塑像師は、最初に十字架の木を立てる。なぜなら、我々自身の肉体そのものにも、静かに秘められた十字架の形の輪郭が備わっているからである。
Quod caput emicat, quod spina dirigitur, quod humerorum obliquatio... Si statueris hominem manibus expansis, imaginem crucis feceris.
PL 1, 578B頭が真っ直ぐ上に伸び、背骨がまっすぐに保たれ、両肩の傾きが……。人が両腕を広げて立てば、それだけで十字架の似姿を作ったことになる。
Huic igitur exordio, et velut statumini argilla desuper intexta paulatim membra complet, et corpus struit, et habitum, quem placuit argillae, intus cruci ingerit; inde circino et plumbeis modulis praeparatio simulacri in marmor, in lutum, vel aes, vel quodcunque placuit deum fieri, transmigratur.
PL 1, 578Bこうしてこの出発点に対して、いわば骨組みへと粘土が上から編みかぶせられ、次第に手足を仕上げ、肉体を組み上げ、粘土に定められた姿を内部の十字架へと押し込んでゆく。それから、コンパスと鉛の型を用いて、像の下ごしらえは大理石へ、粘土へ、あるいは青銅へ、あるいはその神とすることに定められたいかなる材料へと移し替えられる。
A cruce argilla, ab argilla deus; quodammodo transit crux in deum per argillam. Crucem igitur consecratis a qua incipitur consecratus.
PL 1, 578B十字架から粘土が生まれ、粘土から神が生まれる。かくして十字架は、粘土を介して、いわば神へと移り変わるのである。それゆえ諸君は十字架を奉献しているのであって、神とされる者はまさにそこから始まるのである。
Exempli gratia dictum erit, nempe de olivae nucleo et nuce persici et grano piperis sub terra temperato arbor exsurgit in ramos, in comam, in speciem sui generis.
PL 1, 578B例えとして言うならば——オリーブの核や桃の種や胡椒の粒が土の中でほどよく整えられると、そこから木が枝へ、葉むらへ、そしてその種にふさわしい姿へと伸び上がってゆく。
Eam si transferas, vel de brachiis ejus in aliam subolem utaris, cui deputabitur quod de traduce provenit? non illi grano aut nuci aut nucleo?
PL 1, 578Cもしその木を移し替えたり、あるいはその枝を用いて別の若木を作ったりしたとしても、その接ぎ木から生じたものは、いったい誰の功に帰せられるだろうか。あの粒や種や核のものではないだろうか。
Nam cum tertius gradus secundo adscribibitur, aeque primo secundus, sic tertius redigitur ad primum transmissus per secundum.
PL 1, 578Cというのも、第三の段階が第二の段階に帰せられるとき、第二の段階も同様に第一の段階に帰せられるのであり、こうして第三の段階も、第二の段階を通して伝えられ、最終的に第一の段階へと還元されるからである。
Nec diutius super isto argumentandum est, quando naturali praescriptione omne omnino genus censum ad originem refert, quantoque genus censetur, tanto origo convenitur in genere.
PL 1, 578Cこの点についてこれ以上長々と論じる必要はない。自然本来の先決の規定によって、あらゆる種類は総じてその由来を起源に帰するものであり、その種類が評価されるほどに、その起源もまたその種類のうちに認められるのである。
Si igitur in genere deorum crucum originem colitis, hic erit nucleus et granum primordiale, ex quibus apud vos simulacrorum silvae propagantur. Ad manifesta jam: Victorias ut numina, et quidem augustiora quanto laetiora, veneramini.
PL 1, 578Cそれゆえ、もし諸君が神々という種類のうちで、十字架を起源とするものを崇めているのなら、これこそが核であり原初の種であって、そこから諸君のもとで像という森が繁茂しているのである。さて、いよいよ明白な事例に移ろう。諸君は勝利の女神たちを神威として崇敬しており、しかもそれらが晴れやかであればあるほど、いっそう威厳あるものとして崇めているのである。
Con........ one quid melius extollant, cruces erunt intestina quodammodo tropaeorum. Itaque in Victoriis et cruces colit castrensis religio, signa adorat, signa dejerat, signa ipsi Jovi praefert.
PL 1, 578D……、彼らがそれよりも立派な何を称えようとも、十字架はいわば戦勝記念碑の内部構造である。かくして軍営の宗教は、勝利の女神たちのうちにあってすら十字架を崇拝しており、軍旗を伏し拝み、軍旗にかけて誓い、軍旗をユピテルその人よりも重んじているのである。
Sed ille imaginum suggestus et totius auri cultus monilia crucum sunt. Sic etiam in cantabris atque vexillis, quae non minore sanctitate militia custodit, siphara illa vestes crucum sunt. Erubescitis, opinor, incultas et nudas cruces colere.
PL 1, 579Aしかも、あの像を掲げる台座や、あらゆる黄金の装飾は、十字架の首飾りにほかならない。同様に、軍隊がそれに劣らぬ神聖さをもって守っている旗章(カンタブルム)や軍旗(ウェクシッルム)においても、あの垂れ布は十字架の衣装なのである。諸君は、飾りもなく裸のままの十字架を崇拝することを、思うに恥じているのであろう。
Liber I, Caput XIII
第I巻 第XIII章PL 1, 579AAlii plane humanius solem Christianum deum aestimant, quod innotuerit ad orientis partem facere nos precationem vel die solis laetitiam curare. Quid vos minus facitis? Non plerique affectatione adorandi aliquando etiam coelestia ad solis initium labra vibratis?
PL 1, 579A確かに、他の者たちはもっと人間味のある考え方をして、太陽をキリスト教徒の神と見なしている。というのも、我々が東の方角に向かって祈りを行い、太陽の日には喜びを大切にすることが知られているからである。だが諸君は、それより少ないことをしているだろうか。諸君の多くも、崇拝を気取って、時には天上のものにまで、太陽の昇り始めに向かって唇を動かしているではないか。
Vos certe estis, qui etiam in laterculum septem dierum solem recepistis, et ex diebus ipsum praelegistis, quo die lavacrum substrahatis, aut in vesperam differatis, aut otium et prandium curetis.
PL 1, 579A諸君こそまさに、七日の表の中に太陽を組み入れ、日々の中からその日を選び出して、その日には湯浴みを控えるか、あるいは夕方まで延ばすか、あるいは休息と食事を大切にするかを定めた者たちなのである。
Quod quidem facitis exorbitantes et ipsi a vestris ad alienas religiones. Judaei enim festi, sabbata et coena pura, et judaici ritus lucernarum et jejunia cum azymis et orationes litorales, quae utique aliena sunt a diis vestris.
PL 1, 579Bしかも諸君は、そうすることによって、自分自身も自分たちの宗教から他人の宗教へと逸脱しているのである。というのも、安息日や清められた食事といったユダヤ人の祝祭日、灯火をめぐるユダヤの祭儀、種なしパンを伴う断食、海辺での祈りなどは、いずれも当然、諸君の神々には無縁のものだからである。
Quare, ut ab excessu revertar, qui solem et diem ejus nobis exprobratis, agnoscite vicinitatem; non longe a Saturno et sabbatis vestris sumus.
PL 1, 579Bそれゆえ——脱線から本筋へ戻るなら——太陽とその日をもって我々を非難する諸君は、両者の近さを認めるがよい。我々は、諸君のサトゥルヌスや安息日から、そう遠くはないところにいるのである。
Liber I, Caput XIV
第I巻 第XIV章PL 1, 579BNova jam de Deo nostro fama suggessit. Adeo nuper quidam perditissimus in ista civitate, etiam suae religionis desertor, solo detrimento cutis Judaeus utique magis post bestiarum morsus, ad quas se locando quotidie toto jam corpore decutit, cum incedit, picturam in nos proposuit sub ista proscriptione: ONOKOITHZ.
PL 1, 579B我々の神について、いまや新たな風評が持ち上がった。かくして、この都市で近ごろ、ある甚だしく堕落した男——自分自身の宗教さえも捨てた者で、皮を失ったというだけのユダヤ人にすぎず、猛獣に噛まれてからは当然いっそうそうである者、日々その身を賃貸しして猛獣どもに供し、いまや全身にわたって皮を剝ぎ落とされている者——が、進み出て、我々に対する一枚の絵を掲げ、次のような銘を付した。「ロバの臥所の者」。
Is erat auribus canteriorum, et in toga, cum libro, altero pede ungulato. Et credidit vulgus judaeo. Quod enim aliud genus seminarium est infamiae nostrae? Itaque in tota civitate ονοκοιτης praedicatur.
PL 1, 579Bその絵姿は、ロバに似た耳を持ち、トガをまとい、書物を手にし、片方の足には蹄があった。そして民衆はそのユダヤ人を信じ込んだ。我々への悪評の種としては、これ以外にどのような苗床があろうか。かくして、都市中で『オノコイテース(ロバ神の徒)』ということが言い広められている。
Sed et hoc tamque externum et auctoritate temporis destitutum etqualitate auctoris infirmum, libenter excipiam studio retorquendi. Videamus igitur, an hic quoque nobiscum deprehendamini. Neque enim interest qua forma, dum deformia simulacra curemus?
PL 1, 579Cだがこの話も、それが外部から持ち込まれたものであり、時の権威によって裏付けられておらず、その言い出した者の資質によっても薄弱であるにせよ、私は逆手に取ろうとする意欲から、喜んでこれを受け入れよう。それでは見てみようではないか——この点でも諸君が我々とともに捕らえられることになるかどうかを。そもそも、姿かたちがどうであれ、我々が奇怪な像を大切にしているというのなら、それが何だというのか。
Sunt penes vos et canino capite et leonino et de bove et de ariete et hirco cornuti dii, caprigenae vel anguini et alites plantmerleta, fronte et tergo Quid itaque nostrum unicum denotatis?
PL 1, 579C諸君のもとには、犬の頭を持つ神々も、獅子の頭を持つ神々も、牛や雄羊や牡山羊の角を生やした神々もいる。山羊のごとき姿の者も、蛇のごとき者も、翼ある者たちも……。それゆえ、諸君はなぜ我々のものだけを名指して非難するのか。
Liber I, Caput XV
第I巻 第XV章PL 1, 580APlures Onocoetae penes vos deprehenduntur. Si in deis aequalitate concurrimus, sequitur, ut sacrificii vel sacri quoque inter nos diversitas nulla sit, ut ex alia specie comparationis satis fiat. Nos infanticidio litamus sive initiamus?
PL 1, 580Aオノコイテースの徒は、諸君のもとにこそ、より数多く見出される。もし我々が神々において対等であるとするならば、生贄や祭儀においても我々の間に何の相違もないということになり、別の種類の比較によっても十分に埒があくはずである。我々は幼児殺しによって生贄を捧げ、あるいは秘儀に入信しているとでもいうのか。
Vos, si de memoria abierunt, quae caede hominis, quaeque infanticidiis transegisse, recognoscetis suo ordine; nunc enim differimus pleraque, ne cadem videamur ubique retractare. Interim, ut dixi, ex alia parte non deest adaequatio.
PL 1, 580A諸君は、もしそれが記憶から消え去っているのであれば、人の殺害によって、また幼児殺しによって執り行った事柄を、しかるべき順序のところで思い当たることになろう。今はその多くを後に譲っておく。至る所で同じことを繰り返しているように見えないためである。さしあたり、既に述べたように、別の面から見ても対応関係は欠けていない。
Nam etsi nos aliter, amen non aliter vos quoque infanticidae, qui infantes editos enecantes legibus quidem prohibemini, sed nullae magis leges tam impune, tam secure sub omnium conscientiae unius ae....... tabellis eluduntur.
PL 1, 580Aというのも、たとえ我々のやり方が異なるとしても、諸君もまた変わらず幼児殺しの徒なのであって、産み落とされた幼児を殺す諸君は、確かに法律によって禁じられてはいる。だが、すべての者の良心の、ただ一つの……調書のもとにあって、これほど罰を免れ、これほど安泰にかいくぐられている法律はほかにない。
Sed nec eo distant, si vos non ritu sacri, neque deo necatis. Atquin in hoc asperius, quod frigore et fame, aut bestiis........... tis, aut longiore in aquis morte demergitis.
PL 1, 580Bだが、諸君が祭儀の作法によらず、神に献げるためでもなく殺しているとしても、それによって差異が生じるわけではない。しかるに、この点ではいっそう過酷でさえある。寒さと飢えによって、あるいは猛獣に……、あるいは水中でのより長びく死によって沈めるのだから。
At et si quo........ dissimilius penes vos fit, eo addicite, quo vestra pignora ex.......... s, et supplebitur. Imo superacervabitur in vobis quidquid..... ratione defecerit.
PL 1, 580Bだが、たとえ諸君のもとで何か……いっそう異なる仕方で行われているとしても、諸君の子らが……されるその点に、それを加えるがよい。そうすれば埋め合わされるであろう。いや、それどころか、何であれ……という点で欠けていたものは、諸君のうちにいっそう積み上げられるであろう。
Sed de ea impietatis hostia dicimur..... dum ita quoque in vobis recognoscitur, ubi opportunius positum est, non multo secernimur a vestra voracitate, si illa impudica est, nostra vero crudelis, conjungimur si forte natura, qua semper saevitia cum impudicitia concordat.
PL 1, 580Bしかし、その不敬の犠牲について、我々は……と言われている。だが、それがまさに諸君のうちにも、しかもいっそうふさわしい場所に据えられて見出される以上、我々は諸君の貪り食いからそれほど遠く隔てられてはいない。もしそれが淫らなものであり、我々のものが残酷なものであるとしても、我々は結び合わされるのである——自然というものが、残虐さと淫らさとをつねに調和させているとすれば。
Liber I, Caput XVI
第I巻 第XVI章PL 1, 580BQuanquam quid minus, imo quid non amplius facitis? parum scilicet humanis visceribus inhiatis, quia vivos et puberes devoratis? parum humanum sanguinem lambitis, quoniam futurum sanguinem elicitis? parum infante vescimini, quia infantem totum praecoquum perhauritis?
PL 1, 580Bとはいえ、諸君は何をそれより少なく行っているというのか。それどころか、何をそれ以上に行っていないというのか。人の内臓に舌なめずりすることが、まだ足りないとでもいうのか——生きた、盛りの齢の者たちを喰らっているというのに。人の血を舐めることが、まだ足りないとでもいうのか——これから流れ出るはずの血までも搾り取っているというのに。幼児を食することが、まだ足りないとでもいうのか——幼児をまるごと、月満ちぬうちから飲み尽くしているというのに。
Ventum est ad horam lucernarum et caninum ministerium et ingenia tenebrarum. Quo in loco metuo ne cedam. Quid enim tale in vobis detinebo?
PL 1, 580C話は灯火の時刻に至った——犬による奉仕、そして闇の企みに。この点においては、私は自分が言葉に詰まるのではないかと恐れる。というのも、諸君のうちに、これに類する何を見出せようか。
Verum jam laudate consilium incesti verecundi, quod adulteram noctem commenti sumus, ne aut lucem, aut veram noctem contaminaremus, quod etiam luminibus terrenis parcendum existimavimus, quod nostram quoque conscientiam ludimus; quodcumque enim facimus, si volumus, suspicamur.
PL 1, 580Cさて今こそ、慎み深い近親相姦の計略とやらを褒め称えるがよい。曰く、我々は光をもまことの夜をも汚さぬために、まがいものの夜をわざわざ拵えたのだとされ、地上の灯火すら惜しむべきだと考えたのだとされ、自分たち自身の良心をも欺いているのだとされている。というのも、我々がなすことは何であれ、その気になったところで、我々はそれを推し量ってみるにすぎないのだから。
Caeterum incesta vestra pro sua libertate et luce omni et nocte omni et tota coeli conscientia fruuntur, quodque felicius proveniat, cum palam misceatis incesta toto conscio coelo, soli ipsi ignoratis; nos vero etiam in tenebris scelera nostra recognoscere possumus.
PL 1, 581Aだが、諸君の近親相姦は、その自由の名のもとに、あらゆる光のもとで、あらゆる夜のもとで、天全体を証人としながら、思うがままに行われている。そして、いっそう都合よく事が運ぶことに、諸君は天全体を証人として公然と近親相姦を犯しながら、自分自身だけはそれを知らずにいるのである。だが我々は、たとえ闇の中であろうとも、自分たちの罪を認識することができる。
Plane Persae, Ctesias edit, tam scientes quam non horrentes cum matribus libere fiunt. Sed et Macedones, id quod probaverunt, palam est factitare, siquidem cum primus scenam eorum Oedipus intravit trucidatus oculos, risu ac derisu exceperunt; tragaedus consternatus retracta persona: Numquid, ait, domini, displicui vobis? responderunt Macedones: Imo tu quidem pulchre.
PL 1, 581A確かに、クテシアスが伝えるところによれば、ペルシア人たちは、知りながらも忌み嫌うことなく、自分たちの母親と自由に交わっている。しかもマケドニア人たちも、彼ら自身が証明したように、公然とこれを常習としている。というのも、彼らの舞台に最初にオイディプスが目をえぐられた姿で登場したとき、彼らは笑いと嘲りとをもってこれを迎えたからである。悲劇役者は狼狽して仮面を外し、こう言った。『旦那がた、私は何かお気に召さなかったのでしょうか。』マケドニア人たちは答えた。『いや、それどころか、お前は実に見事であった。』
Aut scriptor vanissimus si finxit, aut Oedipus dementissimus si ita fecit; atque exinde alter ad alterum, ηλαυνε dicebat εις την μητερα. Sed una vel alia gens quantula macula totius orbis? Nos enim omnem infecimus solem, omnem polluimus Oceanum!
PL 1, 581A作者が空想したのならこの上なく虚しい作者であり、オイディプスが実際にそうしたのならこの上なく狂った男である。そしてそれ以来、彼らは互いに『母親のもとへ突き進め』と言い合っていた。だが、一つや二つの民族が、全世界にとってどれほどの汚点だというのか。我々こそは、太陽全体を汚し、大洋全体を穢しているというのに。
Date igitur aliquam nationem vacantem ab eis, quae omne hominum genus ad incestum trahunt.
PL 1, 581Bそれゆえ、人類のすべてを近親相姦へと引き込むような、そうした行いから免れている国民を一つでも示してみるがよい。
Si qua gens concubitu ipso et aetatis ac sexus necessitate, ne dixerim libidine et luxuria, caret, ea erit quae carebit incesto; si qua ab humana conditione privata quadam natura remota est, ut neque ignorantiae neque errori neque casui opposita sit, ea erit quae sola Christianis respondere constantius possit.
PL 1, 581Bもしどこかの民族が、性交そのもの、年齢と性別に伴う必然性——情欲や淫蕩とまでは言うまい——を欠いているならば、その民族こそが近親相姦を免れているであろう。もしどこかの民族が、人間としての境遇から、ある特別な本性によって遠ざけられ、無知にも過ちにも偶然にも晒されていないならば、その民族こそが、ただ一つ、キリスト教徒にいっそう確固として応え返すことのできる民族であろう。
Respicite igitur luxuriam inter errores et ventos fluctuantem, si desunt populi, quos ad hoc sceleris incursent lata vada et aspera erroris.
PL 1, 581Bそれゆえ、過ちと風とに翻弄されて漂う淫蕩というものを顧みるがよい。過ちの広い浅瀬と険しい岩場とが、この罪にまで襲いかかることのない民が、果たしているだろうか。
Imprimis cum infantes vestros alienae misericordiae exponitis aut in adoptionem melioribus parentibus, obliviscimini, quanta materia incesti, subministratur, quanta occasio casibus aperitur?
PL 1, 581C何よりもまず、諸君が自分の子らを他人の慈悲にゆだねて捨てるか、あるいはより良い親のもとへ養子として差し出すとき、諸君はどれほどの近親相姦の材料が供給され、どれほど偶然の機会が開かれることになるかを、忘れているのではないか。
Plane ex aliqua disciplina severiores aut certo respectu ejusmodi eventuum a libidine temperatis quocumque loco domi aut peregre, ut non dispersio seminum et saltus ubique luxuriae nescientibus filios edat, quos aut ipsi postmodum parentes, aut alii..... incursent, quando etiam aetatum moderatio libidine exclusa sit.
PL 1, 581C確かに、ある種の規律ゆえにより厳格な者たち、あるいはこうした出来事への一定の配慮ゆえに、諸君は家であれ旅先であれ、いかなる場所でも情欲を慎んでいるかもしれない。それは、種の撒き散らしと、至るところでの淫蕩の跳梁とが、知らぬ間に子をもうけることのないようにするためであり、そうした子に、のちになって親自身が、あるいは他の……者たちが、襲いかかることのないようにするためである。年齢による節度さえも、情欲の前には締め出されてしまうのだから。
Quotcumque adulteria, quotcumque stupra, quotcumque publicatae libidinis..... sive stativo vel ambulatorio titulo, tot sanguinis mixtiones, tot compagines generis, tot inde traduces ad incestum; unde adeo mimis et comoedis argumentorum venae fluunt, unde ista quoque talis ante tragoedia erupit.
PL 1, 582Aどれほど多くの姦通が、どれほど多くの凌辱が、そして公にされた情欲の……が——それが一定の場所の名によるものであれ、さすらう名によるものであれ——生じようとも、それに応じて血の混淆も、血統の絡み合いも、そこから近親相姦へと続く系譜も、同じだけ数多く生じるのである。そこから道化芝居や喜劇の題材の脈が流れ出るのであり、そこからまた、あの一つの悲劇もかつて噴き出したのである。
Fusciano praefecto urbi, judicata punitione reatus, fortuita negligentia comitata ultra januam progressus iter, praetereuntibus tractus domo excidit. Graeculus vel a limine Graeculo more captaverat intrans, inde mutatus Asiae aetate Romam in venalicio refertur.
PL 1, 582Aフスキアヌスが市長官であったとき、ある罪の処罰が裁決された。すなわち、ふとした不注意によって、戸口を越えて先へ進んでしまい、通りすがりの者たちに連れ去られて家から失われた者があった。あるギリシア人風情の男が、その敷居からすでにギリシア風のやり方で捕らえて連れ込んでおり、それから年月とともにアジアで育てられた末、ローマへと奴隷市場に運び込まれたのである。
Emit imprudens pater et utitur Graeco. Dehinc, ut vestra, adolescentem dominus in agrum et vincula legat. Illic jam dudum paedagogus et nutrix poenas dabant.
PL 1, 582B何も知らぬ父親がこれを買い取り、そのギリシア人を使うことになった。それから、諸君のところでよく行われるように、主人はこの若者を田舎へ送り、鎖につないだ。そこでは、養育係と乳母とが、すでに久しく罰を受けていた。
Repraesentatur eis tota caussa, referunt invicem exitus suos: illi, quod alumnus in pueritia periisset; ille, se quoque a pueritia periisse, caeterum eodem eventu Romae natum honesta domo. Forsitan et signa quaedam retexuerit.
PL 1, 582Bその場で、事の次第がすべて彼らに示され、互いに自分たちの成り行きを語り合った。彼らは、その養い子が幼少のころに死んだと語り、彼の方は、自分もまた幼少のころに死んだも同然になったが、同じ出来事によって、ローマの由緒ある家に生まれた者であると語った。おそらく、いくつかのしるしもまた明らかになったことであろう。
Igitur Dei voluntate, ut tanta seculo macula exprobraretur, spiritus dei de die concutit: tempora cum aetate respondent, aliquid et oculi de lineamentis recordantur, proprietates nonnullae in corpore recensentur.
PL 1, 582Bこうして神の御旨により、これほど大きな汚点がこの世に対して糾弾されるようにと、神の霊がその日のうちに〔人々の心を〕揺り動かした。時期は年齢と一致し、目もまた顔立ちから何かを思い出し、肉体にもいくつかの特徴が数え上げられた。
Dominos, imo jam parentes tantum prolatae inquisitionis diligentia impellit. Investigatur venaliciarius, infeliciter invenitur. Revelato scelere, parentes sibi laqueo medentur.
PL 1, 582B主人たち——いや、もはや親と言うべき者たち——は、これほどまで深められた探索の熱心さに駆り立てられる。奴隷商人が探し出され、不幸にも見つけ出される。罪が露見すると、親たちは首を吊ることによって自ら手当てを施した。
Bona filio male superstiti praefectus adscribit, non ad haereditatem, sed ad stipendium stupri et incesti. Satis erat unum istud exemplum publicae erubescentiae ejusmodi scelerum delitescentium in vobis. Nihil semel evenit in rebus humanis, semel plane erui potest.
PL 1, 582C長官は、不幸にも生き残ったその息子に財産を割り当てたが、それは相続としてではなく、凌辱と近親相姦の代償としてであった。諸君のうちに潜むこの種の罪について、公然たる恥辱の実例としては、この一つだけで十分であった。人間の事柄において、一度きりで終わるものは何もない。ただ、それが明白に暴き出されるのは、ただ一度きりなのである。
De sacramentis nostrae religionis opinor intentatis, et sunt paria vestris etiam non sacramentis.
PL 1, 583A思うに、諸君は我々の宗教の秘義について告発しているのだろうが、それらは、秘義でさえない諸君の行いとも肩を並べるものなのである。
Liber I, Caput XVII
第I巻 第XVII章PL 1, 583ADe Obstinationibus vero vel praesumptionibus, si qua proponitis, ne istae quidem ad communionem comparationis absistunt.
PL 1, 583Aしかし頑迷さや思い込みについては、諸君がいかなるものを挙げようとも、それらもまた比較を共にすることを免れはしない。
Prima obstinatio est, quae secunda ab eis religio constituitur Caesarianae majestatis, quod irreligiosi dicamur in Caesares, neque imagines eorum repropitiando, neque genios dejerando hostes populi nuncupamur.
PL 1, 583A第一の頑迷さとは、彼らが皇帝の威厳をめぐる第二の宗教として定めているものである。すなわち、皇帝たちに対して不敬虔であると言われ、その像に宥めの供物を繰り返し捧げることも、その守護霊にかけて誓うこともしないために、我々は民の敵と呼ばれるのである。
Ita vero sit, cum ex vobis nationibus quotidie Caesares, et Parthici, et Medici, et Germanici. Hoc loco Romana gens viderit, in quibus indomitae et extraneae nationes. Vos tamen de nostris adversus nostros conspiratis. Agnoscimus sane romanam in Caesares fidem.
PL 1, 583Aそうであるとしよう。諸君ら諸国民の中からは日々、皇帝たちが、あるいはパルティア征服者、あるいはメディア征服者、あるいはゲルマニア征服者として現れる。この点については、ローマ民族自身が考えることである。その中には手なずけられていない異邦の諸国民もいるのだから。しかし諸君は、我々の側の者の中から、我々の側の者に対して謀を企てるのである。ローマ的な、皇帝への忠誠については、我々も実に認めるところである。
Nulla unquam conjuratio erupit, nullus in senatu vel in palatiis ipsis sanguis Caesaris notam fixit nulla in provinciis affectata majestas. Adhuc Syriae cadaverum odoribus spirant; adhuc Galliae Rhodano suo non lavant.
PL 1, 583B陰謀が勃発したことは一度もなく、元老院においても宮廷そのものにおいても、皇帝の血が汚点を残したことはなく、属州において皇帝の威厳が僭取されたこともない。それでもなお、シリアは死体の匂いに満ちて息づいており、ガリアはいまだその川ローダヌスで身を洗ってはいない。
Sed omitto vesaniae crimina, quia nec ista Romanum nomen admittunt. Vanitatis sacrilegia conveniam, et ipsius vernaculae gentis irreverentiam recognoscam, et festivos libellos, quos statuae sciunt, et illa obliqua nonnunquam dicta a concilio atque maledicta, quae circi sonant.
PL 1, 583Bしかし、狂気の犯罪については措く。それすらローマの名を名乗るに値しないからである。私は虚栄の冒瀆を問いただそう。そして、この土地に固有の民族自身の不敬も、彫像が知っている諧謔の落書きも、時に集会から出る当てこすりの言葉や競技場に鳴り響く罵倒も、私は数え上げよう。
Si non armis, saltem lingua semper rebelles estis. Sed aliud, opinor, est, non jurare per genium Caesaris. Dubitatur enim de perjuris jure, cum ne per deos quidem vestros ex fide dejeretis. Sed non dicimus deum imperatorem; super hoc enim, quod vulgo aiunt, sannam facimus.
PL 1, 583B武器によらずとも、諸君は少なくとも舌によって、つねに反逆者である。だが、皇帝の守護霊にかけて誓わないことは、思うに、それとは別のことである。偽誓者について当然にも疑いが生じる。諸君は、諸君自身の神々にかけてすら誠実に誓いはしないのだから。だが我々は皇帝を神とは言わない。世間でよく言われるこの点についてこそ、我々はしかめ面をして嘲るのである。
Liber I, Caput XVIII
第I巻 第XVIII章PL 1, 583CImo qui deum Caesarem dicitis, et deridetis, dicendo quod non est, et male dicitis, quia non vult esse quod dicitis; mavult enim vivere, quam deus fieri.
PL 1, 583Cそれどころか、皇帝を神と呼ぶ諸君こそ、彼を嘲っているのである。彼がそうでないものを神と呼ぶことによって嘲り、彼が諸君の言うところのものであることを望まないがゆえに、誹謗しているのだ。なぜなら彼は、神とされるよりも生きることを望んでいるからである。
Reliquum obstinationis in illo capitulo collocatis, quod neque gladios neque cruces neque bestias vestras, non ignem, non tormenta, ob duritatem ac contemptum mortis, animo recusemus.
PL 1, 583C諸君は、頑迷さの残りをかの項目に置いている。すなわち、剣も、十字架も、諸君の猛獣も、火も、拷問も、強情さと死の蔑視のゆえに、我々が心において拒みはしないという項目である。
At enim haec omnia apud priores majoresque vestros non contemni modo, sed etiam magna laude pensari ac virtute didicerunt. Gladius quot et quantos viros voluntarios! p iget prosequi. Crucis vero novitatem numerosae abstrusae Regulus vester libenter dedicavit.
PL 1, 584Aしかし、これらすべてのことは、諸君の祖先や父祖たちのもとでも、単に蔑まれるだけでなく、大いなる称賛と勇気とをもって評価されるべきことだと知られていた。剣によって、いかに多くの、いかに偉大な、自ら進んで身を捧げた者たちがあったことか。この先を続けるのは気が重い。だが、数多くの、そして覆い隠された十字架という目新しいものを、諸君のレグルスは喜んで奉じたのである。
Regina Aegypti bestiis suis usa est. Ignes post Carthaginensem feminam Asdrubale marito in extremis patriae constantiorem docuerat invadere ipsa Dido.
PL 1, 584Aエジプトの女王は、自らの猛獣を用いた。炎については、カルタゴの女——祖国の最期にあって夫アスドルバルよりも不動であったその女——に次いで、ディド自身がすでに、炎に飛び込むことを教えていたのであった。
Sed et tormenta mulier Attica fatigavit tyranno negans, postremo, ne cederet corpus et sexus, linguam suam pastam exspuit, totum eradicatae confessionis ministerium. Sed vestris ista ad gloriam, nostris ad duritiam deputatis.
PL 1, 584Aだがまた、アッティカの女は、僭主に対して口を割ることを拒み、拷問を疲れ果てさせた。ついには、肉体とその性とが屈することのないようにと、自らの舌を噛みちぎって吐き捨てた。それは、引き出されうる自白のための道具のすべてであった。だが諸君は、これらのことを、諸君の側にあれば栄光とし、我々の側にあれば強情と見なすのである。
Destruite nunc gloriam majorum, quo nos quoque destruatis. Contenti estote detrahere etiam laudi parentum ad praesens, ne nobis locum detis.
PL 1, 584B今こそ、祖先たちの栄光を打ち壊すがよい。それによって我々をも打ち壊すために。父祖たちの称賛からさえ、さしあたり目減りさせることに甘んじるがよい。我々に付け入る隙を与えぬために。
De his forsitan et temporum qualitas robustioris antiquitatis exegerit ingenia duriora, at nunc tranquillitas pacis et ingenia mitiora et mentes hominum etiam in extraneos...
PL 1, 584Bこうした点について、あるいは、より逞しかった古代という時代の性質が、より厳しい気質を要求したのかもしれない。しかし今や、平和の静けさと、より穏やかな気質と、外部の者たちに対してさえ向けられる人々の心とは……
Ergo, inquitis, veteribus vos comparate; nobis necesse est in vobis odio prosequi quod a nobis non probatur, quia nec invenitur in nobis. Respondete igitur ad singulas species. Non eadem voce exempla deposco.
PL 1, 584B「それゆえ、古の人々と比べてみるがよい。我々としては、諸君のうちにあって我々の是としないものを、憎しみをもって追及せざるを得ない。それは我々のうちには見出されぬものなのだから」と諸君は言う。それゆえ、個々の事例に応じて答えるがよい。私は同じ調子で実例を求めているのではない。
Si contemptu scilicet mortis gladius de majoribus fabulas fecit, utique non vitae amore gladio vos ad lanistas auctoratis, sed mortis nomen militiae datis. Si feminae alicui de bestiis famosa mors est, medio quotidie pacis sponte libera ad bestias itis.
PL 1, 584Bもし死の蔑視によって剣が祖先たちについての語り草を作ったのだとすれば、当然、諸君が剣をもって剣闘士の親方に身を売り渡すのは生への愛ゆえではなく、諸君は死の軍務に名を連ねているのである。もしある女にとって猛獣による死が名高いものであるならば、諸君は平和のただ中で日々、自ら進んで猛獣のもとへと赴いているのである。
Si crucem, configendi corporis machinam, nullus adhuc ex vobis Regulus pepigit, attamen jam ignis contemptus evasit, ex quo se quidam proxime vestiendum incendiali tunica ad certum usquequaque locum auctoravit.
PL 1, 584Cもし諸君のうちに、肉体を突き刺す仕掛けである十字架を、レグルスのごとくにまだ誓約した者がいないとしても、火を蔑む心はすでに現れ出た。近ごろある者が、燃える衣を着せられることを、定まった場所において必ず果たすと自ら誓約したことに、それは示されている。
Si flagris mulier insultavit, hoc quoque proxime inter venatorios ordine transcurso remensus est, ut taceam de Laconica gloria.
PL 1, 584Cもし一人の女が鞭を嘲ったのだとすれば、近ごろこれと同じことを、闘獣の見世物にたずさわる者たちの間で、列を走り抜けたうえでもう一度たどり直した者がいる。ラコニアの誉れについては、ここでは語るまい。
Liber I, Caput XIX
第I巻 第XIX章PL 1, 585AHucusque, opinor, horrenda obstinationum christianarum; quae si vobiscum communicamus, superest deridenda personarum conferamus; quamquam de persuasionibus omnis obstinatio nostra praestruitur: mortuorum enim praesumimus resurrectionem.
PL 1, 585Aここまでで、思うに、キリスト教徒たちの頑迷さの恐るべき数々は尽きた。これらを諸君と共有したのであれば、残るは、嘲笑されるべき人物にまつわる事柄を突き合わせることである。もっとも、我々のあらゆる頑迷さは妄信に基づいて築かれているのだが。すなわち、我々は死者の復活を思い込んでいるのである。
Spes resurrectionis fastidium est mortis. Ridete igitur quantumlibet stupidissimas mentes, quae moriuntur ut vivant; sed quo facilius rideatis et resolutius decachinnetis, arrepta spongia vel interim lingua delete litteras interim vestras, quae similiter asseverant animas in corpora redituras.
PL 1, 585A復活への希望は、死への侮蔑である。それゆえ、生きるために死ぬという、この上なく愚かしい心を、いくらでも嘲笑うがよい。だがより気安く嘲笑い、より奔放にあざけり笑うために、海綿を手に取るか、あるいはさしあたり舌でもって、諸君自身の文書を消し去るがよい。それもまた同じく、魂が肉体へと帰って来ると主張しているのだから。
Attamen quanto acceptabilior nostra praesumptio est, quae in eadem corpora redituras defendit? vobis autem quanto vanius traditum est, hominis spiritum in cane vel mulo aut pavone rediturum?
PL 1, 585Aけれども、同じ肉体へと帰って来ると説く我々の思い込みの方が、どれほど受け入れやすいことか。それに対して、人間の霊が犬や騾馬や孔雀へと生まれ変わるとは、諸君にはどれほど空しい教えが伝えられていることか。
Item judicium annuntiamus a Deo pro cujusque meritis post interitum destinatum. Id vos Minoi et Radamantho adscribitis, justiore interim Aristide recusato. Eo judicio iniquos aeterno igni, pios et insontes amoeno in loco dicimus perpetuitatem transacturos.
PL 1, 585B同様に我々は、各人の功績に応じて死後に定められた、神による裁きを告げ知らせる。諸君はこれをミノスとラダマントゥスに帰し、その一方でより公正なアリステイデスは退けている。その裁きによって、不義なる者たちは永遠の火の中で、敬虔な者たちと無垢な者たちは心地よい場所で、永遠を過ごすことになると我々は言うのである。
Apud vos... quoque Pyriphlegethontis et Elysii non alia conditio disponitur. Nec mythici ac poetici soli talia canunt, sed et philosophi de animorum reciprocatione et judicii distributione confirmant.
PL 1, 585B諸君の間でも……、ピュリプレゲトンとエリュシオンの境遇についても、これと異なる定めはない。このようなことを歌うのは、神話や詩の徒だけではない。哲学者たちもまた、魂の行き来と裁きの配分について確証しているのである。
Quoniam igitur usque, iniquissimae nationes, non agnoscitis, imo insuper exsecramini vestros, si nihil inter vos diversitas habet, si unum et eidem sumus; quia non odistis quod estis: date dextras potius, compingite oscula, miscete complexus, cruenti cum cruentis, incesti cum incestis, conjurati cum conjuratis, obstinati et vani cum aequalibus.
PL 1, 585Bそれゆえ、この上なく不義なる諸国民よ、諸君が依然として認めず、それどころか諸君自身の身内を呪っているのだから——諸君と我々との間に何の違いもなく、我々が一にして同じ者であるならば、諸君は自らであるところのものを憎んではいないのだから——むしろ右手を差し出し、口づけを交わし、抱擁を交えるがよい。血にまみれた者は血にまみれた者と、近親相姦の者は近親相姦の者と、共謀者は共謀者と、頑迷で空しい者たちは、その仲間と共に。
Pariter deorum numina laesimus, pariter indignationem eorum provocamus. Habetis et vos tertium genus, etsi non de tertio ritu, attamen de tertio sexu. Illud aptius de viro et foemina, viris et foeminis junctum. Aut numquid ipso vos collegio offendimus?
PL 1, 585C我々もまた等しく神々の神威を損ない、等しくその怒りを引き起こしている。諸君にもまた第三の種族というものがある。それは第三の祭儀によるものではないが、第三の性によるものである。それはむしろ男と女とから、男たちと女たちとから結び合わされたものというべきである。それとも、まさにこの仲間入りによって、我々は諸君の気に障っているのだろうか。
Solet aequalitas aemulationis materiam subministrare. Sic figulus figulo, faber fabro invidet.
PL 1, 586A対等であることは、往々にして張り合いの種を与えるものである。かくして陶工は陶工を、職人は職人を妬むのである。
Imo jam de fine simulata confessio redigit conscientiam ad veritatem et ad constantiam veritatis, (nam omnia ista in nobis solis erunt, et a nobis solis revincuntur, quibus illata sunt;) agnitione scilicet diversae partis, unde scientia instructa et consilium inspirat et judicium gubernat.
PL 1, 586Aそれどころか、いまや結末について言えば、見せかけの告白は良心を真理へと、真理の不動の姿勢へと連れ戻す(なぜなら、これらすべてのことは我々においてのみ存在し、それが向けられた当の我々によってのみ論駁されるのだから)。すなわち、対立する側を認識することによってであり、そこから、教え導かれた知識が、助言を吹き込み、判断を統べるのである。
Vestra denique sententia est, ne caussam quis judicet, nisi duobus auditis. Quod in nobis solis negligitis, naturae vitio satisfacitis, ut quae in nobis non refutetis, in aliis.... tis, aut quorum reatum in vobis memineritis, ea in alios jactetis.... opere occupatiores eritis, in extraneos casti, in vosmetipsos incesti, exsertiores foris, subjecti domi.
PL 1, 586A実に、諸君自身の格言はこうである。双方の言い分を聞くのでなければ、何人も訴訟を裁いてはならない、と。ところが諸君は、我々についてだけこれを怠り、自然の欠陥を満足させている。すなわち、我々において論駁しないことを、他の者たちにおいては……。あるいは、諸君自身のうちに覚えのある罪を、他人に投げつけている……。仕事によりいっそう忙しくしているのであろう。外部の者に対しては貞潔でありながら、自分自身に対しては近親相姦的であり、外にあっては毅然として、家にあっては従属しているのだ。
Haec est iniquitas, ut gnari ab ignaris, absoluti a reis judicemur. Auferte stipulam de oculo vestro, aut trabem de oculo vestro, ut stipulam de alieno extrahatis.
PL 1, 586Bこれこそ不正義である。すなわち、知る者が知らぬ者によって、また無罪放免された者が罪ある者によって裁かれるということである。諸君自身の目にある藁くずを、あるいは諸君自身の目にある梁を取り除くがよい。それでこそ、他人の目から藁くずを引き抜くことができるのだから。
Emendate vosmetipsos prius, ut christianos puniatis; nisi quod emendaveritis, non punietis, imo eritis christiani, imo si fueritis christiani, eritis emendati. Discite quod in nobis accusetis, et non accusabitis.
PL 1, 586Bまず諸君自身を正すがよい。そうしてこそ、キリスト教徒を罰することができるのだから。ただし、正したならば、諸君はもはや罰しはしないであろう。それどころか、諸君はキリスト教徒となるであろう。それどころか、もしキリスト教徒となったならば、諸君は正された者となっているであろう。我々の何を諸君が告発しているのかを学ぶがよい。そうすれば、もはや告発することはなくなるであろう。
Recognoscite quid in vobis non accusetis, et accusabitis. Patet etiam hinc vobis, quantum aperire potuerimus (e paucis istis libellulis), erroris inspectio et veritatis recognitio.
PL 1, 586B諸君自身のうちにあって諸君が告発していないものが何であるかを見極めるがよい。そうすれば告発するようになるであろう。ここからもまた、誤りの吟味と真理の認識とが諸君に開かれている——これらわずかな小著によって我々が開き得た限りにおいてではあるが。
Damnate veritatem, sed inspectam si potestis, et probate errorem, sed repertum si putatis. Quodsi praescribitur vobis errorem amare et odisse veritatem; cur quod amatis et odistis, non noveritis?
PL 1, 586B真理を断罪するがよい――だがそれは、吟味した上でできるのであれば。誤りを是とするがよい――だがそれは、探り当てたと諸君が思うのであれば。しかし、もし諸君に、誤りを愛し真理を憎むことが規定されているのだとすれば、諸君が愛し、また憎んでいるものが何であるかを、なぜ諸君は知ろうとしないのか。
Liber II, Caput I
第II巻 第I章PL 1, 586CNunc de deis vestris, miserandae nationes, congredi vobiscum defensio nostra desiderat, provocans ipsam conscientiam vestram, ad censendum, an vere dei, ut vultis, an falso, ut scire non vultis.
PL 1, 586Cさて、諸君の神々について、哀れむべき諸国民よ、我々の弁明は諸君と相まみえることを望む。諸君の良心そのものを促し、諸君が望むとおり真に神々であるのか、それとも諸君が知ろうとしないとおり偽りであるのか、判定させようとするのである。
Haec enim materia est erroris humani per artificem ejus, ne ignorantia erroris.... quo magis rei sitis. Patent oculi, nec vident; hiant aures, nec audiunt: cor stupet saliens, nescit animus quod agnoscit.
PL 1, 586Cこれは、それを仕掛けた者による人間の誤謬の材料である。誤謬について無知であることのないように……それだけいっそう諸君が罪ある者となるように。目は開いていても見えず、耳は開いていても聞こえない。心臓は脈打ちながらも麻痺しており、心は自らが認めていることを悟らない。
Denique, si tantam perversitatem una praescriptione discuti liceret, in expedito esset nuntiatio, cum omnes istos deos ab hominibus institutos, non.... hinc excidere fidem verae divinitatis, quo nihil utique aliquando coeptum divinum videri jure possit.
PL 1, 586D結局のところ、もしこれほどの倒錯を一つの先決の論拠によって退けることが許されるならば、告知は容易であろう。すなわち、それらすべての神々は人間によって設けられたものであり……そこから、真に神性であるという信頼性が失われるのだ、と。始められたものが、いつであれ神的なものと正しく見なされることは、当然ながら決してありえないのだから。
Sed enim multa sunt, quibus teneritas conscientiae obduratur in callositatem voluntarii erroris. Ingenti manu veritas obsidetur; at ipsa de sua virtute secura est.
PL 1, 587Aしかし、良心の繊細さを、自ら望んだ誤謬という胼胝にまで硬化させる要因は数多い。真理は巨大な軍勢に包囲されている。だが真理自身は、自らの力について安んじている。
Quidni? quoscumque vult, de ipsis adversariis socios protectoresque sibimet assumit, et omnem illam expugnatorum multitudinem prosternit.
PL 1, 587A当然ではないか。真理は、欲するがままに、まさに敵対者たちの中から仲間や守護者を自らのために取り、攻囲する者たちのあの大群をことごとく打ち倒すのだから。
Adversus haec igitur nobis negotium est, adversus institutiones majorum, auctoritates receptorum, leges dominantium, argumentationes prudentium; adversus vetustatem, consuetudinem, necessitatem; adversus exempla, prodigia, miracula, quae omnia adulterinam istam divinitatem corroboraverunt.
PL 1, 587Aそれゆえ、我々の戦いはこれらに対するものである。すなわち祖先の制度に対し、受け入れられてきたものの権威に対し、支配者たちの法に対し、知恵ある者たちの論証に対し、また古さに対し、慣習に対し、必然性に対し、さらに実例に対し、前兆に対し、奇蹟に対してである。これらすべてが、あの贋物の神性を強めてきたのだ。
Quare secundum vestros commentarios, quos ex omni theologiae genere cepistis, gradum conferens, quoniam major in hujusmodi penes, vos auctoritas litterarum, quam rerum est, elegi ad compendium Varronis opera, qui rerum divinarum ex omnibus retro digestis commentatus, idoneum se nobis scopum exposuit.
PL 1, 587Aだから、諸君があらゆる神学の類から得た書物に従って歩みを合わせつつ——このような事柄については、諸君のもとでは事実そのものよりも文書の権威のほうが大きいので——私はワッロの著作を要約として選んだ。彼は神々に関する事柄を、過去のあらゆる資料から整理して論じ、我々にとってふさわしい標的として自らを差し出したのである。
Hunc si interrogem, qui insinuatores deorum? aut philosophos designat aut populos ant poetas.
PL 1, 587Bもし私が彼に問うならば、誰が神々を紹介した者であるかと。彼は哲学者たちか、あるいは諸々の民か、あるいは詩人たちを指し示す。
Triplici enim genere deorum censum distinxit: unum esse physicum, quod philosophi retractant; aliud mythicum, quod inter poetas volutetur; tertium gentile, quod populi sibi quique adoptaverunt.
PL 1, 587B彼は神々の登録を三つの類に分けたのである。一つは自然の類であり、これは哲学者たちが論じるものである。もう一つは神話の類であり、これは詩人たちの間で語り継がれるものである。第三は民族の類であり、これはそれぞれの民が自ら採用したものである。
Igitur cum philosophi physicum conjecturis concinnarint, poetae mythicum de fabulis traxerint, populi gentile ultro praesumpserint, ubinam veritas collocanda? in conjecturis? sed incerta conceptio est; in fabulis? sed foeda relatio est; in adoptionibus? sed passiva et muncipalis adoptatio est.
PL 1, 587Bかくして、哲学者たちが自然の類を推測によって組み立て、詩人たちが神話の類を作り話から引き出し、諸々の民が民族の類を自ら進んで思い込んだとすれば、真理はいったいどこに置かれるべきであろうか。推測の中にか。しかしそれは不確かな着想である。作り話の中にか。しかしそれは汚らわしい伝承である。採用の中にか。しかしそれは見境のない、一地方限りの採用にすぎない。
Denique apud philosophos incerta, quia varia; apud poetas omnia indigna, quia turpia; apud populos passiva omnia, quia voluntaria.
PL 1, 587C結局のところ、哲学者たちのもとでは不確かである、なぜならまちまちだからである。詩人たちのもとではすべてが値しない、なぜなら恥ずべきものだからである。諸々の民のもとではすべてが見境のないものである、なぜなら勝手気ままに採られたものだからである。
Porro divinitas, si veram retractes, ea definitione est, ut istud neque argumentationibus incertis colligatur, neque fabulis indignis contaminetur, neque adoptionibus passivis judicetur; haberi enim debet, sicut est, certa, integra, communis, quia scilicet omnium.
PL 1, 587Cしかも、真の神性を考え直してみるならば、それは次のような定義のものである。すなわち、不確かな論証によって推し量られることもなく、値しない作り話によって汚されることもなく、見境のない採用によって判定されることもない。神性は、あるがままに、確かで、完全で、共通のものと見なされねばならない。なぜなら、それはまさしくすべての者に属するものだからである。
Caeterum quem Deum credam? quem suspicio aestimavit, quem historia jactavit, quem civitas voluit? Dignius multo neminem credam, quam dubitandum aut pudendum aut adoptivum.
PL 1, 588Aしかし、私はいかなる神を信じるべきか。臆測が推し量った神をか、歴史が誇り立てた神をか、都市が望んだ神をか。疑わしいもの、恥ずべきもの、あるいは他から迎え入れられたものを信じるよりは、いかなる神も信じないほうが、はるかにふさわしいと私は信じる。
Liber II, Caput II
第II巻 第II章PL 1, 588ASed physicorum auctoritas philosophorum ut mancipium sapientiae patrocinatur. Sane mera sapientia philosophorum, cujus infirmitatem prima haec contestatur varietas opinionum, veniens de ignorantia veritatis.
PL 1, 588Aしかし、自然学者である哲学者たちの権威が、あたかも〔自然の類は〕知恵の所有物であるかのように、これを庇い立てている。実に、哲学者たちの知恵は混じり気のないものというわけである。その弱さは、まず何よりもこの意見の多様性が証言しており、その多様性は真理についての無知から生じているのである。
Quis autem sapiens expers veritatis, qui ipsius sapientiae ac veritatis patrem et dominum deum ignoret?.... divina alias enuntiatio Salomonis (Prov. IX. 10; Ps. XI. 10): Initium, inquit, sapientiae metus in Deum.
PL 1, 588Aしかし、真理を欠いた賢者があろうか。知恵と真理そのものの父にして主である神を知らずにいる者があろうか。……ソロモンのもう一つの神的な宣言がある(箴言9:10、詩篇11:10)。『知恵の初めは神への畏れである』と彼は言う。
Porro timoris origo notitia est quis enim timebitquod ignorat? Ita qui Deum timuerit, omnium notitiam et veritatem assecutus, plenam atque perfectam sapientiam obtinebit. Hoc autem philosophiae non liquido successit.
PL 1, 588Aしかも、畏れの起源は認識である。知らぬものをいったい誰が畏れるであろうか。かくして、神を畏れた者は、あらゆる事柄の認識と真理とを得て、満ち足りた完全な知恵を手にするのである。ところが、これは哲学には明確には成し遂げられなかった。
Licet enim per curiositatem omnimodae litteraturae inspiciendae, divinis quoque scripturis ut antiquioribus possint videri incursasse, et inde nonnulla dempsisse, cum tamen.... ut, probant sese aut omnia despexisse aut non omnibus....
PL 1, 588Bというのも、あらゆる文学を調べ尽くそうとする好奇心によって、彼らはより古いものとしての神の聖典にさえ立ち入り、そこから幾らかを取り出したと見えなくもないが、それでいて……。彼らは自らすべてを軽んじたか、あるいはすべてには……なかったかのいずれかであることを、自ら証明しているのである。
Nam et alias veritatis simplicitas per scrupulositatem.... ve fide nutat, et ita accedente libidine gloriae ad proprii ingenii opera mutasse, per quod in incertum abiit etiam quod invenerant, et facta est argumentationum inundatio de stillicidio uno atque alio veritatis; invento enim solummodo eo, non ut invenerant, exposuerunt, ut de qualitate ejus et de natura et jam de sede disceptent: Platonici quidem curantem rerum et arbitrum et judicem; Epicurei otiosum et inexercitum, et ut ita dixerim, neminem; positum vero extra mundum, Stoici; intra mundum, Platonici.
PL 1, 588Bまた別の場合にも、真理の単純さは細かな詮索によって……信頼が揺らぎ、そしてそのようにして栄光への欲望が加わったことで、それぞれ自分の才知の作品へと作り変えてしまった。それによって、彼らが見出していたものまでもが不確かなものへと帰し、真理のただ一滴、また一滴から、論証の氾濫が生じたのである。というのも、彼らはそれをただ見出しただけで、見出したとおりのままには示さず、その性質について、本性について、さらにはその座について論争するに至ったからである。すなわちプラトン派は、事物を配慮する者、審判者、裁判官であるとし、エピクロス派は、暇で無為な者、いわば無に等しい者であるとした。そしてストア派は世界の外に、プラトン派は世界の内に置いたのである。
Quem non penitus admiserant, neque nosse potuerunt, neque timere, nec inde sapere, exorbitantes scilicet ab initio sapientiae, id est, metu in Deum. Exstant testimonia tam ignoratae quam dubitatae inter philosophos Divinitatis.
PL 1, 588C彼らは神を完全には受け入れなかったのであり、知ることも、畏れることも、それゆえに知恵を得ることもできなかった。すなわち、知恵の初めから、つまり神への畏れから外れてしまっていたのである。哲学者たちの間では、神性が知られなかったことについても、疑われたことについても、証言が残っている。
Diogenes consultus, quid in coelis agatur: Nunquam, inquit, ascendi. Item, an dei essent? Nescio, inquit, nisi ut sint expedire. Thales Milesius, Croeso sciscitanti, quid de deis arbitraretur, post aliquot deliberandi commeatus, nihil renuntiavit.
PL 1, 588Cディオゲネスは、天において何が行われているかと問われて、『私は一度も昇ったことがない』と言った。また、神々が存在するのかと問われると、『知らない。ただ、彼らが存在するのが好都合だということは知っている』と言った。ミレトスのタレスは、クロイソスに神々について何を思うかと尋ねられ、幾度も考える猶予を求めた末に、何も答えなかった。
Socrates ipse deos istos quasi certus negabat. Idem Aesculapio gallinaceum secari quasi certus jubebat. Et ideo cum tam incerta et inconstans definiendi de Deo philosophia deprehenditur, quem potuit...... re ejus, quem non liquido tenebat determinare?
PL 1, 589Aソクラテス自身は、あたかも確信しているかのように、それらの神々を否定した。だが同じ人物が、あたかも確信しているかのように、アエスクラピウスに雄鶏を屠るよう命じた。それゆえ、神について定めようとする哲学がこれほど不確かで一貫性を欠くと見て取られる以上、その哲学は……明確に把握してもいなかったその方を、いったい何者と定めえたであろうか。
De mundo.... dicimus. Hunc enim physicum theologiae genus cogunt: q..... ta deos tradiderunt, ut Dionysius stoicus trifariam deos dividat, unam vult speciem, quae in promptu sit, ut solem, lunam..... aliam, quae non compareat, ut Neptunum, reliquam, quae de hominibus ad divinitatem transisse dicitur, ut Herculem, Amphiaram.
PL 1, 589A世界について……我々は述べる。というのも、この世界をこそ、彼らは神学の自然の類としているからである。……神々を伝えた者たちがおり、たとえばストア派のディオニュシオスは神々を三種に分け、一つは明白な種、すなわち太陽や月……、もう一つは現れない種、すなわちネプトゥヌス、残る一つは人間から神性へと移ったとされる種、すなわちヘラクレスやアムピアラオスである、とした。
Aeque Arcesilaüs trinam formam divinitatis ducit, Olympios, Astra, Titaneos; de Coelo et Terra, ex his, Saturno et Ope, Neptunum, Jovem et Orcum et caeteram successionem. Xenocrates Academicus bifariam facit, Olympios et Titanios, qui de Coelo et Terra.
PL 1, 589A同様に、アルケシラオスは神性を三つの形に分ける。オリュンポスの神々、星々、ティタン族である。ティタン族はカエルス(天)とテラ(地)から生まれ、それら、すなわちサトゥルヌスとオプスから、ネプトゥヌス、ユピテル、オルクス、その他の系譜が生まれたとする。アカデメイア派のクセノクラテスは二つに分け、オリュンポスの神々とティタン族とする。これらはカエルスとテラから生まれたものである。
Aegyptiorum plerique quatuor deos credunt, Solem et Lunam, Coelum ac Terram. Cum reliquo igni superno deos ortos Democritus suspicatur, cujus instar vult esse naturam Zeno.
PL 1, 589Bエジプト人の大多数は、太陽と月、カエルス(天)とテラ(地)という四柱の神を信じている。デモクリトスは、神々が残りの天上の火とともに生じたと推測し、ゼノンは自然こそがその火の似姿であるとしている。
Unde et Varro ignem mundi animum facit, ut perinde in mundo ignis omnia gubernet, sicut animus in nobis. Atqui vanissime. Nam cum est, inquit, in nobis, ipsi sumus; cum exivit, emorimur. Ergo et ignis cum de mundo per fulgura proficiscitur, mundus emoritur.
PL 1, 589Bそれゆえワッロもまた、火を世界の心とする。ちょうど心が我々のうちですべてを支配するように、火が世界のうちですべてを支配するというのである。しかるに、それはこの上なく空しいことである。なぜなら、彼自身が言うように、それが我々のうちにあるとき、我々は我々自身であり、それが出て行くとき、我々は死ぬからである。したがって、火もまた稲妻によって世界から出て行くならば、世界は死ぬことになろう。
Liber II, Caput III
第II巻 第III章PL 1, 589BHis ita expeditis, videmus physicum istud ad hoc subornatum, ut deos elementa contendat, cum his etiam alios deos natos alleget; Dei enim nonnisi de deis nascerentur.
PL 1, 589Bこれらのことがこのように片付いたので、我々は見て取る。この自然の類は、元素こそが神々であると主張するために仕組まれたものであり、それと同時に、これらの元素から他の神々が生まれたとも申し立てる。というのも、神々は神々からしか生まれえないからである。
Quos quoniam in mythico apud poetas plenius suo loco examinabimus, tamen quod de ipsis interim retractandum est, quod ad praesentem speciem facit, simul et de praesenti specie ad ipsos...... an ostensuri sumus, deos nullo modo videri posse, qui de elementis nati dicuntur, ut jam hinc praejudicatum sit, deos elementa non esse, cum qui de elementis nati dicuntur, Dei non sunt; aeque demonstrando, orta deos non esse, ad illam agnatorum speciem praestruemus recte non esse defendi, quorum parentes, id est elementia dei non sunt.
PL 1, 589Cこれらの神々については、神話の類のもとで詩人たちを論じる際に、しかるべき箇所でより十分に検討することになるが、しかしさしあたり彼らについて論じ直すべきことがある。それは現在の主題に関わることであり、同時に現在の主題から彼らへと……我々は示そうとしているのではないか。元素から生まれたと言われる神々は、いかなる仕方によっても神と見なされえない、ということを。こうして、元素は神ではないということが、ここからすでに先決されたことになる。元素から生まれたと言われる者たちが神ではないのだから。同様に、生まれたものは神ではないと論証することによって、あの子として生まれた神々という種類が正しくは擁護されえないことを、あらかじめ立証しておこう。彼らの親、すなわち元素そのものが神ではないのだから。
Scitum, deum e deo nasci, quemadmodum de non deo non deum. Igitur quod elementa contineat mundus iste, ut summaliter tractem de universitate, partibus ejus praeministrans; nam quae conditio ejus, eadem utique erit et elementorum et membrorum, aut ab aliquo institutus sit necesse est, qua Platonis humanitas, aut a nullo qua Epicuri duritia.
PL 1, 589C神が神から生まれるということは知られたことである。ちょうど、神ならぬものからは神ならぬものが生まれるのと同じように。それゆえ、この世界が元素を内に含んでいる以上、私はまず宇宙について総括的に論じ、それをもってその諸部分に先立って備えることにしよう。というのも、この世界の在り方は、当然ながら元素や諸部分の在り方と同じものであるはずだからである。すなわち、プラトンの人間らしい優しさが言うように、何ものかによって設けられたのでなければならないか、あるいはエピクロスの冷厳さが言うように、何ものによっても設けられなかったのでなければならない。
Et si institutus est, habendo initium habebit et finem, ita quod aliquando non fuit ante initium, et quandoque non erit post finem: non capit utique videri deus carens substantia divinitatis, id est aeternitate, quae sine initio et fine censetur.
PL 1, 589Dもし世界が設けられたのであれば、それは初めを持つがゆえに終わりをも持つことになる。すなわち、初めの前にはかつて存在しなかったのであり、終わりの後にはいつか存在しなくなるのである。そうであれば、神性という実体、すなわち初めも終わりもなしに考えられる永遠を欠いたものが、当然ながら神と見なされることは決してありえない。
Si vero institutus omnino non est ac propterea deus habendus, quod ut Deus neque initium neque finem sui patitur: quomodo quidam assignat elementis, quae deos volunt, generationem, cum stoici negent quicquam Deo nasci?
PL 1, 590Aしかし、もし世界がまったく設けられたのではなく、それゆえ神と見なされるべきである、すなわち神と同様に初めも終わりも被らないというのであれば、どうしてある者たちは、神と見なそうとする元素に生成を割り当てるのであろうか。ストア派は、いかなるものであれ神から生まれることを否定しているのに。
Item, quomodo volunt, quos de elementis natos ferunt, deos baberi, cum Deum negent nasci? Itaque quod mundi erit, hoc elementis adscribetur, coelo dico et terrae et sideribus et igni, quae deos et deorum parentes adversus negatam generationem Dei et nativitatem frustra credi proposuit Varro.
PL 1, 590A同様に、神が生まれることを否定しておきながら、元素から生まれたと語られる者たちが神と見なされることを、彼らはどうして望むのであろうか。それゆえ、世界に属することは何であれ、元素に、すなわち天に、地に、星々に、火に帰せられることになる。ワッロは、神の生成と誕生が否定されているのに逆らって、これらを神々また神々の親であると信じさせようとしたが、それは空しいことであった。
Et qui Varro indicaverat animalia esse coelum et astra. Quod si ita est, etiam mortalia sint necesse est, secundum animalis formam; nam etsi immortalem constat animam, ipsi hoc soli licebit, non etiam illi cui adnectitur, id est corpori.
PL 1, 590Aそしてこのワッロは、天と星々が生き物であると示していた。もしそうであるならば、生き物という形に従って、それらは必然的に死すべきものでもあることになる。というのも、たとえ魂が不死であることが確かであるとしても、そのことは魂自身にのみ許されるのであって、魂が結びつけられているもの、すなわち肉体には許されないからである。
Nemo autem negabit mortale corpus esse, cum et contingamus ea et contingamur ab eis, certa corpora ex illis decidere videamus. Ergo si animalia deposita ratione animae, qua corporum conditio, mortalia, non utique, dii elementa.
PL 1, 590Bしかし、肉体が死すべきものであることを、誰も否定しないであろう。なぜなら、我々はそれらに触れ、それらから触れられ、それらから確かに物体が剥がれ落ちるのを見るからである。したがって、もし生き物が、魂の理を差し引いて考えられるならば、物体の在り方と同様に死すべきものであるとすれば、元素は当然、神ではない。
Et tamen unde animalia Varroni videntur elementa? Quoniam moventur. Ac ne ex diverso proponatur, multa alia moveri, ut rotas, ut plaustra, ut machinas caeteras, ultro praevenit dicens, eo animalia credita, quod per semetipsa moverentur, nullo extrinsecus apparente motatore eorum aut minatore, sicut apparet, qui rotam compellit, et plaustra volvit, et machinam temperat.
PL 1, 590Bそれにしても、ワッロにとって、元素が生き物であると見える根拠は何であろうか。それらが動くから、というのである。しかし、他方から、車輪や荷車やその他の機械もまた動くではないかと反論されるのを避けるために、彼はあらかじめ先手を打ってこう言う。すなわち、それらが生き物と信じられるのは、それら自体によって動くのであって、車輪を回す者や荷車を転がす者や機械を操る者が現れるように、外から動かす者や駆り立てる者が現れないからである、と。
Igitur nisi animalia, non mobilia per se. Porro allegans, quid non appareat, ostendit quid quaesisse debuerat, id est, artificem et arbitrum motus; neque enim statim non est, quod, quia non videmus, non credimus esse.
PL 1, 590Bそれゆえ、生き物でなければ、それ自体によって動くものではないことになる。しかも、何が現れていないかを申し立てることによって、彼は自らが探し求めるべきであったもの、すなわち運動の造り主であり審判者であるものを、かえって示しているのである。というのも、見えないからといって存在しないと我々が信じるもの、それが直ちに存在しないということにはならないからである。
Imo eo altius investigandum est, quod non videatur, ut quod videatur quale sit scire possimus. Alioquin si tantum ea, quae comparent, deo esse creduntur, quia comparent? Quomodo deos etiam eos recipitis qui non comparent?
PL 1, 590Cそれどころか、見えないものこそ、いっそう深く探究されねばならない。見えるものがいかなるものであるかを、我々が知りうるために。さもなければ、もし現れるものだけが、現れるがゆえに神であると信じられるのであれば、どうして諸君は、現れない神々をも受け入れるのであろうか。
Si autem videntur esse qui non sunt, cur non sint et qui non videntur? Motatorem dico coelestium rerum.
PL 1, 590Cしかし、もし存在しないものが存在するように見えるのだとすれば、どうして見えないものが存在しないということがあろうか。私が言っているのは、天上のものを動かす者のことである。
Sint ergo et animalia, quia mobilia per se, etiam mobilia per se, quia non per alium; tamen illa non statim Dei, quia animalia, ita nec ideo, quia per se mobilia; aut quid vetat universa animalia, ut mobilia per se, deos haberi?..... lia sane vanitate Aegyptiis licet.
PL 1, 590Cそれゆえ、それらが生き物であるのは、それ自体によって動くからであり、それ自体によって動くのは、他のものによってではないからだとしよう。それでも、生き物であるからといって、それらが直ちに神であるわけではない。同様に、それ自体によって動くからといって、神であるわけでもない。さもなくば、それ自体によって動くすべての生き物が神と見なされることを、何が妨げるであろうか。……は実に、その空しさのゆえにエジプト人たちには許されているのである。
Liber II, Caput IV
第II巻 第IV章PL 1, 590DAiunt quidam propterea deos fuisse appellatos, quod θεειν et σειεσθαι, procurrere ac motari interpretatio est. Sane vocabulum istud non est alicujus majestatis; a cursu enim et motu, non ab divinitatis denominatione formatum est.
PL 1, 590Dある者たちは、神々がそう呼ばれたのは、テエイン(走り進む)とセイエスタイ(動かされる)がその語義だからだと言う。実に、この語には何ら威厳あるものはない。神性からの命名ではなく、走ることと動くことから形づくられたものだからである。
Sed cum etiam ille unus Deus quem colimus, θεος cognominetur, nec tamen aut motus ullus aut cursus ejus appareat, quia nec visibilis cuiquam sit, palam est, ut vocabulum istud....... sumptum propriumque, quia se nativum, divinitatis inventum........ interpretationis ejus astutia, verisimilius est non a cursu et motu θεους dictos, sed de appellatione veri dei mutuatum, uti quos aeque deos excudissetis, θεους cognominaretis.
PL 1, 590Dしかし、我々が礼拝するかの唯一の神もまた『テオス』と呼ばれているのに、その神にはいかなる動きも走ることも現れない。誰の目にも見えるものではないからである。それゆえ明らかなのは、この語が……取り入れられたものであり、固有のものである、ということである。それが生得のものであり、神性そのものの発見物である……。……その解釈の巧妙さ……。むしろこう見るほうがありそうなことである。すなわち、〔神々が〕テオスと呼ばれたのは、走ることと動くことに由来するのではなく、真の神の呼び名から借用されたのであって、諸君は自分たちが等しくこしらえた神々をも、それゆえテオスと呼んだのだ、と。
Denique quam ita sit, probatio suppetit, cum etiam universos deos vestros, in quibus nullius cursus aut motus officium denotatur, θεους communiter appelletis.
PL 1, 591A実に、それがそうであることの証明は十分にある。というのも、諸君は、いかなる走ることや動くことの働きも示されていない諸君のあらゆる神々をも、一様に『テオス』と呼んでいるからである。
Itaque si aeque θεους aeque immobiles, disceditur vocabuli interpretatione pariter et divinitatis opinione, quae a cursu et motu modulata rescinditur.
PL 1, 591Aそれゆえ、もし〔神々が〕等しくテオスであり、等しく不動であるならば、語の解釈からも、それと同時に神性についての臆説からも離れることになる。走ることと動くことに合わせて形作られたその臆説は、切り捨てられるのである。
Quod si nomen istud proprium divinitatis et simplex, nec interpretatorium in illo deo reprehensum, in caetera, quae deos vultis, docete etiam qualitatis inter illos esse consortium, ut jure consistat collegium nominis communione substantiae.
PL 1, 591Aもしこの名が、かの神においては神性に固有の単純な名であって、語源的な説明を咎められることがないのだとすれば、諸君が神と見なそうとするその他の者たちについても、彼らの間に性質の共有があることを示すがよい。そうすれば、名の連合が実体の共通性によって正当に成り立つことになろう。
Porro θεος ille jam hoc solo, quod non sit in promptu, vacat a comparatione eorum, quae in promptu sunt et visui et sensui; sed sensui satis, quod est testimonii ad diversitatem occulti et manifesti renuntiatio; si elementa palam proposita omnibus, si contra deus nemini, quomodo poteris ex ea parte, quam non vidisti, quae vides, congredi?
PL 1, 591Aしかも、かのテオスは、まさにこの一点、すなわち目の前に現れていないというその一点だけで、目にも感覚にも現れているものとの比較を免れている。しかし感覚にとってはこれで十分である。すなわち、隠れたものと明らかなものとの違いについての証言の宣告があるからである。もし元素がすべての人にあまねく差し出されており、これに対して神がいかなる人にも差し出されていないのだとすれば、お前は見ていないその側から、見ているものへと、いかにして進み出て相まみえることができようか。
Cum ergo non habes conjungere sensu.... ratione, quid vocabulo conjungis, ut conjungas etiam potestate? Ecce enim Zeno quoque materiam mundialem a Deo separat, vel eum per illam, tanquam mel per favos transisse dicit. Itaque materia et Deus duo vocabula, duae res.
PL 1, 591Bそれゆえ、お前が感覚によって結びつけることができない以上——……理によっても〔結びつけることができない以上〕——いったい何をお前は語によって結びつけているのか。それによって権力においても結びつけようとして。見よ、ゼノンもまた、世界の質料を神から分けており、あるいは神がその質料を、蜜が蜂の巣を通り抜けるように通り抜けた、と言っている。それゆえ、質料と神とは二つの語であり、二つの事物なのである。
Pro discrimine vocabulorum etiam res separantur, etiam materiae conditio vocabulum sequitur. Quod si materia non est, quia sic et appellatio praescribit, quomodo quae sunt in materia, id est elementa, dei habebuntur, cum membra a corpore alig.... esse non possint?
PL 1, 591B語の区別に応じて、事物もまた分けられる。質料の在り方もまた、その語に従う。もし呼び名がそう定めるがゆえに、質料が神ではないのだとすれば、質料のうちにあるもの、すなわち元素が、いかにして神と見なされえようか。肢体が肉体から……ありえないのに。
Sed quid ego cum argumentationibus physiologicis? S..... ascendere debuit de statu mundi, non incerta descen........ lo platonica forma quadratum eum angulatumque com....... do circino rotunda ita collegit, quod sine capite solum credi laborat.
PL 1, 591Cしかし、私が自然学の論証などに関わって何になろうか。……世界の状態から昇るべきであった……不確かな……下る……プラトンふうの形において、それを四角く角ばったものと……コンパスで円きものを集めた。それは、頭を持たぬまま信じられるのに苦労するものである。
Sed Epicurus, qui dixerat, quae super nos, nihil ad nos, cum et ipse coelum inspicere desiderat, solis orbem pedalem deprehendit. Adhuc scilicet frugalitas et in coelis agebatur.
PL 1, 591Cしかし、我々の上にあるものは我々には関わりがないと言っていたエピクロスでさえ、自ら天を仰ぎ見たいと望んだとき、太陽の円盤を一フィートほどのものと見て取った。そのころはまだ、なるほど天においてさえ質素さが行われていたのであろう。
Denique ut ambitio profecit, etiam sol aciem suam extendit, ita illum orbem majorem peripatetici denotaverunt. Oro vos, quid sapit conjecturarum libido? Quid probat tanta praesumptione asseverationis otium affectatae morositatis eloquii artificio adornatum?
PL 1, 591Cついには、虚栄が進むにつれて、太陽もまたその輝きを広げていった。こうしてペリパトス派の人々は、あの円盤をより大きなものとして示した。私は諸君に問いたい。推測という欲望はいったい何を悟っているのか。これほどの思い込みの断言によって、わざとらしい気難しさの暇な業を、雄弁の技巧で飾り立てたものが、いったい何を証明するというのか。
Merito ergo Milesius Thales dum totum coelum examinat et ambulat oculis, in puteum cecidit...... r, multum irrisus Aegyptio illi: In terra, inquit, nihil perspiciebas, coelum tibi speculandum existimas?
PL 1, 592Aそれゆえ当然にも、ミレトスのタレスは、天のすべてを調べ、目でさまよい歩いている間に、井戸に落ちた。……大いにあのエジプト人に嘲られて、彼はこう言われた。『お前は地上にあるものすら何一つ見通せなかったのに、天を観測できると思っているのか』と。
Itaque casus ejus per figuram...... s notat, scilicet eos qui stupidam exerceant curiositatem..... naturae, quam prius in artificem ejus et praesidem, in vacuum..... n dum habituros.
PL 1, 592Aしたがって、彼の転落は、比喩によって……を示している。すなわち、愚かな好奇心を働かせる者たち……自然について、まずその造り主であり司る方についてよりも……空しいことに……ことになる者たちを。
Liber II, Caput V
第II巻 第V章PL 1, 592AQuin ergo ad humaniorem aliquanto... imur opinionem, quae de communi omnium sensu et simplici cog.... deducta videatur?
PL 1, 592Aさればなぜ我々は、万人に共通の感覚と単純な認識……から導かれたと見える、幾分か……人間的な世論の方へ進まないのか。
Nam et Varro meminit ejus, creditam praeterea dicens elementorum divinitatem, quod nihil omnino sine suffragio illorum gigni, ali, provehi possit ad vitae humanae et terrae sationem, quando ne ipsa quidem corpora aut animas sufficere licuisset sine elementorum temperamento, quo hahitatio ista mundi circulorum conditionibus foederata praestatur, nisi quod hominum incolatui denegavit enormitas frigoris aut caloris.
PL 1, 592A実にワッロもこの点に言及しており、元素の神性が信じられているのはこのゆえだと言う。すなわち、それらの支持なしには、人間の生と大地の播種のために何ものも生まれず、養われず、育つことができない、と。なぜなら、元素の調和なしには、肉体も魂もそれ自体では十分でありえなかったであろうからである。その調和によって、天球の条件と結び合わされたこの世界という住まいが与えられている——ただし、寒さあるいは暑さの過度が人間の居住を拒んだ場所は除く。
Itaque deos credi: solem, qui diei de suo cumulet, fruges caloribus, p...... et annum stationibus servet; lunam, solatium noctium, patrocinium mensium gubernaculis, item sidera, signacula quaedam temporum ad mutationem notandorum; ipsum denique coelum, sub quo omnia; terram, super quam omnia, et quicquid illorum inter se ad commoda humana conspirat.
PL 1, 592Bかくして、次のものが神々と信じられている。すなわち太陽——これは自らのものによって昼を満たし、暑熱によって穀物を……し、季節の巡りによって一年を守る——月——これは夜の慰めであり、その舵取りによって月々を庇護する——同様に星々——これは時の変化を記すための徴である——さらに天そのもの——その下にすべてがある——大地——その上にすべてがある——そして、それらが互いに人間の利益のために働き合うものすべてである。
Nec tantum beneficiis fidem divinitatis elementis convenire, sed etiam de diversis, quae tanquam de ira et offensa eorum incidere soleant, ut fulmina, ut grandines, ut ardores, ut aurae pestilentes, item diluvia, item hiatus motusque terrarum.
PL 1, 592B元素への神性の信頼が生まれるのは恩恵によってのみではなく、あたかもそれらの怒りと不興から生じるものであるかのような様々な災いによってもである。すなわち、雷、雹、酷暑、疫病をもたらす風、さらには洪水、そして地の裂開と震動である。
Et jure credi deos, quorum natura honoranda sit in secundis, metuenda sit in adversis, domina scilicet juvandi et nocendi.
PL 1, 592Cそして、順境にあってはその本性が敬われるべきであり、逆境にあっては恐れられるべきである者たち——すなわち益することと害することとを支配する者たち——が神々と信じられるのは道理にかなっている。
Porro, si ita sentiuntur in..... conversatione, non perinde rebus ipsis, quibus juvantur sive laeduntur aut gratias referunt aut querelas intendunt, sed his, sub quorum ducatu et potestate operatio rerum decurrit.
PL 1, 592Cしかも、もし……交わりにおいてそのように感じられるとすれば、人々は自分を益し、あるいは害するその事物自体に対して感謝を捧げたり不満をぶつけたりするのではなく、その事物の働きがその指導と権力のもとに進行する者たちに対してそうするのである。
Nam in voluptatibus vestris non tibiae aut citharae coronam ad praemium adjudicatis, sed artifici, qui tibiam et citharam suavitatis temperet vi.
PL 1, 592C実に、諸君は自分たちの快楽において、笛や竪琴に褒賞として冠を授けるのではなく、笛と竪琴を快さの力によって整える技巧者に授けるのである。
Aeque cum quis valetudine male est, non lanis nec antidotis aut malagmatis ipsis gratiam meministis, sed medicis, quorum opera atque prudentia remedia proveniunt. Item in adversis qui ferro sociantur, non gladium ipsum aut lanceam accusant, sed hostem vel latronem.
PL 1, 592C同様に、誰かが病に苦しむとき、諸君は毛織物や解毒剤や湿布そのものに感謝を覚えるのではなく、その働きと知恵によって治療がもたらされる医者たちに感謝を覚える。同じく、剣を交える戦いに巻き込まれた者たちは、剣そのものや槍を告発するのではなく、敵あるいは盗賊を告発するのである。
Et quos... tegulas aut imbrices arguunt, sed vetustatem; sicut et naufragi non petris et fluctibus imputant, sed procellae. Merito.
PL 1, 593Aまた、……者たちも、瓦や屋根板を責めるのではなく、古さを責める。同様に、難破した者たちも岩や波を責めるのではなく、嵐を責める。それは当然である。
Certum enim est, quodcumque est, ei adscribendum, non per quod fit, sed a quo fit, quia is est caput facti, qui et ut fiat et per quid fiat, instituit.
PL 1, 593Aなぜなら、およそ物事はすべて、それが何によって成るかにではなく、誰によって成るかに帰せられるべきであるということは確かだからである。というのも、それが成ることも、何によって成るかも定めたその者こそが、成された事の根源だからである。
Et sunt in omnibus rebus tres tituli isti: quod est, per quod est, et a quo est; quia prius est, qui quid velit fieri, et quod possit, inveniri. Et ita recte in caeteris agitis, auctorem considerantes.
PL 1, 593Aそして、あらゆる事物には次の三つの名目がある。すなわち、成る事柄そのもの、それによって成るもの、そして誰によって成るかである。なぜなら、何かが成ることを欲する者がまずあり、それから、それを成しうるものが見出されるからである。そして、他の事柄においては、諸君は事を成した当の者を考慮に入れることで正しく振る舞っている。
At in physicis contra naturam regula vestra, qua in caeteris sapientiam judicatis, auferendo summum gradum auctoris et quae fiunt, non a quo fieri... ita credere contingit elementorum potestates et ar... esse, quae sunt servitutes et officia.
PL 1, 593Aしかし自然学においては、諸君の規範は自然に反している。他の事柄では諸君はこの規範によって知恵を判断するというのに、事の成る次第については創造者の最高の位を取り除き、何によって成るかにのみ目を向けて、誰によって成るかを問わない……。かくして、元素の権力を……でもあると信じるに至るが、それらは実のところ隷属と職務にほかならない。
Non in ista investigatione ali.... us artificis intus et domini, servitutis autem non tendimus elementorum.... operis eorum quas facis potestatis. Sed Dei non serviunt; ea igitur, quae serviunt, Dei non sunt.
PL 1, 593Aこの探究においては、……ある技巧者や主のうちに……ではなく、我々が目指すのは元素の隷属……それらの働きの……権力ではない。しかし、神々は仕えることがない。それゆえ、仕えるものは神々ではない。
Aut doceant vulgo fieri, ut de licentia passivitatis libertas approbetur, de libertate dominatio de dominatione divinitas intelligatur.
PL 1, 593Bさもなくば、次のことが一般に起こると示すがよい。すなわち、勝手気ままに動きうるという放縦から自由が是認され、自由から支配が、支配から神性が理解される、ということを。
Nam si omnia haec super nos certis curriculis, legitimis decursibus, propriis spatiis, aequis vicibus sub legis instar constituta volvendis temporibus et exercendis temporibus et exercendis temporum ducatibus occurrere meminerunt, ex ipsa observatione conditionum suarum et fide operum et instantia........ et cura demutationum, memoria reciprocatorum, aliquam dominationem sibi praeesse persuadeant vobis, cui apparere videatur universa negotiatio mundialis perveniens ad humani generis utilitatem et..... onem?
PL 1, 593Bというのも、もしこれらすべてのものが、定まった運行、法にかなった経過、固有の間隔、等しい交替をもって、我々の上に、法のごとく定められたものとして、巡る時のうちに、営まれる時のうちに、営まれる時の導きのうちに現れることを覚えているのであれば——その状態そのものの観察から、その働きへの信頼から、……の不断さから、変化への配慮から、循環の記憶から——そのことによって、何らかの支配が自らの上に立っていることを諸君に信じさせるとすれば、その支配者にこそ、人類の利益と……とに至る世界全体の営みが帰せられると見えるのではないか。
Non enim potest dicere, ea sibi agere ista ac sibi curare nec quicquam hominum caussa disponere, cum propterea defendas elementis divinitatem, quod ab aliis aut juvari te aut laedi sentias; nam si sibi praestant, nihil eis debes.
PL 1, 593Cというのも、それ(元素)はこれらのことを自分自身のために行い、自分自身のために配慮しているのであって、人間のために何かを取り計らっているのではない、と言うことはできないからである。なぜなら、お前が元素に神性を弁護するのは、まさに自分が他者によって益され、あるいは害されると感じているからである。もし彼らが自分自身のために事を行っているのであれば、お前は彼らに何も負っていないことになる。
Liber II, Caput VI
第II巻 第VI章PL 1, 593CAge jam, conceditisne divinitatem non modo non serviliter currere, sed imprimis integre stare, neque minui neque intercipi neque corrumpi debere. Caeterum abiit omnis felicitas ejus, si quid patitur unquam.
PL 1, 593Cさて、諸君は認めるであろうか。神性というものは、奴隷のように走ることがあってはならないだけでなく、何よりもまず、損なわれることなく立っていなければならず、減じられることも、妨げられることも、腐敗させられることもあってはならない、と。さもなければ、もし神性が何かを被ることが一度でもあれば、その至福のすべては失われてしまう。
Ecce autem et astra intercidunt, et intercicidisse se attestantur. Confitetur et luna, quantum amiserit, cum resumit. Jam majora ejus detrimenta soletis in aquae speculo considerare, ut nihil amplius ullam..... credam quod magi norunt.
PL 1, 593Cしかし見よ、星々もまた欠け、自らが欠けたことを証言している。月もまた、満ち戻るとき、どれほど失ったかを告白する。諸君は今や、水鏡のうちにその月のより大きな欠損を眺めるのを常としている。もはや何ものも、いかなる……をも——魔術師たちの心得ているところのことを——私が信じることのないように……
Ipse etiam sol saepe defectione tentatus est. Fingite quaslibet rationes coelestium casuum, non volet deus aut minor fieri, aut esse desinere. Viderint igitur humanae doctrinae patrocinia, quae conjectandi artificio sapientiam mentiuntur et veritatem.
PL 1, 594A太陽自身もまた、しばしば欠損によって脅かされてきた。天体の異変について諸君がどのような理由を思いつこうとも、神が小さくなること、あるいは存在をやめることを欲することはないであろう。それゆえ、推測の技巧によって知恵と真理を偽る人間の学知の弁護の如何は、問うまい。
Nam alias natura sic est, ut qui melius dixerit, hic verius dixisse videatur, non qui verius, is melius.
PL 1, 594Aなぜなら、そもそも物事の本性とはこうしたものであって、より巧みに語った者こそが、より真理に即して語ったと見えるのであり、より真理に即して語った者が、より巧みに語ったと見えるのではないからである。
Liber II, Caput VII
第II巻 第VII章PL 1, 594ACaeterum cui res examinabitur, verisimilius utique dicet elementa ista ab aliquo regi, quam ultro... igitur non deos, quae sub aliquo. At si in isto erratur, melius est simpliciter, quam ut physici, diligenter.
PL 1, 594Aしかし、事柄を吟味する者は誰でも、これらの元素が何者かによって支配されていると言う方が、自ら進んで……というよりも、いっそう真実らしいと言うであろう。……ゆえに、何者かの下にあるものは神ではない。だが、もしこの点で誤るのであれば、自然学者たちのように綿密に誤るより、単純に誤る方がましである。
Sed enim si ad mythic... tes, melius jam in physico mortalitas errat, eis divinitatem adscribendo, quae super hominem putat situ et vi et magnitudine et divinitate sentiri; quod enim super hominem, credas Deo proximum.
PL 1, 594Aしかし、もし……神話の類へ……というのであれば、死すべき人間は自然の類においてこそ、なおましな誤り方をしていることになる。人間を超えると思われるものに、その位置と力と大きさと神性とによって神性を帰するからである。人間を超えるものは、神に近いと信じてよいのだから。
Caeterum ut ad mythicum transeamus, quod poetis deputatur, nescio an tantum......... mediocritati nostrae, an tanti de documentis divinitatis conf........ ut Mopsus Africanus et Boeotus Amphiaraus.
PL 1, 594Bしかし、詩人たちに帰せられる神話の類へと移るとしよう。……我々のような凡庸な者にとって……であるかどうか、私は知らない。あるいは、アフリカのモプススやボイオティアのアンピアラウスのように、神性の証拠について……であるかどうかも。
Delibanda enim nunc est species ista, cujus suo loco ratio reddetur. Interim hos certe homines fuisse vel eo palam est, quod non constanter deos illos, sed heroas appellatis. Quid ergo contendimus? Si addicenda mortuis divinitas erat, non utique talibus?
PL 1, 594Bというのも、今はこの種の事柄を軽く触れるにとどめるべきであり、その説明はしかるべき箇所で示されるであろうからである。さしあたり、彼らが人間であったことは、諸君が彼らを一貫して神とは呼ばず、英雄と呼んでいるという、まさにその一点からして明らかである。それでは我々は何を争っているのか。もし死者に神性が与えられるべきであったとしても、少なくともこのような者たちにではなかったはずではないか。
Ecce vos cum eadem licentia praesumptionis sepulcris regum vestrorum coelum infamatis, nonne probatos quosque justitia, virtute, pietate et omni bono ejusmodi consecrationis solatio honestatis contenti pro talibus etiam irrideri pejerantes.
PL 1, 594B見よ、諸君は、同じ思い込みの放縦さをもって、諸君の王たちの墓によって天を汚している。正義と徳と敬虔とあらゆる善とによって是認された者たちのことごとくを、諸君は栄誉ある者としているのではないか——そのような神格化の慰めに満足し、そうした者たちのゆえに嘲られることさえ甘んじて受け、偽って誓いながら。
At e contrario impios, turpes etiam pristinis humanae gloriae praemiis aufertis, decreta eorum et titulos lancinatis, imagines detrahitis, monetam repercutitis.
PL 1, 594Cしかし逆に、不敬虔な者や恥ずべき者からは、かつての人間的栄光の褒賞さえも諸君は奪い取る。彼らの布告や碑銘を引き裂き、像を引き倒し、貨幣を打ち直すのである。
Ille autem conspector omnium, comprobator, imo largitor bonorum, tantae indulgentiae suae ordinationem vulgo prostituet et plus diligentiae atque justitiae hominibus licebit in distribuendis divinitatibus sapere?
PL 1, 594Cだが、あの万物を見張る者、善きものを是認し、それどころか与える者が、これほどまでの己の寛容の秩序を民衆にはしたなく晒すというのか。そして、神性を配分するにあたって、人間の方が一層の勤勉さと正義とを弁えることが許されるとでもいうのか。
Mundiores erunt regum et principum comites quam summi Dei? Atquin horretis et aversamini, vagos, exsules,...... debiles, sordide natos, inhoneste institutos; contra incestos, adulteros, raptores, parricidas etiam legibus exserendis.
PL 1, 594C王たちや皇帝たちの随伴者たちの方が、至高の神の随伴者たちよりも清らかであろうか。しかるに諸君は、放浪者、追放者、……不具の者、卑しい生まれの者、恥ずべき育ちの者を、身の毛のよだつ思いで遠ざける。これに対して、近親相姦者、姦通者、掠奪者、弑逆者たちには、法をさえ抜き放って向かうのである。
Ridendum an irascendum sit, tales deos credi, quales homines esse non debeant? Sed enim in isto mythico genere, quod poetae ferunt, quam incerti agitis circa conscientiae pudorem et pudoris defensionem!
PL 1, 595A人間としてあってはならないような者たちが神と信じられているとは、笑うべきことか、それとも怒るべきことか。しかし、詩人たちが伝えるこの神話の類においては、諸君は良心の恥じらいとその恥じらいの弁明とをめぐって、なんと定見のないことか。
Nam quotiens mise...., turpia, vel atrocia deorum exprobramus; allegationem poeti...... e ut fabulosa defenditis! quotiens ultro siletur de ejusmodi poetica, non modo non horretis, sed insuper honoratis, utque in necessariis artibus habetis.
PL 1, 595Aというのも、我々が神々の……、恥ずべき、あるいは凶悪な行いを非難するたびに、諸君は詩……の申し立てを、作り話めいたものとして弁護するではないか。だが、そうした詩の話が自ら伏せられているときには、諸君は忌み嫌わないばかりか、それどころか敬い、必要な技芸の一つとして扱っている。
Denique per hanc initiatricem litteraturae ingenuitatis studia producitis. Criminatores deorum poetas eliminari Plato censuit, ipsum Homerum sane coronatum civitate pellendum.
PL 1, 595A実に、諸君はこの、文学への導き手であるもの(詩)を通じて、自由人にふさわしい学びを推し進めている。神々を告発する詩人は追放されるべきだとプラトンは判じ、ホメロスその人でさえ、たとえ栄冠を戴いていようとも都市から追われるべきだとした。
At cum excipiatis illos et retineatis, cur non credatis talia retexentibus de deis vestris? Igitur si creditis poetis, cur laudem mendacibus fertis, nec cavetis ne offendatis eos, quorum detrectatores honoratis? Sane fides a poetis non exigenda.
PL 1, 595Aだが諸君はその彼らを受け入れ、留め置いているのだから、諸君の神々についてそのようなことを織り成す彼らを、なぜ信じないのか。それゆえ、もし詩人たちを信じるのであれば、なぜ偽りを語る者たちに称賛を与え、その悪口を言う者たちを敬いながら、その神々を怒らせないよう用心しないのか。実に、詩人たちに信頼性を求めるべきではないのである。
Nonne qui dicitis deos post mortem factos, homines confitemini ante mortem? Quid ergo novi, si, qui homines fuerint, humanis aut casibus aut criminibus aut fabulis polluuntur? Non creditis poetis, cum de relationibus eorum etiam sacra quaenam disposueritis?
PL 1, 595B諸君は、彼らが死後に神とされたと言いながら、死ぬ前には人間であったと認めているのではないか。それならば、人間であった者たちが、人間的な出来事や犯罪や作り話によって汚されるとしても、何ら新しいことがあろうか。諸君は詩人たちを信じていないというのか、彼らの伝えるところに基づいて、それに応じたある種の祭儀までも定めておきながら。
Cur rapitur sacerdos Cereris, si non tale Ceres passa est? Cur Saturno alieni liberi immolantur, si ille suis pepercit? Cur Ideae masculus amputatur, si nullus illi fastidiosior adolescens libidinis frustatae dolore castratus est?
PL 1, 595Bなぜケレスの祭司は略奪されるのか、もしケレスがそのような目に遭わなかったのであれば。なぜサトゥルヌスには他人の子供が生贄として捧げられるのか、もし彼が自分の子供を容赦したのであれば。なぜイデの女神キュベレのために男が去勢されるのか、彼女に対して人一倍つれない若者が、満たされぬ情欲の苦しみのために去勢されたのでなければ。
Cur Herculeum polluctum mulieres Lanuvinae non gustant, si non mulierum caussa p...... Mentiuntur sane poetae! sed non ideo quod talia gesserint... homines quas defuerint nec quod divinas adscripserint fo.... divinitatis, cum interim vobis credibilius visum est deos fuisse, sed non tales, quam tales, sed non deos.
PL 1, 595Bなぜラヌウィウムの女たちは、ヘルクレスへの供犠の宴を口にしないのか、もし女性のゆえに……でなかったならば。詩人たちは実に偽りを語る。しかしそれは、そのような行いをした……からでも、……人間たち……が欠けていたからでもなく、また神性の……を神々に帰したからでもない。それにもかかわらず、諸君には、彼らは(詩の伝える通りではないにせよ)神々であった、と信じる方が、(詩の伝える通りではあるにせよ)神々ではなかった、と信じるよりも、確からしく思われたのである。
Liber II, Caput VIII
第II巻 第VIII章PL 1, 595CSuperest gentile illud genus inter populos deorum, quos libidine sumptos, non pro notitia veritatis, docet privata notitia. Deum ergo existimo ubique notum, ubique praesentem, ubique dominantem, omnibus colendum, omnibus demerendum.
PL 1, 595C残るは、諸々の民の間に見出される、あの民族の類の神々である。それらが恣意によって取り上げられたものであって、真理の認識によるものでないことは、それぞれの民に固有の認識そのものが教えている。それゆえ私は、神とはいたるところで知られ、いたるところに現在し、いたるところを支配し、すべての者から礼拝されるべきであり、すべての者がその恩恵にあずかるよう努めるべき方であると考える。
At enim cum illi quoque, quos totus orbis communiter colit, excidant probationi verae divinitatis, quanto magis isti, quos ne ipsi quidem municipes sui norunt? Nam quae idonea auctoritas praecucurrit ejusmodi theologiae, quam etiam fama destituit?
PL 1, 595Cだが、全世界がこぞって崇拝するあの神々でさえ、真の神性の証明から漏れ落ちるのであれば、その土地の住民自身すら知らないこれらの神々においては、なおのことそうではないか。実に、このような神学に先立って、いかなる相応しい権威があったというのか。風評でさえこれを見捨てているというのに。
Quanti sunt, qui norint visu vel auditu Atagartin Syrorum, Coelestem Afrorum, Varsutinam Maurorum, Obodan et Dusaren Arabum, Belenum Noricum, vel, quos Varro ponit, Casiniensium Delventinum, Narniensium Visidianum, Atheniensium Numentinum, Aesculanorum Anchariam, et quam praevenerim, Volsiniensium Nortiam, quorum ne nominum quidem dignitas humanis cognominibus distat?
PL 1, 596A誰が、シリア人のアタルガティス、アフリカ人のカエレスティス、マウリ人のワルスティナ、アラビア人のオボダスとドゥサレス、ノリクム人のベレヌスを、あるいはワッロが挙げる、カシヌム人のデルウェンティヌス、ナルニア人のウィシディアヌス、アテナイ人のヌメンティヌス、アエスクルム人のアンカリア、そして私が先に触れておいたウォルシニイ人のノルティアを、目にし、あるいは耳にして知っているだろうか。これらの神名の品位たるや、人間の家名と何ら異なるところがない。
Satis rideo etiam deos decuriones cujusque municipii, quibus honor intra muros suos determinatur. Haec libertas adoptandorum deorum quousque profecerit, Aegyptiorum superstitiones docent, qui etiam bestias privatas colunt, p.... crocodilos et anguem suum.
PL 1, 596A私はまた、それぞれの自治都市の参事会員さながらの神々をも大いに笑う。彼らの誉れは自分たちの城壁の内側に限定されているのである。神々を勝手に採用するこの自由がどこまで進んだかは、エジプト人の迷信が教えている。彼らは自分たち固有の獣までも崇拝している——……鰐や自分たちの蛇である。
Parum est si etiam hominem consecrarunt. Illum dico, quem non jam Aegyptus aut Graecia, verum totus orbis...... Afri jurant; de cujus statu quid conjici potest apud nostras litteras ut verisimile videtur positum est.
PL 1, 596B彼らが人間までも神格化したとしても、それだけでは物足りない。私が言うのは、もはやエジプトやギリシアだけではなく、全世界が……、アフリカ人たちがそれにかけて誓うあの者のことである。その素性について推測しうることは、我々の文書のうちに、真実らしく思われる形で記されている。
Nam Serapis iste quidam olim Joseph...... fuit de genere sanctorum, junior inter caeteros fratres, sed excelsior......... ab iisdem fratribus per livorem venum in Aegyptum datus, saeviebat in familia regis Aegyptorum Pharao, a regina minus pudica desideratus, sed quia non obsequebatur, e contrario ab eadem delatus, a rege in carcerem datur.
PL 1, 596Bというのも、あのセラピスなるものは、かつてヨセフ……であった。聖徒たちの家系に属し、他の兄弟たちの中では年若く、しかしより優れた……者であった。その同じ兄弟たちによって妬みゆえにエジプトへ売り渡され、エジプト人の王ファラオの家で〔仕えて〕いたが、貞淑ならざる王妃に懸想され、それに応じなかったために、逆にその王妃から訴えられ、王によって牢獄に投じられた。
Illic somnia quibusdam non perperam interpretatus, vim spiritus sui ostendit. Interea rex quoque somnia terribilia quaedam illi, detractis quos convocaverat, voluit exponere.
PL 1, 596Bそこで彼は、ある人々の夢を誤らず解釈し、自らの霊の力を示した。その間、王もまた、呼び集めていた者たちを退けたうえで、いくつかの恐ろしい夢を彼に語り聞かせようとした。
Joseph expedimenta de carcere edocuit, somnium regi aperit: illos boves septem opimissimos, defluentes, totidem annorum ubertatem significare; posteriores aeque septem ineptos, subsequentium septem annorum inopiam.
PL 1, 596Cヨセフは牢獄から解き放たれて教え、王に夢を解き明かした。すなわち、〔川から〕流れ出てくる、この上なく肥えたあの七頭の牛は同じ数の年の豊作を意味し、それに続く同じく七頭のやせ細った牛は、その後に続く七年間の欠乏を意味する、と。
Praedicare itaque saepe de recondendis praesidiis in futuram famem de copia priore, credidit rex; exitus rerum et prudêntem et sanctum semper necessarium probavit. Itaque Pharao universae Aegypto et frumentandae et exinde curandae eum praefecit.
PL 1, 596Cそこでヨセフは、来るべき飢饉に備えて、先の豊作から蓄えを取り分けておくようしばしば予め告げ、王はそれを信じた。事の成り行きは、彼が知恵ある者、聖なる者として常に必要であることを証明した。かくしてファラオは、彼をエジプト全土の穀物調達とそれに続く管理の任に就けた。
Hunc Serapidem ex suggestu ] , quo caput ejus ornatum, vocaverunt, cujus suggestus modialis figura frumentationis memoriam obsignat, et curam frugum super caput ejus fuisse, ipsis spicis, quibus per ambitum notatur, apparet.
PL 1, 596C彼らはこの者を、その頭を飾っていた台座にちなんでセラピスと名づけた。その台座は枡(モディウス)の形をしており、穀物調達の記憶を刻んでいる。そして、穂そのものによって周囲が飾られていることから、彼の頭の上に穀物への配慮があったことが窺える。
Propterea et canem, quem apud inferos deputant, sub dextera ejus dicaverunt, quod sub manu ejus compressatur Aegyptiorum, et Fariam adjungunt, quam filiam regis Pharao derivatio nominis esse demonstrat; nam et tunc Pharao, inter caetera honorum et remunerationum, filiam quoque in matrimonium ei dederat.
PL 1, 597Aそれゆえ、冥界に属すると見なされる犬をも、彼の右手のもとに捧げた。それは、エジプト人が彼の手のもとで統御されていたからである。そして彼らはファリアをも彼に配した。この名の由来が示すところによれば、彼女はファラオ王の娘である。実にその折、ファラオは、その他の栄誉と褒賞の中でも、娘をも彼の妻として与えていたのである。
Sed quia et feras et homines colere susceperant, utramque faciem in unum Anubin contulerunt, in quo naturae conditionisque suae potius argumenta videri posset consecrasse gens rixosa, suis regibus recontrans, in extraneis dejecta, sane et gula et spurcitia...... etiam servi ipsa.
PL 1, 597Aしかし、彼らは獣も人間も崇拝することを引き受けていたので、二つの顔を一つにまとめてアヌビスとした。そこにはむしろ、この喧嘩好きな民族が自らの本性と境遇の証拠を奉献したのだと見ることもできよう——自分たちの王たちには逆らい、外部の者たちの前では卑屈であり、実に大食と汚らわしさにおいても……奴隷たち自身も……
Liber II, Caput IX
第II巻 第IX章PL 1, 597BHaec secundum tripertitam dispositionem.... divinitatis aut notiora aut insigniora digessimus, ut possit jam videri satis responsum de physico genere, de poetico, de gentibus.
PL 1, 597Bこれらのことを、三分の配置に従って……神性について、より知られたところか、あるいはより顕著なところを取りまとめてきた。これによって、自然の類について、神話の類について、民族の類について、もはや十分に答えたと見なされてよいであろう。
Et quoniam omnis superstitio, non jam philosophorum nec poetarum nec populorum, a quibus tradita est, sed dominantium Romanorum, quibus occupata est, auctoritatem sibi exstruxit, alia jam nobis ineunda est humani erroris latitudo, imo silva caedenda, quae undique conceptis superstitionum seminibus vitii pueritiam obumbravit.
PL 1, 597Bそして、あらゆる迷信は、もはやそれを伝えた哲学者たちのものでも、詩人たちのものでも、諸々の民のものでもなく、それを奪い取った支配者たるローマ人たちのものとなって、自らのために権威を築き上げたのであるから、我々はいまや人間の迷妄の別の広がりへと踏み込まねばならない。それどころか、迷信の種があらゆる方角から宿されて悪徳の幼さを覆い隠してきた森を、切り開かねばならないのである。
Sed et Romanorum deos Varro bifariam disposuit incertos et electos. Tantam vanitatem! Quid enim erat illis cum incertis, si certos habebant? nisi si Atticos stupores recipere voluerunt. Nam et Athenis ara est inscripta: Ignotis deis. Colit ergo quis quod ignorat?
PL 1, 597Bしかし、ワッロはローマ人の神々を、不確かな神々と選ばれた神々との二種に分けた。何という空しさであろうか。確かな神々を持っていたのなら、不確かな神々など彼らに何の用があったのか。アッティカ人の愚かしさを受け入れようとしたのでなければ。事実アテナイには「知られざる神々に」と刻まれた祭壇がある。では、知らないものを崇拝する者があろうか。
Tum si certos habebant, contenti esse debuerunt, nec electos desiderare. In quo etiam irreligiosi deprehenduntur. Si enim dei ut bulbi seliguntur, qui non seliguntur, reprobi pronuntiantur.
PL 1, 598Aそれゆえ、確かな神々を持っていたのなら、それで満足すべきであり、選ばれた神々を求めるべきではなかった。この点においても、彼らは不敬虔であることが露見する。なぜなら、もし神々が球根のように選り分けられるのであれば、選り分けられなかった神々は、不良品と宣告されることになるからである。
Nos vero bifariam Romanorum deos recognoscimus, communes et proprios, id est, quos cum omnibus habent, et quos ipsi sunt commenti. Et numquid hi sunt publici et adventitii dicti? Hoc enim erae docent, adventitiorum ad fanum Carnae, publicorum in palatio.
PL 1, 598Aしかし我々は、ローマ人の神々を別の意味で二種に分けて認める。すなわち、共通の神々と固有の神々とである。共通の神々とは、彼らが他のすべての者と共有する神々であり、固有の神々とは、彼ら自身が案出した神々である。そして、これらは公の神々、外来の神々と呼ばれているのではないか。事実、記録がそれを教えている。外来の神々のそれはカルナ神の聖域に、公の神々のそれは宮廷にある、と。
Quare cum communes dei, quam physico, quam in mythico comprehendantur, actum est jam de istis speciebus. De propriis dicere.... et.
PL 1, 598Aそれゆえ、共通の神々は、自然の類にせよ神話の類にせよ、そこに含まれるのであるから、この種の神々についてはすでに論じ尽くした。固有の神々について語る……そして……
De Romanis stupeamus, tertium illud genus hostilium deorum.... eo quod nulla gens alia tantum sibi superstitionis invenerit . ... duas species dirigimus, alios de hominibus assumptos, alios inde conceptos.
PL 1, 598Aローマ人については、我々は驚くとしよう。かの第三の類、敵たる神々のそれ……他のいかなる民族も、これほど多くの迷信を自らのために考え出したことはなかったからである。……我々は二つの種を区別する。一方は人間から取り上げられた神々であり、他方はそこから考え出された神々である。
Igitur quoniam idem illis color suppetit consecrationis mortuorum, tanquam ob merita vitae, eamdem et nos responsionem opponamus necesse est, neminem ex his quoque tanti fuisse.
PL 1, 598Bかくして、彼らにも同じ弁明の色合い、すなわち生前の功績のゆえに死者を神格化するのだという弁明が用意されているのであるから、我々もまた同じ答えを差し向けねばならない。すなわち、これらの神々のうちにも、それほどの値打ちのある者は誰一人としていなかった、と。
Patrem diligentem Aenean crediderunt, militem nunquam gloriosum, lapide debilitatum; quod telum quantum vulgare, atque caninum, tanto ignobile vulnus! Sed et proditor patriae Aeneas invenitur; tam Aeneas, quam Antenor.
PL 1, 598B彼らはアイネアスを、父を愛する者として信じた。しかし彼は、決して武勲赫々たる兵士ではなく、石によって傷つけられた者であった。その武器がありふれた、犬を追うためのような卑しいものであっただけに、傷もそれだけ不名誉なものであった。しかも、祖国の裏切り者としてのアイネアスも見出される。アイネアスも、アンテノルも同様である。
Ac si hoc verum nolunt, Aeneas certe patria flagrante dereliquit socios foeminae Punicae subjiciendus, quae maritum Hasdrubalem Aeneae timiditate supplicantem hosti non non comitata, raptis secum filiis, formam et patrem sibi habere non in fugam sapit, sed in ignes ardentis Carthaginis ut in amplexus patriae pereuntis incubuit.
PL 1, 598Bそしてもし彼らがこれを真と認めたくないのであっても、アイネアスは確かに、祖国が燃えているときに仲間を見捨てた者であり、あるカルタゴの女の下に置かれるべき者である。その女は、夫ハスドルバルがアイネアスさながらの臆病さで敵に嘆願していたとき、彼に付き従うことなく、子供たちを連れて、〔守護神の〕像と父親を携えて逃げることを分別とは見なさず、燃え盛るカルタゴの炎の中へ、滅びゆく祖国の抱擁であるかのように身を投じたのである。
Pius Aeneas ob unicum puerum et decrepitum senem, Priamo et Astyanacte destitutis. Atquin Romanis magis detestandus, qui pro salute principum et domus eorum adversus liberos et conjuges et omne pignus suum dejerant.
PL 1, 599A敬虔なるアイネアス——ただ一人の子供と老いさらばえた父のために、プリアモスとアステュアナクスを見捨てたその者。しかるに、ローマ人にとってこそ、彼はいっそう忌むべき者のはずである。ローマ人は、皇帝たちとその一族の安泰のために、自分の子や妻、そしてあらゆる愛する者にかけて誓っているのだから。
Consecrat filium Veneris, et hoc Vulcanus sciens patitur et Juno concedit. Si veredi parentum in coelo sedent, cur non potius Argivi juvenes dei habiti, quod matrem, ne in sacris piaculum committeret, plus quam humano more jugales provexerunt? cur non magis dea, quae magis pia, illa filia patris in carcere fame defecti uberibus suis educatrix?
PL 1, 599A彼らはウェヌスの子を神格化し、これをウォルカヌスは知りながら耐え忍び、ユノは許している。もし親を運ぶ駄馬たちが天に座するのだとすれば、なぜむしろ、母が祭儀において罪を犯さぬようにと、人間の習わしを超えて軛につながれた獣さながらに車を引いたあのアルゴスの若者たちが、神と見なされないのか。なぜむしろ、いっそう敬虔であったあの女こそが女神とされないのか——牢獄で飢えに衰えた父を、自らの乳房をもって養い育てた、あの娘こそが。
Quid aliud Aeneae gloriosum, nisi quod praelio laurentino nusquam comparuit? Rursus forsitan solito more quasi desertor e praelio fugerit. Romulus aeque post mortem deus, si quia urbem condidit deus, usque in foeminas, urbium auctores.
PL 1, 599Aアイネアスに他に何の栄誉があろうか。ラウレントゥムの戦いにおいて、彼がまったく姿を見せなかったということ以外に。おそらく彼はまたも、いつもの習わしのように、戦場から脱走者さながらに逃げ去ったのであろう。ロムルスもまた、死後において同様に神とされている。もし都市を建てた者が神であるというのなら、それは女性にまで及ぶはずである——都市を創建した女たちにも。
Sane Romulus et fratrem interfecit et alienas virgines dolo rapuit. Ideo Quirinus est, quia tunc parentibus quiritatum est per illum. Quid Sterculus meruit ad divinitatem? Si agros stercoribus Juvando diligens fuit, plus fimi Augias conferebat.
PL 1, 599B実に、ロムルスは兄弟を殺し、他国の処女たちを策略によって略奪した。彼がクイリヌスと呼ばれるのは、その時、彼のせいで父母たちが助けを叫び求めたからである。ステルクルスは、神性に値する何をなしたのか。もし彼が糞肥をもって畑を助けることに熱心であったというのなら、アウゲイアスの方がより多くの糞を運んだはずである。
Si Faunus Pici filius in jus agitabatur mente ictus, curari eum magis quam consecrari decebat.
PL 1, 599Bもしファウヌスが、ピクスの子でありながら、心を病んで裁判に引き出されていたのだとすれば、彼にふさわしかったのは、神格化されることよりも、治療されることであった。
Si Fauni filia pudicitia praecellebat, ut ne conversaretur quidem inter viros, aut barbaria aut conscientia deformitatis aut rubore insaniae paternae, quanto dignior bona dea Penelopa, quae inter utilissimos amatores diversata, obsessam castitatem tenere protexit?
PL 1, 599Bもしファウヌスの娘が貞潔において際立っていたのだとしても——男たちの間に交わることさえなかったのは、野蛮さのゆえか、醜さの認識のゆえか、父の狂気への恥じらいのゆえか、いずれであったにせよ——それにひきかえ、「善き女神(ボナ・デア)」の名には、ペネロペこそいかに勝ってふさわしいことであろうか。彼女は、この上なく執拗な言い寄る者たちの中にありながら、包囲された貞潔を守り通したのである。
Est et sanctus, propter hospitalitatem a rege Plotio fanum consecutus: potuit et Ulixes de humanissimo Alcinoo unum amplius deum vobis contulisse.
PL 1, 599Cサンクトゥスという神すらいる。客人歓待のゆえに、プロティウス王から神殿を授かったのである。ウリクセスとて、この上なく人情に厚いアルキノオスから、諸君にもう一柱の神を仕立てることができたはずである。
Liber II, Caput X
第II巻 第X章PL 1, 599CAd foediora festino. Non puduit auctores vestros de Larentina palam facere. Scortum haec meritorium fuit, sive dum Romuli nutrix, et ideo lupa, quia scortum; sive dum Herculis amica est, et jam mortui Herculis, id est, jam dei.
PL 1, 599Cより汚らわしいところへ急ごう。諸君の著述家たちは、ラレンティナについて公然と書き記すことを恥じなかった。この女は雇われの娼婦であった——ロムルスの乳母であったときも(それゆえ「牝狼」と呼ばれた、娼婦であったがゆえに)、あるいはヘルクレスの愛人であったときも、しかもすでに死せるヘルクレス、すなわちすでに神となったヘルクレスの愛人であったときも。
Nam ferunt, aedituum ejus solum forte in aede calculis ludentem ut sibi collusorem, quem non habebat, repraesentaret, una manu Herculis nomine, alia ex sua persona lusum inisse, si ipse vicisset, coenulam et scortulum ex stipitibus Herculis sumeret; si vero Hercules, id est manus altera, eadem Herculi exhiberet.
PL 1, 599C伝えられるところでは、彼〔ヘルクレス〕の神殿番が、たまたま独りで神殿の中で石を並べる盤上の遊戯をしていたとき、一緒に遊ぶ相手がいなかったので、その代わりを演じようとして、片方の手をヘルクレスの名で、もう片方の手を自分自身の名で用いて勝負を始めた。もし自分が勝てば、ヘルクレスの奉納金から、ささやかな食事とちっぽけな娼婦とを得ようとし、もしヘルクレス、すなわちもう一方の手が勝てば、同じものをヘルクレスに供えようとしたのである。
Vicit manus Herculis (quoque potuit duodecim titulis ejus adscribi). Aeditus coenam Herculi dependit, scortum Larentinam conducit: coenat ignis, qui Sol, et ipsius Herculis co....... nia ara consumpsit.
PL 1, 599Dヘルクレスの手が勝った(このこともまた、彼の十二の功業に書き加えられえたであろう)。神殿番はヘルクレスに食事の代金を支払い、娼婦ラレンティナを雇った。食事をとったのは火であった、すなわち太陽であり、ヘルクレスその人の……祭壇がそれを消費し尽くした。
Larentina in aede sola dormit...... de lenonio ludo jactitat se somniis Herculi functam, et potuit, dum animo contemplatur, somnio pati.
PL 1, 600Aラレンティナは神殿の中に独り寝る。……女衒めいた手練手管から、彼女は夢の中でヘルクレスと交わったのだと吹聴する。そして、それは、心の中でそのことを思い描いていたのであれば、夢の中でそれを経験することもありえたであろう。
Eam de aede progredientem mane primo quidam adolescens, tertius quod aiunt Hercules concupiscit, ad se.............. s............. id dictum sibi ab Hercule, utique............. ceantur.
PL 1, 600A彼女が早朝に神殿から出てくるところを、ある若者——人々の言うところでは第三のヘルクレスとも言うべき者——が欲した。自分のもとへ……。それはヘルクレスから自分に告げられたことだと……。当然……。
Non enim impune licui..................... dem quoque scribit; mox illa prop................ per Herculem fuerat insecuta, agrum................. divinitatem et filiabus suis, quas ut ipsas h..................... dium a Larentiniana Romanorum numina digni........... s ola de tot uxoribus Herculi cara, sola enim dives.......... or Cerere quae mortuo placuit.
PL 1, 600Aというのも、罰を免れて……ことは許されなかったからである。……もまた記している。まもなく彼女は……ヘルクレスを通して〔何かを〕追っていた。畑を……神性を、そして自分の娘たちに……彼女たち自身であるかのように……ラレンティナ風の……ローマ人の神威にふさわしい……あれほど多くの妻たちの中でヘルクレスに愛されたのはただ一人であった……ただ独り富んでいた……ケレスよりも……死者に気に入られた女であった。
Tot exemplis et vo............ quis non deus affirmari potuit? Quis denique Antinoo controversiam divinitatis agitavit, quod decorior Ganymedes aut carior suo amatori....? Apud vos mortuis coelum, viam ab inferis ab astra subigitur. Pass.......... ta ascendunt. Ne multum putetis vos praestare regibus vestris.
PL 1, 600Aこれほど多くの実例と……〔によって〕、誰が神であると主張されえなかったであろうか。実に、アンティノウスに対して、神性をめぐる異論を唱えた者があっただろうか——ガニュメデスの方が美しいとか、その愛人にとってより愛しい者であったとか言って。諸君のもとでは、死者たちに天が押し開かれ、冥界から星々への道が切り開かれる。……登っていく。諸君は諸君の王たちに勝っているなどと、あまり思い上がらぬがよい。
Liber II, Caput XI
第II巻 第XI章PL 1, 600BNon contenti eos deos asseverare, qui visi retro, auditi contrectatique sunt, quorum effigies descriptae, negotia digesta, memoria propagata, umbras nescio quas incorporales, inanimales, et nomina de rebus efflagitant deosque sanciunt, dividentes omnem statum hominis singulis potestatibus ab ipso quidem uteri conceptu, ut si deus Consevius quidam, qui consationibus concubitalibus praesit, et Fluviona, quae infantem in utero....... hinc Vitumnus, et Sentinus, per quem viviscat infans et sentiat.....: dehinc Diespiter, qui puerum perducat ad partum.
PL 1, 600B彼らは、かつて目に見え、耳に聞こえ、手で触れることができ、その姿かたちが描かれ、その事跡が記され、その記憶が伝えられてきたような神々を主張するだけでは満足せず、何やら得体の知れない、非物体的で生命なき影のようなものを求めて、事物から名をひねり出し、それを神々として定めている。彼らは人間のあらゆる状態を、子宮における受胎そのものから、それぞれの権力へと分け与えるのである。たとえば、性交による受胎を司るコンセウィウスなる神があり、そして、母胎の中で幼子を……フルウィオナがいる。ここからウィトゥムヌスと、彼を通して幼子が生きはじめ、感じるようになるセンティヌスが……。次いでディエスピテルは、子供を出産へと導く。
Cum prin........... et Candelifera, quoniam ad candelae lumina pariebant, et quae.................... us dictae.
PL 1, 600C……とともに、そしてカンデリフェラ〔灯火をもたらす女神〕、灯火の明かりのもとで出産していたがゆえにそう呼ばれた者、そして……と呼ばれた者たち。
Perverse natos.......... to Prosae carmentis esse provin.................... et ab effatu Farmus, et aliis a lo.............. nem ad cavendum sumministrat.......... rix et Albana, et una Rucinia. Mirum.......... non esse provisos.
PL 1, 600C逆子で生まれた者は……プロサ・カルメンティスに〔属する〕……そして、言葉を発することにちなむファルムス、そして他の者たちは……用心のために……を差し出す〔女神〕、そしてアルバナ、および一柱のルキニア。驚くべきことに……配慮されなかった。
Exinde et primi cibi sum............ Potina et Eluda, et statuendi infantis sta......... do, Abeona, et Domiducam, et habent Edeam....... ae et malam. Item voluntatis, Volumnum, Voletam.........
PL 1, 600Cそれから、最初の食事を……〔司る〕ポティナとエルーダ、そして幼子を立たせることを……アベオナ、そしてドミドゥカを持ち、エデアを……そして悪しき〔女神〕を持っている。同様に、意志にかかわる神として、ウォルムヌスとウォレタを……。
Paventinam, Pavoris, Spei, Venilliam; voluptatis, Volupiam..... ntiae, Praestitiam; aeque ab actu, Peragenorem: a consiliis Consum; juventam, novorum togatorum; virorum jam, fortuna barbata....... nuptialibus disseram.
PL 1, 600Cパウェンティナ、すなわち恐怖にかかわる神。希望にかかわる神としてウェニリア。快楽にかかわる神としてウォルピア……にかかわる神としてプラエスティティア。同じく行動にかかわる神としてペラゲノル。助言にかかわる神としてコンスス。新たにトガを着た者たちの神としてユウェンタ。すでに成人した男にかかわる神として、髭を生やした運命の女神……婚姻にまつわる神々については〔別に〕論じよう。
Afferenda est ab afferendis dotibus ordinata....... dor, et Mutunus et Tutunus, et dea pertunda, et Subigus, et Prema..... parcite, dei impudentes, luctantibus sponsis nemo intervenit... quorum votum est foris gaudentes erubescunt.
PL 1, 601Aアッフェレンダは、持参金を運び入れることのために定められた女神である……そして、ムトゥヌスとトゥトゥヌス、貫く女神ペルトゥンダ、組み敷く神スビグス、そして押さえつける女神プレマ……お赦しあれ、恥知らずな神々よ。取っ組み合う新郎新婦のもとへ、誰も立ち入りはしない……それを願うところの者たちは、戸外で喜びながらも赤面しているのである。
Liber II, Caput XII
第II巻 第XII章PL 1, 601AEt quonam usque deos... quia disserendum, quales deos receperitis, quantum vobis erus.... Rideam vanitatem, an exprobrem caecitatem, est admodum incertum.
PL 1, 601Aそして、諸君はいったいどこまで神々を……〔崇めるのか〕。なぜなら、諸君がいかなる神々を受け入れたか、諸君にとってどれほど……であるかを論じねばならないからである。私が空しさを笑うべきか、それとも盲目さを咎めるべきか、まったく定かではない。
Nam quot deos, et quos utique producam? majores, an et minores? veteres, an et novitios? mares, an et foeminas? caelibes, an et le,.....? artifices, an et inertes? rusticos, an et urbanos? cives, an et peregrinos.
PL 1, 601Aというのも、いったいどれほど多くの、そしてどのような神々を、私は持ち出せばよいのか。大いなる神々か、それとも小さき神々もか。古き神々か、それとも新参の神々もか。男の神々か、それとも女の神々もか。独身の神々か、それとも……もか。技芸に長けた神々か、それとも無能な神々もか。田舎の神々か、それとも都会の神々もか。市民たる神々か、それとも異邦人たる神々もか。
Tot enim familiae, tot nationes sensus bona fide quaerunt, ut dispici et distingui describique non possint, ut quanto diffusa res est, tanto substringenda nobis erit.
PL 1, 601A実に、これほど多くの一族が、これほど多くの諸国民が、それぞれ誠実に自らの考えを求めているのであって、それらを見分け、区別し、記述し尽くすことはできない。事柄が広がっていればいるほど、それだけ我々の側で引き締めねばならないであろう。
Et ideo, quis in ista specie unum tuemur propositum demonstrandi, illos omnes homines fuisse: non quidem ut cognoscatis, nam quasi oblita agitis, compendio ab ipsa despiciendi ratione summam originem generis illorum retractando. Origo enim totius posteritatis.
PL 1, 601Bそれゆえ、この種の議論において、我々が守り抜く決意はただ一つ——彼らがみな人間であったことを示すという決意である。もっとも、それは諸君に知らしめるためではない。諸君はまるで忘れてしまったかのように振る舞っているのだから。そうではなく、簡潔に、まさにその軽んじるという仕方によって、彼らの類の根源的な起源を遡って論じることによってである。起源こそは、その後に続くすべてのものの起源だからである。
Ea origo deorum vestrorum Saturno, ut opinor, signatur. Neque enim si Varro antiquissimos deos Jovem, Junonem et Minervam refert, nobis excidisse debet, omnem patrem filiis antiquiorem, tam Saturnum Jove, quam Coelum Saturno; de Coelo enim et Terra Saturnus.
PL 1, 601B諸君の神々のその起源は、思うに、サトゥルヌスにおいて記されている。というのも、たとえワッロが、ユピテル、ユノ、ミネルウァを最も古い神々として伝えているとしても、それは我々にとって忘れられてよいことではない——あらゆる父はその子らより古いのであって、サトゥルヌスはユピテルより、カエルス(天)はサトゥルヌスより古いのである。カエルスとテラ(地)とから、サトゥルヌスが生まれたのだから。
Et tamen Coeli et Terrae originem omitto. Erant inde caelibes diu et orbi, antequam mariti et parentes. Longo scilicet aevo crescendum illis fuit ad tantam proceritatem.
PL 1, 601Bそれでもなお、カエルスとテラの起源については措いておこう。彼らはそこから長らく独身であり、子のない者たちであった——夫や親となる以前は。それほどの背丈にまで成長するには、当然、長い年月がかかったのである。
Denique simul coepit et Coelo vox insolescere et ubera terrae lapilliscere, faciunt nuptias inter se. Credo, aut Coelum descendit ad sponsam, aut Terra ascendit ad sponsum! Concepit tamen Terra de Coelo et peperit illa Athos, Athos Saturnum mira ratione.
PL 1, 601B実に、カエルスの声が高ぶりはじめ、テラの乳房が石のように固くなりはじめると同時に、彼らは互いに婚姻を結んだ。おそらく、カエルスが花嫁のもとへ降りたのか、それともテラが花婿のもとへ昇ったのか、いずれかであろう。ともあれ、テラはカエルスによって身ごもり、アトスを産んだ。そしてそのアトスが、不思議な仕方でサトゥルヌスを産んだのである。
Utri parentum similis? Sed et peperit, certe ante Saturnum neminem procreaverunt, nisi unam postea Opem, exinde de subole cessatum est. Nam Saturnus quidem Coelum castravit dormientem. Legimus Coelum genere masculino; caeterum quomodo pater, nisi masculinus?
PL 1, 601C父母のいずれに似ていたのか。さらに、彼女は子を産んだのだが、サトゥルヌス以前には誰も生み出さなかった。ただ、その後にオプスという一人の娘だけを産み、それ以後、子をなすことは絶えた。というのも、サトゥルヌスは、眠っているカエルスを去勢したからである。我々は、カエルスが男性の性を持つと読む。しかし、男性でなければ、どうして父たりえようか。
Sed et unde castrandum? falx illi: hoc s.. l... Nondum enim Vulcanus artifex ferri. Terra vero orbata distulit, etsi adhuc juvenili aetate, alii nubere. Sed nec habebat Coelum..... tamen nisi illam Mare amplectitur, sed olet salsuginem.... aquis assueta.
PL 1, 601Cだが、去勢のための道具はどこから得たのか。彼には鎌があった。これは……。というのも、まだウォルカヌスという鉄の匠はいなかったからである。他方テラは、子を奪われ、なおも若い年齢でありながら、他の者に嫁ぐことを見合わせた。しかしカエルスも……持ってはいなかった……とはいえ、マレ〔海〕が彼女を抱くのでない限りは。だが彼女は塩気の匂いを放つ……水に慣れ親しんで。
Ita Saturnus unicus masculus Coeli atque Terrae. Sed ipse pubescens sorori suae jungitur. Nondum leges, quae incesta prohiberent, nec quae parricidium plecterent.
PL 1, 601Cかくして、サトゥルヌスはカエルスとテラとの唯一の男子であった。そして彼自身、思春期に達すると、自分の姉妹と結ばれた。近親相姦を禁じる法も、近親殺しを罰する法も、まだなかったのである。
Itaque filios virili sexu devorabat; melius ipse, quam lupi, si exponeret; timebat scilicet, ne quis illorum de paterna falce didicisset. Nato mox et abalienato Jove, saxum infantis ementiti deglutivit.
PL 1, 602Aそこで彼は、男の性を持つ子供たちを貪り食った。もし彼らを捨て置いたとしても、狼どもよりは彼自身の方がまだましであったろう。というのも彼は、自分の子供たちのうちの誰かが、父の鎌について知ってしまうことを恐れていたからである。まもなくユピテルが生まれ、密かに引き離されると、彼は幼子を装った石を、その代わりに飲み込んだのである。
Hoc ingenio diu securus, tandem filio, quem nondum digesserat, in tenebris adulto oppressus regnoque privatus est. Hunc vobis patriarcham deorum, Coelum et Terra, poetis obstetricantibus, procreaverunt.
PL 1, 602Aこの策略によって彼は長らく安泰であったが、ついに、彼がまだ消化していなかったその息子——闇の中で成長した息子——によって打ち負かされ、王権を奪われた。この、諸君にとっての神々の家長たる者を、カエルスとテラとが、詩人たちを産婆として、生み出したのである。
Sed eleganter quidam sibi videntur physiologice per allegoricam argumentationem de Saturno interpretari, tempus esse, et ideo Coelum et Terram parentes, ut et ipsos origini nullos, et ideo falcatum, quia tempore omnia dirimantur, et ideo voratorem suorum, quod omnia ex se edita in se ipsum consumat.
PL 1, 602Aしかし、ある者たちは、寓意的な論法によって自然学的にサトゥルヌスについて解釈することが、自分たちには巧妙になされていると思っている。すなわち、サトゥルヌスとは時間のことであり、それゆえカエルスとテラとがその両親とされるのは、彼ら自身も起源を持たないからであり、それゆえ鎌を持つとされるのは、時によってすべてが断ち切られるからであり、それゆえ自分の子を貪り食う者とされるのは、自らから生み出されたすべてのものを、自ら再び呑み込むからである、と。
Nominis quoque testimonium compellant: Cronium dictum graece, ut Chronon; aeque latini vocabuli a sationibus rationem..... ut, qui eum procreatorem conjectantur, per eum seminalia coeli in terram deferri.
PL 1, 602A彼らは、名前という証しをも持ち出す。すなわち、ギリシア語ではクロノスにちなんでクロニオンと呼ばれた、と。同様に、ラテン語の語も種蒔きに由来するという理屈を……彼をものを生み出す者と推測する者たちは、彼を通して天の種子が地へと運び下されるのだと言う。
Opem adjungunt, quod opem videndi semina conferant, et quod opere semina evadant. Quae oro, hujus translationem..... ponas. Aut Saturnus fuit, aut tempus. Quomodo Saturnus..... quomodo tempus? Utrumque enim non potes, corporale in eo..... mare.
PL 1, 602B彼らはオプスをも結び付ける。種子を見る〔芽生えさせる〕助けをもたらすから、また労苦によって種子が生じるからだ、というのである。しかし、私は問いたい——この比喩を……措くがよい。サトゥルヌスであったのか、それとも時間であったのか、そのいずれかである。どうしてサトゥルヌスでありえよう……どうして時間でありえよう。というのも、両方であることはお前にはできないからだ。物体的なものが、その中に……。
Quid autem prohibuit tempus coli in sua qualitate?..... hominis, aut fabulam hominis, aut famulam hominis in sua specie, non in tempo.... Quid sibi vult intellectio ista, nisi foedas materias mentitis argumentationibus colorare?
PL 1, 602Bだが、時間がそれ自身の性質のままに崇拝されることを、何が妨げたであろうか。……人間の……、あるいは人間についての作り話を、あるいは人間の下女を、それ自身の姿のままに〔崇めればよかったものを〕、時間の姿のうちにではなく……。この解釈は、いったい何を意図しているのか。偽りの論法によって、汚らわしい材料を美しく彩ること以外の何であろうか。
Saturnum neque ideo qui.. d.... tempus, aut dum eum tempus facis, jam nec hominem vis fuisse. Pla.... s omnino Saturnus in terris humanae qualitatis apud veteres memorias recensetur.
PL 1, 602Bサトゥルヌスは、それゆえ……時間では〔ない〕……。そして、彼を時間とすることによって、お前はもはや彼が人間であったことを認めまいとしているのである。……サトゥルヌスは、地上において、人間としての性質を備えた者として、古人たちの記録の中にことごとく数え上げられている。
Potest incorporaliter fingi quodvis, quod non fuerit omnino; vacat fingendi locus, ubi veritas est. Cum autem Saturnum constat vixisse, frustra demutatis; non conceditur vobis, quem non negabitis fuisse hominem, qui neque deus neque tempus defendi potest.
PL 1, 602Cおよそ存在しなかったものであれば、何であれ非物体的なものとして作り上げることができる。しかし真理があるところでは、作り上げる余地はない。ところが、サトゥルヌスが生きていたことは明らかなのであるから、諸君が彼を作り変えても無駄である。諸君に許されているわけではない——人間であったことを諸君が否定しないであろう者を、神とも時間とも弁護することは、できないのだから。
Exstat apud litteras vestras usquequaque Saturni census, legimus apud Cassium Severum, apud Cornelios Nepotem et Tacitum, apud Graecos quoque Diodorum, quive alii antiquitatem canos collegerunt. Nec fideliora vestigia..... quam in ipsa Italia signata sunt.
PL 1, 602C諸君の文書の至るところに、サトゥルヌスの系図が現存している。我々はカッシウス・セウェルスのもとで、コルネリウス家のネポスとタキトゥスのもとで、またギリシア人のうちではディオドロスのもとで、あるいは白髪をもって古代を集め上げた他の者たちのもとで、それを読む。……より確かな痕跡はない、イタリアそのものにおいて刻まれたものよりも。
Nam post plurimas tetras et Attica hospitia Italiae, vel, ut tunc vocabatur, Oenotriae, consedit, exceptus ab Jano sive Jane, ut Salii vocant.
PL 1, 602Cというのも、数多くの土地とアッティカの歓待とを経たのち、彼はイタリア——当時はオエノトリアと呼ばれていた——に住みついたのであり、ヤヌス、あるいはサリイ祭司団がそう呼ぶようにヤネによって、迎え入れられたからである。
Mons, quem coluerat, Saturnius dictus; urbs, quam depalaverat, Saturnia usque nunc est; tota denique Italia de Saturno vocabatur: tali teste terram, quae nunc dominatur orbi etiamsi de origine Saturni dubitatur, de actu tamen constat hominem illum fuisse.
PL 1, 602C彼が耕した山は、サトゥルニウスと呼ばれた。彼が杭を打って区画した都市は、いまなおサトゥルニアと呼ばれている。そしてイタリア全土が、ついにはサトゥルヌスにちなんで名付けられた。かくして、いま世界を支配しているこの地こそが証人なのであり、たとえサトゥルヌスの出自については疑われるとしても、彼の行いについては、彼が人間であったことが明らかなのである。
Ita si homo Saturnus, procul dubio de [homine] , imo quia homo, non utique de coelo atque terra. Sed cujus parentes ignoti, quibusdam facile fuit illum eorum filium dici, quorum possunt omnes videri.
PL 1, 603Aかくして、もしサトゥルヌスが人間であったのなら、疑いなく人間から〔生まれたの〕であり、それどころか、人間である以上、決してカエルスとテラから生まれたのではない。しかし、両親の知られていない者については、誰の子とも言われうる者たちの子であると言うことが、ある者たちにとってはたやすいことであった。
Quis enim non coelum ac terram patrem ac matrem venerationis gratia appellet? An de consuetudine humana, qua ignoti quique ex inopinato apparentes de coelo advenisse dicuntur? Proinde.... semper eg.... repentino, ubique inolevit coelitem dici.
PL 1, 603A実に、崇敬のゆえに、天と地を父母と呼ばない者があろうか。あるいは、それは人間の慣わしによるものではないか——見知らぬ者が思いがけず現れると、天から降ってきたのだと言われるという慣わしに。したがって……常に……突然の〔出現によって〕、至るところで、天の者と呼ばれることが習わしとなったのである。
Nam et vulgo generis incertos terrae filios jactitamus. Nihil allego de statu antiquitatis, qua... rudes tunc agebantur et oculi et mentes hominum, ut cujuslibet novi viri aspectu quasi divino commoverentur, nedum et regis, et quidem primi.
PL 1, 603A実に我々も、素性の知れない者たちを、俗に「大地の子」と呼びならわしている。私は、古代の状態について何ら引き合いに出すつもりはない——その頃、人間の目も心もいまだ未熟なままに動かされており、誰であれ新しく現れた人物の姿を見ただけで、あたかも神的なものであるかのように心を動かされていたのだ。ましてや、王であれば——しかも最初の王であれば、なおさらのことである。
Adhuc de Saturno immorabor, quod et caeteris compendium praestruam, satiata primordiorum disputatione; nec praetermittam potiora testimonia divinarum litterarum, quibus fides pro antiquitate superior debetur. Ante enim Sibylla, quam omnis litteratura, exstitit.
PL 1, 603B私はなおもサトゥルヌスについて論を続けよう。それによって、起源についての議論を満たしたのち、他の神々についても近道を用意することになるからである。そして私は、神の文書のより優れた証しを見過ごしはしない——それらには、古さのゆえに、より優れた信頼性が与えられるべきである。というのも、シビュラは、あらゆる文学に先立って存在していたからである。
Illa scilicet Sibylla, veri vera vates et cujus vocabula daemoniorum vatibus induistis. Ea senario versu in hunc sensum de Saturni prosapia et rebus ejus exponit: decima, inquit, genitura hominum, ex quo cataclysmum prioribus accidit, regnavit Saturnus et Titan et Jamfetus, Terrae et Coeli fortissimi filii.
PL 1, 603Bすなわち、あのシビュラ、真理の真の予言者であり、諸君が彼女の名をダエモーンの予言者たちに着せてしまった、あのシビュラである。彼女は六歩格の詩句において、サトゥルヌスの家系とその事跡について、次のような意味のことを語る。「以前の者たちに大洪水が起こって以来、人間の第十代の世において、サトゥルヌスとティタンとヤムペトゥスが統治した。彼らは、テラとカエルスの最も強き子らであった」と。
Si qua ergo, vel vestris.... oribus litteris vestris superioribus, sed idcirco magis proximis.... in illius aetatis, fides adjacet.
PL 1, 603Bそれゆえ、もし何らかの……諸君の……より古い文書に……とはいえ、むしろそれゆえにいっそう〔時代的に〕近い……かの時代における信頼性が備わっているとすれば……。
Liber II, Caput XIII
第II巻 第XIII章PL 1, 603CSatis de Saturno et Prosapia ejus.... um est, homines fuisse. Tenemus compendium, in caeteros originis praescriptionem, ne per singulos evagemur.
PL 1, 603Cサトゥルヌスとその一族については十分に……彼らが人間であったことは。我々は簡略な道を取る。他の者たちについては、その出自に関する先決の論拠を用いて、一人ひとりを巡り歩くことのないようにする。
Qualitas posteritatis a principibus generis ostenditur, mortalia de mortalibus, terrena de terrenis, gradus ad gradus comparantur, nuptiae, conceptus natales cucurrerunt patriae sedes, regna monumenta l.... qui natos non possunt negare, mortuos credant, qui mortuos confitentur, deos non putent.
PL 1, 603C後裔の性質は、その一族の始祖たちによって示される。死すべきものは死すべきものに由来し、地に属するものは地に属するものに由来し、段階は段階と比べ合わされる。婚姻も、懐胎も、誕生も相次いだ。父祖の住まい、王国、記念碑……。彼らが生まれた者であることを否認できない者たちは、彼らが死んだ者であると信じるがよい。彼らが死んだ者であると告白する者たちは、彼らを神とは考えぬがよい。
Sed enim manifestis vis sua adsistit; quos a primordio non..... divinitatem, affirmando illos post mortem deos factos, ut Varro, et qui cum eo somniaverunt.
PL 1, 603Cだが、明白な事実にはそれ自身の力が働く。彼らに対して初めから神性を……〔認めなかった〕、彼らが死後に神とされたと主張することによってである——ワッロや、彼と共に夢想した者たちがそうしたように。
Hic igitur consisto..... alle..... in hoc nomen et numen, ut in ordinem senatorium,..... vestra..... cedatis jam necesse est, aliquem summum dominatorem..... allegendi potestatem, et quasi Caesarem; neque quisquam aliis praestare potest, qui non ipse dominetur.
PL 1, 603Cここで私は踏みとどまる……この名と神威に対して、あたかも元老院の位階に対するかのように……諸君の……諸君は道を譲らねばならない、〔すなわち〕選任する権力を持つ何らかの至高の支配者に、いわばカエサルのごとき者に。自ら支配する者でなければ、誰も他者に優越することはできないからである。
Caeterum si potuerunt deos sese facere post mortem, a.... deterioris conditionis ab initio esse voluerunt; aut si nemo est, qui deos fecerit, quomodo facti dicentur, qui non nisi ab alio fieri potuissent?
PL 1, 603Dしかし、もし彼らが死後に自ら神となることができたのだとすれば、彼らは……〔むしろ〕初めからより劣った境遇であることを望んだことになる。あるいは、もし彼らを神とした者が誰もいないのだとすれば、他者によってでなければ〔神と〕なることができなかったはずの彼らについて、どうして『神とされた』と言われるのか。
Ita nullus datur vobis renuendi locus, esse mancipem quemdam divinitatis. Perspiciamus itaque caussas allegandae mortalitatis. in coelum.
PL 1, 604Aかくして諸君には拒む余地は残されていない。神性にはある種の権利者が存在するということに対して。それゆえ、死すべき者たちが天へと選び入れられる原因を検討しよう。
Harum duplicem rationem credo proferetis: aut enim illu........ quis idem praestans facit, ut habeat vel amminicula vel munimenta vel etiam ornamenta fastigii sui; aut meritorum necessitas..... s dignis quibusque. Aliud quid suspicari non datur.
PL 1, 604Aこれらについて、諸君はおそらく二通りの理由を差し出すであろう。すなわち、あの……〔至高の存在たる〕何者かが同じように行うのは、自らの至高の座を支える助けとし、守りとし、あるいは飾りともするためである、というものか。あるいは、功績の必然性が……それぞれのふさわしい者に〔報いる〕、というものである。それ以外の想定は許されない。
Nemo........ giendo alicui, aut non sua aut illius caussa facit. Sed neque....... petere numini inest tanta et potestas, ut scilicet..... faciat, si tanta humanitas irrogetur, qui egeat opera vel adjumento quorumdam, et quidem mortuorum, quo mirum magis, cum alios sibi immortales instituere potuisset.
PL 1, 604A誰であれ……ある者に恩恵を施すにあたっては、自分自身のためにか、その者のためにか、そのいずれかでそうするのである。だが……神威には、〔自らのために〕ある者たちの、しかも死者たちの助力や支えを必要とするほどの力はない。仮にそれほどの人間味が認められるとしても、である。そのことはなおさら不思議である。他の者たちを自らのために不死なる者として立てることもできたはずなのに。
Nec diutius de...... tus conquiret, qui humana divinis comparavit. Sa..... rior opinio est, discuti debet, si deus reminis............ buta si pristinis viris........... recogitandum. Quod exinde nemo dig...... si capere jam locus non potest.
PL 1, 604B人間的なものを神的なものと比べた者は、もはや長く……を追い求めはしないであろう。……という見解は……論じられるべきである。もし神が……思い起こす……のであれば、もし昔の人々に……であれば……再考されねばならない。それゆえ、誰ひとり……値せず、もし場所がもはや容れることができないのであれば……。
Tantis videlicet................ a meruerit antiquitas. Ergo an meruerit, re........ meruisse, proponat ipsius merita. Si quid in cunabulis......... litatis, valent ad suffragium divinitatis, incestorum....... Opem et Saturnum fratres recepistis.
PL 1, 604Bこれほど大いなる……古代は〔然るべきものに〕値したというわけである。ではそれに値したかどうか……値したことを〔示すためには〕、当人自身の功績を挙げるがよい。もし揺り籠にあった頃から何か……であったなら、それは神性を票決するに値する。近親相姦の者たちの……諸君はオプスとサトゥルヌスを兄妹として受け入れた。
Furtivus infans...... ter dignus et tecto et ubere humano, meritoque incre........ tam mala manebant.
PL 1, 604B人目を忍んだ嬰児は……人の屋根と乳房とにふさわしい者であった。しかるべくして……それほどの禍いが待ち受けていた。
Adultus denique qualemcumque genitorem,...... licissimum, regem aurei scilicet seculi, sub quo laboris inopiae...... ac pax quiescebat sub quo nulli subigebant arva coloni,........ tellus nullo poscente ferebat. Sed oderat patrem incestum ejus.... castratorem.....
PL 1, 604B成人したのち、ついに、いかなる父であれ……〔遠ざけ〕、なるほど幸いなる者、すなわち黄金時代の王となった。その治世のもとでは労苦も欠乏も……なく、平和が静まっていた。その治世のもとでは、いかなる農夫も畑を耕すことなく……大地は誰に求められることもなく実りをもたらした。だが彼は、近親相姦の父を憎んでいた……去勢する者を……
Ecce autem et ipse cum sorore miscetur, ut huic primum dictum putem: του πατρος το παιδιον.
PL 1, 604C見よ、しかし彼自身もまた姉妹と交わっている。この行いについてこそ初めて、『トゥー・パトロス・ト・パイディオン』(「父の子」)ということわざが言われたのだと、私は思う。
Tam pius pater, quam pius filius....... m tunc legibus ageretur, in duos culleos dividi Jovem decuit...... dubitaret, libidine ab incesto corroborata, in leviora, id est,........ et stupra diffundere? de quo poetica sic lusitavit.
PL 1, 604C父がかくも敬虔であったように、子もかくも敬虔であった……。もしその頃、法によって裁かれていたなら、ユピテルは二つの皮袋(弑親者を沈める袋刑の道具)に分けて入れられるにふさわしかった……〔彼は〕ためらったであろうか、近親相姦によって強められた情欲によって、より軽いこと、すなわち……姦通や辱めを撒き散らすことを。このことについて、詩人たちはこのように戯れて歌った。
Quomodo..... de fugitivo palam factum solemus et operam ejus percon....... abusui nundinare? modo in pretia luxuriae eum figurando.... bovem aut pretium bovis pensaverit, et imbrem pergulis.... aditum pecunia ruperit? modo in similitudines actuum ip....... im, qiu rapuit, cycnum, qui cantaverat.
PL 1, 604Cどのようにして……逃亡者について公然と知られたことを、我々は常としており、その働きを……〔いかがわしい〕使用のために取引するのか。あるときは奢侈の代価に姿を変えて……牛となったか、あるいは牛の代価を量ったか。またあるときは雨となって屋根裏部屋に……金銭によって通路を破ったか。あるときは行いの似姿へと……〔さらった〕者、歌っていた白鳥へと〔姿を変えたか〕。
Adeo non fabulae istae sunt de fa........ sit an non lasciv.......... na hominum, quos........ emissa jam pridem a fide per incr....... non est nobis extensius agendum.
PL 1, 604Cかくして、これらは……についての作り話ではない……それが〔真実で〕あるか、あるいは〔ないか〕、好色な……人間たちの……〔ものであり〕、それについては……信の側から久しく前に放たれた……ことについて、我々はこれ以上詳しく論じる必要はない。
Si enim et re........ pibus et proseminatoribus suis morata plebs eadem q...... natura, alibi auctoritas exigebat similitudinem morum........ quanto deterior, qui non melior? privato enim titulo Jovem optimum...... tis, et est Virgilii aequus Jupiter optimus.
PL 1, 604Dもし……そしてその始祖たち・種を蒔いた者たちに倣って、同じ民衆が同じ……本性を持つとすれば、他の場合には権威が習俗の類似を求めていた……〔子が親に劣るなら〕、より善くない者は、どれほど劣っているというのか。私的な称号によって、諸君は『至善なるユピテル』〔と呼び〕……そこにウェルギリウスの言う『公正にして至善なるユピテル』がある。
Proinde incesti in suos, impudici in extraneos, impii, injusti, cui nullam insignem infamiam fabula reliquit..... deus fieri non fuit dignus.
PL 1, 605Aしたがって、身内に対しては近親相姦の者、外部の者たちに対しては淫らな者、不敬虔で不正な者——作り話がいかなる際立った悪評も見逃さずに負わせた者……そのような者が神となるにふさわしいはずはなかった。
Liber II, Caput XIV
第II巻 第XIV章PL 1, 605ASed quoniam alios seorsum volunt in divinitatem ab hominibus receptos, et distingui inter nativos et factos secundum Dionysium Stoicum, de ista quoque specie adjiciam.
PL 1, 605Aしかし、彼らは他の者たちを別に立てて、人間から神性へと受け入れられた者たちとし、ストア派のディオニュシオスに従って、生まれながらの神々と〔のちに神と〕作られた神々とを区別しようとするのであるから、私はこの種についても付け加えよう。
De ipso quidem Hercule....... ma responsionis, an dignus coelo et divinitate, sic enim pro va.... meritis addicunt divinitatem?
PL 1, 605Aヘラクレス自身については……返答の……、彼が天と神性とに値するかどうか〔が問われる〕。というのも、彼らはまさしく〔さまざまな〕功績に応じて神性を与えるからである。
Si ob virtutem, quod feras constan... rit, quid tam memorabile? nonne ludo puniti, vel etiam ad... arenariae vilitatis plurimas in unum, et quidem studiosiores.... ciunt.
PL 1, 605A武勇のゆえだとすれば、彼が猛獣に……耐え抜いたということが、それほど記憶に値することであろうか。見世物の刑で罰せられた者たちも、あるいは……闘技場の卑しい者たちも、大勢が一度に……そして、いっそう熱心な者たちさえ……するではないか。
Si ob peragratum orbem, quantis ad locupletibus dulcis.... tas, aut philosophis famulatoria mendicitas idem praestitit? Non meminerunt, Asclepiadem Cynicum unica vaccula, cujus et dorso vehebatur, et si quando ubere alebatur, orbem totum oculis subegisse?
PL 1, 605B世界を巡り歩いたことのゆえだとすれば、どれほど多くの者に、富める者たちのもとでの……甘美な……が、あるいは哲学者たちの奉仕的な物乞いが、同じことをもたらしたことか。犬儒派のアスクレピアデスが、たった一頭の雌牛——その背に乗り、時にはその乳で養われもした——によって、全世界をその目で踏破したことを、彼らは覚えていないのか。
Si..... etiam ad inferos adiit, quis hoc nesciat, viam ad inferos omni....... as plurimas........ s ille Pompeius......... qui nec hostias al...... n unum agnulum Byrsae Cartha..... re. Quo magis Scipio, quam Herculis, ob.... ti deputatur?
PL 1, 605Bもし……冥界へも降ったのだとすれば、冥界への道が万人に……〔開かれている〕ことを、誰が知らないであろうか……夥しい……かのポンペイウスは……犠牲獣も……カルタゴのビュルサに一匹の子羊すら……〔捧げなかった〕。それゆえ、スキピオこそ、ヘラクレスよりも……〔の功によって〕数えられるべきではないか。
Adjicite potius tituli Hercula....... rum, uxorum, et foetas Omfales, et ob decori pueri amissio... desertam militiam Argonautarum.
PL 1, 605Bむしろ加えるがよい、ヘラクレスの……〔恥ずべき〕数々の記録を——妻たちのことや、身重にされたオムパレのことを。そして、美しい少年を失ったがゆえに、アルゴナウタイの遠征を見捨てたことを。
Adjicite ad gloriam post turpi.... am, etiam furias ejus; auctorate sagittas, quae filios et uxorem.... erunt; qui tunc dignius rogo sese irrogasset prae dolore parti....... Qui uxoris ob lasciviam venenis circumventus magis metu... honesta morte moreretur.
PL 1, 605B恥辱ののちに、彼の栄光に、その狂気の発作をも加えるがよい。彼の息子たちと妻を……〔奪った〕矢どもを証人とせよ。その折には、彼は……〔わが子らを失った〕悲しみのために、薪の山に身を投げるほうが、よりふさわしかったであろう。妻の淫らさのゆえに毒に絡め取られたこの者は、むしろ……を恐れて、名誉ある死によって死んだのである。
Hunc vos de pyra in coelum suble.... a facilitate, qua et alium ignis et divini confectum, qui pauca e... ingenia commentus, dicebatur mortuos ad vitam recurasse... filius, tam homo, quam Jovis nepos, Saturni pronepos.... spurius ut incerto patre, ut Argivus Socrates detulit...... repertum, turpius Jove educatum, canino scilicet ubere...... nemo negare potest; fulmine haustus est.
PL 1, 605Cこの者を諸君は薪の山から天へと……持ち上げたのと同じ手軽さで、別の者をも——火に、しかも神的な火に焼き尽くされた者を——〔天に上げた〕。この者は……〔いくつかの〕技を編み出し、死者たちを生命へと呼び戻したと言われていた……〔その〕子であり、人間であると同時にユピテルの孫、サトゥルヌスの曾孫であった……アルゴスのソクラテスが伝えたところによれば、父の定かならぬ私生児であり……〔見出され〕、ユピテルよりもなお恥ずべきことに、すなわち犬の乳で育てられたのである……誰も否定できない、彼は雷に撃たれたのである。
Malus Jupiter,... sus est, impius in nepotem, invidus in artificem. Sed enim pin....... um ejus non occultavit, cupiditatem et avaritiam lucri... atam, qua quidem ille vivos ad mortem, non mortu.... praevaricatione venalis medicinae agebat.
PL 1, 605C邪悪なユピテルは……〔と呼ばれ〕、孫に対しては不敬虔であり、匠に対しては嫉妬深かった。しかしピン〔ダロス〕は、彼の……を隠さなかった、すなわち利得への欲望と貪欲を……。まさにその〔欲〕によって、彼は生ける者たちを死へと追いやり、死者を〔生へ戻すことはなく〕、金で買われる医術の不正によって事を行っていたのである。
Dicitur etiam mater ejus eodem casu obisse; merito... sam m... bestiam ediderat iisdem quasi scalis ad coelum erupisse. Et tamen Athenienses scient ejusmodi deis sacrificare.
PL 1, 605C彼の母もまた同じ災難によって世を去ったと言われている。……当然にも……獣を生み出していた〔彼女は〕、同じくいわば階梯によって天へと突き上がった〔とされる〕。しかしそれでもなお、アテナイ人たちはこの種の神々に犠牲を捧げることを心得ている。
Nam Aesculapio et matri inter mortuos parentant, quasi non et ipsi Thesea suum adorent: Mer.... deum, qui nisi conservatricem suam in littore peregrino deliquit, eadem oblivione, imo amentia, quae patri caussa mortis fuit.
PL 1, 605Dアエスクラピウスとその母とに対して、彼らは死者に対するがごとき祭儀を行っている。あたかも彼ら自身もまた、自分たちのテセウスを崇拝していないかのように——……神でありながら、彼は異国の岸辺に、自分を救った女を置き去りにしたではないか、その父の死の原因となったのと同じ忘却、それどころか狂気によって。
Liber II, Caput XV
第II巻 第XV章PL 1, 606ALongum foret recensere etiam de illis quos in sidera sepelistis, et audaciter dei... tratis. Sic opinor digni de coelo Castores et Perseus et Erigona, quemadmodum et Jovis expletus. Sed quid mirandum? etiam canes et scorpios cancros in coelum transtulistis.
PL 1, 606A諸君が星々の中に葬った者たちについて数え上げるのも長くなるであろう、諸君は大胆にも……神々として〔示している〕。かくして私が思うに、カストル兄弟も、ペルセウスも、エリゴネも天にふさわしいとされ、ユピテルの杯を満たす者〔ガニュメデス〕も同様である。だが何を驚くことがあろうか。諸君は犬どもや、蠍や、蟹さえも天へと移したのだから。
Differo de his quos in oraculis.... et testimonium hic divini, qui et tristitiae deos arbitros esse vultis.... dius, qui animam corpore viduet, quem intra muros cludi non permittendo damnastis. Item Caeculus, qui oculos sensu exani....
PL 1, 606A私は、神託の中で……〔祀られている〕者たちについては措く。そして、これらの神的な者どもについての証言も。諸君は、悲しみをも司る神々があることを欲している……〔ある神〕は、魂を肉体から奪い去る者であるが、諸君はこの者を、城壁の内に閉じ込めることを許さぬことによって断罪した。同じくカエクルスは、目からその感覚を奪い去る……〔者である〕。
Orbana, quae in orbitatem semina exstinguat, et ipsius Mortis.... Ut caetera transvolem, etiam locorum urbis, vel loca, deos ar.... patrem, et diva Arquis et Lana et montium Septemontium.... illi faciunt, qui in iisdem locis aras vel aedes habent, praeterea.... in alieno loco aut mercedibus habitant.
PL 1, 606Aオルバナは、種を子無き嘆きへと絶やす女神であり、また死そのものの……〔神である〕。その他のことは飛び越えるとして——都市の場所についても、あるいは地域についても、諸君は……〔なにがしかの〕父なる神や、女神アルクィスや、ラナや、セプテモンティウム(七つの丘の祭り)の山々の……〔神々を持っている〕。それらの祭儀を行うのは、同じ場所に祭壇や神殿を持つ者たちであり、そのほかに……他人の土地に、あるいは賃借りして住んでいる。
Taceo Ascensum.... et Levicolam a clivis; taceo deos Forculum a foribus, et Cardeam a cardinibus, et liminum Limentinum, sive qui alii inter vicinos ap.... num Janitorum adorantur.
PL 1, 606Bアスケンスス〔坂の神〕……については黙っておこう。また、坂(クリウス)にちなむレウィコラについても。扉(フォレス)にちなむ神フォルクルスについては黙っておこう。蝶番(カルディネス)にちなむカルデアについても、敷居(リメン)のリメンティヌスについても。あるいは、近隣の間で……門番(ヤニトレス)の名のもとに崇拝されている他の神々についても。
Quid enim magnum? cum et habeant in lupanaribus, in culinis, et in imo carcere; in i.... itaque propr.... aliisque Romanorum deis, quibus totius vitae officia distribuuntur, taliter, ut caeteris deis opus non sit.
PL 1, 606Bそれが何ほどのことであろうか。娼館にも、台所にも、牢獄の奥底にさえも、彼らは神々を持っているのだから。……そしてそれゆえ、固有の……その他のローマ人たちの神々にも、全生涯の務めが分け与えられており、そのため他の神々を必要としないほどなのである。
Imo cum privatim apud Romanos deputentur, quos supra signavimus, nec facile foris cogniti, quomodo ea omnia illos praeesse voluerunt in omni genere humano, et in omni gente proveniunt; ubi praedes eorum, non modo honore, sed ipsa quoque notitia carent. Sed enim quidam fructus et necessaria victui demonstraverunt?
PL 1, 606Bそれどころか、我々が上に記した神々は、ローマ人のもとで私的に数えられているにすぎず、国外では容易に知られてもいない。それでいて、どうして彼らはこれらすべてが全人類を統べることを望んだのか、またどうしてそれらがあらゆる民族のもとに現れるというのか。彼らの保証人たちは、栄誉どころか、その存在の認知そのものすら欠いているというのに。だが実のところ、彼らは何らかの実りや、生活に必要なものを示したことがあっただろうか。
Liber II, Caput XVI
第II巻 第XVI章PL 1, 606CQuaeso vos, cum dicitis invenisse illos, non confitemini prius fuisse quae invenirentur. Cur ergo non auctorem potius honoratis, cujus haec dona sunt, sed auctorem transfertis in repertores?... quam invenisset, utique auctori gratias egit, utique illum deum sensit;.... ministerium institutoris; a quo et ipse institutus est qui invenit.... sum quod invenirentur.
PL 1, 606C諸君に問いたい。彼らが発見したと諸君が言うとき、発見される前からそれが在ったことを、諸君は認めていることにならないか。それならばなぜ、これらの賜物の主である創造者をこそ敬わず、創造者〔の誉れ〕を発見者どもへと移すのか。……〔それを〕見出したとき、彼は必ず創造者に感謝を捧げ、必ずこの方を神と感じ取った。……創始者の務めである。見出した当人もまた、その〔創始者〕によって教え導かれたのである。……〔それが〕見出されるべきものであった〔ということ〕。
Ficum viridem Romae nemo noverat.... um Cato senatui intulit; ut quo jam provincia hostilis esset; cui sub.... semper instabat exprimeret. Cerasum Cn. Pompeius de Ponto.... Italiae provulgavit.
PL 1, 606C生のイチジクをローマでは誰も知らなかった。……〔それを〕カトーが元老院に持ち込んだ。それは、〔かの〕属州がすでに敵対するものであること、……対して絶えず迫り続けていたことを示すためであった。サクランボは、グナエウス・ポンペイウスがポントゥスから……イタリアへと広めた。
Potuerunt mihi novorum apud Romanos pomorum.... ruisse praeconium divinitatis. Tam vanum hoc, quam etiam.... commenta deos haberi; quibus si comparentur nostrae aetatis.... o dignius posteris, quam prioribus consecratio competisset.... on in omnibus jam artificiis antiquitas exolevit, usu quotidiano instruente novitatem; atque adeo quos ob artes sanctifi... in ipsis artibus et provocatis in aemulis insuperatos.
PL 1, 606Cローマ人のもとでの新奇な果実についても、私には神性の布告が……起こりえたと言うことができたであろう。これは、……〔作り話〕が神々とされていることと同じく空しいことである。もしそれらに我々の時代の……〔もの〕が比べられるならば、……先代の者たちよりもむしろ後代の者たちにこそ神格化がふさわしかったであろう。……すべての技芸において、古代はすでに廃れてしまった。日々の慣用が新奇さを教え込むからである。かくして、技芸のゆえに聖なる者と……された者たちも、まさにその技芸そのものにおいて、また挑んでくる競争相手たちに対して、凌駕されざる者として……。
Liber II, Caput XVII
第II巻 第XVII章PL 1, 607ADenique.... toribus suis non negatis omnibus his quos deos antiquitas voluit, posteritas c.... superstitionum.... l.., praesumptio, cui.... bemus; propterea scilicet Romanos totius orbis domi.... se, quod officiis religionum meruerint domina.... cis praevaleant.
PL 1, 607A結局のところ、……自らの……者たちに対して、古代が神々にしようと欲したこれらすべての者たちを、諸君は拒みはしない。後代は……迷信の……、〔すなわち〕思い込みであり、それに対して我々は……〔従わねばならない〕。それゆえに、すなわち、ローマ人が全世界の主……となったのは、宗教の務めによって支配権を得るに値したから、〔他に〕勝っているのだ、〔ということになる〕。
Nimirum Sterculus.... hoc imperium.... seu Romanorum distin.... tem extraneo potius.... tores et destitutores in.... ti, sepultique sunt. Ita nempe.... oblitus antrum illud Idaeum.... dissimum odorem.
PL 1, 607A無論、ステルクルスが……この帝国を……あるいはローマ人の……区別された〔もの〕、むしろ異国の……〔者たちを〕。……する者たちと見捨てる者たちが……〔葬られ〕、埋葬されている。かくして無論……かのイダの洞窟を忘れ……この上なく〔忌まわしい〕臭気を〔放った〕。
Nonne omni Capitolio..... ut illa potius terra regnaret,... posthabita Samo dilecta, et utique Aeneadarum ignibus adoleri.... Hic illius arma, Hic currus fuit, hoc regnum dea gentibus esse, Si qua fata sinant, jam tunc tenditque fovetque.
PL 1, 607Aカピトリウムの全てにもまさって……ではないか。その地こそがむしろ統治するようにと、〔ユノが〕愛したサモスをさえ後回しにし、そして必ずやアイネアスの裔たちの火によって焼かれる〔べく定められていた〕……。「ここにその武具があり、ここにその戦車があった。この王国こそ諸民族を統べるものたれと、もし運命の許すことあらば、と、女神はすでにその時から目指し、慈しんでいた。」
Misera adversus fata non valuit. Nec tamen tantum honoris Romani satis decreverint, ut dedentibus Carthaginem sibi, quantum Larentinae.
PL 1, 607A哀れにも、運命には勝てなかった。とはいえローマ人たちは、カルタゴを自分たちに明け渡した者たちに対してさえ、ラレンティナに対するほどの名誉を十分に定めることはなかった。
Si dei isti conferendi in pote.... uit enim Jupiter Cretae et Saturnus Italiae et Isis Aegypto.... regnaverunt, quibus etiam operati plerique traduntur.
PL 1, 607Bもしこれらの神々が権能において比べられるべきだとすれば……。というのも、ユピテルはクレタを、サトゥルヌスはイタリアを、イシスはエジプトを……統治したのであり、彼らのためにも多くの者たちが祭儀を執り行ったと伝えられているからである。
Itaque.... mines facit, et dedititius Admeti cives romanos imper.... lem cultorem suum Croesum ambiguis sortibus fallendo.... timebat deum verum constanter praenuntiare regno exc.... potestate regnandi quoque velut in urbes suas tueri....... potuissent.
PL 1, 607Bそれゆえ……〔彼らを〕人間と成す。そしてアドメトスに服従する身でありながら、ローマ市民たちを……支配し、自らの崇拝者クロイソスを曖昧な神託によって欺きつつ……真の神を絶えず告げ知らせることを恐れていた。王国から……統治する権能によってもまた、あたかも自分の都市におけるかのように守ることが……できたであろう〔とでもいうように〕。
Si Romanis praestitisse valuerunt, cur Athenas a Xerxe Minerva non defendit? vel cur Delfos de manu Pyrrhi Apollo non eruit? Servarint urbem Romam, qui sua perdiderunt!
PL 1, 607Bもし〔諸神が〕ローマ人たちに恩恵を施すことができたのだとすれば、なぜミネルウァはクセルクセスからアテナイを守らなかったのか。あるいはなぜアポロはピュロスの手からデルポイを救い出さなかったのか。ローマの都市を守ったとでもいうのか、自分自身のものを失った者たちが。
Si hoc religiositas Romana meruit; atqui, non post summum imperium auctis jam rebus superstitio quaesita est? etsi a Numa sacra introducta sunt, nondum tamen aut simulacris, aut templis res vestras divina frustrabant.
PL 1, 607Bもしローマ人の信心深さがこれに値したのだとすれば——しかるに、至高の支配権を得て国事がすでに増大した後にこそ、迷信が求められたのではなかったか。たとえヌマによって祭儀が導入されていたとしても、それでもなお、神々に関わる事柄が、像によっても神殿によっても、諸君の国事を欺くことはまだなかった。
28 Frugi religio et paupertina superstitio, altaria temeraria, vasa sordida, et nidor.... ex illis, et deus ipse nusquam.... religiosi, quam majores, quia religiosi.
PL 1, 608A質素な宗教と貧しい迷信、急ごしらえの祭壇、汚れた祭具、そして香煙が……それらから〔立ちのぼっていた〕。そして神自身はどこにも……〔いなかった〕。……〔今の者たちが〕信心深いとしても、先祖たちほどではない。〔まことに〕信心深かったのは〔むしろ〕先祖たちだからである。
Atquin quomodo......... religionem, et deorum profundissimam curam imperium Romanis.... videri possit, quod laesis potius dei sanctum est? Nisi fallor enim omne regnum vel imperium bellis quaeritur et bellis ampliatur.
PL 1, 608Aしかるに、どうして……〔宗教〕が、そして神々の深甚なる配慮が、ローマ人たちに帝国を……もたらしたと見なされえようか。神に属する聖なるものは、むしろ傷つけられた者たちの側にこそあるのに。もし私に誤りがなければ、あらゆる王国あるいは帝国は、戦争によって求められ、戦争によって拡大されるものだからである。
Porro........ ib. et dei urbis. nam eadem strages et moenium et templorum, pares caedes et civium et sacerdotum, eaedem rapinae profanorum et sacrorum. Tot sacrilegia Romanorum, quot trophaea; tot de deis quot de gentibus triumphi.
PL 1, 608Aしかも……〔都市だけでなく〕都市の神々もまた〔同じ運命に遭う〕。というのも、城壁の破壊も神殿の破壊も等しく、市民の殺戮も祭司の殺戮も等しく、俗なるものの略奪も聖なるものの略奪も等しいからである。ローマ人の冒瀆は戦勝記念碑の数だけあり、神々に対する凱旋は諸民族に対する凱旋と同じ数だけある。
Manent et simulacra captiva, et utique senti.......... os non amant. Sed quia nihil sentiunt, impune laeduntur......... laeduntur, frustra adorantur.
PL 1, 608A捕虜となった神々の像も、なお残っている。そして、もし彼らが感じるのであれば、必ずや……〔自分たちを捕らえた〕者たちを愛してはいないであろう。だが、何も感じないゆえに、罰を受けることなく傷つけられている。……傷つけられており、空しく崇拝されているのである。
Itaque quorum fastigium.......... adultum est, non possunt videri religionis meritis, excrevisse..... nis sive laedendo creverunt.
PL 1, 608Bそれゆえ、その頂点が……〔に至るまで〕成長した者たちは、宗教の功績によって大きくなったとは見なされえない。……〔むしろ略奪〕によって、あるいは害を加えることによって成長したのである。
Regnum universae nationes temporibus habuerunt, ut Assyrii, ut Medi, ut Persae, ut Aegyptii..... aut penes quosdam, et tamen qui amiserunt, non sine religionibus et cultu, et de propitiorum deorum mora....... cessit universa pene dominatio.
PL 1, 608Bあらゆる諸国民が、それぞれの時代に王国を有していた。アッシリア人しかり、メディア人しかり、ペルシア人しかり、エジプト人しかり……。あるいはある者たちのもとに〔あった〕。だが、それを失った者たちも、宗教と崇拝を欠いていたわけではなかった。そして、恵み深い神々の猶予……〔にもかかわらず〕、支配のほぼ全体が〔他へと〕移っていったのである。
Sors temporum ita volutat..... Quaerite quis temporum vices ordinavit. Idem regna dispensat, et nunc penes Romanos eam summam, tanquam pecuniam de multis nominibus exactam in unam arcam congregavit. Quid de ea statuerit, sciunt proximi ei.
PL 1, 608B時の運命は、このように転変する……。時の交替を定めたのが誰であるかを尋ねよ。王国を分け与えるのも同じ方である。そして今、ローマ人のもとに、あたかも多くの名義から取り立てられた金銭を一つの金庫に集めるかのように、その総体を集められたのである。それについて何を定めたかは、その方に最も近い者たちが知っている。